Issuu

160 × 230 SPINE: 17 FLAPS: 70

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Ποταμιά Λακωνίας

ISBN 978-618-205-019-4

Δρ. Ηλίας Π. Στεργάκος

ο χωριό είναι το βασικό στοιχείο μιας αγροτικής χώρας. Και ασφαλώς, μια χώρα, όπως η Ελλάδα των περασμένων αιώνων, απεικονίζετο από το σύνολο της καταστάσεως των χωριών της. Η εξέλιξη και η διαμόρφωση των χωριών της πατρίδας μας, δηλαδή η Ιστορία τους ανά τους αιώνες, αντανακλούσαν και την εξέλιξη και τη διαμόρφωση, την Ιστορία, της ίδιας της χώρας μας. Το βιβλίο αυτό περιγράφει την Ιστορία ενός χωριού, αυτή της Ποταμιάς Λακωνίας. Συγκεκριμένα, στοιχειοδοτεί, διαμέσου ανθρωπο-φυσικού μνημείου, ότι η περιφέρεια της Ποταμιάς καλλιεργείτο, και ως εκ τούτου κατοικείτο, διά πάνω από χίλια επτακόσια τριάντα χρόνια. Αναδεικνύεται μέσω αρχιτεκτονικής και εικονογραφιών ναού, καθώς και αναλύσεως ραδιενεργού άνθρακα 14 ότι ευδοκιμούσε στην περιφέρεια του χωριού ένας θεοσεβής βυζαντινός οικισμός του οποίου η ίδρυση ηγείτο αυτή του Μυστρά. Κατά την Τουρκοκρατία, οι κάτοικοι της Ποταμιάς εκμεταλλευόντουσαν τα φυσικά στοιχεία διά την προστασία τους, ενώ κατά το τέλος της σκλαβιάς εμπιστεύτηκαν έναν πύργο, το δομικό σχήμα του (νέου) χωριού τους καθώς και αυτό των χαμοκελών τους. Προσφέρονται δε και στοιχεία τα οποία αποδεικνύουν ότι και οι Τούρκοι ζούσαν με διαρκή φόβο. Απτά στοιχεία μαρτυρούν ότι, αν και υπόφεραν στα χρόνια της σκλαβιάς, οι Ποταμίτες έδειξαν μεγαλοψυχία απέναντι στην απροστάτευτη Τουρκοπούλα κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού τους αγώνα. Τα χρόνια μετά την Απελευθέρωση δεν ήτο καθόλου εύκολα. Περιγράφονται οι αιτίες διά την επικράτηση της φτώχειας και οι αποκαρδιωτικές στιγμές των αποχωρισμών κατά τις περιόδους των μεταναστευτικών ροών. Επιπλέον, γίνεται αναφορά και στις προσφορές των αποδήμων προς το χωριό τους. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Εμφύλιος Σπαραγμός, που έστρεψε ακόμη αδελφό εναντίον αδελφού, επέφεραν μεγάλη καταστροφή στην Ποταμιά. Η μετανάστευση και η αστυφιλία που ακολούθησαν μετά τη δεκαετία του 1940 ερήμωσαν το χωριό. Εντός όλων αυτών των περιγραφών δεν παραλείπεται δε και περιγραφή του ήθους και των εθίμων των χωριανών, η παιδεία, η ποιότητα διαβίωσης καθώς και η πολιτιστική τους δραστηριότητα. Αν και ο τρόπος και η ποιότητα ζωής έχουν καλυτερεύσει κατά τις τελευταίες δεκαετίες, το μέλλον της Ποταμιάς παραμένει αβέβαιο.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

H Ληξιαρχική Πράξη Γεννήσεως αναφέρει ότι ο Ηλίας Παν. Στεργάκος εγεννήθη στις 2:00 π.μ., Τρίτη, 7 Απριλίου του 1942, στα μέσα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, στα μέσα της Κατοχής, στην Ποταμιά Λακωνίας. Ήτο το όγδοο από τα εννέα παιδιά της οικογενείας. Τα παιδικά του χρόνια τα έζησε στο χωριό, όπου τελείωσε το δημοτικό σχολείο σε ηλικία έντεκα ετών. Εισήλθε στο γυμνάσιο αφού επανέλαβε την έκτη δημοτικού, και τούτο διότι διά να εισήρχετο ένα παιδί στο γυμνάσιο τότε, απαιτείτο να ήτο δώδεκα ετών. Εφοίτησε στο γυμνάσιο στα Πετράλωνα της Αθήνας –όπου ζούσε με τρία μεγαλύτερα αδέλφια και τη μεγαλύτερη αδελφή του σε ένα δωμάτιο με μια μικρή κουζίνα– διά έναν χρόνο μόνον, και τούτο διότι μετανάστευσε. Στις 18 Μαΐου του 1956, επιβιβάστηκε μαζί με τον κατά δύο χρόνια μικρότερο αδελφό του επί του υπερωκεανίου «Βασίλισσα Φρειδερίκη» και αποβιβάστηκαν στη Νέα Υόρκη στις 29 του ιδίου μηνός, όπου τους περίμεναν οι ήδη ευρισκόμενοι στη Νέα Υόρκη πατέρας τους και τρία από τα αδέλφια τους. Εκεί, συνέχισε το σχολείο, ενώ εργαζόταν είτε σε βενζινάδικο είτε σε εστιατόριο. Τελειώνοντας το γυμνάσιο, εισήλθε στο πανεπιστήμιο με υποτροφία, απ’ όπου απέκτησε το πρώτο πτυχίο του στη Φυσική, το Masters στη Φυσική Υψηλής Ενέργειας και το διδακτορικό του στην Πυρηνική Φυσική. Όλα αυτά μέσα σε οκτώ χρόνια. Εργάστη στον ιδιωτικό τομέα, όπου υπηρέτησε σε διάφορες διοικητικές/ επιστημονικές θέσεις και πρωτοστάτησε στον σχεδιασμό του Shoreham Filtra, το οποίο εγκρίθη από την πρώην USAtomic Energy Commission. Επιπροσθέτως, ήτο ιδρυτικό μέλος οικονοβιομηχανικών οργανώσεων καθώς και συλλόγων αποδήμων (στις ΗΠΑ) Λακώνων και συγχωριανών αυτού. Τώρα είναι συνταξιοδοτημένος και αφιερώνει τον χρόνο του στα τρία εγγόνια του, αλλά και στο διάβασμα και στο γράψιμο, που του αρέσουν πολύ. Έχει εκδώσει τα βιβλία: «The Sparrow, the Frog and the Spider», «Atlantis, An Aegean Island, A Myth Not» και το «Man Created God(s)».

Ποταμιά Λακωνίας

Δρ. Ηλίας Π. Στεργάκος

Ποταμιά Λακωνίας Ένα Χωριό, Μια Ιστορία, Δύο Τρόποι Ζωής, Δύο Ποιότητες Ζωής και Αβέβαιο Μέλλον

ΤΙΤΛΟΣ

Ποταμιά Λακωνίας Ένα χωριό, μια ιστορία, δύο τρόποι ζωής, δύο ποιότητες ζωής και αβέβαιο μέλλον ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ

Δρ. Ηλίας Π. Στεργάκος ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Αθήνα, Νοέμβριος 2020 ISBN 978-618-205-019-4

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

Αφιερωμένο στο χωριό μου, την Ποταμιά Λακωνίας

—5—

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Μερικοί Συλλογισμοί.........................................................................................................................9 Πρόλογος.............................................................................................................................................13 Γεωγραφική Τοποθεσία και Τοπομορφία..................................................................................15 Ανθρωπο-Φυσικά Δημιουργήματα/Μνημεία.........................................................................30 Βυζαντινό Μνημείο..........................................................................................................................35 Οικισμοί στην Περιφέρεια Ποταμιάς Μετά την Άλωση...................................................... 48 Ο Οικισμός Βίγκλα ή Βίγλα....................................................................................................... 48 Ο Οικισμός Πέρα Μεριά/(Παλαιά) Ποταμιά..........................................................................55 Τουρκικοί.......................................................................................................................................72 Η (Νέα) Ποταμιά.......................................................................................................................... 84 Σημαντικότητα του Πύργου..........................................................................................................87 Χρονολογία Ανεγέρσεως Πύργου – Δημιουργία και Ανάπτυξη (Νέας) Ποταμιάς..........98 Γεωμετρικό Σχήμα και τα Αμυντικά Χαρακτηριστικά της (Νέας) Ποταμιάς...............118 Ο Γερακάρης και τα Ρέματα ........................................................................................................121 Πληθυσμιακή Ανάπτυξη .............................................................................................................137 Πρώτη Μεταναστευτική Ροή......................................................................................................142 Πληθυσμιακή αιχμή – Eπιπτώσεις του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου Σπαραγμού................................................................................................... 149 Μέθοδοι Καλλιέργειας και Οικονομικές Επιπτώσεις......................................................... 168 Το Οικιακό Συγκρότημα.............................................................................................................. 185 Ένδυση και Σίτιση.......................................................................................................................... 201 Δεύτερη Μεταναστευτική Ροή................................................................................................. 205 Χαρακτήρας, Κοινωνία και Ψυχαγωγία.................................................................................. 223 Εκπαίδευση, Διαπαιδαγώγηση και Παιδεία.......................................................................... 251 Η (Νέα) Ποταμιά τον 21ο Αιώνα – Αβέβαιο Μέλλον.......................................................... 270 Προσάρτημα 1. Μητρώον Αρρένων 1845-1937.................................................................. 282 Προσάρτημα 2. Κατάλογος Μεταναστών – 26 Μαΐου 1910.............................................319 Προσάρτημα 3. Γράμματα της κυρίας Αδαμαντίας Θωμάκου....................................... 321 Βιβλιογραφία................................................................................................................................... 325

—7—

Μερικοί Συλλογισμοί

Αγαπητέ αναγνώστη, • Μύθοι εδραιώνονται όταν απτά στοιχεία απουσιάζουν. • Η συνεχόμενη πρόοδος ενός έθνους είναι βεβαία εάν κάθε γενεά αυτού δεν αναπαύεται με τα επιτεύγματα της προηγουμένης. • Χρησιμοποίησε τα επιτεύγματα των προγονών σου διά έμπνευση και όχι διά μάταια προβολή του εαυτού σου. • Αντικρουόμενες πολιτικές και/ή θρησκευτικές φιλοσοφίες διασπάν οικογένειες και εύκολα κάνουν και φίλους εχθρούς. • Τίποτα δεν ξηλώνει το κοινωνικό νήμα περισσότερο και δεν είναι πιο καταστρεπτικό διά μια χώρα από τον Εμφύλιο Σπαραγμό. • Η συνεχόμενη ατιμωρησία παράφρονης καταπάτησης των δικαίων των πολιτών ή των κρατών αυξάνει την παραφροσύνη του καταπατητή. • Η εσκεμμένη ανοχή της κατάφωρης καταπάτησης διεθνών νόμων και/ή αναπαλλοτρίωτων προσωπικών δικαιωμάτων εξαιτίας πρόσκαιρων συμφερόντων πληρώνεται σε βάθος χρόνου με υψηλό(τερο) τίμημα. • Η παρακμή ενός κράτους είναι βεβαία όταν εμπλουτίζεται εις βάρος άλλων. • Κοινωνικές αλλαγές είναι υποκείμενες του βαθμού της ελευθερίας και της ευημερίας. • Το στομάχι που πεινά νέες χώρες αναζητά. • Ο κυβερνών εν καιρώ διλημματικής κρίσης είτε θα εκθειαστεί για την ηγεσία του ή θα αναθεματιστεί διά την ανικανότητά του. • Η αναποφασιστικότητα δεν είναι σύντροφος του ηγέτη. • Σοφός είναι αυτός ο οποίος είναι γνώστης όχι μόνον των αιτιών των —9—

