Issuu

160 × 230 SPINE: 30.6 FLAPS: 70

εσμοί και ανθρώπινες φιγούρες διαμόρφωσαν το φανερό ή το αφανές «έπος» ή το «ελεγειακό ποίημα» της οργανωτικής συγκρότησης και ανάπτυξης του Ελληνικού Συνδικαλιστικού Κινήματος και των περιπετειών του στη δεκαετία του 1940. Σε αυτό το «έπος», έχει αναγνωριστεί πλέον το «παράδοξο» χάσμα και τραύμα μεταξύ μιας εμπειρίας θριαμβικού τόνου των εργατικών αγώνων και μιας μελαγχολικής εμπειρίας καθαρής οδύνης, μέσα από το άνυδρο τοπίο των δυναστευμένων από το κράτος και τα κόμματα συνδικαλιστικών οργανώσεων, αλλά και από την ελαφρότητα του ίδιου τους του εαυτού. Η δομική ιδιομορφία του ιστορικού γεγονότος, της εξάρτησης και των παρεμβάσεων, που ευδοκίμησε στο εσωτερικό του Ελληνικού Συνδικαλιστικού Κινήματος, έρχεται χωρίς προφάσεις και περιορισμούς, αλλά και με έναν πρωτογονισμό από πολύ μακριά, και εγώ προσπάθησα να προσδιορίσω την καταγωγή του στη δεκαετία του 1940, και ως φυσική συνέχεια των ανάλογων παρεμβάσεων του πρώιμου βηματισμού του από τη δημιουργία της ΓΣΕΕ το 1918. Σε κάθε περίπτωση, κάθε αναλογία με τωρινές ή πιθανά και μελλοντικές πρακτικές του, δεν είναι παρά καρπός της τύχης.

ISBN 978-618-205-014-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Ο Γρηγόρης Ε. Παντελόγλου γεννήθηκε στη Σάμο το 1963. Απόφοιτος του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών και Ειδικός Μεταπτυχιακός Υπότροφός του στα έτη 1985-1991, αναγορεύτηκε Διδάκτορας Πολιτικών Επιστημών το 1992. Στη συνέχεια εξειδικεύτηκε στην «Εκπαιδευτική Μηχανική», ως μέσο ανάπτυξης των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού, εργαζομένων και ανέργων, και εργάστηκε στον χώρο της επαγγελματικής κατάρτισης και της εκπαίδευσης ενηλίκων με την ιδιότητα του Διευθυντή-Επιστημονικού Υπεύθυνου-Εμπειρογνώμονα. Έχει δημοσιεύσει μελέτες που άπτονται του επιστημονικού του ενδιαφέροντος, καθώς και άρθρα στα αντικείμενα της διά βίου μάθησης, των στρατηγικών απόκτησης δεξιοτήτων και των πολιτικών επαγγελματικής κατάρτισης και πιστοποίησης προσόντων. Τα τελευταία δεκαεπτά χρόνια εργάζεται ως Διευθυντικό Στέλεχος σε εταιρεία του Δημοσίου (ΕΙΕΑΔ) που ασχολείται με ζητήματα εργασίας και ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού. Τέλος, έχει συγγράψει μικρές ιστορίες για την ψυχή και τα όνειρά της, για να ομορφαίνει πού και πού μια μικρή γωνιά της «φυλακής» του και να σκανδαλίζει με αυτόν τον τρόπο τη φαντασία του. Το πρώτο λογοτεχνικό του βιβλίο με τίτλο «Ζήσε ΤΩΡΑ! Γλυκό μου… ΡΕ!» κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2019 από τις εκδόσεις Οσελότος.

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ

ΤΙΤΛΟΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ

Γρηγόρης Ε. Παντελόγλου ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Αθήνα, Νοέμβριος 2020 ISBN 978-618-205-014-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Ε. ΠΑΝΤΕΛΟΓΛΟΥ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ Οι παραμορφωτικές συλλογικές συνειδήσεις της κοινωνικής μας ιστορίας στη δεκαετία του 1940

«Τίποτα πιο βασανιστικό απ’ ότι να μένεις μόνος σου με τη μίαν άκρη του διαλόγου. Ακούς τον εαυτό σου διαρκώς να μιλά μαζί της! Κάποτε διάβασα για τη συνήθεια των Ινδιάνων Μοχάβ να συνεχίζουν να μιλούν ακόμα και όταν ο συνομιλητής έχει αποχαιρετίσει και απομακρυνθεί. Το ίδιο συμβαίνει και με μένα. Οι Ινδιάνοι κι εγώ δεν τηρούμε τις συνηθισμένες αποστάσεις. Πιστεύουμε πως τα λόγια μας φτάνουν στον συνομιλητή, ακόμα κι όταν αυτός έχει πια χαθεί από τα μάτια μας.» ΜΠΟΤΟ ΣΤΡΑΟΥΣ

εκδόσεις Αλεξάνδρεια 1989, μετ. Δήμος Βαρθολομαίος

Για τον λόγο αυτό αφιερώνεται στους αειφανείς εγκάρδιους συνομιλητές μου της «απέραντης ερημιάς» της περιόδου συγγραφής.

—5—

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ................................................................................................................... 15 Επισκόπηση της Ιστορίας της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ).................................................................................................. 27 Προϊστορία. Από τη Σύρα του 1879 στη δημιουργία της ΓΣΕΕ (1918) και στον αέναο κύκλο της διαιρετικής τομής της έως το 1936.......................... 29 Α. Από τη Σύρα του 1879 στο Πρώτο Πανελλαδικό Συνέδριο της ΓΣΕΕ.......29 Β. Το Πρώτο Πανελλαδικό Συνέδριο της ΓΣΕΕ – Η Καταστατική ιδεολογική και Οργανωτική της Συγκρότηση– Η Πρώτη Διάσπαση........36 Το Πρώτο Πανελλαδικό Εργατικό Συνέδριο της ΓΣΕΕ....................................36 Το Ιδρυτικό Ψήφισμα................................................................................................. 37 Το Πρώτο Καταστατικό της ΓΣΕΕ. Η ιδεολογική και η οργανωτική συγκρότησή της...........................................40 Σκοποί και Μέσα της ΓΣΕΕ........................................................................................ 41 Σχηματισμός της ΓΣΕΕ...............................................................................................44 Σύγκληση Συνεδρίων................................................................................................48 Διοίκηση της ΓΣΕΕ.......................................................................................................50 Πόροι της ΓΣΕΕ............................................................................................................. 53 Κήρυξη απεργιών........................................................................................................56 Γ. Από το 2ο στο 7ο Συνέδριο της ΓΣΕΕ – Ο αέναος κύκλος της διάσπασης – Η αδυναμία ενοποίησης...................... 61 Συμπεράσματα.................................................................................................................... 67

ΕΙΣΑΓΩΓΗ α. Η επιλογή της περιόδου και το πεδίο της έρευνας............................................ 71 β. Μέθοδος και δυσκολίες της έρευνας...................................................................... 73

—7—

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα στην Κατοχή.................................................. 75 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΠΡΏΤΟ – Το Εργατικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΕΑΜ)....77 Ι. Η Ίδρυση του ΕΕΑΜ....................................................................................................77 ΙΙ. Ιδρυτικοί Σκοποί του ΕΕΑΜ..................................................................................... 78 ΙΙΙ. Οργανωτική Συγκρότηση του ΕΕΑΜ...................................................................80 IV. Η Μετατροπή του ΕΕΑΜ σε ΓΣΕΕ..........................................................................88 V. Το ΕΕΑΜ και οι Απεργίες της Κατοχής.................................................................. 91 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΔΕΎΤΕΡΟ – Η Εθνική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΕΣΕΕ).....101 Ι. Διοίκηση Ι. Καλομοίρη.............................................................................................101 ΙΙ. Διοίκηση Δ. Καβαλιεράτου....................................................................................105 ΙΙΙ. Διοίκηση Ε. Ευαγγέλου............................................................................................107 IV. Διοίκηση Ν. Καλύβα................................................................................................. 110 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ........................................................................ 112

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Μεταπολεμική Περίοδος Η αποτυχία του εκδημοκρατισμού του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος στη μεταπολεμική περίοδο και η θεσμοθέτηση των παρεμβάσεων........................................................................................................... 115 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ – Ο μεταπολεμικός συνδικαλιστικός λαβύρινθος. Ο πρώτος κύκλος των προσπαθειών για την ανασυγκρότηση του συνδικαλιστικού κινήματος.................................................................................. 117 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΠΡΏΤΟ – Από την απελευθέρωση έως την εμφύλια σύγκρουση του Δεκεμβρίου........................................................................................ 119 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΔΕΎΤΕΡΟ – Οι προσπάθειες για την αποκατάσταση της συνδικαλιστικής ομαλότητας. Από τη συμφωνία Σιτρίν στη συμφωνία Σαγιάν....123 Ι. Η Συμφωνία Σιτρίν....................................................................................................123 ΙΙ. Η Συμφωνία Τιούζον.................................................................................................128 ΙΙΙ. Η Συμφωνία Φέδερ...................................................................................................132

—8—

ΙV. Η Νέα Συμφωνία Φέδερ..........................................................................................137 V. Η Συμφωνία Σαγιάν..................................................................................................142 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΤΡΊΤΟ – Ο κυκεώνας των αρχαιρεσιών των εργατικών σωματείων και ο ρόλος της εποπτικής επιτροπής των αρχαιρεσιών............156 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΤΈΤΑΡΤΟ – Το 8ο Πανεργατικό Συνέδριο της ΓΣΕΕ και οι προγραμματικές του κατευθύνσεις................................................................178 Ι. Η Σύγκληση του Συνεδρίου και το Πρωτοποριακό – Διεκδικητικό του Πρόγραμμα.........................................................................................................178 ΙΙ. Οργανωτική Μορφή και Συγκρότηση του Ελληνικού Συνδικαλιστικού Κινήματος..................................................................................189 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΠΈΜΠΤΟ – Οι εκλογές του Μαρτίου του 1946 και η ακύρωση των αποφάσεων του 8ου Πανεργατικού Συνεδρίου.............194 Ι. Η Προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας Έμμεση Ακύρωση των Αποφάσεων του 8ου Πανεργατικού Συνεδρίου.....194 ΙΙ. Το Συνδικαλιστικό Αδιέξοδο.................................................................................201 ΙΙΙ. Η Διασπαστική Πολιτική της Προσωρινής Διοίκησης της ΓΣΕΕ............... 212 ΤΜΗΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ – Οι πολιτικές συνδικαλιστικές παρατάξεις....................... 219 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΠΡΏΤΟ – Οι θέσεις των κομμάτων για το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα...................................................................................................221 Ι. Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ)................................................................221 ΙΙ. Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος – Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΣΚΕ-ΕΛΔ).....232 ΙΙΙ. Κόμμα Φιλελευθέρων..............................................................................................238 IV. Λαϊκό Κόμμα...............................................................................................................240 V. Προοδευτικό Δημοκρατικό Κόμμα.....................................................................241 VI. Άλλα Κόμματα............................................................................................................242 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΔΕΎΤΕΡΟ – Η ταυτότητα των πολιτικών συνδικαλιστικών παρατάξεων.......................................................................................................................243 Ι. Εργατικός Αντιφασιστικός Συνασπισμός (ΕΡΓΑΣ)..........................................243 ΙΙ. Σοσιαλιστική Συνδικαλιστική Παράταξη (Σ.Σ.Π.)...........................................251 ΙΙΙ. Εθνική Εργατική Παράταξη..................................................................................255

—9—

IV. Άλλες Παρατάξεις.....................................................................................................264 V. Κίνημα του Ελεύθερου Συνδικαλισμού (ΚΕΣ)..................................................269

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Ο ελληνικός συνδικαλισμός στη δοκιμασία του εμφυλίου................................275 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΠΡΏΤΟ – Η συμφωνία Τσαλδάρη-Μπρέιν. Το συνδικαλιστικό αδιέξοδο.........................................................................................277 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΔΕΎΤΕΡΟ – Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και τα ελληνικά συνδικάτα............................................................................................296 Ι. Το Αμερικανικό Ενδιαφέρον..................................................................................296 ΙΙ. Η Έκθεση Ι. Μπράουν............................................................................................. 300 ΙΙΙ. Η Συμφωνία Μπέργκερ-Μπράουν-Μπρέιν και το Αμερικανικό Σχέδιο Συνδικαλιστικής Ομαλότητας............................................................... 304 IV. Η Εργατική Πολιτική της Αμερικανικής Αποστολής Βοηθείας..................316 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΤΡΊΤΟ – Το 9ο πανεργατικό «Συνέδριο» Η διαπόμπευση του Ελληνικού Συνδικαλιστικού Κινήματος............................324 Ι. Η Προετοιμασία του «Συνεδρίου».......................................................................324 ΙΙ. Οι Εργασίες του «Συνεδρίου»................................................................................335 ΙΙΙ. Ο Τύπος και το 9ο «Συνέδριο»..............................................................................345 ΚΕΦΆΛΑΙΟ ΤΈΤΑΡΤΟ – Από το 9ο στο 10ο Συνέδριο της ΓΣΕΕ......................352

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ Οι απεργίες της περιόδου 1945-1949........................................................................ 367 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ – Θεσμικό πλαίσιο.....................................................................369 α. Το Απεργιακό Δικαίωμα.....................................................................................369 β. Το Αντιαπεργιακό Οπλοστάσιο........................................................................371 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ – Οι απεργίες..........................................................................379 α. Οι Απεργίες του 1945..........................................................................................379

— 10 —

β. Οι Απεργίες του 1946..........................................................................................389 γ. Οι Απεργίες του 1947......................................................................................... 406 δ. Οι απεργίες του 1948.......................................................................................... 408 ε. Οι Απεργίες του 1949........................................................................................... 411 Συμπερασματικές Παρατηρήσεις �� 415 ΕΠΙΛΟΓΟΣ............................................................................................................................ 417 ΕΠΙΜΕΤΡΟ...........................................................................................................................425 ΠΗΓΕΣ...................................................................................................................................429 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ....................................................................................................................447

— 11 —

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ «Πιστεύω πως η περίοδος του εμφυλίου στην Ελλάδα υπήρξε η πιο σκληρή, η ποιο τραγική, η πιο άγρια, θα πρόσθετα και πολλά άλλα επίθετα ακόμη, όπως ταπεινωτική ή ανέντιμη μέσα σ’ όλη τη νεοελληνική ιστορία. Μ’ όλη τη δραματικότητα της η κατοχή ήταν και μια εποχή έξαρσης, ανάτασης, και ελπίδας. Τα ανθρωπάκια έγιναν ξαφνικά Άνθρωποι, ο μικρός και ανώνυμος τεντώθηκε στα όρια του μεγαλείου. Στην περίοδο του εμφύλιου οι άνθρωποι εκβιάστηκαν να γίνουν ανθρωπάκια, οι μεγάλοι να σκύψουν, να ταπεινωθούν, να τσακίσουν, να γίνουν ανώνυμος πολτός. Αν στη κατοχή αποκτήσαμε συνείδηση της ανθρωπιάς, στα κατοπινά χρόνια υποχρεωθήκαμε να πιούμε ως τον πάτο το δηλητήριο της απανθρωπιάς. Στην κατοχή το χαμόγελο δεν έλειψε από τα χείλη, το ανέκδοτο έπαιρνε κι έδινε. Οι αναμνήσεις μας σήμερα μπλέκονται με πικρές νοσταλγίες και με ήχους από ακορντεόν. Κανείς δεν αποπειράθηκε –γιατί δεν μπορεί– να μιλήσει με χιούμορ για τα χρόνια του 1946-50. Η κατοχή είναι ένας πολύχρωμος πίνακας όπου το μαύρο δένει παράδοξα αρμονικά με το κόκκινο, με το γαλάζιο, με όλα τα χρώματα της ίριδας. Το χρώμα του εμφυλίου είναι το μαύρο, ένα απέραντο απ’ άκρη σ’ άκρη μαύρο,κι η μνήμη δεν μπορεί να ρίξει πουθενά μια ευφρόσυνη ματιά». ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ Περιοδικό Λέξη, τ. 186

— 13 —

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Είκοσι οκτώ κιόλας χρόνια πέρασαν από το 1992, έτος υποστήριξης της διδακτορικής μου διατριβής με τίτλο: «Το ζήτημα της αυτονομίας του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος στην κατοχή και στον εμφύλιο». Θεσμοί και ανθρώπινες φιγούρες διαμόρφωσαν το φανερό ή το αφανές «έπος» ή το «ελεγειακό ποίημα» της οργανωτικής συγκρότησης και ανάπτυξης του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος και των περιπετειών του στη δεκαετία του 1940. Σε αυτό το «έπος», έχει αναγνωριστεί πλέον το «παράδοξο» χάσμα και τραύμα μεταξύ μιας εμπειρίας θριαμβικού τόνου των εργατικών αγώνων και μιας μελαγχολικής εμπειρίας καθαρής οδύνης, μέσα από το άνυδρο τοπίο των δυναστευμένων από το κράτος και τα κόμματα συνδικαλιστικών οργανώσεων, αλλά και από την ελαφρότητα του ίδιου τους του εαυτού. Κυριαρχία επ’ αυτών μέσα από μια απεριόριστη θέληση εξουσίας, που αποτελούσε το κρυμμένο νόημα κάθε πολιτικής αντιδικίας, κάθε κοινωνικοοικονομικού πράττειν, με την αποδόμηση της αυτόνομης ουσιαστικής και συμβολικής του σφαίρας, κάτω από τα χτυπήματα εξουσιομανών πρακτικών. Σαν ένα πεπρωμένο, υπαγορευμένο από την προϊστορία της σύστασής του και από τα γονίδια της «γενετικής» υποδομής του. Κάτω από αυτό το πρίσμα, την ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος της περιόδου της κατοχής και του εμφυλίου μελετήσαμε, ανοίγοντας έναν διάλογο με τις φωτεινές και σκοτεινές πλευρές του, προκειμένου τα συνδικαλιστικά γεγονότα της περιόδου, να μην παραμένουν μέρος μιας άχαρης, αδιάφορης και τραγικά συμφιλιωμένης με τον εαυτό της συνδικαλιστικής ιστορίας, ούτε πολύ περισσότερο ένα επιθυμητό αίνιγμα. Μέσα από ένα οδοιπορικό συστηματικής εμπειρικής έρευνας, θέλαμε να συνεισφέρουμε στη πραγματολογική φτώχεια που χαρακτήριζε τη γνώση μας για την περίοδο, με διασταύρωση στοιχείων που παρείχαν εμπειρική τεκμηρίωση, μακριά από αφηγηματικά πυροτεχνήματα και άλλες παρηγορητικές βεβαιότητες. Είχαμε την ανάγκη να καταπιαστούμε με περισσότερα ερωτήματα και όχι με τη μαγεία των καταφάσεων. Εκείνο το καλοκαίρι του 1992, είχαν περάσει σαράντα τρία περίπου χρόνια από την τυπική λήξη του εμφυλίου πολέμου, ενός πολέμου που «δημιούργησε πρωτοφανή σχίσματα, θεσμοποίησε την πολιτική πόλωση, προκάλεσε ισχυρές αγκυλώσεις, τραυμάτισε και διαίρεσε βαθιά την ελληνική κοινωνία και αποτέλεσε το φίλτρο, μέσα από το οποίο έγινε αντιληπτή συνολικά η δεκαετία του 1940». Είναι ο ελληνικός ιστορικός χρόνος με τις κομβικές στιγμές της μεγάλης διχόνοιας, από τον οποίο ακόμη και τώρα δεν διδαχθήκαμε. Το εμφύλιο τραύμα, η εμφύλια παθολογία εξακολουθεί να σκεπάζει βίαια μέχρι

— 15 —

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΠΑΝΤΕΛΟΓΛΟΥ — ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ

και σήμερα, τη συζήτηση των δημόσιων επιλογών μας, και σε συνθήκες κρίσης αναβιώνουν και όλοι οι εμφύλιοι της ιστορίας μας μαζί. Με διαίρεση, διλήμματα, αρνήσεις, επιθετικά ένστικτα και λοιπές αγριότητες σε ένα πολεμικό περιβάλλον συμβολικής εξόντωσης του άλλου. Μια δεκαετία πολύπλοκη, σχεδόν χαοτική, αφού οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ανατροπές που συντελούνται στη διάρκεια της κατοχής, έχουν σωρευτική επίδραση στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου. Μια δεκαετία που η πολιτική συγκυρία αναδιάταξε τις παλαιότερες διαιρέσεις και δημιούργησε νέες, επέφερε βαθύτατες ρήξεις και ποικίλες ασυνέχειες και καθόρισε τον κοινωνικό και πολιτικό βίο της χώρας για πολλές δεκαετίες, με μεγάλη ένταση στις κοινωνικές σχέσεις και με βιαιότητα των κοινωνικών συγκρούσεων και της οποίας το σπουδαιότερο πρόβλημα παραμένει η ένταξή της στα ιστορικά της συμφραζόμενα. Ο λόγος της παρούσας έκδοσης οφείλεται τόσο στην παρακίνηση καταξιωμένων μελετητών αυτής της περιόδου, όσο και νέων ερευνητών, οι οποίοι αναζήτησαν τη διδακτορική μου διατριβή στο Εθνικό Αρχείο Διατριβών, στο οποίο έμεινε αναρτημένος μέχρι και σήμερα, ο πρώτος μόνο τόμος της, τριακόσιες εβδομήντα έξι σελίδες (376) και όχι το σύνολό της, δηλαδή επτακόσιες δώδεκα σελίδες (712), πλέον του παραρτήματος, διακόσιες ογδόντα τέσσερις (284) σελίδες, το οποίο όμως δεν συμπεριλαμβάνεται στην παρούσα έκδοση. Η συζήτηση μαζί τους αναπόφευκτα με οδήγησε να ανακαλέσω στη μνήμη δικά μου βιώματα, κύματα αναμνήσεων, καθώς και συναισθήματα, και να αντιδράσω με τρόπο απελευθερωτικό, προβαίνοντας στην έκδοση του παρόντος πονήματος, έστω και αν χρειάστηκε ένα φωτεινό «διάλειμμα» είκοσι οκτώ χρόνων από τότε. Θα ήθελα από την αρχή να επισημάνω ότι πιθανά ένας απληροφόρητος, θα υπέθετε ότι το επίπεδο των γνώσεων μας για το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα της περιόδου 1940-1950, θα έχει ριζικά αλλάξει σε σχέση και σε σύγκριση με τη περίοδο των αρχών της δεκαετίας του 1990. Θα ήταν ανακριβές να ισχυριστούμε ότι τίποτα δεν άλλαξε, ότι τίποτα νέο δεν γράφτηκε. Ταυτόχρονα όμως θα ήταν τουλάχιστον υπερβολικό να ισχυριστούμε ότι οι γνώσεις μας ή και οι αντιλήψεις μας για την ανωτέρω περίοδο έκαναν ένα αποφασιστικό βήμα προς τα εμπρός, ή ότι οι διαπιστώσεις μας ανατράπηκαν και ότι τη θέση τους πήραν διαφορετικές προσεγγίσεις, ιδίως τώρα που η ιστορική αυτή περίοδος έχει έρθει με τρόπο λαμπρό στο προσκήνιο του επιστημονικού και δημόσιου ενδιαφέροντος. Αποτελεί όμως πεποίθησή μας ότι εξακολουθεί να παραμένει ιδιαίτερα θολή και δυσανάγνωστη. Αλλά ας πιάσουμε το νήμα από την αρχή. Η ενασχόλησή μου με τα ζητήματα της ιστορίας του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος οφείλεται στον Αλέξη Μητρόπουλο, λέκτορα αρχικά και αργότερα επίκουρο καθηγητή Εργασιακών Σχέσεων και Κοινωνικής Πολιτικής, στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, Νομική Σχολή, Τμήμα Πολιτικής Επιστή-

— 16 —

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

μης και Δημόσιας Διοίκησης, που με υποκίνησε με ενεργό τότε ενθουσιασμό και παράλληλα εισηγήθηκε την ένταξή μου, με την ιδιότητα του Ειδικού Μεταπτυχιακού Υπότροφου, στο ανωτέρω Τμήμα, στα χρόνια 1985-1991, και με την υποχρέωση, πέραν των άλλων καθηκόντων μου, τη συγγραφή διδακτορικής διατριβής και σε θέμα που θα οριστικοποιείτο μετά από διερεύνηση των πηγών και τη συγκατάθεση του ίδιου, ως επιβλέποντος. Την εποχή εκείνη ο κάθε καθηγητής είχε στην ευθύνη του έναν αριθμό υποψήφιων διδακτόρων που επέβλεπε, οι οποίοι εργάζονταν μαζί του πάνω σε ένα ερευνητικό πλάνο διαμορφωμένο αποκλειστικά από τον ίδιο, με πολύ μικρή συμβολή της υπόλοιπης κοινότητας, παρά μόνο δυο ακόμη συναδέλφων του, με τους οποίους είχε μια κάποια συναντίληψη και που οι τρεις τους απάρτιζαν την τριμελή επιτροπή, άσχετα αν αυτοί είχαν εικόνα της γενικότερης έρευνας. Έτσι γινόταν τότε στην επιστημονική πανεπιστημιακή κοινότητα και έτσι δυστυχώς μάθαιναν οι νεότερες γενιές ερευνητών. Με αυτόν τον τρόπο ο υποψήφιος διδάκτορας βρισκόταν πιο κοντά στο πρότυπο του μοναχικού ερευνητή και τελικά η δουλειά του πέρα από το ότι εξαρτιόταν από την προδιάθεση του επιβλέποντος, ήταν τελικά αποκλειστικά συνδεδεμένη με την υποδομή, το πείσμα, τη φαντασία, τη στοχοπροσήλωση, αλλά ακόμη και τις οικονομικές δυνατότητες του ίδιου. Στα πιο πάνω σίγουρα θα πρέπει να προστεθεί ο ασθενικός, σχεδόν υποτυπώδης διάλογος, σχεδόν ξεκομμένος από ένα ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο και μακριά από κάθε συγκριτική οπτική, χαρακτηριστικά ενός δομικού για την εποχή ελαττώματος, δηλαδή του έντονου «επαρχιωτισμού» του ελληνικού πανεπιστημίου. Σε καμιά περίπτωση δεν αγνοώ τις προσπάθειες που γίνονταν για να οργανωθεί με περισσότερο συλλογικό τρόπο η έρευνα, να έρθουν σε επαφή άνθρωποι με κοινά ερευνητικά ενδιαφέροντα, να ανταλλάξουν προβληματισμούς, πληροφορίες, σκέψεις, σχέδια κ.ά. Από την άλλη όμως, με την επιμονή του Αλέξη Μητρόπουλου, αλλά στη συνέχεια και των συνεργατών του, αριστούχων φοιτητών ή μεταπτυχιακών, αλλά και διδακτόρων από ξένα Πανεπιστήμια –άτομα όλοι τους με ηλικιακή και όχι μόνο φρεσκάδα– αναδεικνυόντουσαν, με αναζωογονητικό τρόπο, και αναμφίβολα διεπιστημονικό, όλες σχεδόν οι εκδοχές των Εργασιακών Σχέσεων στην Ελλάδα, όπως το νέο θεσμικό πλαίσιό τους, οι αλλαγές του ατομικού και συλλογικού Εργατικού Δικαίου, ο εργοστασιακός συνδικαλισμός, ζητήματα οργάνωσης και λειτουργίας του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος, προσεγγίσεις της ιστορίας του κυρίως της πρώιμης, αλλά και της άμεσης(η μετά του 1974), Θεσμοί συμμετοχής των εργαζομένων (κοινωνικοποίηση-αυτοδιαχείριση), αλλά και οι επιδράσεις των νέων τεχνολογιών στην εργασία (τηλεργασία!). Αυτό συνέβαινε τότε, τόσο στα πάντα γεμάτα από φοιτητές του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης αμφιθέατρα της Νομικής Σχολής και του Πανεπιστημίου Αθηνών, χώροι ανταλλαγής ιδεών και εμπειριών, με καλεσμένους προσωπικότητες της ιστορίας του ελληνικού εργατι-

— 17 —

160 × 230 SPINE: 30.6 FLAPS: 70

ISBN 978-618-205-014-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς