Lastechniek 6-2022

#6

2022

JULI / AUGUSTUS

Laskunstenaar verbindt aarde en kosmos

Mensen verleiden tot een baan in de lassector

Warmscheuren in lasverbindingen

LT06-Cover.indd 1

08-07-2022 09:05

T E C H N O L O G Y

F O R

T H E

W E L D E R ’ S

W O R L D .

Lasrookafzuiging van de volgende generatie

B m z

Met ABICOR BINZEL xFUME® maakt schadelijke lasrook geen schijn van kans ■ ■ ■ ■ ■

Optimale bescherming voor de gezondheid van de lasser Betrouwbare MIG/MAG- en TIG-lasprocessen Geen invloed op de gasbescherming Geschikt voor atelier tot zware industrie Conform DIN EN ISO 21904

Ee

Grote efficiëntie en hoge betrouwbaarheid, een betere gezondheids- en arbeidsbescherming bestaat niet!

www.binzel-abicor.com

LT06-Advertenties.indd 2

08-07-2022 09:08

Baas meta

PERFECTIE TUSSEN MENS EN METAAL lassen, lasersnijden, kanten, walsen, engineering, framebouw, constructie, industriële behuizingen, machine- en apparatenbouw

uw partner voor gecertificeerd laswerk

Sinds 1919 biedt Assink & Schipholt betrouwbaarheid en hoogwaardige kwaliteit.

Wilt u meer weten over Assink en Schipholt?

Kijk dan op www.assinkschipholt.nl

Binnen twee minuten een messcherpe offerte voor uw zetwerk of lasersnijwerk?

Eenvoudig & snel op plaatweb.nl Upload uw 2D of 3D CAD bestand

TOT WEL 4X2 METER

Vul de benodigde gegevens in Ontvang binnen twee minuten uw offerte

Maak nu gratis een account aan op plaatweb.nl Baas metaal.indd 1 LT06-Advertenties.indd 3

24-02-2022 08-07-2022 14:39 09:08

4

INHOUD

8

12

19

LASKUNSTENAAR VERBINDT AARDE EN KOSMOS

MENSEN VERLEIDEN TOT EEN BAAN IN DE LASSECTOR

WARMSCHEUREN IN LASVERBINDING

Bart Lebesque is laskunstenaar en maakt kunst uit afvalmetalen. Wat hij in de container tegenkomt, zet hij om in glanzende kunstwerken. Lebesque combineert materialen en technieken die volgens de meeste lassers echt niet kunnen. Maar door zijn opleiding en praktijkvakmanschap in de industrie weet hij proefondervindelijk het onmogelijke te realiseren.

Wim de Groot is sinds 1986 actief in de lassector. Hij begon als lasser, maar stapte over naar het onderwijs. Na een eigen lasschool geleid te hebben, is hij sinds enkele jaren actief in arbeidsbemiddeling van technische profielen en job-coaching.

Vanuit deze ervaring heeft hij een brede opvatting over opleiding en arbeidsmarkt. ‘De lastechniek moet in de picture komen als een uitdagend en dynamisch beroep’, vertelt De Groot

Elke lasser krijgt ermee te maken: scheuren in een lasverbinding. Hier zijn vele oorzaken voor aan te wijzen. In dit artikel beperken we ons tot warmscheuren in gelaste verbindingen van staaltypes met een ferritische of een austenitische structuur. Van deze scheuren zijn er drie soorten: stollingsscheuren, segregatiescheuren en krimpscheuren. Wat zijn de oorzaken en hoe kunnen we warmscheuren voorkomen?

COLOFON LASTECHNIEK 2022 Uitgave ISSN 0023-8694 Lastechniek wordt uitgegeven door MYbusinessmedia Holding, Deventer, in opdracht van het Nederlands Instituut voor Lastechniek (NIL) en in samenwerking met het Belgisch Instituut voor Lastechniek (BIL).

Redactie Rolf Elling (hoofdredacteur), Fleur Maas, Peter Meys, Frank Smit, Leo Vermeulen (eindredactie techniek), Bart Verstraeten, Kasper Weigand (eindredactie).

Advertenties Bert Brassée T 06 833 313 82 Roy Wösting T 06 225 483 04 Email: lastechniek@mybusinessmedia.nl

Adressen Nederlands Instituut voor Lastechniek Louis Braillelaan 80 - 2719 EK Zoetermeer T +31 (0)88 018 70 00 E info@nil.nl - nil.nl Belgisch Instituut voor Lastechniek vzw Technologiepark-Zwijnaarde 48, B-9052 Zwijnaarde, België T +32 9 292 14 04 E lastechniek@bil-ibs.be - bil-ibs.be Abonnementen Het vakblad Lastechniek is binnen Nederland onderdeel van de NIL Conneqt Premium abonnementen.

Meer informatie over het afsluiten van een abonnement en de bijbehorende prijzen zijn te vinden op de

volgende webpagina’s: - Voor particulieren: www.nil.nl/ conneqt-lasprofessionals/ -Voor bedrijven: www.nil.nl/conneqt-bedrijven/

Vormgeving en concept Bureau OMA bv, Doetinchem www.bureauoma.nl

Meer informatie over het afsluiten van een abonnement vanuit België is te vinden op de webpagina: https://bil-ibs.be/vakblad-lastechniek

De informatie gepubliceerd in deze uitgave is zorgvuldig uitgezocht en waar mogelijk gecontroleerd, echter sluiten de uitgever en de redactie uitdrukkelijk iedere aansprakelijkheid uit voor eventuele onjuistheden en/of onvolledigheid van de verstrekte gegevens.

Op de advertentiecontracten of overeenkomsten tot plaatsing van losse advertenties zijn van toepassing de Regelen voor het Advertentiewezen van de Stichting ROTA zoals gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam onder nummer 28114570.

Lastechniek verschijnt tien keer per jaar Abonnement of verzendadres wijzigen?

Abonnement wijzigen per e-mail naar info@nil.nl of lastechniek@ bil-ibs.be. Voor adreswijzigingen is een mail met tenaamstelling en uw oude en nieuwe adres voldoende.

Druk Veldhuis Media, Raalte

Auteursrechten © voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm, elektronisch of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

JULI - AUGUSTUS 2022

02_LT_Inhoud.indd 4

08-07-2022 09:10

lastechniek.nl

5

COLUMN

Rolf Elling

Het is zomer

M 28 LASKENNIS OPGEFRIST: WARMTEBEHANDELINGEN Voordat er kan worden gelast, zal er enige voorkennis moeten zijn van het te lassen basismateriaal en hoe dit tot stand is gekomen. In deze rubriek staat de materiaalkundige kant van het vakgebied centraal. Na het ijzer-koolstof diagram en de afkoeldiagrammen in de vorige afleveringen, zijn we nu aangekomen bij de warmtebehandelingen.

VERDER IN DIT NUMMER P 6-7 P 16-17

Lastechniek actueel TechniShow en ESEF Maakindustrie in aantocht P 26-27 Kind kan de las doen P 31 Lastechnische innovaties P 32-35 Brancheregister

et het juli/augustus nummer van Lastechniek worden de zomermaanden weer ingeluid. Met de hierbij horende vakantieperiode. Zonder beperkingen. En dat geeft toch wel een lekker gevoel. Heerlijk er even tussenuit na toch wel een hectisch jaar.

Zeker met het conflict tussen Rusland en Oekraïne, wat een verschrikkelijk meeslepende situatie is geworden. En dat anno 2022. Het is toch niet te beschrijven wat er gebeurt.

Maar goed, het leven gaat door en ‘we’ zijn met zijn allen wel toe aan een welverdiende vakantie. En als we dan met zijn allen weer terug zijn, staat het grootste maakevent in de Benelux op de planning.

TechniShow en ESEF Maakindustrie laten zien hoe de Nederlandse maakindustrie er voor staat. Machines, toebehoren, de makers, vrijwel alles voor de 'maak' zal er te zien zijn. met uiteraard de nodige innovaties. Het speelt zich allemaal af in de vertrouwde hallen van de jaarbeurs in Utrecht. Althans, niet wat ESEF Maakindustrie betreft. De standhouders zijn niet meer te vinden in de hallen 1, 2 en 3, maar worden aanpalend aan de TechniShow hallen gepositioneerd. De hallen 10 en 11 zullen worden gevuld met ESEF Maakindustrie exposanten.

Ik vind dit persoonlijk een verstandige zet. Immers, de klanten van de TechniShow exposanten staan op ESEF Maakindustrie. De route wordt voor beide partijen wat eenvoudiger.

Met andere woorden de integratie tussen beide partijen is snel te doen. En dat vier dagen lang. Ook zeker interessant voor de mensen binnen de lastechniek.

Lasapparatuur en de aanverwante benodigdheden, alles zal er te zien zijn. Een bezoek is dan ook zeker de moeite waard.

Maar eerst even lekker genieten van een naar verwachting fijne vakantie.

Voor vragen, tips, nieuws en productinformatie kunt u ons bereiken op het emailadres: lastechniek@mybusinessmedia.nl JULI - AUGUSTUS 2022

02_LT_Inhoud.indd 5

08-07-2022 09:10

6

LASTECHNIEK ACTUEEL GLAS LASSEN IN ARCHITECTUUR Glasdelen met elkaar verbinden met behulp van warmtetechniek kan in theorie perfect transparante constructies opleveren. Maar zijn die ook maakbaar en zijn ze sterk genoeg? Na talloze breuktests concludeert promovendus Lisa Rammig dat lassen en lamineren zeer hoge transparantie en sterkte kan opleveren. Maar toepassing in architectuur is lastig. In haar research onderzocht Rammig een handmatige warmtebindingstechniek waarbij glas wordt verbonden met behulp van een brander en een draaibank. Het hele glaselement moet daarbij worden verwarmd, om breuk door thermische schok te voorkomen.

Ze testte verschillende verbindingen, die met warmte werden verlijmd uit 5 mm dikke borosilicaatplaten. ‘Als je twee glasranden door stuiklassen verbindt, is er weinig van de naad te zien. Je hebt niet de reflectie van de randen die bij traditionele verbindingsmiddelen als kleur zichtbaar blijft. Dat komt de transparantie echt ten goede.’

Het proefschroef Advancing Transparency. Connecting glass with heat van Lisa Rammig is online te lezen via repository. tudelft.nl.

NOODZAAK DWINGT PRIEMA TOT INVENTIEVE LASMAL Voor Priema Metaalwarenfabriek bouwde lasrobotspecialist RobWelding twee pneumatisch gestuurde mallen, die zich met één druk op de knop automatisch openen en sluiten. ‘Vanuit ergonomisch oogpunt, de productomvang en snelheid moest het wel via pneumatische krachtspanners’, verklaart projectleider Mario Hakkert de inventieve malontwikkeling. Priema gebruikt deze mallen bij de productie van Heckmodulen in opdracht van Krone Trailers. Hierbij maken ze gebruik van de door RobWelding gebouwde kant-en-klare Ready Robotic Cell (RRC) waarin zich een ABB 4600-robot en R-manipulator bevinden. In deze lasrobotcel legt de betreffende operator de onderdelen los in de mallen, om deze vervolgens automatisch op te spannen met Destaco-krachtspanners. ‘Omdat deze onderdelen groot zijn, ontwierpen we speciale subframes, zodat de operator ze er gemakkelijker in kan leggen. Vervolgens hijst de operator het geheel met een monorailkraan de aflasmal in’, legt Hakkert uit.

NIL & EASYFAIRS WERKEN WEDEROM SAMEN EN ORGANISEREN WELDING WEEK 2022 Na een aantal jaar zonder events voor de lasindustrie, zal op 4, 5 & 6 oktober 2022 eindelijk weer een nieuwe editie van de Welding Week plaatsvinden in Evenementenhal Gorinchem. Welding Week is het evenement voor verbindingstechnieken, als lassen, lijmen en snijden. Het evenement vindt gelijktijdig plaats met vakbeurs Metavak. Ook tijdens deze editie van Welding Week is het Nederlands Instituut voor Lastechniek (NIL) de officiële beurspartner. Naast

hoofdkennispartner van het vrij toegankelijke kennisprogramma met lezingen door professionals uit het veld, zal NIL ook het NIL|BIL Lassymposium organiseren. Dit jaar op het volledig vernieuwde congrescentrum van Evenementenhal Gorinchem, Next Level. Zie voor het programma het artikel hiernaast. NIL: ‘Niet alleen zijn we erg enthousiast dat de beurs weer kan plaatsvinden, we zijn er ook van overtuigd dat dit de meest succesvolle editie tot nu toe gaat worden!

JULI - AUGUSTUS 2022

11_LT-Lasechniek Actueel.indd 6

08-07-2022 09:13

vakbladlastechniek.nl

7

PROGRAMMA LASSYMPOSIUM 2022 IS ROND

Foto’s: Rob Glastra

Het Nederlands Instituut voor Lastechniek (NIL) organiseert samen met het Belgisch Instituut voor Lastechniek (BIL) een groot lassymposium dat op 4 en 5 oktober 2022 in de Evenementenhal Gorinchem wordt gehouden. Verdeeld over twee dagen worden er in vier sessies en een docentenbijeenkomst meer dan 20 lezingen gepresenteerd die interessant zijn voor iedereen die in ons vakgebied werkzaam is.

