Issuu

143 × 210 SPINE: 6.4 FLAPS: 80

«Και τι γίνεται όταν ο σκλάβος αγαπά τόσο πολύ τον αφέντη του που επιθυμεί να πεθάνει από το χέρι του αφέντη του; Και τι γίνεται εάν ο σκλάβος που το έσκασε επιστρέψει στον αφέντη του παρακαλώντας τον να πεθάνει από το χέρι του;»

ISBN 978-960-564-989-0

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το ταξίδι του

BİLGE KARASU

σε τόπους αυτογνωσίας Το ταξίδι του BİLGE KARASU σε τόπους αυτογνωσίας

Ο Bilge Karasu (1930-1995), ένας σχετικά άγνωστος συγγραφέας στο ελληνικό κοινό, διαθέτει μια ιδιαίτερη και συναρπαστική σχέση μεταξύ της γλώσσας που χρησιμοποιεί στα γραπτά του με την αντίληψη που έχει για τον κόσμο που τον περιβάλλει. Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να ρίξει φως ακριβώς σε αυτή την έλλειψη, ελπίζοντας ότι θα ακολουθήσουν και άλλοι ερευνητές. Ο Karasu, εξετάζοντας, αποδομώντας και ανασυνθέτοντας τα δομικά στοιχεία της τουρκικής γλώσσας, δίνει νέα πνοή σε αυτήν και προσφέρει νέους νοηματικούς ορίζοντες στους αναγνώστες. Αποτελώντας μέρος ενός μεγάλου «κύματος» συγγραφέων οι οποίοι παρουσίασαν έναν νέο τρόπο αφήγησης (Ahmet Hamdi Tanpınar, Peyami Safa, Sezai Karakoç, Oğuz Atay, Lale Müldür, Orhan Pamuk, Rasim Özdenören, Turan Koç, Gökhan Özcan, κ.ά.), δημιουργεί νέα ερωτήματα, τα οποία ταυτόχρονα ανοίγουν νέους ορίζοντες στη σκέψη του αναγνώστη. Για τον αναγνώστη που συναντά πρώτη φορά τον Karasu είναι βέβαιο ότι θα παραξενευτεί με το ύφος του, γιατί τα νοήματα είναι συγκαλυμμένα, κρυπτικά και σχεδόν... «υπνωτιστικά». Το βιβλίο αποτελείται από δύο μέρη και τρεις αφηγήσεις («Νησί», «Λόφος», «Μουριές») των οποίων ο συνδετικός δεσμός είναι τα θεμελιώδη θεματικά δίπολα που χαρακτηρίζουν τα κείμενα του Bilge Karasu: πίστη-δόγμα, εικονικό– ανεικονικό, πρόσωπο–απρόσωπο, ελευθερία-υποταγή. Στις δύο πρώτες αφηγήσεις, με φόντο το Βυζάντιο του 8ου αιώνα και την Εικονομαχία, κυριαρχούν τα πρόσωπα δύο μοναχών, του Ανδρόνικου και του Ιωακείμ, που έχουν διαφορετικούς χαρακτήρες. Στο δεύτερο μέρος φόντο είναι η Κωνσταντινούπολη του 20ού αιώνα και πρωταγωνιστές ο ίδιος ο συγγραφέας, η ιταλίδα Τζούλια και οι μνήμες του από τη δεκαετία του 1930 αλλά και από την αναβίωση των πολιτικών αναταραχών της Τουρκίας κατά τη δεκαετία του 1960.

Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος

«Στο μοναστήρι, στην πρωτεύουσα, μεταξύ των ανθρώπων, αυτό το αδιόρατο χαμόγελο θα λογαριαζόταν σαν χαμόγελο. Κάποτε... όταν ζούσε ανάμεσα σε ανθρώπους... έως χθες, όταν τελικά κατάλαβε ότι έκανε τον εαυτό του να πιστεύει, ότι παραπλάνησε τον εαυτό του να νομίζει ότι πίστευε ότι ανήκε σε μια κοινότητα».

Γλωσσικοί, εννοιολογικοί και μεταφραστικοί σχολιασμοί στο έργο Το Βράδυ μιας Ημέρας που κράτησε πολύ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Ο Γεώργιος Bασιλείου Μιχαλακόπουλος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας (Ιόνιο Πανεπιστήμιο) με γνωστικό αντικείμενο Τουρκία: Λογοτεχνία και Πολιτισμός, και είναι απόφοιτος του Τμήματος αυτού. Ο μεταπτυχιακός τίτλος του και το Διδακτορικό Δίπλωμά του αναφέρονται σε ζητήματα Μέσης Ανατολής και Τουρκίας. Τα ακαδημαϊκά του ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη μελέτη των εξελίξεων που λαμβάνουν χώρα στην τουρκική κοινωνία και πολιτική, στις σχέσεις μεταξύ Πολιτικής και Κοινωνίας στην Τουρκία, στον ρόλο της Λογοτεχνίας ως «καθρέφτη» της τουρκικής κοινωνίας, στη σχέση Λογοτεχνίας και Γλώσσας και, τέλος, στη μελέτη του Πολιτικού Λόγου στην Τουρκία. Όλα τα ερευνητικά αποτελέσματα έχουν παρουσιαστεί μέσω της συμμετοχής του σε διεθνή συνέδρια, αλλά και μέσω άρθρων και συμβολών σε επιστημονικούς τόμους, ενώ τα πιο πρόσφατα βιβλία του είναι τα εξής: • Κάτω από την ίσαλο γραμμή – Προσεγγίζοντας την Τουρκία που αγνοούμε • Το πνεύμα εναντίον του σκότους – Η Νύχτα του Bilge Karasu Στο παρελθόν συμμετείχε στο ακαδημαϊκό πρόγραμμα «Fulbright American Studies institute on US National Security», το οποίο ανήκε στον θεματικό κύκλο American Foreign Policy Formulation in an Era of Globalization. Διδάσκει τα μαθήματα «Τουρκία: Πολιτισμός και Κοινωνία», «Τουρκία: Γλώσσα, Πολιτισμός και Κοινωνία», «Τουρκική γλώσσα και Πολιτισμικοί Κώδικες» (I-IV), είναι Διευθυντής του Εργαστηρίου «Γλώσσα και Πολιτική» του Τμήματος Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας, στο οποίο έχει διανύσει δύο θητείες ως Πρόεδρός του.

Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος

Το ταξίδι του

BİLGE KARASU

σε τόπους αυτογνωσίας

Γλωσσικοί, εννοιολογικοί και μεταφραστικοί σχολιασμοί στο έργο Το Βράδυ μιας Ημέρας που κράτησε πολύ

ΤΙΤΛΟΣ

Το ταξίδι του Bilge Karasu σε τόπους αυτογνωσίας ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ

Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Αθήνα, Σεπτέμβριος 2020 ISBN 978-960-564-989-0

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ.: 210 6431108 ocelotos@ocelotos.gr www.ocelotos.gr

Περιεχόμενα Πρόλογος...................................................................................................... 5 Σημειώσεις................................................................................................... 13 Ευχαριστίες................................................................................................. 15 Γενική περιγραφή του έργου – Η «πορεία» των ηρώων...................... 17 1. Εισαγωγικά....................................................................................... 17 2. Το ιστορικό φόντο........................................................................... 19 3. Ο δρόμος προς τη Λύτρωση.......................................................... 24 4. Ο συναισθηματικός «Γολγοθάς»................................................... 29 5. Η Αποκατάσταση............................................................................ 35 Μέρος πρώτο............................................................................................. 41 Α. Αρχική εξέταση των αφηγημάτων..................................................... 41 Β. Το πλαίσιο αναφοράς των ιστοριών και λίγα λόγια για τους κύριους χαρακτήρες.............................................................. 47 Γ. Οι αναδυόμενες έννοιες – «Πυρήνες»................................................ 49 1. Φυγή, ηρωισμός, εξατομίκευση και….......................................... 49 2. … τα σύμβολα.................................................................................. 53 Μέρος δεύτερο Η «συνάντηση» της μετάφρασης με τους χαρακτήρες και την πλοκή...... 57 Α. Τα αφηγήματα υπό το πρίσμα ενός πραγματολογικού-μεταφραστικού σχολιασμού.............................. 57 1. Ομοιότητες στην πλοκή και στους χαρακτήρες......................... 57 2. Διεισδύοντας στους κύριους χαρακτήρες…............................... 59 Ο Ανδρόνικος.................................................................................. 59 Ο Ιωακείμ........................................................................................ 67 Ο αφηγητής-ήρωας και η Τζούλια Πότσι.................................... 78 3. Οι βασικές διαφορές μεταξύ των αφηγημάτων.......................... 81 4. Ομοιότητες στις πράξεις των ηρώων........................................... 84 Β. Σύγκριση των αφηγημάτων................................................................. 87 1. Τρόπος αφήγησης και «εστίαση».................................................. 88 2. Ο αλληλένδετος χαρακτήρας των αφηγημάτων Νησί και Λόφος στο ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο όπου εγγράφονται....... 92 3. Το αφήγημα Μουριές: Η φασιστική Ιταλία και στο βάθος η Τουρκία της δεκαετίας ’60;.......................................................... 96 Γ. Τα αφηγήματα ως «αντανάκλαση» των θέσεων του Bilge Karasu..... 99 Βιβλιογραφία............................................................................................ 103 —3—

Πρόλογος Η ανάλυση του έργου Το βράδυ μιας ημέρας που κράτησε πολύ (Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı) φιλοδοξεί να σταθεί αφορμή για περαιτέρω μελέτη, ανάλυση και «αποκρυπτογράφηση» της Τουρκικής Λογοτεχνίας. Η μελέτη αυτή θα μπορούσε να αφορά ένα «σώμα» λογοτεχνικών έργων που αντιπροσωπεύουν συγκεκριμένες περιόδους στην ιστορία της Τουρκικής Δημοκρατίας. Και ως ένα τέτοιο έργο «παρακίνησης» παρουσιάζουμε το διήγημα του Bilge Karasu στο βιβλίο αυτό. Είναι αποδεκτό ότι μία από τις ιδιότητες της Λογοτεχνίας είναι η απόδοση της πραγματικότητας, είτε εν μέρει είτε συνολικά, είτε ως Τέχνη είτε ως «καθρέφτης». Όμως σε κάθε περίπτωση η σχέση της Λογοτεχνίας –και της Τέχνης γενικότερα– με την «πραγματικότητα» εδράζεται στην παρουσίαση εκείνων των διαστάσεων που πηγαίνουν πέρα από αυτό που βιώνουν οι αισθήσεις. Και γι’ αυτό η Σύγχρονη Τουρκική Λογοτεχνία, ειδικά αυτή, αναπαρέστησε και αναπαριστά το «βίωμα» της τουρκικής κοινωνίας, κυρίως εξαιτίας όσων συνέβησαν από τη στιγμή ίδρυσης της Τουρκικής Δημοκρατίας έως και τις μέρες μας. Οι έντονες πολιτικές και ιδεολογικές διαμάχες εισχώρησαν στη Σύγχρονη Τουρκική Λογοτεχνία, με αποτέλεσμα ένα μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής παραγωγής να αποτελεί απλώς την εξιστόρηση των σχέσεων ισχύος μεταξύ κοινωνίας και πολιτικής εξουσίας. Τη σημαντικότερη αιτία γι’ αυτό αποτέλεσε η αναζήτηση «εθνικής ταυτότητας» και η δημιουργία συμπαγούς κοινωνικής δομής. Και έτσι μετατράπηκαν σε Λογοτεχνία τα τεκταινόμενα σε πολιτικό επίπεδο, ενώ επηρεάστηκε η Σύγχρονη Τουρκική Λογοτεχνία —5—

