Issuu

160 × 230 SPINE: 13.4

Διαβάζοντας το βιβλίο αυτό, ανακαλύπτει κανείς, με την αναφορά στην παράλληλη πορεία των δύο οικογενειακών φαρμακείων, έναν σημαντικό σταθμό στην Ιστορία των φαρμακείων της Κέρκυρας, αλλά και της σύγχρονης Ελλάδας.

ISBN 978-618-205-500-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108 ekdoseis.ocelotos@gmail.com | www.ocelotos.gr

9 786182 055007

Τα φαρμακεία Βραχλιώτη-Μπότη και Αδελφών Κόλλα

Τα δύο αυτά φαρμακεία λειτουργούν ταυτόχρονα μέχρι το 1918. Το φαρμακείο των Αδελφών Κόλλα παραμένει σε λειτουργία ως το 1993, καθώς ύστερα από γάμο μεταξύ μελών των δύο οικογενειών, περιέρχεται στην ιδιοκτησία απογόνων της οικογένειας Βραχλιώτη-Μπότη.

Μαρία-Αλίκη Βραχλιώτη-Μπότη

ύρω στο 1717, ιδρύεται μέσα στον τότε οικισμό του Κάστρου, από Ενετούς-Κερκυραίους, το φαρμακείο Μπότη (Botti), το οποίο αργότερα μετονομάζεται σε «Βραχλιώτη-Μπότη». Το 1795, ιδρύεται στην πόλη της Κέρκυρας το φαρμακείο των Αδελφών Κόλλα, ζωντανό ακόμα στις μνήμες των παλαιότερων Κερκυραίων.

FLAPS: 70

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Μαρία-Αλίκη (Μαριλίς) Βραχλιώτη-Μπότη γεννήθηκε στην Κέρκυρα όπου και τελείωσε το Λύκειο. Το 1986 αποφοίτησε από τη Σχολή Φαρμακευτικής του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Οχάιο των ΗΠΑ (Ohio State University, USA) και, το 1991, απέκτησε το διδακτορικό της στην Φαρμακευτική (φαρμακευτική τεχνολογία) από το Πανεπιστήμιο της Λωζάνης (Ελβετίας) (Université de Lausanne, Suisse). Εργάστηκε στην Κέρκυρα από το 1991 ως το 1993 στο οικογενειακό φαρμακείο του εκ μητρός πάππου της, Γεωργίου Κόλλα, και αργότερα στο προσωπικό της φαρμακείο στην Αθήνα. Από το 2015 ζει με την οικογένειά της στην Ελβετία, όπου και εργάζεται. Η αφοσίωσή της στην ιστορία της φαρμακευτικής και ειδικότερα, με επίκεντρο την Κέρκυρα, της μακρόχρονης οικογενειακής της ιστορίας σε αυτό τον τομέα, την οδήγησε στην αναζήτηση σε βάθος στοιχείων με σκοπό να γράψει το πρώτο της βιβλίο, αποτέλεσμα έρευνας στα Ιστορικά Αρχεία της Κέρκυρας όπως και στα οικογενειακά της αρχεία. Επικοινωνία: marilisdv@yahoo.com

ΤΑ ΦΑΡΜΑΚΕΙΑ

Βραχλιώτη-Μπότη και Αδελφών Κόλλα ΑΠΟ ΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ

Τιτλος

Τα φαρμακεία Βραχλιώτη-Μπότη και Αδελφών Κόλλα από τον 18ο αιώνα Συγγραφέας

Μαρία-Αλίκη Βραχλιώτη-Μπότη Διορθωση

Αθήνα, Οκτώβριος 2023 ISBN 978-618-205-500-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

Μαρία-Αλίκη Βραχλιώτη-Μπότη

ΤΑ ΦΑΡΜΑΚΕΙΑ Βραχλιώτη-Μπότη και Αδελφών Κόλλα ΑΠΟ ΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ

— ΑΘΗΝΑ 2023 —

Στον Αλέξανδρο, στα παιδιά μου Νίκο, Αλίσια και Ανδρέα, στα αδέλφια μου Λένα, Αντώνη και Δάφνη

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Όρκος φαρμακοποιού το 1565 (Collegio dei speciali) ��9 Όρκος φαρμακοποιού σήμερα ��10 Πρόλογος �� 11 Εισαγωγή �� 17 Κεφάλαιο 1 ��20 Ιστορική διαδρομή στην εξέλιξη της Ιατροφαρμακευτικής ��20 Κεφάλαιο 2 Φαρμακείο Βραχλιώτη-Μπότη ��59 2.1 .Εισαγωγή ��59 2.2 Ίδρυση του φαρμακείου Βραχλιώτη-Μπότη ��61 2.3 Οι διαδοχικές τοποθεσίες του φαρμακείου Μπότη ��95 2.4 Η λειτουργία του φαρμακείου Μπότη ��105 2.5 Η καθιέρωση του επιθέτου «Βραχλιώτη-Μπότη» ��122 2.6 Βιογραφικά ��127 2.6 α. Βιογραφικά ιδιοκτητών-ιδρυτών του φαρμακείου στο Κάστρο ��127 2.6 β. Βιογραφικά οικογένειας Μπότη ��136 2.6. γ. H οικογένεια Settini ��146 2.6. δ. Οικογένεια Βραχλιώτη και Βραχλιώτη-Μπότη �� 151 Γενικές πληροφορίες και βιογραφικά �� 151 Επίλογος Βραχλιώτη-Μπότη ��172 Κεφάλαιο 3 Φαρμακείο Αφοί Κόλλα �� 175 3.1 Ίδρυση του φαρμακείου Αδελφών Κόλλα ��177 7

3.2 Λειτουργία του φαρμακείου Αδελφών Κόλλα �� 191 3.3 Βιογραφικά της οικογένειας Κόλλα ��201 Επίλογος Κόλλα ��209 Επίλογος �� 211 Σημειώσεις ��213 Γενεαλογίες �� 215

Όρκος φαρμακοποιού το 1565 (Collegio dei speciali) Επισήμως ορκίζομαι και υπόσχομαι στον ποιητή του σύμπαντος, τον εν Τριάδι Θεό, τον οποίο με αγνή πίστη λατρεύω, ότι θα διαφυλάττω καθ’ ολοκληρία και σταθερά με τις δυνάμεις μου και κατά την κρίση μου όλες τις καθορισμένες διατάξεις. Θα ζω και θα πεθάνω με την πίστη του Χριστού. Θα σέβομαι τους ιατρούς και θα τιμώ πιστά τους δασκάλους μου, θα αγαπώ τους ανωτέρους μου και ιδίως εκείνους που θα έχουν ανάγκη την τέχνη μου. Θα διαφυλάττω με όλες τις δυνάμεις μου την αξιοπρέπεια της τέχνης μου. Τίποτε δεν θα κάνω χωρίς συμβουλή ή δικαιολογημένο λόγο, έστω κι αν πρόκειται περί κέρδους. Δεν θα χορηγώ καθάρσια άνευ διαταγής ή συναίνεσης των ιατρών. Δεν θα παρέχω δηλητήρια ούτε συμβουλές για αυτά. Θα εκτελώ αναλλοίωτες τις συνταγές των ιατρών. Τίποτε δεν θα αντικαταστήσω χωρίς τη συμβουλή ή την άδεια του ιατρού. Δεν θα εκτελώ βλαβερές διαταγές των εμπειρικών. Θα συντρέχω με τις δυνάμεις μου και με την τέχνη μου τους ασθενείς. Θα διατηρώ πάντοτε στο φαρμακείο μου φάρμακα άριστης ποιότητας. Δεν θα επιτρέπω στους νέους μαθητευόμενούς μου την παράβαση αυτού του όρκου. Και έτσι ορκίζομαι προς έπαινο και δόξα του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού και προστάτη του ιερού Κολεγίου μας. 9

Όρκος φαρμακοποιού σήμερα Ως φαρμακοποιός, ορκίζομαι/υπόσχομαι να υπηρετώ την ανθρωπότητα και να υποστηρίζω τα ιδανικά και τα καθήκοντα του επαγγέλματός μου. Θα καθοδηγούμαι, σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής μου, από τις υψηλότερες αξίες του ανθρωπισμού. Θα εφαρμόζω στο έπακρο τις γνώσεις και τις δεξιότητές μου για την υποστήριξη της υγείας και της ευημερίας όσων υπηρετώ. Θα βάζω πάντοτε τις ανάγκες όσων υπηρετώ πάνω από τα προσωπικά συμφέροντα και τις αντιλήψεις μου. Θα αντιμετωπίζω όλους όσους υπηρετώ εξίσου δίκαια και με σεβασμό, ανεξαρτήτως φύλου, φυλής, εθνικότητας, θρησκείας, πολιτισμικών ἡ πολιτικών πεποιθήσεων. Θα προστατεύω το απόρρητο των προσωπικών και σχετικών με την υγεία πληροφοριών που μου έχουν εμπιστευτεί. Θα επιδιώκω την επιμόρφωση και διατήρηση των επαγγελματικών μου ικανοτήτων σε όλη τη διάρκεια της καριέρας μου. Θα υποστηρίζω τη συνεχή εξέλιξη της γνώσης και των προτύπων πρακτικής στο φαρμακείο. Θα υποστηρίζω την προετοιμασία των μελλοντικών μελών του επαγγέλματός μου. Θα αξιοποιώ όλες τις ευκαιρίες που μου δίνονται για να αναπτύσσω συνεργασία με όλους τους επαγγελματίες υγείας στο περιβάλλον μου. Δίνοντας αυτόν τον επίσημο όρκο/δίνοντας αυτή την υπόσχεση, τιμώ όλους εκείνους που με υποστήριξαν στις σπουδές μου ως Φαρμακοποιό και δεσμεύομαι να μην ενεργήσω ποτέ κατά τρόπο αντίθετο προς τους όρκους αυτούς.

Πρόλογος

ιδιαιτερότητα των Επτανήσων, η σημαντική ιστορική, κοινωνικο-οικονομική τους δομή και διαχρονική ανάπτυξη, στοιχειοθετούν τη διαφορά τους από την υπόλοιπη Ελλάδα και τα καθιστούν κατά κάποιον τρόπο μοναδικά. Ένα από αυτά τα νησιά είναι η αγαπημένη μου γενέτειρα, η Κέρκυρα. Ένας τόπος με πολυκύμαντη, σπουδαία Ιστορία πολλών αιώνων και αξιοθαύμαστο πολιτισμό, που δικαιολογεί, πιστεύω, την υπερηφάνειά μας γι’ αυτόν. Σ’ αυτό το πανέμορφο νησί είχα την τύχη να γεννηθώ και εγώ, μέσα σε μιαν οικογένεια ενεργή στον χώρο του φαρμακείου από τον 18ο αιώνα, η οποία με πλούτισε με εικόνες, αναμνήσεις και γνώσεις γύρω από το θέμα του βιβλίου: τα οικογενειακά, κερκυραϊκά φαρμακεία. Όλα αυτά προσπάθησα να μεταφέρω με κάθε δυνατή πληρότητα στο σύγγραμμα αυτό. Σπούδασα Φαρμακευτική, χωρίς να μ’ έχουν ωθήσει προς αυτό οι γονείς μου, χωρίς να γνωρίζω τι ακριβώς είναι το επάγγελμα αυτό, ούτε και να αντιλαμβάνομαι την έκταση του παρελθόντος που κουβαλάει η οικογένειά μου στον χώρο των φαρμακείων. Όμως, κατά τα χρόνια των σπουδών μου, αγάπησα πραγματικά το επάγγελμα της Φαρμακευτικής και κατάλαβα πολλά που δεν είχα φανταστεί. Δεν είχα την τύχη να εργαστώ ιδιαίτερα στην έρευνα, όπως θα το ήθελα, κληρονόμησα όμως το φαρμακείο του παππού μου, Γεώργιου Σπυρίδωνα Κόλλα, το οποίο ήταν τότε ακόμη σε λειτουργία, κι έτσι συνέχισα ως φαρμακοποιός