Processen, ontwikkelingen en uitvoeringen De eerste dag staat in het teken van de ontwikkelingen op het gebied van de verbindingsprocessen. Met betrekking tot de klassieke processen komt het onderpoederlassen en de aanbevelingen voor blootstellingsscenario’s van verschillende las- en soldeerprocessen aan de orde. Aan de hand van recentelijk onderzoek is er aandacht voor het circulair assembleren met lijmverbindingen en de stand van zaken rond het Wire Arc Additive Manufacturing (WAAM). Tenslotte sluit deze sessie af met de actualiteit rond het aanbrengen van oppervlakte lagen.

men en regelingen. In een aantal lezingen over lasnormen worden de meest recentelijk ontwikkelingen besproken. Op het gebied van de arbo-regelgeving gaan we zien dat de “arbocatalogus voor de metaal” met de daarbij behorende Verbetercheck Lasrook een goed handvat biedt om hieraan te voldoen. Tenslotte is er ruim aandacht voor het in de praktijk omgaan met normen en regelgeving.

Schade en corrosie aan las- en soldeerverbindingen In een viertal cases worden schade en corrosiezaken behandeld. Gebaseerd op metaalkundig onderzoek is er gezocht naar oorzaak en gevolg met als doel: voorkomen is beter dan genezen.

Lasverbindingen in ongelegeerd, warmvast en roestvast staal komen hierbij ter sprake. Deze sessie rond af met een bezwijkanalyse van een hardsoldeerverbinding in een nikkellegering.

Niet destructief onderzoek Verbindingen maken en het onderzoeken daarvan gaan hand in hand. In deze sessie komen verleden, heden en toekomst van het NDO samen. De besproken onderwerpen gaan van het bepalen van inspectieniveaus tot en met automatische interpretaties.

Naast het ultrasoon en het radiografisch onderzoek komen ook Phased Array, ToFD en FMC/TFM aan de orde.

Normen en regelgeving De tweede dag van symposium begint met de sessie over lasnor-

Docentenmiddag Het NIL vindt het belangrijk om docenten en hun studenten goed te ondersteunen, met informatie, inspiratie en ondersteunend materiaal. Maar wat heb je als docent nu precies nodig en waar hebben jouw studenten behoefte aan? Tijdens de docentenmiddag laten we NIL Conneqt “Leren en Loopbaan” zien en gaan over de ontwikkeling hiervan met iedereen die lastechnisch onderwijs een warm hart toedraagt in gesprek. Jouw mening telt, dus wees erbij!

Daarnaast staan de beroepen en carrièremogelijkheden in de lastechniek centraal. En tijdens de praktische workshops over de handvaardigheidsopleidingen zoomen we in op de visuele inspectie van examenwerkstukken en is er ruim de gelegenheid voor het stellen van vragen.

Voor meer informatie over het programma en de inschrijfmogelijkheden: www.nil.nl JULI - AUGUSTUS 2022

11_LT-Lasechniek Actueel.indd 7

08-07-2022 09:13

8 REPORTAGE

Laskunstenaar verbindt aarde en kosmos Proefondervindelij k het onmogelij ke realiseren

Fotografie: Evert Bruinekool.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6 Laskunstenaar.indd 8

08-07-2022 09:16

vakbladlastechniek.nl

Bart Lebesque is laskunstenaar en maakt kunst uit afvalmetalen. Wat hij in de container tegenkomt, zet hij om in glanzende kunstwerken. Hij werkt het liefst met rvs en staal en in mindere mate met brons. Lebesque combineert materialen en technieken die volgens de meeste lassers echt niet kunnen. Door zijn opleiding en praktijkvakmanschap in de industrie weet hij proefondervindelijk het onmogelijke te realiseren.

9

V

oor de lagerproducent SKF maakt Lebesque regelmatig kunstwerken van lagers. Gehard staal wordt normaliter bros en vertoont microscheuren bij normaal lassen. Door te spelen met lasmateriaal en de spanning op het lasapparaat brengt hij de temperatuur en de afkoelsnelheid bij elkaar waardoor geen scheuren optreden, door Evert Bruinekool en de verbinding geschikt is voor het kunstwerk. Door te experimenteren met diverse soorten lasdraad kreeg hij de beste resultaten met het type 309.

te stalen voet voor het pand. ‘Ik probeer iedere bezoeker even stil te laten staan voordat ze hun weg vervolgen.’

Trio wokkels Voor zijn huis in Uden in de beeldentuin staat een trio opvallende wokkels. De wokkels zijn opgebouwd uit een oude pompzuigerstang van een aardappelschilmachine op een stalen sokkel, een geroeste profielkoker. De zuigerstang is erop gelast met een soort klimop van lasmateriaal die uit de bodemplaat lijkt te groeien door de gebruikte lastechniek. ‘Spelen met de spanning tijdens het lassen zorgt ervoor dat de las minder inbrandt en op het materiaal blijft liggen. Het is als het ware 3D-printen met de lastoorts uit de losse pols.’ Daarna de juiste delen polijsten tot het spiegelt en de andere delen mat afwerken. Dat, samen met het opgelaste materiaal, geeft een magisch ‘Als monteur kwam ik beeld.

Exclusief materiaal Een lastig project bestond uit twee kostbare halve roestvast hoogwaardige en exotistalen bollen van 60 centimesche materialen tegen ter groot, die aan elkaar gelast Opleiding zoals duplex staal’ moesten worden. Iedereen zei: Lebesque deed zijn kennis op bij ‘Dat kun je niet lassen, dan gaat constructiebedrijven die vooral het golven en werken. Helemaal op de landbouw gericht waren. als je de wereldcontinenten erop last, gaat het niet Ook volgde hij lasopleidingen op het ROC en haalde goed komen.’ Lebesque ging toch aan de gang en hij NIL-diploma’s: TIG niveau 1 en 2 en MIG/MAG maakte een gepolijste wereldbol met rupslassen die niveau 1 en 2. Maar in de praktijk leerde hij improvide continenten voorstelden, voor de Royal Terberg seren zodat de landbouwwerktuigen snel weer aan Group in IJsselstein. De bol staat nu op een geroesde slag konden. Lassen moesten degelijk en sterk

Voor de lagerproducent SKF maakt Lebesque regelmatig kunstwerken van lagers.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6 Laskunstenaar.indd 9

08-07-2022 09:16

10

Een gepolijste wereldbol met rupslassen als continenten.

zijn. ‘Een gerepareerde dissel mocht niet weer afbreken, werk moest betrouwbaar gerepareerd worden’, vertelt Lebesque.

Arbo en PBM’s waren hele belangrijke lessen tijdens de opleiding, het is er ingestampt. Altijd een goede afzuiging, handschoenen, lashelm en veiligheidsschoenen. Dit zijn ook vereisten om te mogen werken in ’t Machinehuys in Uden, een voormalige mbo-school waar Lebesque zijn werkplaats heeft. ‘Je eigen gezondheid en veiligheid is een prioriteit.

Lasrook bijvoorbeeld is door de zware metalen iets wat je niet moet inademen’, weet Lebesque.

Dit effect ontstaat door te 3D-printen met de lastoorts.

Jong geleerd Bart Lebesque runt een atelier samen met een collega-kunstenaar Edwin Groenendijk, een industrieel ontwerper die kunstige vuurkorven en kachels maakt uit cortenstaal. Dit is een staalsoort waar Lebesque ook graag mee werkt. ‘In het begin van het oxidatieproces ziet cortenstaal er gewoon uit als constructiestaal, door weersinvloeden krijgt het zijn typische roestkleur.’

Op zijn zeventiende jaar startte Lebesque bij een John Deere-dealer, in onderhoud en constructie: ‘Van onderaf als vegertje.

’s Avonds laste ik omdat het leuk was en omdat ik het wilde leren. Vervolgens ben ik op school de opleidingen gaan volgen van het NIL. Ik wilde weten wat ik deed.

Ik maakte constructies en die moeten goed zijn.’ Na de landbouw, als lasser en monteur ging Lebesque werken als zzp’er in de voedselindustrie. Daar kreeg hij met de Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP) norm te maken.

Hij maakte aardappelschillijnen en deed reparatiewerk met rvs.

Zelfstandig Lebesque startte in 2010 als zzp’er: ‘Als monteur kwam ik hoogwaardige en exotische materialen tegen zoals duplex staal, hoogwaardig rvs van stoominstallaties tot pompen met extreem leuke vormen.

Die gingen, nadat ze vervangen waren, de container in. Zonde, daar kon ik iets mee.’

Hij mocht het materiaal soms meenemen en zo begon het maken van kunstwerken in de loze uurtjes naast zijn werk. De opgedane kennis van het lassen gebruikt hij in zijn kunstwerken. Soms door ogenschijnlijk totaal nutteloos te lassen op een glad oppervlak, om alleen de structuur van het lassen te gebruiken. Allemaal lasrupsjes over elkaar lijken organisch

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6 Laskunstenaar.indd 10

08-07-2022 09:16

vakbladlastechniek.nl

11

Lebesque kan tegenwoordig leven van zijn kunstwerken.

gegroeid. Ze zijn niet dragend voor de sterkte. ‘Ik nam stroomsterkte zodat de las niet inbrandt.’ In overleg wat mee naar een expositie en toen werd tot mijn met zijn leverancier experimenteert hij met soorten verbazing mijn werk verkocht. Dat gaf me vertroulasdraad. ‘Daarna ga je de vorm die ik in mijn hoofd wen’, weet Lebesque nog. Daarna is hij meer tijd vrij heb, opbouwen. Je moet de regels voor een sterke las gaan nemen van het monteurswerk. Langzamerhand loslaten en dat is moeilijk voor een lasser.’ Afvalmais dat verdergegaan. Bescheiden zegt Lebesque: ‘Ik teriaal vindt hij of krijgt hij van zijn klanten. Als hij had er moeite mee mijzelf kunstenaar te noemen. Dat materiaal bekijkt, ontstaat het kunstwerk al in zijn was een hele stap. Wie ben ik om hoofd. Maar daarna begint het mezelf kunstenaar te noemen?’ pas.

Vijf jaar geleden werd hij vanuit de markt zo genoemd door zijn werk.

Visie ‘Je moet de regels voor een sterke las loslaten’ De cirkel is rond. ‘Ik leef nu van De kunstwerken van Lebesque mijn kunstwerken en ben honderd hebben ook een spirituele kant. procent kunstenaar.’

Het zijn niet zomaar mooie objecten. Het harde van staal symHobby boliseert de aarde en de koelte Het begon dus allemaal als hobby, in de loze uurtjes van roestvast staal staat voor de kosmos. ‘Het is een naast zijn werken. Eens proberen om staal op rvs te stukje van mijn gevoel, verbinding maken tussen het lassen bijvoorbeeld. ‘Dan ga je proberen brons toe aardse en het hemelse materiaal. Even de mensen te voegen. Zo volgden talloze andere materialen als met mijn werk naar het nu trekken en ze een moment cortenstaal, talloze soorten rvs en duplex. ‘Roestvast van rust geven als zij mijn kunst bekijken. Dat is ook staal op staal las ik met overgangselektroden. Brons wat mijn huidige werk zo leuk maakt.’ Heel anders op rvs kan je niet echt lassen noemen. Het is eigenlijk dan zijn werk als onderhoudsmonteur, wat bestond meer hardsolderen met het TIG-proces met een spe- uit hard werken en snel klaar zijn met degelijke repaciaal brons toevoegmateriaal. Zo maak ik hele mooie raties. Toch is het vakmanschap dat hij hier opdeed combinaties van staal aan rvs en daar weer brons inmiddels de basis van zijn kunst geworden. ’ aan vast. Het constructieve aspect is dan niet meer relevant en laat ik los.’

Lebesque speelt met verschillende technieken om THE ESSENCE OF BEING het juiste resultaat te bereiken. ‘Ik gebruik een lage Metal art by Bart Lebesque reflects the energy of being. www.bartlebesque.com JULI - AUGUSTUS 2022

LT6 Laskunstenaar.indd 11

08-07-2022 09:16

12

Wim de Groot is sinds 1986 actief in de lassector.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT5-Thema opleiden en arbeidsmarkt_Groot.indd 12

08-07-2022 09:18

vakbladlastechniek.nl

13

‘MEER AANDACHT BESTEDEN AAN SOFT SKILLS IN KADEROPLEIDING’

Verbetering imago kan mensen verleiden tot een baan in de lassector Wim de Groot is sinds 1986 actief in de lassector. Hij begon als lasser, maar stapte over naar het onderwijs. Na een eigen lasschool geleid te hebben, is hij sinds enkele jaren actief in arbeidsbemiddeling van technische profielen en jobcoaching. Vanuit deze ervaring heeft hij een brede opvatting over opleiding en arbeidsmarkt. ‘De lastechniek moet in de picture komen als een uitdagend en dynamisch beroep’, vertelt De Groot die ook in jobcarving overigens perspectief ziet om het tekort op de arbeidsmarkt aan te pakken. door Jerom Rozendaal

Wat heb je met lassen?