επιτευγμάτων του, αλλά και των αποτυχιών του. Σοφότερος δε είναι αυτός που εφαρμόζει καταλλήλως τις γνώσεις αυτές. • Η γνώση είναι σαν την κορυφή βουνού, προσφέρει μακρινή και περιμετρική ορατότητα. • Μην υποτιμάς κανέναν και άκου τους πάντες, αλλά να εξάγεις τα δικά σου συμπεράσματα. • Η τεμπελιά ουδέν όφελος επιφέρει. • Και ο έξυπνος χρειάζεται να κοπιάσει διά να επιτύχει. • Σε σοβαρά θέματα το «πιστεύω» και η ελπίδα δεν χωρούν. • Μεγάλη είναι η πιθανότητα επιτυχίας του προσώπου που εκλαμβάνει κάθε ευκαιρία και/ή δυνατότητα σαν την τελευταία και δρα καταλλήλως. • Επιτυγχάνει όποιος με σωφροσύνη τολμά. • Η ηθική και η αλαζονεία δεν συγκατοικούν. • Το πάθος είναι σαν τη φωτιά, χρήσιμο μεν, αλλά εάν δεν το ελέγχεις, μπορεί να σε κάψει. • Αντίβαρο του πάθους, η λογική. • Η ζωή είναι το κάλλιστο δημιούργημα του σύμπαντος και στο σύμπαν. Διά τούτο ρούφα τη, χωρίς όμως να πνιγείς. • Τα νιάτα επιτρέπουν, όμως τα γηρατειά αφαιρούν σιγά σιγά την απόλαυση όλων αυτών που η ζωή προσφέρει, αλλά και τη ζωή την ίδια. • Η αφετηρία του γήρατος είναι όταν το μυαλό αρχίζει να δαπανά τον περισσότερο χρόνο αναπολώντας το παρελθόν, αντί να σκέπτεται το παρόν και να σχεδιάζει το μέλλον. • Όσο τα χρόνια περνούν, θα πείθεσαι ότι η ζωή δεν είναι παρά ένα γρήγορο ταξίδι με είτε λίγους είτε πολλούς σταθμούς, που στο τέλος φθάνει στο πουθενά. • Η ζωή είναι απαιτητική. • Παν ον τον κίνδυνο αποφεύγει και τη ζωή του προστατεύει. • Η ζωή κερδίζει πολλές μάχες με τον θάνατο, αλλά τελικώς χάνει τον πόλεμο. — 10 —

• Η ζωή είναι με τον θάνατο όπως το σήμερα με το αύριο. • Ο θάνατος δεν φέρνει τη ζωή, αλλά η ζωή τον θάνατο. • Από την αδυναμία, τον φόβο και την άγνοια βλασταίνουν τα θεία. • Tον Θεό λατρεύουμε και ικετεύουμε, αλλά την επιστήμη εμπιστευόμαστε διά απτά αποτελέσματα. • Το υγιές ανθρώπινο σώμα είναι υπόδειγμα προς μίμηση συγχρονισμού και αποτελεσματικότητας. • Η ανθρωπότης ξεχνά, η φύση όχι. • Ο άνθρωπος μπορεί να συγχωρεί, αλλά η φύση όχι. • Η ανθεκτικότητα του πλανήτη στις συνεχόμενες και απερίσκεπτες ανθρώπινες ενέργειες ουδέν διαφέρει από την ανθεκτικότητα του σώματος σε θανατηφόρο ιό. • Τίποτα σταθερό, τίποτα αμετάβλητο – από το πρωτόνιο έως το σύμπαν.

— 11 —

Πρόλογος Αρχικώς, το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού υποτίθετο ότι θα σχετίζετο με τα απέχθεια γεγονότα της δεκαετίας του 1940 και ιδιαιτέρως με αυτά που αφορούσαν τον Εμφύλιο Σπαραγμό. H αφετηρία αυτής της ιδέας προήλθε από τον κύριο Βασίλειο Α. Αλεξίου, ο οποίος με παρότρυνε να μην αρκεστώ να γράφω βιβλία στα αγγλικά, αλλά να γράψω και ένα στα ελληνικά. Συγκεκριμένα, να γράψω για τα τρομερά γεγονότα της δεκαετίας του 1940 που δίχασαν το χωριό μας, την Ποταμιά Λακωνίας, και διά τα οποία είχε ευρεία γνώση ακούγοντας περί αυτών από τους πρωταγωνιστές τους, καθώς σαν παιδί βοηθούσε στο καφενείο του πατέρα του. Έτσι, άρχισα να συλλέγω πληροφορίες διά το θέμα αυτό, αλλά και για το χωριό γενικώς, αναπολώντας τις παιδικές μου εμπειρίες, καθώς και τις αφηγήσεις των γονέων, αδελφών και συγγενών μου. Επιπλέον, διεξήγαγα πολύωρες συζητήσεις με φίλους, συγχωριανούς και μη, τους οποίους ευχαριστώ πολύ, αλλά δεν τους αναφέρω εδώ διότι φοβάμαι ότι θα παραλείψω μερικούς.1 Επιπροσθέτως, εξήγαγα πολύτιμες γνώσεις από βιβλία και άρθρα που σχετίζοντο άμεσα ή έμμεσα με την Ποταμιά. Απ’ όλα αυτά ανακάλυψα ότι η Ποταμιά έχει ένα μακρύ παρελθόν. Όμως ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας της έχει ξεχαστεί στο διάβα των αιώνων και ένα άλλο είναι αρκετά συσκοτισμένο με παραδόσεις διαφόρων παραλλαγών. Ως εκ τούτου, η τεκμηρίωση μερικών γεγονότων και παραδόσεων ήτο αδύνατη. Αλλά θεώρησα ότι υπήρχε ένας πυρήνας αληθείας σε αυτά και έτσι αποφάσισα να τα συμπεριλάβω στο βιβλίο, χρησιμοποιώντας όμως στοχασμό και λογική διά να φτάσω σε κάποιες καταλήξεις ή σε κάποια αιτιολογημένα συμπεράσματα. Καθώς είναι γνωστό, αλλά και αυτονόητο, τα γεγονότα και οι καταστάσεις στην Ποταμιά επηρεαζόντουσαν –μερικές φορές περισσότερο από 1

Στο σημείο αυτό όμως θέλω να ευχαριστήσω τη σύζυγό μου Ελεονώρα, η οποία ναι μεν δεν πρόσφερε στοιχεία σχετικά με την Ποταμιά –διότι κατάγεται από την Αθήνα–, αλλά ήτο υπερ-υπομονετική μαζί μου, ιδιαιτέρως τα καλοκαίρια του 2018 και του 2019, που ευρισκόμενοι στην Ελλάδα διά διακοπές, εγώ δαπάνησα τον περισσότερο χρόνο μας συλλέγοντας υλικό διά το βιβλίο αυτό. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω τον κύριο Πέτρο και την κυρία Κυριακή Παπαδάκου, που στην αρχή της περισυλλογής στοιχείων διά το βιβλίο αυτό κάλεσαν ομάδα Ποταμιτών στην κατοικία τους στο Μπρούκλιν, στη Νέα Υόρκη, και σε ένα πλουσιοπάροχο γεύμα αναπόλησε ο καθένας από εμάς γεγονότα και παραδόσεις σχετιζόμενα με την Ποταμιά. — 13 —

άλλες– απ’ ό,τι συνέβαινε όχι μόνον στα περίχωρα και στη Λακωνία, αλλά σε όλη την επικράτεια. Διά να έχει λοιπόν ο αναγνώστης μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της ροής της ιστορίας της Ποταμιάς, θεώρησα σωστό να συμπεριλάβω μερικά ιστορικά γεγονότα και παραδόσεις που δεν συνδέοντο άμεσα με το χωριό, όμως οπωσδήποτε είχαν έμμεσο αντίκτυπο. Επιπλέον, η ευρεία έννοια της λέξεως «ιστορία» περιλαμβάνει τον τρόπο και την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Ως εκ τούτου, μέρος του κειμένου αφιερώνεται στα στοιχεία αυτά των κατοίκων της Ποταμιάς.

— 14 —

Γεωγραφική Τοποθεσία και Τοπομορφία Tο χωριό που περιγράφει αυτό το βιβλίο, η Ποταμιά, είναι ένας μικρός οικισμός στον Νομό Λακωνίας. Συγκεκριμένα, η τοποθεσία της είναι περίπου είκοσι δύο χιλιόμετρα νοτιoδυτικά της Σπάρτης, αλλά και περίπου τριάντα ένα χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Γυθείου. Το δε υψόμετρό του είναι διακόσια ογδόντα ένα μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θαλάσσης. Η επιφάνεια του εδάφους του είναι επίπεδη. Βορειοανατολικά του οικισμού, το έδαφος πίπτει περίπου σαράντα μέτρα. Από εκεί και πέρα απλώνεται η κοιλάδα του Δήμου Σπάρτης. Λόγω αυτής της τοπομορφίας, διαφαίνεται ότι η Ποταμιά είναι κτισμένη σε ένα οροπέδιο χαμηλού υψομέτρου. Στις παρυφές του μικρού αυτού οροπεδίου έχουν την αφετηρία τους μερικά ρέματα, τα οποία κατρακυλούν εκτός του χωριού και έτσι αυτό δεν γίνεται θύμα πλημμυρών εν καιρώ σφοδρών βροχοπτώσεων. Νότια, η Ποταμιά περιβάλλεται από λόφους, βορειοδυτικά από τον Ταΰγετο και ανατολικά από τον Πάρνωνα. Διά τους Ποταμίτες, ο ήλιος ανατέλλει από τον Πάρνωνα και δύει στον Ταΰγετο. Πιο λεπτομερώς, νότια του χωριού υψώνεται λοφοσειρά με πυκνή χλωρίδα, απαρτιζόμενη από πεύκα (φυτεμένα τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα ύστερα από κάποια πυρκαγιά) και λόγκους που αποτελούνται από θάμνους, όπως κουμαριές, σχίνα, μυρτιές, πουρνάρια, σπάρτα, μαμουκαλιές, βάτα, σπαρλάθια, αφάνες. Στους λόφους αυτούς υπάρχουν δε και μερικές καλλιεργούμενες εκτάσεις από ελιές, αμπέλια και συκιές, καθώς και βοσκοτόπια. Η κατεύθυνση της λοφοσειράς αυτής είναι από ανατολάς προς δυσμάς. Αρχίζει δε να υψώνει το ανάστημά της από ανατολάς, και συγκεκριμένα από το τοπίο ονομαζόμενο «Βίγκλα», απ’ όπου περνά και ο κεντρικός αυτοκινητόδρομος Σπάρτης-Γυθείου και όπου βρίσκεται και η διακλάδωση του αυτοκινητόδρομου που οδηγεί προς την Ποταμιά. Επεκτείνοντας τον όγκο της προς τα βάθη της δύσεως, η λοφοσειρά αυτή συναντά τον υπερήφανο Ταΰγετο, στο τοπίο αυτού ονομαζόμενο «Ανίνα». Κατά το μήκος της, η λοφοσειρά αυτή έχει τρεις διαφορετικές ονομασίες. Το ανατολικό μέρος της ονομάζεται «Καΐτσα», το κεντρικό «Λαγκάδα» και το δυτικό «Κουμαροχώρι». Από την κορυφή της λοφοσειράς η θέα προς τον βορρά καθώς και προς τον νότο είναι μαγευτική. Προς τον βορρά, το μάτι αγκαλιάζει την κοιλάδα του Δή— 15 —

μου Σπάρτης και προς τον νότο η ορατότητα είναι –σε αρκετά μέρη– ανεμπόδιστη και φθάνει μέχρι τον Λακωνικό Κόλπο. Δυτικά της Ποταμιάς και μόλις πέρα των αγροτικών συνόρων της υψώνεται από βορρά προς νότο –και σε σχήμα καλοφτιαγμένης, συμπαγούς αψίδας– ένας λόφος ονομαζόμενος «Καπετανάκη».2 Ο λόφος είναι κάθετα της προαναφερθείσας λοφοσειράς (Καΐτσα-Λαγκάδα-Κουμαροχώρι), αλλά χωρίς οι δύο γήινοι αυτοί όγκοι να ενώνονται μεταξύ τους, σαν να θέλουν να αφήσουν απρόσκοπτα το διάβα του ποταμού Γερακάρη. Ίσως όμως ο Γερακάρης να έκρινε ότι δεν είναι ηθικό να φιλιόνται τόσο αδιάντροπα οι δύο αυτοί γήινοι όγκοι και αποφάσισε να τους χωρίσει. Μερική έκταση του Καπετανάκη καλλιεργείται, η δε υπόλοιπη καλύπτεται από λόγκους. Στη βόρεια πλευρά του λόφου αυτού και περίπου στα τρία τέταρτα του ύψους του είναι κουρνιασμένο το χωριό Πολοβίτσα. Το χωριό αυτό, καθώς και η φιδίσια δημοσιά του, είναι ορατά από την Ποταμιά, όμως αυτό δεν συμβαίνει και με τα χωριά Λιαντίνα και Γοράνους τα οποία κρέμονται στη νότια πλευρά του ίδιου λόφου. Βορειοδυτικά της Ποταμιάς υψώνεται ο κύριος όγκος του Ταϋγέτου. Ένα βουνό το οποίο, σαν ένας μεσήλικος άνδρας με λίγο προκοίλη, στέκεται ίσιο και ψηλό φθάνοντας 2.404 μέτρα υπεράνω της επιφάνειας της θαλάσσης, κοιτώντας επιβλητικά επί της κοιλάδας του Δήμου Σπάρτης αλλά και επί του Λακωνικού Κόλπου. Ένα βουνό που μαγεύει με την ομορφιά του και ιδιαιτέρως όταν φορά την κατάλευκη –από τα νύχια έως την κορυφή– φορεσιά του, απαστράπτουσα, κάτω από τον καταγάλανο ουρανό και τις λαμπερές ηλιακές ακτίνες, ή κάτω από τις διαυγέστατες αστροφεγγιές. Οι τρεις κύριες κορυφές του του δίνουν μια απαράμιλλη συμμετρικότητα. Η μεσαία από αυτές είναι και η υψηλότερη. Οι άλλες δύο –οι οποίες είναι σχεδόν του ίδιου ύψους μεταξύ τους– βρίσκονται εκατέρωθεν της 2

Συνάγεται από το βιβλίο του κυρίου Π.Χ. Δούκα ότι ο λόφος πήρε την ονομασία «Καπετανάκη» από το επίθετο της οικογενείας Καπετανάκη, που κατοικούσε στην Πολοβίτσα. Όντως, επάνω στην τελευταία στροφή του αυτοκινητόδρομου, πριν από την Πολοβίτσα, υπήρχαν ερείπια κτίσματος το οποίο ανήκε σε οικογένεια ονομαζόμενη «Καπετανάκη». Σημειωτέον ότι δίπλα από τα ερείπια, μέχρι τη δεκαετία του 1960, υπήρχε υπόγεια (ημιφραγμένη) σήραγγα, της οποίας η έξοδος δεν είχε εξερευνηθεί. Ίσως να χρησίμευε όπως αυτή στον Παλιόπυργα στην Ποταμιά, ως μέσο διαφυγής εν καιρώ κινδύνου. Σύμφωνα με τον κύριο Π.Χ. Δούκα, το επώνυμο «Καπετανάκηδες» επήλθε όταν, μετά τον θάνατο του Παναγιώταρου Βενετσάνακη, ο Χασάν Πασάς, διά να διχάσει την οικογένεια αυτή, έδωσε σε μερικά από τα μέλη της καπετανία. Ένας από τους απογόνους της οικογενείας αυτής εγκαταστάθη στην προαναφερθείσα τοποθεσία της Πολοβίτσας. — 16 —

υψηλοτέρας και περίπου σε ίση απόσταση από αυτήν. Το ύψος του Ταϋγέτου μειώνεται ελαφρώς αλλά και ομοιομόρφως εκατέρωθεν των τριών αυτών κορυφών.3 Στην υψηλότερη κορυφή είναι ένα ξέσκεπο πέτρινο «εκκλησάκι» του Αϊ-Λια –δεν διακρίνεται από την Ποταμιά–, το οποίο πήρε τη θέση του βωμού του θεού Ήλιου. Εκεί, στην εποχή μας οι χριστιανοί ανάβουν κεράκια και καίνε λιβάνι, ιδιαιτέρως στις 20 Ιουλίου, στην ονομαστική εορτή του Προφήτη Ηλία, αντικαθιστώντας τις θυσίες διαφόρων ζώων, και ιδιαιτέρως αλόγων, που έκαναν οι αρχαίοι πρόγονοί μας προς τον θεό Ήλιο (του οποίου το άρμα, όπως πίστευαν, σύρετο ανά τα πλάτη του ουρανού από άλογα). Μερικοί έχουν γράψει ότι οι Αιγύπτιοι σχεδίασαν τις πυραμίδες αντιγράφοντας τη μορφή του Ταϋγέτου. Εάν ο Ποταμίτης ρίξει τη ματιά του στη βάση του Ταϋγέτου, θα θεαθεί, σαν ευθύγραμμη μύτη, μια λοφοσειρά ονομαζόμενη «Μύτικας». Βορείως του Μύτικα, αλλά χωμένη στα πετρώματα του Ταϋγέτου, διακρίνεται από την Ποταμιά η Μονή της Ζερμπίτσας. Στρέφοντας το βλέμμα του βορειοανατολικά, κάποιος, ευρισκόμενος στον περίβολο της εκκλησίας της Ποταμιάς ή κάπου επί του δρόμου με βορειοανατολική κατεύθυνση προς του Ασφή, θα ατενίσει την κοιλάδα του Δήμου της Σπάρτης, εντός της οποίας είναι διάσπαρτα, μεταξύ άλλων, τα χωριά Δάφνη (πρώην Καμίνια), Ξηροκάμπι, Αρκασάς, Παλαιοπαναγιά, Ανώγεια, Αμύκλες (πρώην Σκλαβοχώρι), και στο βάθος η (στην αρχαιότητα φημισμένη και ένδοξη) πόλη Σπάρτη. Κλείνοντας τον κύκλο της οπτικής επιθεώρησης του γεωγραφικού περιβάλλοντος της Ποταμιάς, και ρίπτοντας το βλέμμα ανατολικά της, ο θεατής θα αντικρίσει την οροσειρά του Πάρνωνα, του οποίου η υψηλότερη κορυφή είναι 1.934 μέτρα υπεράνω της επιφάνειας της θαλάσσης. Οι Ποταμίτες γνωρίζουν ότι εάν χιονίσει στις κορυφές του Πάρνωνα –του Τσάκωνα, όπως συνήθιζαν να λένε οι παλαιότεροι επειδή προφανώς γνώριζαν ότι σε αυτά τα ορεινά μέρη είχαν καταφύγει και εγκατασταθεί οι Τσάκωνες, ένας λακωνικός πληθυσμός, κατά τις αραβο-σλαβικές επιδρομές στα τέλη του 6ου αιώνα–, το κρύο είναι τσουχτερό. Από τις βορειοανατολικές περιοχές της Ποταμιάς κάποιος μπορεί να διακρίνει φωλιασμένα στις πλαγιές του Πάρνωνα τα χωριά Λευκόχωμα, Καράσπαϊ, 3

Προς γνώσιν όσων δεν είχαν την ευκαιρία και την τύχη να ανέβουν στην κορυφή του Ταϋγέτου ώστε να διακρίνουν την αληθινή εδαφική διαμόρφωση του βουνού, πρέπει να διευκρινιστεί ότι οι τρεις κύριες κορυφές του δεν είναι ένας συμπαγής, ενιαίος όγκος, όπως απατηλώς φαίνεται από την Ποταμιά. Πρόκειται για ξεχωριστούς όγκους και υπάρχει βάθος μεταξύ τους, κάτι που δεν έχει την ικανότητα να διακρίνει η όραση από μακριά. — 17 —

160 × 230 SPINE: 17 FLAPS: 70

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Ποταμιά Λακωνίας

ISBN 978-618-205-019-4

Δρ. Ηλίας Π. Στεργάκος

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς