Τα παιχνίδια της Κούταλης

140 × 210 SPINE: 5.9 FLAPS: 80

ΣΤΕΛΙΟΣ ΨΑΡΡΑΣ

Μ’ αυτά τα παιχνίδια, που με τόση τρυφερότητα συγκέντρωσε ο Στέλιος Ψάρρας, παίξανε πολύ τα παιδιά της Κούταλης, παίξανε με τα χώματα, τσαλαβουτήσανε στη θάλασσα. Γελάσανε πολύ παίζοντας, για να ξορκίσουνε τη θλίψη, που σαν αρμυρή γύρης ήρθε απ’ την Ανατολή με τα καΐκια μας το 1922, από την Παλιά την Κούταλη. Παλιά και Νέα Κούταλη. Αδιαχώριστες. Το κύμα απ’ τον Ελλήσποντο –αυτό ενώνει τις δύο πατρίδες– φέρνει κάθε βράδυ τ’ αρχαία σκαριά και απ’ το καρνάγιο τ’ ανεβάζει ένα-ένα στα όνειρα των Κουταλιανών. Είχαν χαρά τα παιχνίδια μας. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΣΤΕΛΙΟΣ ΨΑΡΡΑΣ • ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΤΗΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ

Νέα Κούταλη: δεκαετίες του ’60 και του ’70.

Ο Στέλιος Ψάρρας γεννήθηκε στον Πειραιά το 1956. Κατάγεται από τη Λήμνο. Έμαθε τις κινήσεις στο σκάκι σε ηλικία 16 χρονών, ενώ σε δύο χρόνια έπαιζε σε τελικά νέων. Έγινε Μετρ το 1979. Προπονεί επί τριάντα χρόνια με ατομικές και ομαδικές διακρίσεις. Έχει διαιτητεύσει σε Σκακιστική Ολυμπιάδα. Ταξίδεψε σε πολλές χώρες του κόσμου. Επέστρεψε το 1996 στο νησί του Ηφαίστου, και κοντά στη Φύση ξύπνησαν οι καλλιτεχνικές ευαισθησίες, που μέχρι εκείνη τη στιγμή τις έκφραζε μόνο στη σκακιέρα. Όπως ζωγραφική, ποίηση και κατασκευή κοσμημάτων από ημιπολύτιμους λίθους. Επίσης, διατηρεί την παράδοση στο Εκθεσιακό μικρό Μουσείο των Σφουγγαράδων του Προσφυγικού χωριού της Νέας Κούταλης Λήμνου, όπου ζει μέχρι σήμερα.

Αυτό το βιβλίο, δίχως καμιά νοσταλγία, υπενθυμίζει την αθωότητα και την ευγένεια των Ψυχών ενός ολόκληρου κόσμου.

ΣΤΡΑΤΗΣ ΛΙΑΔΕΛΗΣ e-mail, sliadelis@gmail.com

ISBN 978-960-564-409-3 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς 0_cover_koutali.indd 1

1/8/2016 1:31:27 μμ

Τα παιχνίδια της Κούταλης Στέλιος Ψάρρας Εμμανουέλα Κακαβιά Όλγα Παλαμήδη Myrtilo, Λένα Παντοπούλου Στέλιος Ψάρρας Αθήνα, Αύγουστος 2016

ISBN 978-960-564-409-3

Στοιχεία επικοινωνίας με τον συγγραφέα Στέλιο Ψάρρα ΤΗΛ: 22540-92473, 6951845880, 6981469321 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ: Νέα Κούταλη, Λήμνος Τ.Κ.81400 e-mail: psarrosian@hotmail.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr

Περιεχόμενα Πρόλογος ��7 Έναρξη παιχνιδιών ��9 Αμπάριζα ��11 Αρμάνα ��12 Αυγό (ή χάσκας) ��13 Γλίστρες ��14 Γουρτζέλα-Ξυλομαγκούρα ��15 Γυμναστικές επιδείξεις ��16 Γύρω γύρω όλοι ��18 Δαχτυλίδι ��19 Δερβενάκια ��20 Διελκυνστίδα ��21 Είναι μια κι έχ’ κι έχ’ ��22 Ειρήνη-Πόλεμος ��23 Καπάκια-Τσιγκάκια ��24 Καράβες και Κουτουμάνοι ��25 Καρότσια ��27 Καρτσέλα ��28 Kαρύδια ��29 Κατρακύλια ��30 Κορονιστό ��31 Κότσια (γάιδαρος) ��32 Κουκλοτό ��33 Κουτσό με λάστιχο ��34 Κρυφτό ��35 Κρυφτοντένεκας ��36 Κρυφτοπόλεμος ��37 Κυνήγι του μπάμπουρα ��38 Λοταρία ��40 Μακαρόν-Μακαρόν ��41 Μακριά γαϊδούρα ��42

Ματιές �� 44 Mήλα ��45 Μπιζζζ ��46 Μπίλιες-Γυαλένια-Γκαζάκια ��47 Μπλούκατα ��49 Ο βασιλιάς, ο κλέφτης, ο ψωμάς και ο βεζίρης ��50 Περιουσία ��51 Περνάει, περνάει η μέλισσα ��53 Προσβολές ��54 Πρωτελιά ��55 Σβούρες ��56 Σκάφη (τσουλήθρα) ��57 Στρατιωτάκια ��59 Σχοινάκι ��60 Τάκα-τάκα ��61 Τζιτζιφοπόλεμος ��62 Τηλέφωνο (ή το σπασμένο τηλέφωνο) ��63 Τσιλίκ-Τσομάκ-Μηροί-Κωλί �� 64 Τυραννία-Κρίκετ ��66 Τυφλόμυγα ��67 Φούρνος και σαλιάρες ��68 Φούσκα-Μπάλα ��69 Φούσκος ��70 Φωλιά ��71 Χαρτάκια ��72 Ψείρες ��74 Τρία παραμύθια ��76 Μπούφενα ��77 Η επίσκεψη του Βραδά στον Μεσημερά ��80 Ο Βραδάς και ο Άι-Βασίλης ��83

Νῆσος πρὸς Βόρεια τῆς Ὀφιούσης (Ἀφσιᾶς) ἐν Προποντίδι καὶ μεταξὺ ταύτης καὶ τῆς Προκονήσου, μὲ Φᾶρον πρὸς Νότιαν καὶ μὲ ὑψόμετρον βουνοῦ 152 μ. Ἔχει ἑμβαδὸν 3,27 τ. χλμ.

Πρόλογος

Ο

Στέλιος Ψάρρας είναι ο αδελφός μου. Μαζί παίξαμε όλα αυτά τα παιχνίδια του χωριού μας, στις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Πολλά είναι από την Παλιά την Κούταλη και άλλα από τον Ελλαδικό χώρο. Στο νέο χωριό –τη Νέα Κούταλη– που χτίστηκε στην περιοχή της Αγίας Μαρίνας στη Λήμνο μετά το 1922, από πρόσφυγες που ήρθαν με τα καΐκια τους από την Κούταλη, το πρώτο νησάκι που συναντά κανείς όπως μπαίνει στον Ελλήσποντο, στην Προποντίδα, στη θάλασσα του Μαρμαρά. Τα παιδιά στην καινούργια πατρίδα ήτανε μολαρτά. Είχανε όλο το χωριό δικό τους και τη θάλασσά του, τη λίμνη, ρηχή και ζεστή, που την περπατούσανε και βγάζανε αχιβάδες. Όλο το χωριό ήτανε χώρος παιχνιδιού. Οι Κουταλιανοί ήτανε σφουγγαράδες. Άξιοι απόγονοι του Παναγή Κουταλιανού, εργατικοί και λεβέντες, φεύγανε με τα σφουγγαράδικα, του Θωμά και γυρνάγανε εκεί γύρω του Αγίου Δημητρίου. Αρμέγανε όλο το Αιγαίο για σφουγγάρια και φτάνανε μέχρι κάτω τις ακτές της Λιβύης. Το χωριό, για ένα περίπου εξάμηνο, έμενε στα χέρια των γυναικών. Έτσι μεγαλώσανε τα πιο πολλά παιδιά της Νέας Κούταλης στις δεκαετίες μετά τον πόλεμο. Και παίξανε, παίξανε πολύ τα παιδιά της Κούταλης. (Μπορεί απ’ αυτό να είναι η μέχρι αφελείας αθωότητά τους). Και παίξανε αυτά τα παιχνίδια ξανά και ξανά,

7

συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν στον καινούργιο τόπο, διατηρώντας –ερήμην τους– αρχέγονες και αρχετυπικές μνήμες μέσω των παιχνιδιών, υπενθυμίζοντας –παίζοντας– τη συνέχεια της συνείδησης (όρα: κότσια). Ο Στέλιος Ψάρρας με την αγνότητα και την αθωότητα ενός παιδιού, μάζεψε όσο πιο πολλά μπορούσε από τα παιχνίδια της Παλιάς Κούταλης και προσέθεσε και άλλα που βρήκε εδώ στα νέα εδάφη. Το έκανε ακριβώς στο όριο. Λίγο πριν χαθούν, λίγο πριν τα πάρει η λήθη. Δεν κάνει μια απλή καταγραφή. Περνάει μέσα σε κάθε κείμενο –που μοιάζει με διήγημα– το δικό του βίωμα από τα παιχνίδια, που τα έχει παίξει ο ίδιος, τα έχει χαρεί, τα απόλαυσε και μας τα παραδίδει ζωντανά. Κάνει και κάτι άλλο ο Στέλιος: τα σχολιάζει. Είναι παιχνίδια εγγεγραμμένα στο κάθε του κύτταρο. Ανάπνευσε και αναπνέει μαζί τους. Είναι η δωρεά του στον τόπο που αγάπησε όσο τίποτε άλλο σ’ αυτή τη ζωή: στη Νέα Κούταλη Καλοτάξιδο! Ιωάννης Ψάρρας

8

Έναρξη παιχνιδιών

Τ

α παιχνίδια, είτε ατομικά είτε ομαδικά, ξεκινούσαν με κάποια στιχάκια, για να δούνε οι παίκτες ποιος θα τα φυλάξει ή ποιος θα παίξει πρώτος (δηλαδή τα βγάζανε). Για παράδειγμα: • Ο παίκτης που ξεκινούσε το παιχνίδι, πριν από κάθε στιχάκι, έλεγε πρώτα «ΜΠΟΥΦ», σφίγγοντας σε γροθιά την παλάμη του και χτυπώντας το στήθος του. Και έπειτα, όπως ήταν μαζεμένοι οι υπόλοιποι παίκτες σε κύκλο, έδειχνε και ακουμπούσε τον κάθε έναν λέγοντας συλλαβιστά: «Αμπεμπαμπλόμ, του Κιθεμπλόμ, Αμπεμπαμπλόμ, του Κιθεμπλόμ, Μπλιμ, Μπλομ» ή «Ανέβηκα σ’ ένα βουνό και είδα ένα γουρούνι, το κοίταξα καλά καλά, με δάγκωσε στη μούρη. Γω, γω, γω, συ, συ, συ, βγαίνω εγώ και τα φυλάς εσύ!» ή «Μάνιο-μάνιο κομπανιό».

• Όταν οι παίκτες ήταν λίγοι, έβαζαν τις παλάμες τους τη μια πάνω στην άλλη και τις ανεβοκατέβαζαν λέγοντας αυτό το στιχάκι. Με μια γρήγορη κίνηση, με το που τελείωνε το στιχάκι, φέρνανε το χέρι τους και το κολλούσαν στο στήθος. Οι παλάμες τότε «έβλεπαν» προς τα κάτω ή προς τα πάνω. Όσοι είχαν την

9

ίδια όψη στην παλάμη, δεν τα φυλούσαν. Αυτό γινόταν μέχρι να μείνει ένας στο παιχνίδι, ώστε να τα φυλάξει. • Άλλες φορές, πάλι, ρίχνανε απλώς ένα κέρμα (κορόνα-γράμματα).

10

Αμπάριζα

Ο

ι παίκτες χωρίζονταν σε δύο ομάδες. Η κάθε ομάδα έπιανε κάποιον τοίχο, δέντρο ή κολόνα και όταν ξεκινούσε το παιχνίδι, ένας παίκτης από την πρώτη ομάδα έλεγε «Παίρνω αμπάριζα και βγαίνω». Το ίδιο κι ένας από τη δεύτερη ομάδα. Αυτός που έπαιρνε τελευταίος αμπάριζα είχε το δικαίωμα, και φυσικά την προτεραιότητα, να κυνηγήσει έναν παίκτη και αν τον έπιανε, ήταν αιχμάλωτος. Καθώς τον κυνηγούσε, ένας τρίτος έπαιρνε αμπάριζα ακουμπώντας τον τοίχο και κυνηγούσε και αυτός. Αν την αμπάριζα δεν τη φυλούσε κανείς, είτε γιατί είχε πολλούς αιχμαλώτους, είτε γιατί ήταν «ανύπαρκτη» λόγω κυνηγητού, και την άγγιζε ένας παίκτης και έλεγε «Αμπάριζα», η ομάδα του κέρδιζε το παιχνίδι κι ξεκινούσε απ’ την αρχή. Επρόκειτο για παιχνίδι στρατηγικής, ταχύτητας και αντίληψης.

11

140 × 210 SPINE: 5.9 FLAPS: 80

ΣΤΕΛΙΟΣ ΨΑΡΡΑΣ

Μ’ αυτά τα παιχνίδια, που με τόση τρυφερότητα συγκέντρωσε ο Στέλιος Ψάρρας, παίξανε πολύ τα παιδιά της Κούταλης, παίξανε με τα χώματα, τσαλαβουτήσανε στη θάλασσα. Γελάσανε πολύ παίζοντας, για να ξορκίσουνε τη θλίψη, που σαν αρμυρή γύρης ήρθε απ’ την Ανατολή με τα καΐκια μας το 1922, από την Παλιά την Κούταλη. Παλιά και Νέα Κούταλη. Αδιαχώριστες. Το κύμα απ’ τον Ελλήσποντο –αυτό ενώνει τις δύο πατρίδες– φέρνει κάθε βράδυ τ’ αρχαία σκαριά και απ’ το καρνάγιο τ’ ανεβάζει ένα-ένα στα όνειρα των Κουταλιανών. Είχαν χαρά τα παιχνίδια μας. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΣΤΕΛΙΟΣ ΨΑΡΡΑΣ • ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΤΗΣ ΚΟΥΤΑΛΗΣ

Νέα Κούταλη: δεκαετίες του ’60 και του ’70.

Ο Στέλιος Ψάρρας γεννήθηκε στον Πειραιά το 1956. Κατάγεται από τη Λήμνο. Έμαθε τις κινήσεις στο σκάκι σε ηλικία 16 χρονών, ενώ σε δύο χρόνια έπαιζε σε τελικά νέων. Έγινε Μετρ το 1979. Προπονεί επί τριάντα χρόνια με ατομικές και ομαδικές διακρίσεις. Έχει διαιτητεύσει σε Σκακιστική Ολυμπιάδα. Ταξίδεψε σε πολλές χώρες του κόσμου. Επέστρεψε το 1996 στο νησί του Ηφαίστου, και κοντά στη Φύση ξύπνησαν οι καλλιτεχνικές ευαισθησίες, που μέχρι εκείνη τη στιγμή τις έκφραζε μόνο στη σκακιέρα. Όπως ζωγραφική, ποίηση και κατασκευή κοσμημάτων από ημιπολύτιμους λίθους. Επίσης, διατηρεί την παράδοση στο Εκθεσιακό μικρό Μουσείο των Σφουγγαράδων του Προσφυγικού χωριού της Νέας Κούταλης Λήμνου, όπου ζει μέχρι σήμερα.

Αυτό το βιβλίο, δίχως καμιά νοσταλγία, υπενθυμίζει την αθωότητα και την ευγένεια των Ψυχών ενός ολόκληρου κόσμου.

ΣΤΡΑΤΗΣ ΛΙΑΔΕΛΗΣ e-mail, sliadelis@gmail.com

ISBN 978-960-564-409-3 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς 0_cover_koutali.indd 1

1/8/2016 1:31:27 μμ

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook

Τα παιχνίδια της Κούταλης

Published on Aug 18, 2016

Εκδόσεις Οσελότος

Μ’ αυτά τα παιχνίδια, που με τόση τρυφερότητα συγκέντρωσε ο Στέλιος Ψάρρας, παίξανε πολύ τα παιδιά της Κούταλης, παίξανε με τα χώματα, τσαλαβουτήσανε στη θάλασσα. Γελάσανε πολύ παίζοντας, για να ξορκίσουνε τη θλίψη, που σαν αρμυρή γύρης ήρθε απ’ την Ανατολή με τα καΐκια μας το 1922, από την Παλιά την Κούταλη. Παλιά και Νέα Κούταλη. Αδιαχώριστες. Το κύμα απ’ τον Ελλήσποντο –αυτό ενώνει τις δύο πατρίδες– φέρνει κάθε βράδυ τ’ αρχαία σκαριά και απ’ το καρνάγιο τ’ ανεβάζει ένα-ένα στα όνειρα των Κουταλιανών. Είχαν χαρά τα παιχνίδια μας. Αυτό το βιβλίο, δίχως καμιά νοσταλγία, υπενθυμίζει την αθωότητα και την ευγένεια των Ψυχών ενός ολόκληρου κόσμου.