την οικογενειακή μας παράδοση, για την οποία αισθάνομαι περήφανη και, σίγουρα, ποτέ δεν το μετάνιωσα. Προχωρώντας στην άσκηση του επαγγέλματος, είχα πάντα την επιθυμία να γράψω ένα βιβλίο για τον πλούτο της οικογενειακής διαδρομής στον γενικότερο χώρο του φαρμακείου, με ιδιαίτερες αναφορές στην ιστορία του στην Ελλάδα, καθώς από την πλευρά και των δύο γονιών μου έτυχε να είχαμε φαρμακεία από τον 18ο αιώνα. Η έρευνα σ’ αυτόν τον χώρο με στόχο την καταγραφή του θέματος μου είχε γίνει υποσυνείδητη σκέψη για πολλά χρόνια. Την ξεκίνησα ωστόσο αρκετά χρόνια αργότερα, όταν πλέον υπήρχαν οι κατάλληλες συνθήκες, και κατάφερα τελικά να τη φέρω εις πέρας, προσθέτοντας σήμερα ένα χρήσιμο, κατά την άποψή μου, σύγγραμμα για τα φαρμακεία, τη Φαρμακευτική Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας και ειδικότερα αυτήν των φαρμακείων της Κέρκυρας. Το βιβλίο αυτό είναι και μια αναδρομή στην πορεία μέσα στον χρόνο των φαρμακείων μας και στην καταγωγή των δύο οικογενειών μου, και περιέχει μνήμες του κερκυραϊκού παρελθόντος. Είναι κατά βάθος μια οικογενειακή ιστορία, βαθιά χαραγμένη στην ψυχή μου, που θεώρησα καθήκον μου να αποτυπώσω με τη συγγραφή αυτού του έργου, για τις επόμενες γενιές, αλλά και για κάθε τυχόν ενδιαφερόμενο σήμερα για το θέμα. Στα διάφορα ιστορικά αρχεία που ερεύνησα, αναφέρεται το φαρμακείο Βραχλιώτη-Μπότη, της πατρικής μου πλευράς, σαν ένα από τα πρώτα σε λειτουργία φαρμακεία στην Κέρκυρα, καθώς επίσης, από την πλευρά της μητέρας μου, το φαρμακείο των Αδελφών Κόλλα, πολύ γνωστό και αυτό στην πιάτσα της Κέρκυρας, το οποίο, από το 1795, έμεινε σε συνεχή λειτουργία μέχρι το 1992. 12