(λογοτέχνες, κριτικοί, αναγνώστες) από «αυθεντίες» και παραδείγματα που προέρχονταν από τη Δύση, κυρίως μέσω των πολλών μεταφράσεων που έγιναν. Και δεν πρέπει να προξενεί εντύπωση το γεγονός ότι πολλοί συγγραφείς χρησιμοποίησαν την «πολιτική αλληγορία» για να εκφράσουν τις απόψεις τους. Εάν ήθελε κάποιος να τιτλοφορήσει την πορεία της Σύγχρονης Τουρκικής Λογοτεχνίας, θα μπορούσε να της προσδώσει τις εξής γενικές επικεφαλίδες: Η αναζήτηση του «Άλλου», Η Μυθοπλασία στα κείμενα και στο ζήτημα της Ταυτότητας, Η εποχή των προσδοκιών και τα πρόσωπα της βίας, Η εκ νέου «ανακάλυψη» της Ιστορίας και των κοινωνικών προσωπείων. Όμως για λόγους διδακτικούς και συμπλήρωσης της γενικής εικόνας, κρίνεται απαραίτητο να σημειωθούν τα εξής: 1. Από τα μέσα του 19ου αιώνα είχαν ήδη αρχίσει οι δοκιμές και οι ιχνογραφήσεις ενός πλαισίου για τη δημιουργία μιας «Τουρκικής» Λογοτεχνίας (βλ. τη λογοτεχνία της περιόδου Τανζιμάτ και του «Πλούτου των Επιστημών [Servet-i Fünun]»), στο οποίο θα εντάσσονταν αργότερα η «Εθνική Λογοτεχνία», οι «Ανεξάρτητοι» καθώς και η ποίηση, τα διηγήματα, τα μυθιστορήματα και τα θεατρικά έργα. Η αναζήτηση της «ταυτότητας», που αποτέλεσε το κυρίαρχο θέμα για τους λογοτέχνες στα τέλη του 19ου αιώνα και στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού, συμπλέχτηκε με την εμφάνιση των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών ιδεών στην Τουρκική Λογοτεχνία της δεκαετίας του 1930. Κατά τη δεκαετία του 1940 αναπτύχθηκε η παρουσίαση της «επαρχίας», ενώ τη δεκαετία του 1950 περνάμε στις «ατομικού» και «υπαρ-

—6—

ξιστικού» χαρακτήρα προσεγγίσεις,1 αλλά και στην εμφάνιση της «Γενιάς του ’50», η οποία αποτέλεσε σημαντική κινητήρια δύναμη για την ανάπτυξη της μυθοπλασίας στην Τουρκική Λογοτεχνία. Στη συνέχεια, η Τουρκική Λογοτεχνία επηρεάστηκε πάρα πολύ τόσο από τις ιδεολογικές και φιλοσοφικές αναζητήσεις στη Δύση των δεκαετιών 1960-1980, όσο και από τα εκδηλωθέντα στρατιωτικά πραξικοπήματα στο εσωτερικό της Τουρκίας. Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, και υπό την επίδραση κυρίως των πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών συμβάντων κατά τη δεκαετία του 1980, η Τουρκική Λογοτεχνία αποκτά τρία βασικά στοιχεία: Κατ’ αρχάς, έναν διευρυμένο χαρακτήρα τόσο σε ό,τι αφορά τη θεματολογία της, τον προσανατολισμό της προς άλλο –μη τουρκόφωνο– αναγνωστικό κοινό και το ύφος συγγραφής, δεύτερον, μια νέα γενιά συγγραφέων,2 και τέλος δίνει στον

1 2

Το ζήτημα της «ταυτότητας» απομακρύνεται από το ζήτημα της «κοινωνικής τάξης». Οι όποιες αναζητήσεις σχετικά με το πρώτο, διευθετούνται μέσω της εσωτερικής πάλης που διεξάγει το άτομο. Άξιο παρατήρησης είναι το στοιχείο σχετικά με την αύξηση των πωλήσεων, από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 2000, στα έργα που ανήκουν στη λεγόμενη «Εθνικιστική Λογοτεχνία». Ενδεικτικά αναφέρω τα πολύ γνωστά Metal Fırtına (Καταιγίδα από μέταλλο, του Orkun Uçar, που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2004, και έως το 2017 είχε κάνει είκοσι τρεις εκδόσεις· το βιβλίο που πραγματεύεται την κατάληψη της Τουρκίας από τις ΗΠΑ, ενέπνευσε μια σειρά βιβλίων με ίδιο τίτλο και παρόμοιας θεματολογίας), Şu çılgın Türkler (Αυτοί οι τρελοί Τούρκοι, του Turgut Özakman, που εκδόθηκε το 2005 και μέσα στην ίδια χρονιά έκανε οκτώ εκδόσεις(!),* ενώ έως το 2016 είχε κάνει τετρακόσιες δεκαεννιά εκδόσεις(!), ενώ ο συγγραφέας συνέγραψε μια σειρά βιβλίων με τίτλους που παρέπεμπαν σε κεφάλαια του Şu çılgın Türkler, ενώ υπάρχει ξεχωριστό βιβλίο για την εισβολή στην Κύπρο: Çılgın Türkler–Kıbrıs–. *Σημείωση: Ο αριθμός βιβλίων ανά έκδοση δεν μπορεί να προσδιοριστεί ακριβώς, αλλά σύμφωνα με έρευνά μου στο διαδίκτυο, στην Τουρκία ο αριθμός βιβλίων για την πρώτη έκδοση φαίνεται να ξεκινά από τα 2.000 αντίτυπα· όμως σε κάθε περίπτωση το βιβλίο αυτό είχε πουλήσει 897.600 αντίτυπα έως την 374η έκδοσή του (βλ. https://www.milliyet.com.tr/pembenar/iste–bu–kitaplar–rekora– kosuyor–1158315, πρόσβαση 7 Μαρτίου 2020). —7—

αναγνώστη ενεργό ρόλο στη δόμηση του νοήματος μέσω της παρουσίασης αντικρουόμενων προσεγγίσεων. 2. Ειδικότερα σε ό,τι αφορά τη θεματολογία μετά το 1923 –ένα ζήτημα εξόχως σημαντικό που θα συνδεόταν άμεσα με την εδραίωση της νεοσύστατης Τουρκικής Δημοκρατίας–, θα πρέπει να τονιστεί ότι το ευρύ πεδίο στο οποίο αυτή (η Λογοτεχνία) κινήθηκε, αντανακλούσε και το πεδίο αναζητήσεων όπου θα κινούνταν από τότε και στο εξής η «νέα» κοινωνία της Τουρκίας. Από τον σουφισμό στον κοινωνικό και σοσιαλιστικό ρεαλισμό, από τον μεταφυσικό τρόπο γραφής σε αυτόν του «léttrisme», από τα ρομαντικά μυθιστορήματα στις σκληρές ιδεολογικές διαμάχες, από τα διδακτικά κείμενα στα κείμενα νοσταλγίας του παρελθόντος, από τον νεοκλασικισμό στον φουτουρισμό, από τη μοντέρνα γραφή στη μεταμοντέρνα «αφαιρετική» γραφή. Όμως όλη αυτή η διαδρομή έχει ένα κοινό σημείο, που είναι η «αναζήτηση» της θέσης που κατέχει ο πολίτης στην Τουρκική Δημοκρατία και στη συνεχώς διαμορφούμενη κοινωνία: ένας κοινός τόπος αναφοράς, στον οποίο ακουμπούν από τη μια πλευρά οι εκσυγχρονιστικές αναφορές και οι «καιροί», και από την άλλη, η παρουσίαση των παραδόσεων και των εμπειριών αυτού που ονομάζεται «τουρκικός τρόπος ζωής». Ο Bilge Karasu (1930-1995) καλύπτει με τα έργα του τη

Τα βιβλία αυτά δεν μπορούν να οριστούν ως λογοτεχνικά έργα, όμως μαζί με αυτή την τάση αναπτύχθηκε και μια θεματολογία που είναι βέβαιο ότι αντανακλούσε – και εν πολλοίς αντανακλά και σήμερα– τις αλλαγές στις εσωτερικές και εξωτερικές σχέσεις της Τουρκίας: πολιτικές εξελίξεις, ψυχολογία, συνωμοσίες που απηχούν στο εθνικό αίσθημα, ιστορίες ηρώων. Επίσης, στη διεύρυνση της θεματολογίας βοήθησαν η εκ νέου «ανακάλυψη», σε πολλά επίπεδα, της Τουρκίας εκτός των μεγάλων πόλεων, η επιλογή συγγραφέων να εκτυλίσσουν την πλοκή των έργων τους σε άλλα κράτη πέρα από την Τουρκία, η δυναμική εμφάνιση Τούρκων συγγραφέων που ζούσαν στο εξωτερικό ως προερχόμενοι από οικογένειες μεταναστών, και τέλος η πολύ ρεαλιστική αποτύπωση της νέας κοινωνικής πραγματικότητας στις μεγάλες πόλεις. —8—

δεύτερη και τρίτη επικεφαλίδα, και δεν θα απείχε από την πραγματικότητα εάν λέγαμε ότι ορισμένα από τα έργα του ακουμπούν και την τέταρτη επικεφαλίδα, κυρίως υπό την έννοια της άντλησης θεματολογίας και παρουσίασης της δικής του σκοπιάς. Eξέδωσε το παρόν διήγημα ή μυθιστόρημα3 το 1970 και την επόμενη χρονιά κέρδισε το βραβείο Sait Faik για το καλύτερο διήγημα. Όμως η βράβευση αυτή χαρακτηρίστηκε από το εξής γεγονός: αναγκάστηκε να μοιραστεί το βραβείο με τον Bekir Υıldız γιατί θεωρήθηκε ότι το διήγημα του Karasu δεν περιείχε αρκετό «κοινωνικό περιεχόμενο». Και μόνο από αυτό –το οποίο αξιολογείται σωστά μόνο όταν ενταχτεί στο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον της δεκαετίας του 1970 που στοίχειωνε την Τουρκία– φαίνεται πόσο πρωτοποριακός ερευνητής ήταν ο Karasu αναφορικά με τη Λογοτεχνία.4 Και τα τρία αφηγήματα του Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı (Το βράδυ μιας ημέρας που κράτησε πολύ) αποτελούν μια ολότητα, με σημείο ένωσης το θέμα της φυγής και του ηρωισμού, και συνδετικό κρίκο τον «δρόμο».

Θεωρώ ότι η αναζήτηση που έχει γίνει στην Τουρκία εάν το έργο είναι διήγημα ή μυθιστόρημα, δεν προσφέρει καμία ουσία στη γνωριμία με αυτόν τον καταπληκτικό συγγραφέα. Για όσους θα ήθελαν να εντρυφήσουν περισσότερο, αναφέρω ενδεικτικά: Necatigil, B. (2000), Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü: İstanbul: Varlık Yay. (7η έκδοση). Önertoy, O. (1983), Cumhuriyet Dönemi Türk Roman ve Öyküsü, T. İş Bankası K.Y. Yalsızuçanlar, S. (2000), «Modern Türkiye Öykücülüğünde Bir Ada: Bilge Karasu», Hece, τ. 46–47, σσ. 232–42. Atabaş, H. (1998), Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı, Ankara: Edebiyatçılar Derneği Yay, σ. 330. Δεν έχουν γραφτεί πολλά βιβλία για τον Bilge Karasu. Ενδεικτικά αναφέρω το βιβλίο Bilge Karasu Aramızda από τις εκδόσεις «Metis» (1997), όπου η Füsun Akatlı και η Müge Gürsoy Sökmen έχουν επιμεληθεί μια σειρά κειμένων από διάφορους συγγραφείς σχετικά με το έργο του. Στο βιβλίο αυτό μπορεί κάποιος να διαβάσει τη συζήτηση του Mustafa Arslantunalı με τον συγγραφέα, υπό τον τίτλο «Bitmemiş Bir Konuşmadan» (από μια συζήτηση που δεν τελείωσε)· στη σελίδα 13 μαθαίνουμε τις απόψεις του Karasu για τον τρόπο αφήγησης που είχε επιλέξει. —9—

Ο συγγραφέας δίνει ζωή στη γλώσσα: χρώματα, μυρωδιές, λογοπαίγνια. Και δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξουμε ότι η «διάλυση» της γλώσσας συνεισφέρει στη Γραμματική, προσφέρει νέους τρόπους θέασης. Εξάλλου είχε αναφέρει στο έργο του Νύχτα (Gece), το οποίο έχει μεταφράσει εξαιρετικά η Ανθή Καρρά: «Θέλω να επιτύχει η γλώσσα μου την απαλότητα, το λίκνισμα ενός κορμιού που σκύβει να μαζέψει λουλούδια».5 Και στο Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı, ήδη από τις πρώτες παραγράφους, αναλώνεται στο να κρατά την αφήγηση σε μια διαρκή διαβούλευση με τη γλώσσα. Και γι’ αυτό δεν ανήκει στους παραδοσιακούς διηγηματογράφους ή μυθιστοριογράφους –αναλόγως σε ποια κατηγορία θα τον κατατάξει κάποιος– από την άποψη της αφήγησης. Η πλοκή, τα άτομα, οι ήρωες, η αιτιολογική σχέση ανάμεσα στα γεγονότα, δεν ανήκουν στους παραδοσιακούς τρόπους της Τουρκικής Λογοτεχνίας. Ο Ανδρόνικος, ο Ιωακείμ και η Τζούλια είναι σαν να έχουν βγει από κυβιστικό πίνακα, ενώ σε ό,τι αφορά την αποδόμηση του διπόλου σκέψη-συναίσθημα, ανήκει στην τάση που εκπροσώπησαν η Sevim Burak και ο Oğuz Atay: Ο άνθρωπος στέκεται άβουλος να περιπλανιέται μέσα σε ένα διαλυμένο σύμπαν. Τέλος, είναι αναγκαίο στο σημείο αυτό να προσφέρουμε μια πολύ γενική εικόνα των μεταφραστικών και πραγματολογικών σχολίων που παρουσιάζονται εκτενέστερα, και μέσω χαρακτηριστικών παραδειγμάτων, στις σελίδες 57-81. Ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την αγγλική μετάφραση –και το οποίο ήταν αναπόφευκτο– αφορά την αλλαγή στη χρήση λεκτικών στοιχείων, για παράδειγμα αλλα-

Kαρασού Μπ. (2001), Νύχτα, Εξάντας, σ. 27. — 10 —

γή του ρήματος που υπάρχει στο πρωτότυπο με επίθετο ή ουσιαστικό στο μετάφρασμα. Τις περισσότερες φορές αυτό στοχεύει στο να υπάρξει καλύτερη «συναισθηματική» προσέγγιση του αγγλόφωνου κοινού. Επίσης, το ίδιο παρατηρείται σε ό,τι αφορά τις γραμματικές δομές, όταν αυτές της τουρκικής αλλάζουν με πιο «ευέλικτες» της αγγλικής γλώσσας, σε μια προσπάθεια του μεταφραστή να μην κουράσει τον αναγνώστη (για σχετικά παραδείγματα αναφορικά με την αλλαγή δομών, βλ. σελίδες 42 [υποσ. 34], 60 [υποσ. 52], 72 [υποσ. 60], 75 [υποσ. 62] στο παρόν πόνημα). Επιπλέον, πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχουν σημεία στο μετάφρασμα που δημιουργούν ερωτηματικά (για παράδειγμα, βλ. σελίδα 73 του παρόντος βιβλίου). Όμως οι μεταφραστές Aron Aji και Fred Stark, έχοντας θέσει σε δεύτερη μοίρα τις γραμματικές ανησυχίες, κατορθώνουν να παρουσιάσουν ένα υπέροχο κείμενο στο επίπεδο της πραγματολογικής και πολιτισμικής προσέγγισης. Το αποτέλεσμα είναι μια μετάφραση που «γεφυρώνει» δύο διαφορετικούς πολιτισμούς, δύο διαφορετικές θεάσεις του κόσμου. Υπάρχουν περιπτώσεις που δίνεται η εντύπωση ότι ο μεταφραστής, επειδή έχει βιώσει τον πολιτισμό της Δύσης αλλά και της Ανατολής, προσφεύγει σε αλλαγές ρημάτων στο μετάφρασμα μόνο και μόνο για να μεταφέρει ορισμένες από τις πνευματικές διαστάσεις που έχει ο βίος σε μη δυτικότροπες κοινωνίες. Για παράδειγμα, το σημείο όπου στην αγγλική μετάφραση μιλάει για «άγγελο του θανάτου», όταν στα τουρκικά λέει απλώς «θάνατος» ή «Θεός», ή εκεί που στην αγγλική μετάφραση έχει αλλάξει τη δομή του πρωτοτύπου τοποθετώντας το «χωρίς δισταγμό» πριν από το «χωρίς φόβο», για να τονίσει την αποφασιστικότητα του ήρωα (σελίδα 76 του παρόντος πονήματος). — 11 —

Όμως το δυνατό σημείο του μεταφραστή φαίνεται στις επεμβάσεις που κάνει στο κείμενο όταν επιλέγει να προσθέσει λέξεις, να αποδώσει ελεύθερα λέξεις ή προτάσεις (όπως αναφέρουμε στις σελίδες 82, 89, 89 [υποσ. 71] του παρόντος πονήματος), να δημιουργήσει δικό του τρόπο γραφής (σελίδα 73 του παρόντος πονήματος), ή ακόμα και να… μεταφράσει τη σκέψη του Bilge Karasu (σελίδα 72 [υποσ. 60] καθώς και σελίδα 81 [υποσ. 68] του παρόντος πονήματος). Ως κατακλείδα θα ήθελα να προσθέσω τα εξής: Πρώτον, η αγγλική μετάφραση δεν μεταφέρει το στοιχείο της «εικόνας», ένα στοιχείο βασικό για τη μεσογειακή ψυχοσύνθεση, και δεύτερον, μια επιτυχημένη μετάφραση προς τα ελληνικά θα πρέπει να μεταφέρει συγκεκριμένα στοιχεία που υπάρχουν εδώ και αιώνες στην ελληνική ψυχοσύνθεση και παιδεία: Βυζάντιο, θάλασσα, ήλιος, ακρογιαλιές, θρησκεία, υπαρξιακές αναζητήσεις.

— 12 —

Σημειώσεις Όπου στο κείμενο γίνεται αναφορά για «μεταφραστή», αυτό αναφέρεται, βεβαίως, και στους δύο μεταφραστές του κειμένου προς τα αγγλικά, Aron Aji και Fred Stark. Η αντιπαραβολή κειμένων μεταξύ πρωτοτύπου και μεταφράσματος σημειώνεται με την εμφάνιση των αριθμών σελίδων που αντιπροσωπεύουν το «πρωτότυπο» και το «μετάφρασμα» χωριζόμενων από μια πλαγιοκάθετο (/), δηλαδή: (101/126). Στα σημεία όπου γίνεται αναφορά σε σελίδες αλλά δεν εμφανίζεται το αντίστοιχο κείμενο, εννοείται ότι αυτό υπάρχει σε άλλο σημείο του παρόντος πονήματος. Η κύρια παρουσίαση των πραγματολογικών και μεταφραστικών σχολίων εμφανίζεται στο Δεύτερο Μέρος του βιβλίου (σελίδες 57-99). Όμως πολλές φορές ο αναγνώστης θα διαπιστώσει την παρεμβολή τέτοιων σχολίων και σε άλλα σημεία του κειμένου. Στόχος είναι αφενός η καλύτερη παρουσίαση του διηγήματος και της αφήγησης, και αφετέρου η ανάδειξη του έργου που επιτέλεσε ο μεταφραστής, καθόσον είναι γνωστός ο ιδιότυπος και ιδιαίτερος τρόπος γραφής του Bilge Karasu. Ένα από τα χαρακτηριστικά των έργων του είναι η απουσία τελείας και ο τρόπος που μορφοποιεί ορισμένες παραγράφους, όπως στη σελίδα 73 του πρωτοτύπου/93 του μεταφράσματος, όταν ο Ιωακείμ μιλά για τη φυγή του και τον ηρωισμό, όπως επίσης στις σελίδες 60 (υποσ. 52) και 75 (υποσ. 62) του παρόντος πονήματος. Ενδεικτικά αναφέρονται δύο περιπτώσεις μέσω των οποίων ο Karasu επιδιώκει να παρουσιάσει την ψυχική αγωνία ενός από τους ήρωες. Και γι’ αυτό φροντίζει ώστε στο κείμενό του να εμφανίζονται, πολλές φορές, στίχοι κειμένου που αποτελού— 13 —

νται μόνο από μία λέξη. Όπως στη σελίδα 34 του πρωτοτύπου/σελίδα 48 του μεταφράσματος, όπου γίνεται η σύγκριση της «φωτιάς» (ateş), η οποία αποτελεί σαφή αναφορά στην καταστροφή των εκκλησιών, με τον «ήλιο» που δύει και ο οποίος όχι μόνο μοιάζει με φωτιά, αλλά συμβολίζει τη δύση μιας εποχής… Της εποχής που έζησε ο Ανδρόνικος. Όπως επίσης στη σελίδα 72 του πρωτοτύπου/σελίδα 92 του μεταφράσματος (olmuyor), όπου φαίνεται να υποβόσκει στον Ιωακείμ το αίσθημα της ζήλιας έναντι του «ηρωισμού» που έχει επιδείξει ο Ανδρόνικος. Ο γράφων τήρησε αυτή τη μορφή κειμένου μόνο για μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις έτσι ώστε να διασφαλίζεται η ομοιομορφία στο δικό του κείμενο.

— 14 —

Ευχαριστίες Ως συγγραφέας θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς τούς συναδέλφους Καθηγητές και διανοούμενους Κεντρωτή Γιώργο και Παπαδημητρίου Νίκο για τη συνεισφορά τους στην ολοκλήρωση του παρόντος πονήματος. Πάνω απ’ όλα ιδιαίτερη μνεία αξίζει στη σύζυγό μου Χριστίνα, η οποία από τη μία πλευρά συνεισέφερε σε μεγάλο βαθμό στην περάτωση του πονήματος αυτού, αλλά επίσης εδώ και χρόνια επιδεικνύει απέραντη υπομονή απέναντί μου ενώ παράλληλα εργάζεται, συγγράφει έξοχα ποιήματα και ανατρέφει δύο θαυμάσια παιδιά.

— 15 —

Γενική περιγραφή του έργου – Η «πορεία» των ηρώων «Δεν υπάρχουν πια θεοί να επικαλεστούμε για να μας συντρέξουν. Οι μεγάλες θρησκείες του κόσμου πάσχουν από αύξουσα αναιμία, επειδή οι αρωγές θεότητες ερήμωσαν τα δάση, τα ποτάμια, τα βουνά, τα ζώα, και οι θεάνθρωποι θάφτηκαν μέσα στο ασυνείδητό μας. Βαυκαλιζόμαστε με την αυταπάτη ότι τους πετάξαμε στο καλάθι με τ’ απομεινάρια του παρελθόντος μας. Η ζωή μας, αυτή τη στιγμή, κυριαρχείται απ’ τη θεά Λογική, που είναι η πιο μεγάλη κι η πιο τραγική αυταπάτη μας».6 Αυτή η «κραυγή» του Carl Jung, ήδη από το 1961, που αφορά την «ψυχή» της ανθρωπότητας, είναι ο καλύτερος τρόπος για να περιγραφεί η εσωτερική θύελλα των πρωταγωνιστών του βιβλίου του Bilge Karasu Το βράδυ μιας ημέρας που κράτησε πολύ.7 Έχοντας ως αφετηρία την εποχή της Εικονομαχίας, o Karasu ξεφυλλίζει την Ιστορία της πίστης, της εξουσίας και της ανθρώπινης δράσης, σκαλίζοντας αναμνήσεις από μια εποχή που σημάδεψε την Οικουμένη, ενώ μετουσιώνει το βίωμα σε βιογραφία και καταδεικνύει το όμοιο της ανθρώπινης μοίρας διαμέσου των αιώνων. 1. Εισαγωγικά Αποτελούμενο από δύο μέρη και τρεις αφηγήσεις, το βιβλίο παραμένει «δεμένο», στηριζόμενο στα θεμελιώδη θεματι6 Γιουνγκ, Κ. Γκ. (1990), «Δοκίμιο για τη Διερεύνηση του Ασυνείδητου» στο: Κ. Γιουνγκ, Μ. Λ. φον Φραντς, Γ. Χέντερσον, Γ. Γιακόμπι και Ανιέλα Ζαφφέ, Ο Άνθρωπος και τα Σύμβολά του, Αθήνα: Αρσενίδη, σ. 101. 7 «Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı». — 17 —

κά δίπολα που χαρακτηρίζουν τα κείμενα του Bilge Karasu·8 πίστη-δόγμα, εικονικό-ανεικονικό, πρόσωπο-απρόσωπο, ελευθερία-υποταγή. Το πρώτο μέρος αποτελείται από δύο κεφάλαια, ενώ το δεύτερο περιλαμβάνει μόνο δεκατρείς σελίδες. Στα δύο κεφάλαια του πρώτου μέρους κυριαρχούν δύο πρόσωπα. Δύο μοναχοί, χριστιανοί ορθόδοξοι, ο Ανδρόνικος και ο Ιωακείμ, που καλούνται, όχι μόνο να επιλέξουν μεταξύ της λατρευτικής τους πρακτικής και της υπακοής στους αυτοκρατορικούς νόμους, αλλά πρωτίστως να ζήσουν –για όσο ζήσουν– ο καθένας με την απόφαση της επιλογής του, αντιμετωπίζοντας τον ίδιο του τον εαυτό, διερωτώμενος μέσα από το προσωπικό του βίωμα για την πίστη που επέδειξε τελικά, όχι απέναντι στον Θεό ή στον Αυτοκράτορα, αλλά στον ίδιο του τον εαυτό. Στο δεύτερο μέρος, ένας συγγραφέας της δεκαετίας του 1960 αναπολεί καταστάσεις και πρόσωπα της δεκαετίας του 1930, μέσα από την εξιστόρηση ενός συμπλέγματος επιλογών που αφορά το καθένα από αυτά. Η επανάληψη των διλημμάτων, οι τελικές επιλογές, οι χαμένοι στόχοι, οι προδομένοι από τη ζωή έρωτες, η ζωή που συνεχίζεται… Εκεί ξεκινά η ατέρμονη συνωμοσία του Χώρου και του Χρόνου με τον Άνθρωπο, και ο συγγραφέας δοκιμάζει και δοκιμάζεται με την ενδόμυχη και προσωπική σχέση των όντων με το απρόσωπο, το θείο και τον θάνατο. Όλα συγκρούονται και όλα συνδέονται πλάθοντας έναν ιστό στον οποίο εγκλωβίζονται τα ανθρώπινα πάθη, ο φόβος, η αγωνία, ο θάνατος, και τέλος η παράδοση και η λύτρωση. Τα πρόσωπα πάσχουν όλα με τον ίδιο ρυθμό και την ίδια αφο-

Karasu, B. (2012), A long day’s evening, San Francisco: City Lights, σ. 9. — 18 —

σίωση στο κάλεσμα του καιρού: ο Ανδρόνικος, ο Ιωακείμ, η δασκάλα της μουσικής, ο ίδιος ο συγγραφέας. Έχοντας προηγηθεί εκδοτικά της Νύχτας, το Uzun Sürmüs Bir Günün Akşamı φέρει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα μπορούσαν να το χαρακτηρίσουν ως το προσχέδιο ή την πρώτη γραφή της Νύχτας, μια και ο μυημένος στα κείμενα του «πατριάρχη» τής μη συμβατικής αφήγησης αναγνώστης, μπορεί να αντιληφθεί τον Bilge Karasu να συλλαμβάνει στα νοήματα πίσω από τις γραμμές το θέμα και την ιδέα της Νύχτας. Γιατί αν η Νύχτα είναι ο αγώνας του πνεύματος εναντίον του σκότους, τότε το Uzun Sürmüs Bir Günün Akşamı είναι η αγωνία του πνεύματος πριν συγκρουστεί με το σκότος. 2. Το ιστορικό φόντο Ξεκινά λοιπόν η ιστορία τον 8ο μ.Χ. αιώνα και δεν τελειώνει ποτέ. Συμπληρώνεται ή καταλήγει, μέσα από την επανάληψη των ενοχών που περικλείονται μπροστά σε μια απόφαση ζωής ή θανάτου, στον 20ό μ.Χ. αιώνα, και συγκεκριμένα στη δεκαετία του 1960, στην τουρκική πλέον Ιστάνμπουλ. Και από εκεί, η ιστορία ξεπηδά στο άπειρο. Με αυτή τη μορφή φτάνει μέχρι τις μέρες μας· ως απόδειξη της ατελείωτης πάλης του θρησκευόμενου ατόμου, που κρύβει μέσα του ο άνθρωπος, με το πολιτικό ον που ενυπάρχει στην ίδια του την ιδιοσυγκρασία, ως τιμωρία των επιλογών και τέλος ως λύτρωση για τη μοιραία επιβίωση, που η ανάγκη της ξεπερνά τα ιδανικά, τα πιστεύω, τις αξίες και τον έρωτα. Είναι το σημείο στο οποίο τελειώνουν όλα. Εκεί που αναμετριέται η λαχτάρα του θανάτου με τον πόθο για τη ζωή, αποδεικνύοντας ότι τον τελευταίο λόγο περί αληθείας τον έχει μόνο η Ιστορία. Οι ήρωες του βιβλίου θα μπορούσε να είναι ο κάθε άν— 19 —

143 × 210 SPINE: 6.4 FLAPS: 80

ISBN 978-960-564-989-0

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το ταξίδι του

BİLGE KARASU

σε τόπους αυτογνωσίας Το ταξίδι του BİLGE KARASU σε τόπους αυτογνωσίας

Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος Γεώργιος Β. Μιχαλακόπουλος

Γλωσσικοί, εννοιολογικοί και μεταφραστικοί σχολιασμοί στο έργο Το Βράδυ μιας Ημέρας που κράτησε πολύ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Το ταξίδι του BILGE KARASU σε τόπους αυτογνωσίας