Ik zit sinds 1990 in het lasonderwijs. Ik ben van orgine loodgieter. Tijdens de economische recessie in de jaren tachtig heb ik bij mijn toenmalige werkgever een interne opleiding tot gecertificeerd lasser gevolgd. Hier ben ik gepassioneerd geraakt van de lastechniek en onderwijs. In 1990 ben ik gaan lesgegeven aan de bedrijfshogeschool in Breda waar toen 120 leerlingen per jaar onderwijs volgen waarvan 60 lassers. Toen deze school in 1995 failliet ging, ben ik in 1996 gestart met een eigen school voor lasopleidingen.

natuurlijk een zeer actueel thema. Hierdoor is bijvoorbeeld het beroep van lasrobotprogrammeur ontstaan.

Lassen met een robot vereist uiteraard andere vaardigheden, maar ook de lasrobotprogrammeur moet de basis­ elementen van lastechniek beheersen. Hij moet de robot immers niet alleen voorprogrammeren, maar ook bijsturen en de lasmallen klaarzetten. Daarvoor moet hij het proces grondig kennen.

Wat is de situatie op de arbeidsmarkt als het gaat om lasspecialisten?

Er is meer vraag naar technische profielen dan er aanbod Doe je dat nog steeds? is. Hierdoor is er dus sprake van krapte op de arbeidsNee. Dat heb ik gedaan tot 2019 en toen heb ik de school markt. Dat geldt voor de meeste technische profielen. verkocht. Daarna ben ik actief geworNiet alleen voor lassers, maar ook voor, den in arbeidsbemiddeling. Met De loodgieters, elektriciens, pijpfitters Groot Personeel en Techniek begelei‘Ik zie veel mogelijkhe- en constructiebank medewerkers etc. den op het gebied van den we technische profielen naar een Deze krapte op de arbeidsmarkt bejobcarving’ baan. Hier komen we ook veel lassers staat al jaren, maar ik moet daarbij ook tegen. Daarnaast ben ik actief als zeggen dat een goede vakman altijd jobcoach waarbij ik mensen met een wel aan de werk kwam. afstand tot de arbeidsmarkt begeleid naar een baan binnen de metaaltechnische sector.

Hoe verklaar jij het tekort?

Dat komt omdat er weinig jongeren instromen in een Is het onderwijs sterk veranderd in de jaren dat je technische opleiding. Ik heb eens lezingen gegeven op actief bent? een middelbare school; van de 100 leerlingen, stroomden Door de jaren heen evolueert het beroep van lasser en er twee door naar een technische opleiding. Techniek en ontstaan er nieuwe opleidingsbehoeftes. Zo worden er lassen worden niet sexy gevonden en ook de werktijden tegenwoordig andere metalen gebruiken en neemt de en vroege starttijden schikken af. Bovendien stimuleren specialisatie op dat vlak toe. Daarnaast is automatisering ouders hun kinderen om verder te studeren voor speciaJULI - AUGUSTUS 2022

LT5-Thema opleiden en arbeidsmarkt_Groot.indd 13

08-07-2022 09:18

WELDING WEEK NL 2022 POWERED BY

Lassen | Lijmen | Snijden

EVENEMENTENHAL GORINCHEM Bo e k u w st a n d !

4, 5 EN 6 OKTOBER

Interesse? Neem contact op met Jamie van der Louw, jamie.vanderlouw@easyfairs.com, +31 (0) 183 680 689

Slijtvaste/slagvaste Oplasdraad VRIJGESTELD VAN CHROOM EN NIKKEL METAAL GEVULDE DRAAD Verminderde rookuitstoot met opmerkelijk nulrisico op de aanwezigheid van CrVI

www.welding-week.nl

Content Marketing Heeft u hulp nodig bij het schrijven van technische artikelen of persberichten?

Onze redacteuren helpen graag!

Wij kunnen u helpen met het maken van: Persberichten

Webteksten

Artikelen

Blogs

White papers

Meer weten?

Bent u benieuwd hoe wij u kunnen helpen?

Neem dan contact op met:

René Wibbelink 0570 504 343

r.wibbelink@mybusinessmedia.nl

Info@castolin.nl - +31(0) 15 256 92 03

LT06-Advertenties.indd 14

08-07-2022 09:08

vakbladlastechniek.nl

15

zetten, zou je meer jongeren enthousiast kunnen maken voor het vak lasser.

Waar is ruimte voor verbeteringen in het onderwijs?

In de kaderopleidingen zou je ook wat meer aandacht kunnen besteden aan de soft skills van toekomstige lastechnici. Denk aan computergebruik en de verschillende programma’s zoals Excel en Word. Maar denk daarnaast ook aan taal en communicatievaardigheden. Deze vaardigheden zijn misschien minder belangrijke als je een puur uitvoerende taak hebt, maar op het moment dat je wil doorgroeien, zijn ze erg belangrijk.

Zijn de opleidingen praktisch genoeg?

Op zich wel. Alleen moet ik zeggen dat het jammer is dat de traditionele bedrijfsscholen niet langer bestaan. Dat waren scholen waar mensen met een middelbare schoolopleiding of een lagere technische opleiding binnen twee jaar konden afstuderen als lasser, of metaalbewerker.

Omdat het financieel niet meer uit kon, zijn deze bedrijfsscholen in de jaren negentig allemaal gestopt Dat is een spijtige ontwikkeling, want deze scholen brachten echte vakmensen voort.

lismen waarbij je je handen niet gebruikt. Er bestaat een vooroordeel dat lassers in een donkere, gesloten ruimte werken onder zware omstandigheden.

Hoe zou de lassector het tij kunnen keren?

Lastechniek betaalt goed, er is volop toekomstperspectief en het is veelzijdig en dynamisch. De opleidingen zouden aantrekkingskracht en de veelzijdigheid van het ‘De veelzijdigheid van beroep beter in de kijker lastechniek komt ook moeten zetten. Met een terug in de diverse opleiding in de lastechniek sectoren’ kun je veel meer worden dan alleen (hand)lasser; denk aan lasinspecteur, lasbeoordelaar, onderwijzer, lasrobotprogrammeur en noem maar op. De veelzijdigheid van lastechniek komt ook terug in de diverse sectoren. Je kunt buiten lassen, maar ook binnen. Je kunt actief worden in de scheepsbouw, als onderwaterlassers, op een booreiland, in de voedingsmiddelenindustrie met schone omgeving. Dit lijstje is oneindig. Door dit in de kijker te

Is de robot een oplossing voor het personeelstekort?

De robot werd eerst vooral aangeschaft uit kostenoverwegingen en de constante kwaliteit die hij biedt. Voor bepaald repetitief werk is de robot de beste optie. De laatste jaren wordt robotisering ook gedreven door de krapte op de arbeidsmarkt. De robot en ook de cobot zouden nog meer laswerkzaamheden uit handen kunnen nemen van de mens, maar uiteindelijk zal er altijd behoefte blijven bestaan aan handlassers en specialisten. Voor enkelstuks of kleine series kan het niet uit om een robot aan te schaffen.

Dat geldt bijvoorbeeld ook voor onderhoudswerken of reparaties op bijvoorbeeld een farmaceutisch complex.

Zie je nog andere oplossingen voor het tekort aan lassers?

Ik zie veel mogelijkheden op het gebied van jobcarving.

Door een goede analyse van de functie en het herschikken van de taken en processen kun je nieuwe medewerkers aantrekken uit andere doelgroepen als langdurig werklozen, statushouders en zij-instromers. Het succes zit hem vervolgens in een goede begeleiding middels job-coaching. Een goed voorbeeld daarvan is de loodgieter. Het ophangen van een wc-pot of wasbak is ook onderdeel van zijn baan, maar dat zou je prima kunnen uitbesteden aan iemand met een lager profiel zodat de functie voor de vakman interessant en uitdagend blijft. Dit geldt ook voor lasactiviteiten. Zo zou een lasbedrijf door de aanschaf van een cobot ook bijvoorbeeld mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kunnen werven voor het uitvoeren van het werk.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT5-Thema opleiden en arbeidsmarkt_Groot.indd 15

08-07-2022 09:18

16

COMPACTE BEURS MET COMPLEET AANBOD

Industrie weer samen op TechniShow 2022 TechniShow 2022 is in aantocht. Van 30 augustus tot en met 2 september tonen de exposanten innovaties waarmee maakbedrijven kunnen inspelen op trends als reshoring, kortere doorlooptijden, kleinere series, gebrek aan vakmensen en verduurzaming.

J

ennie Elzinga, sales projectmanager bij Jaarbeurs, telt de weken af totdat dinsdag 30 augustus de grootste beurs voor de maakindustrie in de Benelux de deuren opent. ‘In de twintig jaar dat ik actief ben in beurzenland heb ik nog nooit zulke betrokken exposanten meegemaakt.

Ze kunnen niet wachten om eind augustus naar buiten te komen met hun producten en diensten op de eerste TechniShow sinds 2018. Want ook al wordt de 2022-editie van TechniShow een compacte versie, het blijft de grootste technologiebeurs voor de maakindustrie in de hele Benelux. Technishow, in combinatie met ESEF Maakindustrie, is veruit de grootste vakbeurs dit jaar die in de Utrechtse Jaarbeurs plaatsvindt. ’

Totale mix wordt evenwichtiger De bezoeker kan zowel vaste exposanten bezoeken, waaronder Trumpf Nederland, De Ridder, Dymato, Safan Darley, Valkwelding, Renishaw & Hexagon, als nieuwkomers leren kennen. Nieuwkomers als Unil Lubricants, FenS B.V en het Vlaamse CNC Soft bijvoorbeeld. ‘Je merkt dat exposanten méér dan vroeger gefocust zijn op twee of drie onderdelen uit hun portfolio. Daardoor kiezen ze vaak voor een wat kleinere stand. Dat geeft ruimte aan nieuwkomers.

Deze zie je bij alle thema’s terug’, zegt Elzinga.

‘Dit is een markt voor live contact. Het gaat in deze industrie om processen en producten die kopers willen; ze willen elkaar in de ogen kijken.’ Fysieke ontmoetingen en live demonstraties zorgen voor vertrouwen,

wat weer de basis vormt voor een investeringsbeslissing.

Voorregistraties door grote partijen Investeren wil de maakindustrie als geen ander. ‘We zien bij de voorregistratie dat grote bedrijven complete teams inschrijven; ze registreren niet één of twee medewerkers, maar direct meer dan tien’, zegt Elzinga. Dit heeft mede te maken met de nieuwe kijk op de supply chains. Een trend die al eerder speelde, maar door corona, bijbehorende lockdowns en recent de oorlog in Oekraïne in een stroomversnelling is gekomen. Reshoring vanuit Azië en zelfs Oost-Europa wordt ook voor Nederlandse en Belgische OEM’ers een steeds groter onderwerp. Dat schept nieuwe kansen voor toeleveranciers die qua productietechnologie up-to-date zijn. Automatisering en digitalisering zijn momenteel gewilde oplossingen, die verspreid op de beurs en in het lezingenprogramma ruim aandacht krijgen. In het Ketentheater op ESEF Maakindustrie komt dit onderwerp ruimschoots aan bod. Bijvoorbeeld in een dagelijkse paneldiscussie, waarin experts hun visie op de ontwikkelingen in de maakindustrie delen.

Een ander onderwerp dat breed wordt uitgemeten, is additive manufacturing, oftewel 3D-printen. Bezoekers hebben dit onderwerp tijdens de vorige editie van de TechniShow in de top 3 gezet van thema’s waar ze méér van willen zien en meer over willen horen.

DERTIEN GENOMINEERDEN VOOR DE TECHNISHOW INNOVATION AWARDS 2022 Dertien innovaties zijn in totaal genomineerd voor de TechniShow Innovation Awards 2022 die op 29 augustus worden uitgereikt, kort voor de opening van de TechniShow. Hieronder ook bedrijven die actief zijn in de lastechniek. De mogelijke winnaars zijn verdeeld in drie categorieën: Flexibel Produceren, Slim Produceren en Digitale Fabriek.

De jury van de prijs is positief over het niveau van de inzendingen en ziet een verdere evolutie van digitalisering in de maakindustrie. De genomineerden voor de TechniShow Innovation Awards 2022 in de categorieën volgen hieronder in alfabetische volgorde.

Categorie Flexibel Produceren BMO Automation De BMO Iridium Robotcel wordt op de Technishow 2022 voorgesteld in de nieuwe HYBRID uitvoering.

LVD Company De Ulti-Form van LVD onderscheidt zich van andere gerobotiseerde cellen door de automatische programmering.

RobWelding Van RobWelding komt een slim malwisselsysteem.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Technishow.indd 16

08-07-2022 09:21

vakbladlastechniek.nl

17

TOELEVEREN, UITBESTEDEN, PRODUCTONTWIKKELING, ENGINEERING

Visie en inspiratie op ESEF Maakindustrie ESEF Maakindustrie is een evenement op het gebied van toeleveren, uitbesteden, productontwikkeling en engineering. De beurs geeft handvatten om de volgende stap te kunnen zetten in het productieproces.

H Stichting LAC Het Platform Smart Welding Factory komt uit de koker van Stichting LAC.

Teqram Met de EasyGrinder doet Teqram een gooi naar de prijzen.

Valk Welding Met het Virtual Robot Programming System (VRPS) kan een handheld een beweging maken die de basis vormt van het programma dat door de robot wordt geperfectioneerd en uitgevoerd.

Categorie Slim Produceren CNC Freestechniek B.V De Sonic Shark is volgens CNC Freestechniek het oor van een machine. Het menselijke oor is tot op heden een veel gebruikt instrument voor het beoordelen van het verspaningsproces.

Oude Reimer B.V. De OR-APH is een eigen ontwikkeld systeem voor het automatisch voorinstellen van gereedschappen voor bewerkingsmachines

Q-Fin Quality Finishing Machines De F1200 XL van Q-Fin onderscheidt zich door het opvallende design en de hoge snelheid waarmee producten gefinisht kunnen worden.

et is een event voor slimme maakoplossingen, waar de hele industrie samenkomt. Nieuwe materialen, componenten, toepassingen, productinnovaties en flexibele oplossingen zullen worden getoond en toegelicht ESEF Maakindustrie is de vakbeurs voor succesvolle, duurzame en innovatieve maakoplossingen.

Het is de gelegenheid om grote spelers uit de industrie te ontmoeten en om waardevolle contacten op te doen. Het is ook een event waarbij je je netwerk kunt uitbreiden en met collega’s in contact kunt komen.

Programma en sprekers Naast de exposanten kent ESEF Maakindustrie 2022 een uitgebreid lezingenprogramma. In diverse theaters op de beursvloer is kennis op te doen tijdens sessies van inspirerende sprekers. Zij lichten actuele thema’s toe en gaan in discussie over de ontwikkelingen en de toekomst van de industrie.

Innovatietheater In het Innovatietheater worden praktische lezingen gehouden van experts en vakgenoten. Centraal staan drie thema’s die nauw met elkaar verweven zijn: smart industry, personeel & arbeid en duurzaamheid & circulariteit. Aspecten voor de korte en lange termijn worden behandeld om de maakindustrie te laten floreren. Hoe is de stand van zaken omtrent smart industry?

Waar start je met circulair ondernemen?

Hoe groei je ondanks een gebrek aan personeel? Experts van onder andere ING en TNO delen hun kennis en voorlopers als Damen Shipyards Group vertellen welke stappen zij zetten om hun operatie toekomstbestendig te maken.

Openingstijden 30 augustus: 10.00 uur – 17.30 uur 31 augustus: 10.00 uur – 17.30 uur 1 september: 10.00 uur – 17.30 uur 2 september: 10.00 uur – 17.30 uur Meer informatie op www.event.maakindustrie.nl

Renishaw Benelux BV

Categorie Digitale Fabriek

Renishaw Benelux begeeft zich met de QE-serie op het gebied van radiotransmissie tastersystemen voor CNC machines.

ECI Software Solutions BV

Van Ommen / Phantom Phantom vereenvoudigt CNC-frezen met universele VHM frees én werkgebiedicoon.

Boren, frezen, full slotten én 45 graden induiken, de Phantom HP2 kan het allemaal.

ECI Gatewise is een platform voor de maakindustrie dat bedrijven en hun IT- technologieen verbindt door processen over meerdere applicaties heen te automatiseren.

Widenhorn B.V. Widenhorn komt met een logistieke afraapmodule voor snijmachines.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Technishow.indd 17

08-07-2022 09:21

QIROX-robot: internationale topkwaliteit

Bezoek ons op TechniShow 2022 30.08.-02.09.2022 in Utrecht hall 12, stand 12.B080

De robot is het centrale element in het QIROX-oplossingenpakket. U profiteert vooral van de modulaire opbouw van het volledige mechanische systeem. Van de robotvoet tot de robotpols zijn alle componenten van de robot perfect op elkaar afgestemd. Door verschillende componenten samen te voegen, ontstaat voor elke productie-eis een op maat gemaakte robot.

Weld your way.

CLOOS_RoboterAllg_185x130+3_Lastechniek_NL_beurzen.indd 1

01.07.2022 12:02:06

MIG/MAG

TITAN XQ PHOENIX XQ TAURUS XQ PERFECTE LASTECHNIEK IN FAMILIEVERBAND Onze partners:

www.ewm-group.com EWM AG | Area Sales Manager: Winfried Hahmann | Mobil: +49 171 7717306 | Winfried.Hahmann@ewm-group.com

LT06-Advertenties.indd 18

08-07-2022 09:09

vakbladlastechniek.nl

19

WAT ZIJN DE OORZAKEN EN HOE KUNNEN WE ZE VOORKOMEN?

Warmscheuren in lasverbinding Elke lasser krijgt ermee te maken: scheuren in een lasverbinding. Hier zijn vele oorzaken voor aan te wijzen. In dit artikel beperken we ons tot warmscheuren in gelaste verbindingen van staaltypes met een ferritische of een austenitische structuur. Van deze scheuren zijn er drie soorten: stollingsscheuren, segregatiescheuren en krimpscheuren. In dit artikel worden deze belicht, wat zijn de oorzaken en hoe kunnen we warmscheuren voorkomen.

Fred Neessen en Harm Meelker, voorheen Lincoln Smitweld B.V.

W

armscheuren ontstaan bij hoge temperatuur. Bij het lassen verstaan we onder warmscheuren die scheuren die in het lasmetaal of in de warmtebeïnvloede zone ontstaan, tijdens de stolling van het smeltbad of direct daarna (zie figuur 1). De voornaamste oorzaak van het ontstaan is de krimpspanning tijdens afkoeling van het lasmetaal. Tijdens de stolling doorloopt elke legering een stadium waarin het metaal gedeeltelijk vast en nog gedeeltelijk vloeibaar is. In dit stadium kunnen slechts geringe vervormingen worden verdragen. Bij verbindingslassen die door middel van een lasnaad tot stand komen, moet het lasmetaal altijd een zekere vervorming kunnen ondergaan, doordat een gedeelte van de las nog stolt, terwijl een ander deel al tot één geheel is verbonden.

Hierdoor kan het lasmetaal tijdens de stolling en de afkoeling niet ongehinderd krimpen.

Als we warmscheuren in haar algemeenheid benaderen, dan zien we verschillende factoren die van invloed zijn op het ontstaan ervan: • samenstelling van de legering; • structuur; • lengte van het stoltraject; • afkoelsnelheid; • lasvariabelen.

Verschillende theorieën Over het ontstaan van warmscheuren bestaat een hele reeks van theorieën, die vooral de metallurgische invloedsfactoren naar voren brengen. De invloedsfactoren van de chemische samenstelling van het basismateriaal en het lasmetaal werden in het verleden zeer zorgvuldig onderzocht. De metallurgische beschouwingen alleen lijken niet toereikend te zijn. Als bepalende invloedsfactoren noemt men tegenwoordig dan ook de combinatie van factoren: • de thermische invloed van het lasproces; • een metallurgische invloed die gekarakteriseerd wordt door de chemische samenstelling, structuur, korrelgroei en segregatieverschijnselen; • een mechanische invloed die gekarakteriseerd wordt door een relatie van de stollende lasrups, de lasnaadvorm en zijn omgeving.

De theorie van Pumphrey Pumphrey, Jennings, Bochvar en Medovar hebben hun theorie opgesteld aan de hand van de krimpbrosheid bij supersolidus temperatu-

Figuur 1. Warmscheuren in de warmtebeïnvloede zone van een volaustenitisch basismateriaal

ren. Zij stelden zich het mechanisme als volgt voor.

Bij een legering waarvan het toestandsdiagram een stoltraject vertoont, zullen de primaire dendrieten, die aangroeien ten koste van de vloeibare smelt, in een bepaald stadium tijdens het stollingsproces met elkaar in contact komen. Deze grillig gevormde dendrieten grijpen vaak dusdanig in elkaar, dat ze als het ware een samenhangend netwerk vormen. Doordat dit samenhangende netwerk zich niet vrij kan bewegen, zullen er tijdens de afkoeling hoge spanningen optreden.

Wanneer de krimpspanningen nu een bepaalde waarde overschrijden, kunnen er scheuren optreden. Scheuren die gevormd worden in een stadium wanneer er nog een relatief grote hoeveelheid vloeistof aanwezig is, kunnen dan nog hersteld worden. Navoeding op microschaal speelt hier dus een belangrijke rol. Pumphrey legt er in zijn theorie dus de nadruk op dat de mogelijkheid tot opname van de krimpspanningen in het kritische gebied in hoofdzaak wordt bepaald door de vervormbaarheid van de legering bij de heersende temperatuur.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 19

08-07-2022 09:23

20

De theorie van Pellini Pellini veronderstelt dat de voornaamste oorzaak voor het optreden van warmscheuren in een las spanningen zijn die plaatselijk optreden door de temperatuurgradiënten in het metaal tijdens het lassen. Door de aanwezige plaatselijke spanningen wordt de vaste massa, welke alleen door een dunne continue vloeistoffilm gescheiden wordt, van elkaar getrokken. In het kort komt zijn theorie hierop neer dat er krimpvervorming optreedt bij het laatste vloeistoffilmstadium. In feite is deze spanningstheorie analoog aan die van het kritische temperatuurgebied van Pumphrey, en verschilt alleen in details. Zie figuur 2.

De theorie van Borland Borland heeft alle reeds bestaande theorieën met elkaar in overeenstemming proberen te brengen. Hij bracht hiertoe de hoeveelheid vloeibare fase en de verdeling van de smelt in contact met de groeiende kristallen. Hij ging ervan uit dat er een evenwicht moest zijn. Met andere woorden: er is een verhouding van de grensvlak-energieën tussen de vloeibare fase en de reeds gestolde kristallieten.

De evenwichtsvoorwaarde luidt: Figuur 2. Schematische voorstelling van het ontstaan van krimpscheuren volgens Pellini.

De hoek Ѳ, de tweevlakshoek, wordt dus geheel bepaald door de verhouding van de grensvlakspanningen (γss / γsl). Zie figuur 3.

De penetrerende werking van de restsmelt, zoals geïntroduceerd door Borland, heeft het inzicht in het verschijnsel van de warmscheuren in belangrijke mate verhoogd. ‘Eutectic healing’ is daar een goed voorbeeld van, maar niet in die vorm zoals Pumphrey zich dat voorstelde.

Als de hoek tussen de grensvlakken van de vloeibare fase (Ѳ) groot is, dan zal er zelfs bij een geringe neiging tot bevochtiging de penetratie eerder optreden dan breuk.

De theorie van Prokhorov De tot nu toe beschreven onderzoekers beschouwden alleen maar de metallurgische invloedsfactoren, maar Prokhorov nam tevens de mechanische invloedsfactoren mee. Prokhorov ging ervan uit dat het lassen van metalen een onomkeerbaar thermodynamisch proces is dat gepaard gaat met faseomzettingen, inwendige spanningen en het diffusieverloop.

De theorie van Westendorp De theorie van Westendorp gaat uit van de typische vorm van de lasrups, die verkregen wordt met verschillende bekledingstypen van elektroden. De plaats waar de meeste segregatie optreedt, is ook de plaats die het meest gevoelig is voor warmscheuren. Tevens bevindt zich hier ook de laatst stollende vloeistof. Het gebruik van basische

Figuur 3. Verdeling van de vloeistof bij verschillende waarden van Ѳ volgens Borland.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 20

08-07-2022 09:23

vakbladlastechniek.nl

21

Figuur 4. Segregatiegebied in hoeklassen, met hun scheurgevoeligheid volgens Westendorp.

elektroden blijkt dan ook het meest gunstigst te zijn, figuur 4.

Mechanisme van warmscheurvorming De meest praktische benadering over de vorming van warmscheuren is dat verontreinigingen in het staal zich tijdens de stolling verzamelen op de korrelgrenzen en daar films vormen die een lager smeltpunt hebben dan de stollingstemperatuur van het staal. Deze vloeibare films zijn laag smeltende -stoller -stoller fasen, bijvoorbeeld sulfiden en siliFerriet Gesloten ingebed in γ caten op de korrelgrenzen van het netwerk van ferriet gestolde materiaal. Deze worden bij verdere afkoeling opengetrokken langs de kristalgrenzen als gevolg van de krimpspanningen.

In het geval van roestvast staal wanneer het materiaal ferritisch stolt, doet dit probleem zich nagenoeg niet voor, omdat de verontreinigingen in de ferrietfase kunnen Figuur 5. Driedimensionale voor- oplossen. De korrelgrenzen van de austenietfase blijven daardoor vrij stelling van ferriet en austeniet van laagsmeltende films. Bovenstollend.

Figuur 6. Ontstaan van krimpscheuren als gevolg van films met lager smeltpunt tussen de dendrieten.

dien wordt bij een ferritisch stollend materiaal de structuur van het austeniet fijner (figuur 5), waardoor een groter korrelgrensoppervlak wordt verkregen met een minder grote kans op aaneengesloten films van verontreinigingen op de korrelgrenzen.

Figuur 6 geeft schematisch weer wat de invloed is van de laagsmeltende films, zoals deze aanwezig kunnen zijn tijdens het stollen van lasmetaal. De aanwezigheid van deze vloeibare film bij verhoogde temperatuur, die belangrijk beneden de solidus is gelegen, verlengt de duur van het filmstadium en vergroot daarmee tevens de kans op warmscheuren.

Stolpunt- of smeltpuntverlagende elementen in dit opzicht, zijn zwavel, fosfor, zuurstof, borium titaan, stikstof en koolstof. Dat het effect van bepaalde verontreinigingen niet altijd evenredig is aan hun smeltpuntverlagende werking, kan veroorzaakt worden doordat restvloeistof tussen de stollende kristallen in meerdere of mindere mate als een film de kristallen omhult ofwel zich samentrekt tot meer afgeronde insluitingen. De films worden dunner of soms zelfs

Figuur 7. Schematische voorstelling van het ontstaan van warmscheuren, uitgaande van de korrelgrenzen van het basismateriaal volgens Pellini en Apblett. De stolscheur ontstaat in het lasmetaal uit een ‘liquation crack’ in de warmtebeïnvloede zone.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 21

08-07-2022 09:23

22

Figuur 8. Schematische voorstelling van het ontstaan van warmscheuren volgens Baker en Newman.

onderbroken naarmate de kristallen kleiner zijn, omdat in dit geval hun totale korrelgrensoppervlak groter is.

Een andere benadering is dat de oorzaak niet primair ligt in de aanwezige verontreinigingen, maar in het type legering, met als gevolg kristalsegregatie. Hierdoor kunnen binnen een kristal plaatselijk materiaalsamenstellingen voorkomen met een wezenlijk lager smeltpunt dan dat van de betreffende legering. Dit is met name herkenbaar in legeringen op nikkelbasis. Het effect is hetzelfde als dat van de hierboven genoemde laagsmeltende films. De behandelde warmscheuren zijn typische stollingsscheuren (solidification cracks). Een ander type zijn de smeltscheuren (liquation cracks). Deze ontstaan tijdens het opnieuw verhitten in de warmtebeïnvloede zone van het basismateriaal of bij de meerlagentechniek in de HAZ van de onderliggende lasrups. De verklaring voor het ontstaan van smeltscheuren is te zien in figuur 7 en 8.

Figuur 9a en 9b. Het elliptische en traanvormige smeltbad.

De vorming van het smeltbad wordt in belangrijke mate bepaald door de lassnelheid. We onderscheiden een elliptisch en een traanvormig smeltbad.

Elliptisch smeltbad Figuur 9a geeft de groei van de kristallen aan tijdens het stollen bij een geringe voortloopsnelheid. Tijdens het stollen vormen zich opeenvolgende isothermen, na een tijd Dt, die gelijk zijn aan de vorm van het smeltbad. De kristalgroei verloopt orthogonaal in de richting van de isotherm van het smeltbad. De kristallieten groeien vanuit de naadflank het smeltbad in en neigen steeds meer naar de lasrichting toe, totdat de as van de groeirichting in het midden van de las overeenkomt met de lasrichting. Deze richtingsverandering waaraan de kristalgroei de voorkeur geeft, heeft zelfs wezenlijke voordelen voor de metallurgie.

Tijdens het stollen van het smeltbad treedt constant een concentratieverandering op, waardoor de smelt nabij het stollingsfront steeds rijker wordt aan laagsmeltende verontreinigingen. Deze worden steeds door het stollingsfront vooruitgeschoven en blijven zodoende in het vloeibare smeltbad, waardoor er in het gestolde lasmetaal slechts weinig van de zo ongewenste segregatie terug te vinden is.

De stolling volgens het elliptische model wordt in de praktijk om economische redenen niet zo veelvuldig toegepast.

Traanvormig smeltbad Om economische redenen passen we vaak hoge lassnelheden toe, waardoor de primaire stolling verloopt in de vorm van een traan,

figuur 9b. Er ontstaat nu namelijk een lang smeltbad met een onge-

veer rechtlijnig, spits uitlopend stollingsfront. De kromming van de orthogonaal groeiende kristallieten is nu praktisch nihil. De kristallieten treffen elkaar nu in het midden van de naad onder een stompe hoek.

Het gedeelte van het smeltbad dat weer verrijkt is met laagsmeltende verontreinigingen heeft dezelfde richting. Hierdoor hoopt de verontreiniging zich in het midden van de naad op en wordt ze ingesloten. Een smeltbad dat volgens dit schema stolt, heeft in het midden van de naad een structuur die het ontstaan en voortlopen van warmscheuren bevordert.

Stollingsscheuren Vloeibaar staal in een staalpan koelt het eerst langs de wanden af.

Bij de overgang van vloeibaar naar vast, en ook in vaste toestand bij verdere temperatuurverlaging, krimpt het staal. Daardoor kan er een holte ontstaan, krimpholte genaamd. Ditzelfde verschijnsel kan zich ook bij het lassen voordoen. In figuur 10 zien we twee lassen, elk in drie stadia. De las in A is ongeveer even breed als hoog. Bij de las in B is de hoogte aanzienlijk groter dan de breedte. De afkoeling van de las vindt zowel door het plaatmateriaal als door uitstraling van het vloeibare oppervlak plaats. Door de gunstige hoogte/breedte verhouding (H/B) ontstaan bij de las onder A geen grote temperatuurverschillen. De kristalgroei gaat vanuit de smeltlijn schuin naar het oppervlak, zonder dat een deel van de las in het midden langer

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 22

08-07-2022 09:23

vakbladlastechniek.nl

23

Figuur 10. Drie verschillende stadia van las A en B.

Figuur 13. Ton-effect.

Figuur 11. Schematische voorstelling van een typische H/B scheur.

Figuur 12. Schematische voorstelling van een las met schouderscheuren.

vloeibaar blijft.

Bij de dieper ingebrande lasdoorsnede B treedt naar verhouding een meer horizontaalgerichte afkoeling op, loodrecht op de smeltlijn.

Door de veel grotere naad - groter koelend oppervlak - stolt het midden van de las het laatst. Door de aanwezige krimp ontstaat er een krimpholte, zie figuur 11. De dendrieten die zich tijdens het stollen vormen, zijn in hoofdzaak naar het midden van het lasmetaal gericht.

Om krimpholten zoveel mogelijk te voorkomen, kunnen we als algemene regel stellen dat de verhouding H/B < 1 gunstig is.

Een snelle afkoeling van de las dient eveneens vermeden te worden.

Lassen met een betrekkelijk geringe stroomsterkte op koud materiaal geven eerder kans op slinkholten, evenals zeer snel lassen.

Een bredere lasnaad en een eventuele hogere lasspanning werken de breedte van de las in de hand en zijn dus gunstig. Een te hoge lasspanning kan ook weer averechts werken, zie figuur 12. Hierin is de zo bekende paddestoel te herkennen.

Door het plotselinge breedteverloop (figuur 12) ontstaat er een groot verschil in het tijdstip van stollen en stollingsrichting tussen de ‘vinger’ en de rest van de las. Hierdoor ontstaan extra krimpspanningen in de dwarsrichting, met de zogenaamde schouderscheuren als gevolg. Figuur 13 geeft nog een variant te zien met grote krimpspanningen, dit noemt men ook wel het zogenaamde ‘ton-effect’.

De hierboven omschreven stollingsscheur is nog steeds een veelvuldig voorkomende fout omdat men ofwel een onjuiste naadvorm kiest, of onjuiste lasparameters.

Krimpspanningen In werkelijkheid zijn de gevolgen van krimp nog gecompliceerder, omdat het te allen tijde trekspanningen veroorzaakt. Door de krimp van het lasmetaal ontstaat in een relatief koude omgeving een grote vervorming van hetzelfde lasmetaal, waardoor de rekgrens aanzienlijk stijgt. Bij het lassen van bijvoorbeeld een 20 mm dikke plaat wordt normaal gesproken begonnen met het maken van een grondlaag. Deze grondlaag is aanmerkelijk dunner, zodat het omringende metaal naar verhouding nog stugger is dan alleen al het gevolg is van het temperatuurverschil.

Prokhorov geeft een vereenvoudigd beeld van hetgeen zich afspeelt bij warmscheuren, figuur 14. Hij zet de deformatie van de las tijdens de stolling uit tegen de temperatuur. Lijn ‘e’ geeft dit schematisch weer, de gebogen lijn ‘P’ geeft schematisch de vervormbaarheid, de rek, weer. Zodra de omstandigheden zich dusdanig wijzigen dat de JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 23

08-07-2022 09:23

24

Figuur 14. Temperatuur-deformatiediagram volgens Prokhorov.

veling kan hierbij volgens de vergelijking FeS + Mn MnS + Fe verlopen. Het MnS is slechts beperkt oplosbaar in gesmolten ijzer en gaat voor een bepaald gedeelte over in de slak. Het fosfor- en zwavelgehalte dienen we te allen tijde zo laag mogelijk te houden, terwijl Si, Nb, Ti en ook borium soms voor een deel bewust toegevoegd worden.

lijnen ‘e’ en ‘P’ elkaar snijden, zal scheurvorming optreden. Bijvoorbeeld door vergrote vervorming, of verminderde vervormbaarheid.

Invloed chemische samenstelling Uit vele onderzoeken is gebleken dat het vóórkomen van elementen die laagsmeltende fasen op de korrelgrenzen vormen, met name sulfiden en silicaten, de warmscheurgevoeligheid in sterke mate verhoogt. Dit geldt vooral voor de elementen fosfor, zwavel, silicium, niobium, zuurstof, titaan en borium. De warmscheurvorming treedt telkens op daar waar, tengevolge van de krimp, trekspanningen van voldoende grootte worden opgebouwd. Negatief hierin werken de eutectica (zie tabel 1).

Tabel 1 - Laagsmeltende fasen

Invloed ferriet op warmscheurgevoeligheid Voor sommige CrNi(Mo)-lasmetaalsoorten ligt de samenstelling zeer dicht bij het peritecticum. Een peritectische stolling toont een fijne verdeling van austeniet naast ferriet, gelijktijdig gevormd. Aan de Cr-rijke zijde toont de structuur een primair ferritische stolling terwijl aan de Ni-rijke zijde austeniet primair gevormd wordt. De reststolling toont de fijne peritectische stolling. Slechts een kleine variatie in chemische samenstelling is voldoende om een ander stollingsbeeld te verkrijgen.

Een primair ferritische stolling heeft het voordeel van een hoge oplosbaarheid van verontreinigingen (P, S) in deltaferriet (tabel 2) waardoor de austenitische restsmelt tussen de dendrieten minder gevoelig is voor warmscheuren. Austenitisch stollende samenstellingen daarentegen moeten aan een laag niveau van verontreinigingen voldoen. De literatuur geeft dikwijls de volgende grenzen voor ferriet aan: minder dan 3% ferriet betekent gevaar voor warmscheuren; tussen de 3 en 8% ferriet is optimaal om het risico van warmscheuren te voorkomen (of soms beperken); meer dan 8% ferriet kan gevoelig zijn voor preferente corrosie-aantasting.

eutectica

temp. [°C]

FeS

1190

FeS-FeO

940

Ni-Ni3S2

645

NiS

996

MnS-MnO

1300

Tabel 2 - Maximale oplosbaarheid van diverse elementen in een ferritische en austenitische structuur

MnS

1600

element

(CrFe)3P

1080

Door te legeren met Mn en Mo wordt de warmscheurgevoeligheid verbeterd. Molybdeen werkt namelijk sterk ferriet vormend, maar kan evenals stikstof ook negatief werken. De positieve invloed van Mn op het warmscheurgedrag van onder andere volaustenitisch lasmetaal is terug te voeren op de relatief grote affiniteit van Mn tot de elementen O, Si en S. Door de reactie met Mn neemt de hoeveelheid van deze elementen in het lasmetaal belangrijk af, dan wel ontstaat een hogere oppervlaktespanning en hoger smeltpunt, waardoor filmvorming langs de kristallieten verhinderd wordt. MnS heeft bijvoorbeeld niet de eigenschap dat het de austenietstructuur bevochtigt, zoals de nikkelsulfiden dit plegen te doen. Het moet echter tijdens het afkoelen mangaan-sulfiden kunnen precipiteren.

Bij de hoogvaste fijnkorrelige staalsoorten kan de warmscheur zich ook manifesteren. Vaak is deze echter van submicroscopische grootte.

Het ijzersulfide is evenals nikkelsulfide een laagsmeltend eutecticum dat zich op de korrelgrenzen verzamelt, waardoor het de cohesie verlaagt en aanleiding kan geven tot warmscheuren. De ontzwa-

Si Nb P S

ferriet

austeniet

%

temp. [°C]

%

temp. [°C]

18,5 4,5 2,8 0,18

1200 1360 1050 1365

2,15 2,00 0,25 0,05

1170 1220 1150 1356

Preventie De fabrikant van lastoevoegmaterialen kan de warmscheurgevoeligheid van ferrietvrije, volaustenitische CrNi-lasmetalen in sterke mate beïnvloeden. De kennis van de metaalkundige achtergronden speelt hierbij een grote rol.

Invloed lasbedrijf In het algemeen geldt dat de gevoeligheid voor warmscheuren toeneemt naarmate de hoeveelheid warmte, die bij het lassen per eenheid van lengte wordt toegevoegd, groter wordt. Met andere woorden, een lage warmteïnbreng is essentieel en wordt bereikt door: • hoge lassnelheid; • relatief dunne elektrode- of draaddiameter; • lage stroomsterkte;

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Warmscheuren.indd 24

08-07-2022 09:23

vakbladlastechniek.nl

25

gehalte aan verontreinigingen hebben. Het karakteristieke van warmscheuren is dat ze via de korrelgrenzen lopen (interkristallijn).

De warmscheur is meestal zeer klein en daardoor niet of nauwelijks met niet-destructief onderzoek te achterhalen.

• een korte booglengte; • dunne rupsen; • een lage voorwarm- en interpass temperatuur.

Als gevolg van het voorwarmen wordt er relatief meer warmte in de plaat gebracht per eenheid laslengte. Anderzijds zullen de spanningen in het materiaal minder hoge waarden bereiken door de minder grote temperatuursgradiënten. Bij een onderbreking van het lassen dient een eventuele kraterscheur eerst weggeslepen te worden voor er verder gelast wordt.

Het gebruik van basische beklede elektroden is aan te bevelen, aangezien deze minder gevoelig zijn voor warmscheuren. Uiteraard dienen er ook zeer hoge eisen gesteld te worden aan de zuiverheid van de lasnaad en haar directe omgeving.

Samenvatting Schoon werken, het beperken van de lasspanningen in de constructie, dat wil zeggen, de keuze van de lasnaadvorm en lasvolgordes is van enorm belang. Basismaterialen en lastoevoegmaterialen die gevoelig zijn voor warmscheuren moeten een zo laag mogelijk

Literatuur • K. Bekkers und F. Neessen; Risse in hochlegierten Schweißverbindungen – Ursache, Entstehung, Vermeidung -. Workshop: Hochlegierte Stähle, November 1995, SLV Rostock, Deutschland.

• J. Kapteijn; Warmscheuren. Lastechniek jaargang 49 / maart 1983 / pag.

43-49 • Warren F. Savage (US). Houdremont Lecture, Solidification, segregation and weld imperfections. Welding in the world, volume 18 / No 5/6, 1980 / pag. 89-113 • J.W. Steenhuizen en P.G. Weeber; Het verschijnsel van scheurvorming bij het lassen van staal en het verband tussen Krimpen en scheuren. Willem Smit & Co’s Transformatorenfabriek N.V., Nijmegen / pag. 60-76 • L. van Nassau; Ferrite in Stainless Steel weld metal. Stainless Steel Europe / volume 5, issue 3 / april 1993.

Content Marketing

Wij kunnen u helpen met:

Content Marketing

Heeft u hulp nodig bij het schrijven van technische artikelen of persberichten?

Persberichten

Webteksten

White papers

Artikelen

Wij kunnen u help

Heeft u hulp nodig bij het schrijven van technische artikelen of persberichten?

Meer weten?

Onze redacteuren helpen graag!

Blogs

Persberichten White papers

Bent u benieuwd hoe wij u kunnen helpen? Neem dan contact op met:

Blogs

r.wibbelink@mybusinessmedia.nl 0570 504 343 Onze redacteuren helpen graag!

René Wibbelink

Content Marketing

Wij kunnen Meer weten?u helpen met:

Heeft u hulp nodig bij het schrijven BentPersberichten u benieuwd hoe wij u kunnen helpen? Neem dan contact op met: Webteksten Content Marketing van technische artikelen of Wij kunnen u helpen met: r.wibbelink@mybusin René Wibbelink 0570 504 343 Heeft u hulp nodig bij het papers schrijven Artikelen White Webteksten Persberichten persberichten? van technische artikelen of persberichten?

Onze redacteuren helpen graag!

Blogs

Onze redacteuren helpen graag!

White papers

Artikelen

Blogs

Meer weten?

Bent u benieuwd hoe wij u kunnen helpen? Neem dan contact op met:

Meer weten?

René Wibbelink

0570 504 343

r.wibbelink@mybusinessmedia.nl

Bent u benieuwd hoe wij u kunnen helpen? Neem dan contact op met: Wouters Cutting.indd 1

LT6-ART_Warmscheuren.indd 25

René Wibbelink

0570 504 343

20-01-2022 16:32

JULI - AUGUSTUS 2022

r.wibbelink@mybusinessmedia.nl

08-07-2022 09:23

26

WORKSHOP LASSEN VOOR KINDEREN

Kind kan de las doen De jeugd al vroeg enthousiast maken over techniek. Dat is belangrijk voor Elektrolas en alle productiebedrijven in Nederland. ‘Jaarlijks organiseren we dagen waarbij kinderen in de leeftijd van 8 tot 13 jaar kennis kunnen maken met techniek, de metaalindustrie en in het bijzonder met lassen. Afgelopen meivakantie hebben we weer 34 kinderen ontvangen’, vertelt Joost van de Hooven, directeur/eigenaar van Elektrolas.

Door Yvette Janssen/Elektrolas Lastechniek B.V. | Beeld: Pulles & Pulles, Waalwijk JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Kind kan de las doen.indd 26

JULI - AUGUSTUS 2022

08-07-2022 09:24

vakbladlastechniek.nl

N

adat ze allemaal een stoere rode overall aantrekken, lopen de kinderen met Paul en Zoë van Elektrolas mee naar het theorielokaal om te luisteren naar een verhaal over lassen om ze bewust te maken van de mogelijke gevaren. In een korte interactieve les vertellen de kinderen wat ze al weten over metaal en lassen. En dat is verrassend veel.

Handlassen In kleine groepjes gaan ze aan de slag. We lopen met een groepje mee. Activiteit 1 handlassen: lashandschoenen aan, lashelm op, nog even een korte uitleg wat ze gaan doen en daarna de eigen lascabine in. Daar liggen stalen plaatjes klaar met voorgetekende lijnen die ze al lassend moeten volgen. Voor de één een grote uitdaging en bij de ander gaat het heel goed. Ouders kijken trots mee: ‘Echt geweldig dat deze dag georganiseerd is. Mijn zoon is al heel technisch, hij doet veel met zijn handen. Laatst heeft hij nog gesleuteld aan een motorblok. Maar lassen had hij nog nooit gedaan dus dit was een hele mooi kans.’ Na 15 minuten zijn de plaatjes gelast en gaat het groepje weer verder.

Maakbedrijf ‘Om de kinderen ook een goed beeld te geven wat er allemaal gemaakt kan worden van metaal en hoe mooi de metaalindustrie kan zijn, hebben we een maakbedrijf uitgenodigd’, vertelt Van de Hooven. Erwin is praktijkopleider bij Bersselaar Constructie.

‘Kennen jullie de attractie Baron 1898 in

Aan de slag met de cobot.

27

de Efteling?’, vraagt hij aan de kinderen. Hij vertelt enthousiast hoe die gemaakt is en in elkaar gezet. Alles in het geheim, want de Efteling wilde hierover nog niks naar buiten hebben.

Daar staat ie dan. De cobot. De kinderen zijn enthousiast om ermee aan het werk te mogen. Ze gaan de cobot programmeren om met een hoeklas twee stalen plaatjes aan elkaar te lassen. Hiervoor gebruiken ze een software waarbij ze met één knop lucht- en laspunten kunnen instellen en de freedrive (een andere knop) om gemakkelijk de arm met toorts eraan in positie te zetten. ‘Doet ie dit nu zelf?’, klink het als de startknop was ingedrukt en de cobot gaat lassen. Heel stoer blijven ze er bij staan. Nu de plaatjes aan elkaar vastzitten, kan bij de tweede cobot de naam erop gelast worden. Natuurlijk nadat ze zelf de cobot weer geprogrammeerd hebben. Dit keer met het instructiepaneel. ‘Wow, jij hebt gewoon je naam gemaakt.’ Vervolgens worden de naamplaatjes gekoeld in een bak met koud water.

Blije snoetjes Het was een mooie, actieve en geslaagde dag. Alle kinderen nemen met trots hun gelaste plaatjes mee. ‘Ik vond het zelf lassen het gaafste om te doen. Dan ben je echt zelf iets aan het maken.’ Ook de vaders/ moeders/opa’s/ooms gaan met een glimlach weer huiswaarts. ‘We hebben er meer dan een uur voor moeten rijden maar dat was het zeker waard. Onze kinderen hadden nog

Allemaal een rode overall aan.

niet echt iets met techniek, maar ze hebben een fantastische middag gehad. Superleuk dat dit initiatief er is en perfect voor in de vakantie’, is een van de reacties. Ook voor Elektrolas is het een geslaagde dag. Joost van de Hooven: ‘We hebben een mooi sociaal project neergezet waarbij we de jeugd een leuke en leerzame dag in de techniek bezorgen. In de herfstvakantie gaan we dit weer doen.’

Trotse kinderen met hun zelf gelaste werkstukken.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT6-ART_Kind kan de las doen.indd 27

08-07-2022 09:25

28

LASKENNIS OPGEFRIST 77

Warmtebehandelingen Deel 1 Voordat er kan worden gelast, zal er enige voorkennis moeten zijn van het te lassen basismateriaal en hoe dit tot stand is gekomen.

In deze rubriek staat de materiaalkundige kant van het vakgebied centraal. Na het ijzer-koolstof diagram en de afkoeldiagrammen in de vorige afleveringen, zijn we nu aangekomen bij de warmtebehandelingen.

E

en warmtebehandeling wordt uitgevoerd om • Het materiaal zachter te maken voor verdere bewerstaal de juiste mechanische eigenschappen mee king (zachtgloeien) te geven voor de gekozen toepassing of voor de • Het materiaal te harden en slijtvaster maken (harden, gewenste bewerking. Bij het lassen zijn er meerdere reontlaten of veredelen) denen waarom warmtebehandelingen toegepast worden (voor of na het lassen): voorkomen vorming van harde Deze warmtebehandelingen worden in deel 1 en deel 2 structuren, tijd geven aan waterstof om te diffunderen, van dit artikel uitgebreid behandeld. Hoewel er nog meer en/of verlagen van de spanningen in de constructie na warmtebehandelingen voor staal bestaan, zijn dit de het lassen. belangrijkste en de meest toegepaste. WarmtebehanIn de vorige afleveringen over het ijzer-koolstof diagram delingen om ongewenste effecten van een voorgaand en de afkoeldiagrammen is duidelijk geworden dat staal productieproces te corrigeren, worden toegepast om de onder invloed van de temperatuur en de afkoelsnelheid eigenschappen te verbeteren. Hierdoor kan de levensdiverse microstructuren aan kan nemen. Dit is een duur van het onderdeel aanzienlijk worden verlengd. belangrijke eigenschap van staal, want het betekent dat Voorbeelden van dit soort warmtebehandelingen zijn het breed inzetbaar is en geschikt is te maken voor uitspanningsarmgloeien en rekristalliserend gloeien. eenlopende toepassingen. Door hier slim gebruik van te maken, kan de structuur en de daarmee samenhangende Spanningsarmgloeien eigenschappen van het materiaal door warmtebehanZoals de naam al doet vermoeden, is het doel van deze delingen worden veranderd. Onder een warmtebehanwarmtebehandeling de inwendige spanningen in het deling - ook wel gloeien genoemd - wordt het proces materiaal of de component te verminderen. Hierbij verstaan dat is opgebouwd uit: verandert de structuur, treksterkte opwarmen, op temperatuur houden en/of hardheid van het materiaal en afkoelen (zie figuur 1). Een warmtenauwelijks. Inwendige spanningen behandeling kan uitgevoerd worden De levensduur van een ontstaan tijdens het vervaardigen van onderdeel kan aanzien- een werkstuk door bijvoorbeeld het in ovens, maar ook plaatselijk (met de lijk worden verlengd vlam, inductie of gloeimatten). deformeren, buigen, zetten, lassen Warmtebehandelingen worden vaak of gieten. Bij processen waarbij toegepast na productieprocessen als plastische (of blijvende) deformatie walsen, gieten, lassen of vervormen. optreedt, neemt de dislocatiedichtDeze processen hebben een grote en vaak nadelige inheid in het materiaal toe. Het atoomrooster wordt vloed op de structuur en de bijbehorende mechanische plaatselijk vervormd waardoor spanningen in het rooster eigenschappen van het materiaal. Met de juiste warmte- ontstaan. Na het lassen koelt het lasbad af van smeltbehandeling na een productieproces kunnen de gewens- temperatuur tot kamertemperatuur, het lasmateriaal te eigenschappen of structuur worden verkregen. zal willen krimpen, maar wordt tegengehouden door het omringende koude plaatmateriaal. Dit resulteert dan ook Doel van warmtebehandelingen in trekspanningen in en rondom de las. Bij gietstukken Samenvattend is het doel van warmtebehandelingen kunnen inwendige spanningen ontstaan door bijvoorom staal de juiste mechanische eigenschappen mee te beeld ongelijkmatige afkoeling en volumecontracties bij geven voor de gekozen toepassing of om de gewenshet stollen. te bewerkingen uit te kunnen voeren. Globaal kun je De inwendige spanningen kunnen oplopen van 10 MPa zeggen dat warmtebehandelingen voor stalen toegepast tot aan de waarde van de rekgrens. Waarden hoger dan worden om: de rekgrens zijn niet mogelijk, omdat het materiaal dan • Ongewenste effecten van een voorgaand productiegaat vloeien (plastisch deformeren). De inwendige spanproces te corrigeren (spanningsarmgloeien, rekristal- ningen kunnen zorgen voor vervorming van het compoliserend gloeien, homogeengloeien of oplosgloeien) nent, of leiden tot macroscopische of microscopische • Het materiaal sterker te maken (normaalgloeien) scheuren die tijdens de gebruiksfase van het onderdeel

JULI - AUGUSTUS 2022

Laskennis Opgefrist.indd 28

08-07-2022 09:25

vakbladlastechniek.nl

29

verder kunnen uitgroeien. Het spanningsarmgloeien van staal wordt doorgaans uitgevoerd bij een temperatuur van 450 tot 650 graden Celsius (dit is onder de A1-temperatuur). Bij een hogere temperatuur neemt de sterkte en de vloeigrens van het materiaal af (zie figuur 2). Door het verhogen van de temperatuur zullen de dislocaties zich opnieuw rangschikken waardoor de roostervervorming en het spanningsniveau afneemt. Dit gaat gepaard met een geringe vormverandering van het werkstuk Bij het spanningsarmgloeien is het belangrijk dat het opwarmen en afkoelen langzaam gebeurt zodat er geen nieuwe spanningen ontstaan als gevolg van temperatuursverschillen in het werkstuk. Hoe dikker de wanddikte en complexiteit van het werkstuk, hoe groter het gevaar voor ongelijkmatige opwarming/afkoelen.

De houdtijd is van invloed op het uiteindelijke spanningsniveau. Als richtwaarden kan 2 min/mm wanddikte worden aangehouden met een minimum van 30 minuten en een maximum van 2 uur. Als de temperatuur te hoog is, en/of de houdtijd te lang: dan kunnen er toch veranderingen ontstaan in de microstructuur – en dus ook een verlies van mechanische eigenschappen (rekgrens en treksterkte, zie tabel 1).

Rekristalliserend gloeien Gloeitijd en -temperatuur 1 uur op 600 °C 5 uur op 600 °C 1 uur op 625 °C 0,5 uur op 650 °C 4x 0,5 uur op 650 °C

Vloeigrens (MPa) – 20 – 35 – 25 – 25 – 55

Figuur 1. Schematische weergave van een warmtebehandeling.

Figuur 2. Invloed van de temperatuur op de vloeigrens en treksterkte van staal.

Figuur 3. Microstructuur a) Een sterk koudvervormde structuur en b) een veel homogenere structuur met nieuwe korrels.

Tabel 1. Achteruitgang van de vloeigrens als gevolg van spanningsarmgloeien bij S235.

Het rekristalliserend gloeien wordt toegepast op sterk gedeformeerd of koudvervormd materiaal om de taaiheid en de vervormbaarheid te herstellen. Vaak zijn dit materialen met een laag koolstofgehalte, omdat stalen met een hoog koolstofgehalte niet of moeilijk koud te vervormen zijn. Door het koudvervormen neemt de dislocatiedichtheid en dus de inwendige spanningen in het materiaal toe. Deze inwendige spanningen en de daaraan verbonden energie zorgen ervoor dat als de temperatuur wordt verhoogd, nieuwe korrels worden gevormd met een nieuw kristalrooster waarin de dislocatiedichtheid laag is.

Om rekristallisatie te laten optreden, is een minimale deformatiegraad nodig. De kritische vervormingsgraad waarboven rekristallisatie optreedt, ligt voor staal bij circa tien procent. Onder deze drempelwaarde treedt geen rekristallisatie op, maar slechts afbouw van spanningen

(spanningsarmgloeien).

Is de deformatiegraad groter dan zullen er voldoende kiemplaatsen worden gecreëerd, om nieuwe korrels te laten groeien. In figuur 3 is het effect van deze rekristallisatiegloeibehandeling zichtbaar: in a) een sterk koudvervormde microstructuur, en in b) een veel homogenere JULI - AUGUSTUS 2022

Laskennis Opgefrist.indd 29

08-07-2022 09:25

30

Figuur 4. Schematisch weergaven van de dubbele korrelverfijning bij het normaalgloeien.

Figuur 5. Links een grofkorrelige microstructuur en rechts een structuur na normaalgloeien.

Door te gloeien op temperaturen tussen 1000 en 1300 °C (net onder de solidus-temperatuur) kunnen legeringselementen zoals chroom, molybdeen, nikkel door het staal diffunderen. Hierdoor ontstaan er minder sterke concentratieverschillen door het hele giet/walsblok. Homogeengloeien wordt voornamelijk toegepast voor microsegregaties, in dat geval is de houdtijd een paar uur, voor het homogeniseren van macrosegregaties, of bij zeer grote wanddikten kan dit tot 50 uur zijn.

Deze gloeibehandeling kan verschillende problemen opleveren, bij te korte gloeiduur kan het zijn dan niet alle precipitaten in oplossing gaan, te trage afkoelsnelheid kan zorgen voor het terug vormen van precipitaten.

Daarnaast kan er op deze hoge temperaturen oxidatie van legeringselementen, en ontkoling ontstaan.

Normaalgloeien Normaalgloeien of normaliseren is de warmtebehandeling waarbij het belangrijkste doel is een korrelverfijning, en dus een betere sterkte en taaiheid te verkrijgen.

Het werkstuk wordt verwarmd tot temperaturen in het austenietgebied dicht boven de A3-temperatuur (30 tot 70 °C). Bij bovenperlitisch staal gloeit men 30 tot 70 °C boven de A1-temperatuur. Voor de verblijftijd wordt minimaal dertig minuten aangehouden plus twee minuten per millimeter wanddikte, als de houdtijd te lang is kan er korrelgroei van de austeniet optreden. Hierna volgt een afkoeling aan rustige lucht. De afkoelsnelheid ligt iets hoger dan bij spanningsarmgloeien.

Doordat bij deze gloeiing twee keer een fasetransformatie plaatsvindt, structuur, met nieuwe korrels.

Homogeengloeien namelijk van ferriet plus perliet naar wordt voornamelijk Rekristallisatie en de uiteindelijke austeniet en omgekeerd, zal er ook toegepast voor microkorrelgrootte van het staal is een twee keer een korrelverfijning optresegregaties combinatie van deformatiegraad en den. In figuur 4 is deze dubbele korrelgloeitemperatuur. De rekristallisaverfijning schematisch weergegeven. tietemperatuur is geen materiaalDe normaalgloeistructuur is dan een constante, maar is afhankelijk van de zuiverheid van het homogene, fijnkorrelige ferriet en perliet structuur. Het ferriet, het perlietpercentage en de vervormingsgraad. normaalgloeien wordt toegepast als de microstructuur Om in staal rekristallisatie te bewerkstelligen, moet er grofkorrelig, of niet-homogeen is (zie figuur 5), of in het gegloeid worden net onder de A1-lijn in het ijzer-koolstof geval van een gietstructuur zoals in het lasmetaal of in diagram. De temperatuur moet relatief snel worden gietstaal, of bij constructiestalen om taaiheid en sterkte verhoogd, anders wordt het materiaal spanningsarmgeg- verhoging te verkrijgen. loeid en verdwijnen de kiemplaatsen voor rekristallisatie.

Homogeengloeien Homogeengloeien (ook wel oplosgloeien, of diffusiegloeien genoemd) heeft als doel om alle structuurbestanddelen zo gelijkmatig mogelijk te verdelen over het hele werkstuk. Dit wordt bv. toegepast bij wals- of smeedblokken, om de segregaties uit de gietstructuur op te heffen. Bij austenitisch roestvaststaal wordt dit toegepast om de carbides op te lossen en ook homogeen te verdelen over de hele structuur.

Volgende maand deel 2 van deze aflevering over warmtebehandelingen.

Bronvermelding: Deze aflevering in de rubriek ‘Laskennis Opgefrist’ is een bewerking van Materialenkennis voor de laspraktijk 8 eerder verschenen in LASTECHNIEK 4 2007

JULI - AUGUSTUS 2022

Laskennis Opgefrist.indd 30

08-07-2022 09:25

vakbladlastechniek.nl

31

LASTECHNISCHE INNOVATIES LASTOORTS MET GEÏNTEGREERDE SERVO-AANGEDREVEN DRAADMOTOR

MICORMIG-REEKS VAN LORCH De MicorMIG-reeks van Lorch Schweisstechnik is een omvormer die uitstekende oplossingen biedt voor de meest uiteenlopende eisen. Robuust, eenvoudig te bedienen, geschikt voor alle gangbare materialen en innovatief dankzij de NFC-technologie – een allrounder die bovendien een hoge toegevoegde waarde en een zekere toekomst biedt, vooral voor kleine en middelgrote bedrijven. Staal, RVS, aluminium? MIG-MAG, TIG of elektrode? Met zijn uitstekende upgrade-vermogen, de beproefde lasprocessen en de eenvoudige, intuïtieve bediening biedt de MicorMIG-reeks maximale flexibiliteit bij lastoepassingen. Bedrijven kunnen de apparaten snel aanpassen aan hun individuele behoeften en ze gebruiken voor een breed gamma aan toepassingen: van klassiek MIG-MAG-lassen tot pulslassen en als alternatief voor het meer complexe TIG-lassen. Door de juiste upgrade te installeren, wordt een MicorMIG binnen seconden een MicorMIG Pulse-systeem. Op deze manier kunnen bedrijven eenvoudig en kosteneffectief pulslassen en zo ook in het bereik van de overgangsboog vrijwel spatvrij lassen.

Specifiek voor het Super Active Wire proces heeft Panasonic een toorts ontwikkeld met geïntegreerde servogestuurde aandrijfunit waarbij de aansturing via het unieke Tawers platform gebeurt door dezelfde CPU als de robot en de stroombron. De afstand tussen de aandrijfmotor en de vlamboog is tot het absolute minimum gereduceerd waarmee een zeer hoge boogstabiliteit wordt gegarandeerd. Om te voldoen aan de hogere eisen die Valk Welding stelt aan lastoortsen, ontwikkelt en produceert het bedrijf zelf eigen gekalibreerde VWPR toortsenlijn inclusief gekalibreerde afschakelingen en “long life” slangpakketten. Met de VWPR QE SERVO PULL III lastoorts combineert Valk Welding de technologie van Panasonic met de zeer hoge kwaliteit van gekalibreerde VWPR toortsen. Met de servotechniek die gebruikt wordt, is er tot 99% minder spatvorming. Daarnaast is er dankzij het Super Active Wire Process minder warmte-inbreng in het materiaal waardoor dunwandig plaatmateriaal beter gelast kan worden. De basis van de Servo Pull III is identiek als die van de Valk Welding Servo-TIG oplossing waardoor de klant indien gewenst zowel SAWP MIG als DC TIG kan lassen.

COBOT VOOR PALLETISEREN EN LASSEN Universal Robots voegt een nieuwe cobot met een laadvermogen van 20 kg toe aan zijn productgamma. De cobot, die de naam UR20 krijgt, heeft een volledig nieuw ontwerp. Universal Robots verwacht dat de UR20 zal worden gebruikt om te lassen, vanwege zijn uitmuntende motion control, maar ook voor materiaalverwerking, machinebelading en machinebediening. Een geheel nieuw gewrichtsontwerp maakt nog snellere cyclustijden mogelijk in combinatie met zwaardere lasten.

De reikwijdte van 1.750 mm is ontworpen om tot de volledige hoogte van een standaard europallet te werken, wat een grote impact zal hebben op de manier waarop bedrijven verpakken en palletiseren. De cobotarm is volledig opnieuw ontworpen, maar behoudt wel dezelfde intuïtieve gebruikersinterface als eerdere modellen.

JULI - AUGUSTUS 2022

03_Lastechnische Innovaties.indd 31

08-07-2022 09:27

32

BRANCHEREGISTER LASAPPARATUUR EN TOEBEHOREN

ADVIES EN CONSULTANCY

Materials Testing Veendam Lloydsweg 37 – 9641 KJ Veendam T + 31 (0)598 43 3237 E info@mtveendam.nl Mtveendam.nl Destructief onderzoek Inspectie Lascertificeringen

LASconsult De Ynfeart 7-211 Industrieterrein Kanaal 8447 GM Heerenveen T 06 46 25 31 45 E degroot@LASconsult.nl LASconsult.nl LASconsult werkt!

Erkende Laskader en NDO-opleidingen, Lascoördinatie Lasadvies, Bedrijfscertificeringen, Lasinspecties en Auditeren.

COBOTS Element Materials Technology Zekeringstraat 33 1014 BV Amsterdam T +31 (0)20 556 35 55 E info.amsterdam@element.com Element.com Locaties Nederland Element Beek Schuttersstraat 27B 6191 RZ Beek T +31 (0)46 451 1197

Element Hengelo Jan Tinbergenstraat 128 7559 SP Hengelo T +31 (0)74 240 81 94

Welding Company Nederland Ambachtsweg 2 4128 LC Lexmond T 0347 74 50 08 E info@weldingcompany.nl Weldingcompany.nl Welding Company België Brandekensweg 6 2627 Schelle (Antwerpen) T +32(0)3 8808180 E info@weldingcompany.be Weldingcompany.be Verkoop, verhuur, onderhoud Automatisering, mechanisering Inductie verwarmen Project uitvoering/begeleiding

Migotronic Nederland B.V. Ericssonstraat 2 – 5121 ML Rijen T +31 (0) 161 747 840 E mfa@migatronic.nl Migatronic.nl

GEAUTOMATISEERD SNIJDEN

Element Breda Voorerf 18 4824 GN Breda T +31 (0)76 542 43 00 Element Emmen Kapitein Nemostraat 12 7821 AC Emmen T +31 (0)59 161 85 55

The strong connection

Lincoln Smitweld B.V. Lincoln Electric Europa B.V. Nieuwe Dukenburgseweg 20 6534 AD Nijmegen Postbus 253 – 6500 AG Nijmegen T + 31 (0)24 352 29 11 E info@lincolnelectric.nl Lincolnelectric.nl

VLH Lastechniek B.V. Industrieweg 1-d 5527 AJ Hapert Postbus 90 5527 ZH Hapert T +31 (0)497 38 64 05 E info@vlh.nl

Siduza Lastechniek B.V. Odijkerweg 7 3972 NE Driebergen Postbus 90 5527 ZH Hapert T +31 (0)343 53 37 66 E siduza@vlh.nl Vlh.nl

Valk Welding BV Staalindustrieweg 15 Postbus 60 2950 AB Alblasserdam T +31 (0)78 691 70 11 E info@valkwelding.com Valkwelding.com

ITW Welding Products BV Edisonstraat 10 3261 LD Oud-Beijerland Postbus 1551 3260 BB Oud-Beijerland T +31 186 641 444 E sales.nl@ITWwelding.com Itwwelding.com Miller Lasapparatuur voor MMA, TIG, MIG en SAW-toepassingen.

Tevens lastoortsen en toebehoren.

Euroweld B.V. Belder 7 4704 RK Roosendaal T +31 (0) 165 31 78 55 E info@euroweld.nl Euroweld.nl Verhuur en verkoop van lasequipment.

Locatie België Element Antwerpen Herentalsebaan 406 B-2160 Wommelgem T +32 3 340 43 43 JULI - AUGUSTUS 2022

LT06-Brancheregister.indd 32

08-07-2022 09:28

33

vakbladlastechniek.nl

LASKWALIFICATIES/ CERTIFICERING

The strong connection Cloos Benelux N.V. – S.A. Grijpenlaan 24 – 3300 Tienen België T +32 (0)16 39 55 00 E info@cloos.be Cloos.be Weld your way

Materials Testing Veendam Lloydsweg 37 – 9641 KJ Veendam T + 31 (0)598 43 3237 E info@mtveendam.nl Mtveendam.nl Destructief onderzoek Inspectie Lascertificeringen

LASTOEVOEGMATERIALEN

Lincoln Smitweld B.V. Lincoln Electric Europa B.V. Nieuwe Dukenburgseweg 20 6534 AD Nijmegen Postbus 253 – 6500 AG Nijmegen T + 31 (0)24 352 29 11 E info@lincolnelectric.nl Lincolnelectric.nl

Migotronic Nederland B.V. Ericssonstraat 2 – 5121 ML Rijen T +31 (0) 161 747 840 E mfa@migatronic.nl Migatronic.nl

ITW Welding Products BV Edisonstraat 10 3261 LD Oud-Beijerland Postbus 1551 3260 BB Oud-Beijerland T +31 186 641 444 E sales.nl@ITWwelding.com Itwwelding.com Miller Lasapparatuur voor MMA, TIG, MIG en SAW-toepassingen.

Tevens lastoortsen en toebehoren.

Valk Welding BV Staalindustrieweg 15 Postbus 60 2950 AB Alblasserdam T +31 (0)78 691 70 11 E info@valkwelding.com Valkwelding.com

Lincoln Smitweld B.V. Lincoln Electric Europa B.V. Nieuwe Dukenburgseweg 20 6534 AD Nijmegen Postbus 253 – 6500 AG Nijmegen T + 31 (0)24 352 29 11 E info@lincolnelectric.nl Lincolnelectric.nl

MANIPULATOREN MECHANISATIE EN AUTOMATISERING

Dumeta B.V. Marconistraat 26 7575 AR Oldenzaal T +31 (0) 541 53 33 69 E info@dumeta.nl Dumeta.nl

Red-d-arc.nl Sergio Baars, Country Manager Netherlands T +31 (0)6 20 35 15 90 E Sergio.baars@airgas.com

Euroweld B.V. Belder 7 4704 RK Roosendaal T +31 (0) 165 31 78 55 E info@euroweld.nl Euroweld.nl Verhuur en verkoop van lasequipment.

Lincoln Smitweld B.V. Lincoln Electric Europa B.V. Nieuwe Dukenburgseweg 20 6534 AD Nijmegen Postbus 253 – 6500 AG Nijmegen T + 31 (0)24 352 29 11 E info@lincolnelectric.nl Lincolnelectric.nl

JULI - AUGUSTUS 2022

LT06-Brancheregister.indd 33

08-07-2022 09:28

34

BRANCHEREGISTER NDO/DO ONDERZOEK

Element Materials Technology Zekeringstraat 33 1014 BV Amsterdam T +31 (0)20 556 35 55 E info.amsterdam@element.com Element.com Locaties Nederland Element Beek Schuttersstraat 27B 6191 RZ Beek T +31 (0)46 451 1197 Element Breda Voorerf 18 4824 GN Breda T +31 (0)76 542 43 00 Element Emmen Kapitein Nemostraat 12 7821 AC Emmen T +31 (0)59 161 85 55 Element Hengelo Jan Tinbergenstraat 128 7559 SP Hengelo T +31 (0)74 240 81 94 Locatie België Element Antwerpen Herentalsebaan 406 B-2160 Wommelgem T +32 3 340 43 43

OPLEIDINGEN EN CURSUSSEN

Dielemans Technische opleidingen T +31 (0) 621 62 47 44 E info@DTO-breda DTO-Breda.nl NIL erkende kaderopleidingen • International Welding Engineer (IWE/LPI) • International Welding Technologist (IWT/MLT) • Schakelcursus IWT/SMLT • International Welding Inspection (IWI-C & IWI-S) Inspectie opleidingen • Visueel Lasinspecteur VT-w level 1 en 2 • VT-w Opfrisdagen • In-company visuele lasinspectie opleiding Bedrijfsopleidingen op maat op het gebied van werktuigbouwkunde en lastechniek, zoals tekening- lezen, materialenkennis, lasnormen en lasdocumenten.

Hogeschool Utrecht, Institute for Design & Engineering For Professionals NIL erkende opleidingen voor alle niveaus en processen.

• International Welding Engineer (IWE/LPI) • International Welding Technologist (IWT/MLT) • International Welding Inspection Personnel (IWI-c) • Verkorte combinaties van IWT met Inspectie en keuring mogelijk • Lasopleidingen MIG/MAG, BMBE, TIG, Autogeen, Laskwalificaties/ certificeringen, SMLT Ook cursussen op gebied van Materialen, Procestechnologie, Onderhoud & Inspectie, Engineering, Bedrijfskunde (hbo, post-hbo en masterniveau) Meer informatie HU Lenneke Kok T +31 (0)88 481 88 88 E IDEforprofessionals@hu.nl www.cvnt.nl Meer informatie ROC Joost Zijderveld T +31 (0)30 754 69 03 E j.zijderveld@rocmn.nl Tech.rocmn.nl

LASconsult De Ynfeart 7-211 Industrieterrein Kanaal 8447 GM Heerenveen T 06 46 25 31 45 E degroot@LASconsult.nl LASconsult.nl LASconsult werkt!

Erkende Laskader en NDO-opleidingen, Lascoördinatie Lasadvies, Bedrijfscertificeringen, Lasinspecties en Auditeren.

Vakwijs B.V. Daniël Pichotstraat 10 3115 JB Schiedam T +31 (0)88 160 05 80 Vakwijs.nl Ook vestigingen in Amsterdam, Apeldoorn, Den Bosch, Goes, Groningen en Stein.

Vakwijs is de opleider voor vaktechnische opleidingen, veiligheids- en soft skills trainingen.

Vanuit zeven trainingscentra verspreid door Nederland bieden we praktijkgerichte opleidingen, trainingen en cursussen aan in diverse technische richtingen. We maken de directe koppeling tussen theorie en praktijk, met realistische simulaties en levensechte praktijkopstellingen.

JULI - AUGUSTUS 2022

LT06-Brancheregister.indd 34

08-07-2022 09:28

35

vakbladlastechniek.nl

ROBOTISERING EN LASROBOTS

TSH VAKOPLEIDINGEN Nijbracht 158 7821 CE EMMEN T 0591-669399 E info@tshvakopleidingen.nl tshvakopleidingen.nl lassersdatabank.com

Cloos Benelux N.V. – S.A. Grijpenlaan 24 – 3300 Tienen België T +32 (0)16 39 55 00 E info@cloos.be Cloos.be Weld your way

U kunt bij TSH terecht voor: NIL PRAKTIJK opleidingen richting: MIGMAG, TIG, BMBE, AUTOGEEN LASSEN NIVEAU 1 TM 4 Staal, RVS en ALU (ook incompany mogelijk) NIL KADER opleidingen: International Welding Practioner IWP International Welding Specialist IWS Schakel IWT International Welding Technologist IWT Lascoordinator EWCP Visueel Lasinspecteur Level 1 Visueel Lasinspecteur Level 2 (ook incompany mogelijk)

Euroweld B.V. Belder 7 4704 RK Roosendaal T +31 (0) 165 31 78 55 E info@euroweld.nl Euroweld.nl Verhuur en verkoop van lasequipment.

WARMTEBEHANDELING

ITW Welding Products BV Edisonstraat 10 3261 LD Oud-Beijerland Postbus 1551 3260 BB Oud-Beijerland T +31 186 641 444 E sales.nl@ITWwelding.com Itwwelding.com Miller Lasapparatuur voor MMA, TIG, MIG en SAW-toepassingen.

Tevens lastoortsen en toebehoren.

The strong connection Valk Welding BV Staalindustrieweg 15 Postbus 60 2950 AB Alblasserdam T +31 (0)78 691 70 11 E info@valkwelding.com Valkwelding.com VERHUUR

Kwalificeren en verlengen van lascertificaten

Red-d-arc.nl Sergio Baars, Country Manager Netherlands T +31 (0)6 20 35 15 90 E Sergio.baars@airgas.com

Delta Heat Services BV Scheelhoekweg 2 3251 LZ Stellendam Postbus 52 – 3250 AB Stellendam T +31 (0)187 49 69 40 E info@delta-heat-services.nl Delta-heat-services.nl • Elektrisch voorwarmen en gloeien • Inductie verwarmen • Stationaire gloeiovens • Mobiele gloeiovens • Uitdrogen beton / coatings • Verhuur / verkoop • Advisering

Welding Company Nederland Ambachtsweg 2 4128 LC Lexmond T 0347 74 50 08 E info@weldingcompany.nl Weldingcompany.nl Welding Company België Brandekensweg 6 2627 Schelle (Antwerpen) T +32(0)3 8808180 E info@weldingcompany.be Weldingcompany.be Verkoop, verhuur, onderhoud Automatisering, mechanisering Inductie verwarmen Project uitvoering/begeleiding

JULI - AUGUSTUS 2022

LT06-Brancheregister.indd 35

08-07-2022 09:28

Collaboratief lassen met

CoWelder Een nieuwe lasassistent De CoWelder is mogelijk de slimste en kleinste geautomatiseerde lasoplossing op de markt.

Het apparaat sluit aan bij de familie van robots: robots die samenwerken met mensen in een gedeelde werkruimte.

• Eenvoudige installatie – begin met lassen op de eerste dag • Verhoogde productiecapaciteit • Optimale laskwaliteit • Een korte terugverdientijd

Lees meer over CoWelder op cowelder.com

LT06-Advertenties.indd 36

08-07-2022 09:09