Τα δύο αυτά οικογενειακά φαρμακεία είχαν σημαντική κοινωνική και πολιτιστική προσφορά στην τοπική κοινωνία. Άντεξαν πολέμους και κατοχές, πανδημίες και αρρώστιες, και άφησαν πολιτισμική κληρονομιά σε μας τους απογόνους και στον τόπο μας. Λυπάμαι ιδιαίτερα που η παιδική ανωριμότητα δεν μου επέτρεψε να αφουγκραστώ και να αφομοιώσω με περισσότερη προσοχή τις ιστορίες που μου διηγούνταν οι παππούδες μου για τα φαρμακεία τους. Δεν έδωσα δυστυχώς τότε τη σημασία που θα έπρεπε. Αν το είχα κάνει, ίσως να είχε γίνει πιο εύκολη η συγγραφή του παρόντος βιβλίου. Έχω επίγνωση των επιπτώσεων των παραμέτρων αυτών, αλλά η αγάπη μου που αναπτύχθηκε στη συνέχεια για το ίδιο το επάγγελμα, καθώς και τα πάντα ζωντανά αισθήματα για την οικογένειά μου, ξεπέρασαν τελικά τα όποια εμπόδια. Έχοντας την πολύτιμη ερευνητική βοήθεια του Χρήστου Ζαμπακόλα, του Λεωνίδα Κόλλα και του Γιώργου Λινάρδου, συγκέντρωσα σιγά σιγά ό,τι διαθέσιμο σχετικό αρχειακό στοιχείο και μελέτησα κάθε σύγγραμμα ή άλλο κείμενο βρέθηκε σχετικά με τα φαρμακεία μας, και κατάφερα να συγγράψω αυτό το βιβλίο – πρώτα βέβαια για την προσωπική ικανοποίηση της επιθυμίας μου, αλλά σίγουρα και για την προσθήκη στη μορφωτική κληρονομιά των παιδιών μου. Προσδοκώ επίσης ν’ αποτελέσει μιαν ελάχιστη συμβολή στη συμπλήρωση της καταγραφής της Ιστορίας των φαρμακείων της Κέρκυρας και της υπόλοιπης Ελλάδας. Η έρευνά μου στηρίχτηκε σε αρχειακό υλικό, ιδίως συμβολαιογραφικό (διαθήκες, συμβόλαια αγοραπωλησιών ακινήτων κ.ά.), που είναι τα μοναδικά στοιχεία που σώζονται έως σήμερα, τόσο στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας, όσο και στα οικογενειακά μας αρχεία. 13

Ίσως να υπήρχαν και άλλα στοιχεία που να αφορούσαν τα συγκεκριμένα φαρμακεία, αλλά δυστυχώς έχουν χαθεί από διάφορες, πολεμικές κυρίως, αιτίες. Έτσι, η συγγραφή έγινε πολύ δύσκολη και χρονοβόρα, διότι το υλικό που συνέλεξα ήταν ένα «μπερδεμένο κουβάρι», καθιστώντας δύσκολη την τακτοποίησή του ώστε να προσαρμόζεται στα κείμενα των επιμέρους κεφαλαίων. Χρησιμοποίησα βεβαίως, ως όφειλα, σημαντικά συγγράμματα έγκριτων ερευνητών ειδικευμένων στο θέμα (βλ. Σημειώσεις), στους οποίους και είμαι ευγνώμων, αντλώντας πολύτιμες πληροφορίες. Γενικά, ήταν μια πρόκληση με δυσκολίες, όπως ανέφερα, αλλά συνάμα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, κάτι σαν στοίχημα, καθώς είχα να μελετήσω και να τακτοποιήσω πολλά και ετερόκλητα στοιχεία, χωρίς άμεσες ανθρώπινες μαρτυρίες, αλλά μονάχα με το λιγοστό έγγραφο υλικό που αφορούσε αποκλειστικά τα φαρμακεία. Και να μην ξεχνάμε βέβαια ότι δεν είμαι συγγραφέας… Η ιστορία δεν ήταν και τόσο άγνωστη στην άμεση οικογένειά μου, αλλά η έρευνά μου έφτασε ως και την αρχική ίδρυση των φαρμακείων μας, μετά το 1700, και κατάφερα να αναλύσω και να διατυπώσω τις εξελίξεις καθ’ όλη τη διάρκεια των επόμενων αιώνων. Κατέγραψα επίσης το αποτύπωμα που άφησαν τα φαρμακεία αυτά στη ζωή και στον πολιτισμό της Κέρκυρας. Η ελεύθερη μετάφραση στα ελληνικά μερικών αρχείων από τα πρωτότυπα στα –βενετσιάνικα κυρίως– ιταλικά ήταν απαραίτητη για να γίνουν κατανοητά με τη σημερινή φρασεολογία νομικά θέματα που αναφέρονταν στις αγοραπωλησίες των φαρμακείων, καθώς και διάφορα άλλα (π.χ. διαθήκες), που αφορούσαν την οικογένειά μου της εποχής εκείνης. Χρει14

άστηκε να τα επαναδιατυπώσω, ώστε να καταλάβουμε και να συγκρίνουμε ευκολότερα τα της ίδρυσης και λειτουργίας των πρώτων φαρμακείων, με εκείνα των φαρμακείων τού σήμερα. Προσπάθησα όσο καλύτερα μπορούσα, με ιδιαίτερη προσέγγιση σε λεπτομέρειες, να αποδώσω αυτή την ιστορία με απλά λόγια, για να είναι κατανοητό σε όλους, με στόχο την αποτύπωση και διαφύλαξη της Ιστορίας των φαρμακείων γενικώς και ιδιαιτέρως αυτών της οικογένειάς μου. Εύχομαι οι σύγχρονες και επόμενες γενιές να το δεχτούν αλλά και να το ευχαριστηθούν. Το βιβλίο αυτό περιλαμβάνει μόνον επιλεγμένες εικόνες εντύπων και φωτογραφιών, τόσο από την έρευνα στα Αρχεία της Κέρκυρας όσο και από τα οικογενειακά μας αρχεία, αλλιώς θα ήταν υπερβολικά πολυσέλιδο. Δεν πρόκειται εξάλλου για επιστημονική διατριβή ή για εικονογραφημένο λεύκωμα, αλλά μόνο για μιαν επαρκώς τεκμηριωμένη, πληροφοριακής μορφής, γραπτή αναφορά στο θέμα. Ελπίζω, τέλος, η προσωπική μου αυτή προσπάθεια να τύχει της δέουσας αποδοχής και του ενδιαφέροντος νεότερων συναδέλφων φαρμακοποιών, αποτελώντας ένα ακόμη λιθαράκι στην Ιστορία της Φαρμακευτικής στην Ελλάδα, ώστε να συντελέσει στη μετάδοση της Ιστορίας της, αποτελώντας και μία παρακαταθήκη έμπνευσης για τις επόμενες γενιές. Μαριλίς Βραχλιώτη-Μπότη Κέρκυρα, 2022

Εισαγωγή

ύλη του βιβλίου αυτού περιέχει κείμενα που καλύπτουν τη διαδρομή διακοσίων και πλέον χρόνων δύο κερκυραϊκών οικογενειακών φαρμακείων και χωρίζεται σε τρία βασικά κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται μια σύντομη αλλά περιεκτική αναφορά στην Ιστορία της Φαρμακευτικής, ώστε να γίνει κατανοητή η εξέλιξή της από τους αρχαίους χρόνους μέχρι την εμφάνιση των φαρμακείων στη Δυτική Ευρώπη, αλλά και ειδικότερα στη Δημοκρατία της Βενετίας, που σχετίζεται άμεσα με την Κέρκυρα. Αναφέρουμε τις δομές και τους νόμους που καθιερώθηκαν τότε για τη σωστή λειτουργία των φαρμακείων και αποτέλεσαν τη βάση του τρόπου λειτουργίας και των σημερινών φαρμακείων. Στο πρώτο μέρος του δεύτερου κεφαλαίου, που αναφέρεται στο φαρμακείο Βραχλιώτη-Μπότη, αναλύεται η ίδρυση και η λειτουργία του, που ξεκινά από το 1717 και καταλήγει στο 1919. Η ιστορική διαδρομή του φαρμακείου αυτού περιγράφεται σε επόμενα υποκεφάλαια και καλύπτει συνεχή λειτουργία δύο αιώνων, μέσα από τα σχετικά αρχειακά στοιχεία που βρέθηκαν. Μιλάμε για τα Αρχεία της Κέρκυρας, καθώς και για τα οικογενειακά μας αρχεία. Τα γενεαλογικά δέντρα και οι βιογραφίες των ατόμων που δημιούργησαν και λειτούργησαν επί διακόσια χρόνια αυτό το φαρμακείο ολοκληρώθηκαν με τη μελέτη και ανάλυση συμβολαίων και ληξιαρχικών πράξεων, ώστε με τα στοιχεία τους να διευκολύνεται η κατανόηση των κειμένων των επόμενων σελίδων. Για αρκετούς από τους ιδρυτές δεν έχουμε

πλήρη βιογραφικά διότι δεν βρέθηκαν σχετικά στοιχεία στα Αρχεία της Κέρκυρας, ούτε και στα οικογενειακά μας αρχεία. Οι πίνακες και τα σχεδιαγράμματα που συνοδεύουν τα κείμενα αποτελούν επίσης ένα βοήθημα για τον αναγνώστη, καθώς τα στοιχεία της έρευνας είναι αρκετά και πολύπλοκα. Ως προς τα στοιχεία που παραθέτουμε, δεν θα ήταν ποτέ δυνατόν, ούτε και χρήσιμο, να συμπεριληφθούν στο βιβλίο όλα τα πρωτότυπα. Αναφέρουμε μερικά απ’ αυτά μεταφρασμένα και σε περίληψη, άλλως γίνεται απλώς μνεία τους προς επιβεβαίωση των στοιχείων που θεωρούνται απαραίτητα για τη ροή της ιστορίας από το 1717 έως σήμερα. Το φαρμακείο Βραχλιώτη-Μπότη, από την ίδρυσή του στον οικισμό του Κάστρου, του σημερινού Παλαιού Φρουρίου της Κέρκυρας, και τη μετέπειτα μεταστέγασή του στην πόλη, στη σημερινή οδό Ευγενίου Βουλγάρεως, άσκησε επιρροή στην καθημερινότητα της Κέρκυρας, στη ζωή και στον πολιτισμό της. Η αφήγηση γι’ αυτό φανερώνει τις πολύμορφες δραστηριότητες του φαρμακοποιού μέσα στην κοινωνία, τις σχέσεις του με τους νόμους της Δημοκρατίας της Βενετίας και τον καίριο ρόλο του στη δημόσια υγεία, συγχρόνως όμως και τον θετικό ρόλο του στη μόρφωση νέων φαρμακοποιών. Στο τρίτο κεφάλαιο παρατίθενται τα κείμενα για το φαρμακείο των Αδελφών Κόλλα (1695-1965), ακολουθώντας τον ίδιο τρόπο επιμέρους ανάλυσης των πληροφοριών γι’ αυτό και την οικογένεια των ιδιοκτητών. Το φαρμακείο Κόλλα παρουσιάζει κι αυτό μια μεγάλη διαδρομή στην Ιστορία των φαρμακείων της Κέρκυρας, που έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Η επίδρασή του στη ζωή της πόλης ήταν παρόμοια και παράλληλη. Η ιστορία του αναλύεται σε υποκεφάλαια, με τον ίδιο τρόπο που ακολουθήθηκε για το φαρμακείο Βραχλιώτη-Μπότη. 18

Η εικονογράφηση του βιβλίου συνίσταται σε αναπαραγωγή χειρόγραφου ή έντυπου και φωτογραφικού υλικού, το οποίο βρέθηκε στα αρχεία ΓΑΚ και της οικογένειάς μας (διπλώματα, άδειες λειτουργίας), αποτελώντας μοναδικές τεκμηριώσεις των κειμένων στα οποία εντάσσονται και αναδύοντας μνήμες της εποχής.

Κεφάλαιο 1 Ιστορική διαδρομή στην εξέλιξη της Ιατροφαρμακευτικής Μια σύντομη ιστορική αναφορά στη δημιουργία και τη λειτουργία των φαρμακείων γενικότερα επιβάλλεται, πιστεύω, για την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας και της νομολογίας των επτανησιακών φαρμακείων από τον 18ο αιώνα, οι οποίες χάραξαν και την πορεία των οικογενειακών μας φαρμακείων μέσα στον χρόνο. Θα αναφερθούμε περιληπτικά στην ιστορική διαδρομή της Φαρμακευτικής από τον 4ο π.Χ. αιώνα και στην εξέλιξή της έως σήμερα με τη δημιουργία των φαρμακείων, και, στη συνέχεια, αναλυτικότερα στα Επτάνησα και ειδικότερα στην Κέρκυρα. Ας δούμε λοιπόν αρχικά από πότε και πώς ασκείται το επάγγελμα του φαρμακοποιού και πώς λειτουργούν και εξελίσσονται τα φαρμακεία μέσα στους αιώνες, μια φυσιολογική εξέλιξη καθώς εξελίσσεται και η επιστήμη της Φαρμακευτικής. Η ανάγκη του ανθρώπου να επιβιώσει και να «γιατρευτεί» από σωματικά τραύματα και αρρώστιες οδήγησε στη χρήση, την εμπειρική παρατήρηση και τη μελέτη ιδιοτήτων μερικών φυσικών υλικών (βοτάνων, πετρωμάτων και ζώων), χρήσιμων για τους πάσχοντες, που εξελίχθηκε σε μιαν ειδικότητα με την πάροδο των αιώνων: στο σημερινό επάγγελμα του φαρμακοποιού. Το επάγγελμα του φαρμακοποιού ξεκινά πριν από πά20

ρα πολλά χρόνια, όπως αναφέρει σε κείμενά της η κυρία Ελένη Σκαλτσά.17 Οι «φαρμακοποιοί» θεωρούνται από τον λαό πρόσωπα «ιερά», ακόμη και «μαγικά», θα έλεγε κανείς, που χρησιμοποιούν φυσικά υλικά, των οποίων η χρήση είναι γνωστή από τα αρχαία χρόνια, τα οποία χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα και γιατρεύουν ορισμένες παθήσεις. Η διατήρηση της γνώσης αυτών των ατόμων αποτελούσε μυστικό και περνούσε από γενιά σε γενιά. Από την προ-ιπποκρατική περίοδο, γύρω στο 300 π.Χ., υπήρξαν οι Φοίνικες «φαρμακοποιοί», οι οποίοι θεράπευαν τους ασθενείς με «φάρμακα», παρασκευάσματα δηλαδή, τα οποία ετοίμαζαν οι βοηθοί τους, οι λεγόμενοι «χειρώνακτες», ακολουθώντας τις πρακτικές του Ασκληπιού. Για τα φάρμακα αυτά χρησιμοποιούσαν βότανα ή άλλα φυτά, γνωστά τότε και στον λαό για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες. Οι Φοίνικες ήταν και οι πρώτοι «έμποροι» των βοτάνων-φαρμάκων αυτών προς τη Δύση, οι οποίοι τα αντάλλασσαν με τους άλλους λαούς, τόσο στα παράλια της Μεσογείου όσο και στις αραβικές χώρες. Ο Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.) υπήρξε ο πρώτος που μελέτησε και προσπάθησε να ταξινομήσει τα φυτά αλλά και τα ζώα. Το σύστημά του αυτό ίσχυσε περίπου δύο χιλιάδες χρόνια. Ο μαθητής του ο Θεόφραστος (372-287 π.Χ.), ένας από τους μεγαλύτερους αρχαίους επιστήμονες, συλλέγει και μελετά τα βότανα που ήδη χρησιμοποιεί ο λαός. Μελέτησε τις βασικές αρχές του Αριστοτέλη όσον αφορά τα φυτά-βότανα και κατόρθωσε να περιγράψει με ακρίβεια τα μέρη των φυτών, τα φύλλα και τις ρίζες τους. Έγραψε εννέα βιβλία για τα φυτά, με εξαίρετες περιγραφές και λεπτομέρειες, και θεωρήθηκε ο «πατέρας της Βοτανικής». Στις αρχαιολογικές ανασκαφές ανακαλύπτονται ακόμα και 21

160 × 230 SPINE: 13.4

ISBN 978-618-205-500-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108 ekdoseis.ocelotos@gmail.com | www.ocelotos.gr

9 786182 055007

Τα φαρμακεία Βραχλιώτη-Μπότη και Αδελφών Κόλλα

Μαρία-Αλίκη Βραχλιώτη-Μπότη

FLAPS: 70

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς