Issuu

160 × 230 SPINE: 9.6 FLAPS: 70

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

ISBN 978-618-205-162-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Νέμεσις ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ

Νέμεσις

ο γεγονός και μόνον ότι ο γνωστός σουηδός χημικός, εφευρέτης, επιχειρηματίας και ιδρυτής των φερώνυμων βραβείων ασχολήθηκε και με την λογοτεχνία προκαλεί βαθιά εντύπωση. Όντως, ο Άλφρεντ Νομπέλ, μελετούσε εμπεριστατωμένα λογοτεχνία -λέγεται μάλιστα πως αποτέλεσε την πρώτη του αγάπη, προς την οποία οριστικά θα στρεφόταν, εάν ο πατέρας του δεν τον κατηύθυνε προς την μελέτη της Χημείας- που σε όλη την διάρκεια της έντονης επιχειρηματικά ζωής του θεωρούσε ως καταφύγιο ηρεμίας και ξενοιασιάς. Επηρεασμένος από την συναναστροφή του ιδιαιτέρως με την ποίηση, έγραψε και ο ίδιος, χωρίς όμως μεγάλες αξιώσεις, ποιήματα, σχέδια μυθιστορημάτων και, προς το τέλος της ζωής του, το περίγραμμα μιας σατιρικής κωμωδίας και την τετράπρακτη τραγωδία με τον αρχαιοελληνικό αλλά και πρωτότυπο τίτλο Νέμεσις. Εκτός από το θεατρικό έργο, τα υπόλοιπα πνευματικά δημιουργήματα του σουηδού εφευρέτη παραμένουν αδημοσίευτα. Η Νέμεσις έχει μόνο σε λίγες ευρωπαϊκές γλώσσες μέχρι στιγμής αποδοθεί, κι έτσι ξεκίνησε η περιπέτεια της μετάφρασης της τραγωδίας και στα ελληνικά. Στο εγχείρημα αυτό, βέβαια, με παρώθησε και η ελκυστική σκέψη της παρουσίασης στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό μιας τελείως άγνωστης στους περισσότερους αλλά και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας πτυχής των πολύπλευρων δραστηριοτήτων του Νομπέλ.

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

Αποσπασμένος από το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, δίδαξε Νεοελληνική Γλώσσα στην Ελληνική Κοινότητα της Βενετίας και στην έδρα Νεοελληνικής Γλώσσας της Σχολής Ξένων Γλωσσών και Λογοτεχνιών του Πανεπιστημίου της Κατάνης (Ιταλία). Το 2007 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ του Τμήματος Ιταλικής και Ισπανικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας του ΕΚΠΑ με βαθμό «Άριστα», ενώ από το 2013 έως το 2018 υπηρέτησε ως Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων και Παιδαγωγικής Ευθύνης στη Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ευρυτανίας. Έχει συμμετάσχει σε διεθνή επιστημονικά Συνέδρια στην Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία και έχει δημοσιεύσει σε έγκριτα περιοδικά άρθρα σχετικά πάντα με τη νεοελληνική και ιταλική γλώσσα. Έχει επίσης επιμεληθεί την έκδοση των βιβλίων Σήμερον δεν συνέβη τίποτα το αξιοσημείωτο (εκδόσεις «Μυρμιδόνες», Ιούνιος 2014) και Βεατρίκη Τσέντσι, μια συνταρακτική ιστορία μιας πατροκτονίας, μιας άδικης δίκης και τριών εκτελέσεων (εκδόσεις «Μυρμιδόνες», Οκτώβριος 2016).

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ

Ο Βασίλης Εμμ. Δημογεροντάκης γεννήθηκε στην Αθήνα. Περάτωσε τις γυμνασιακές και λυκειακές σπουδές του στην Ιταλική Σχολή Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε, έχοντας αποκτήσει Δίπλωμα Ιταλικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας. Κατόπιν επιτυχών εξετάσεων, γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ (Τμήμα Φιλολογικό). Με υποτροφία της Ιταλικής Κυβέρνησης στη διετία 1981-1982 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Ινστιτούτο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Πάντοβας, απ’ όπου αποφοίτησε με βαθμό «Άριστα». Αποσπασμένος στο Τμήμα Ιταλικής και Ισπανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ δίδαξε Ιταλική Γλώσσα Α΄ επιπέδου και Λατινική Γραμματεία. Με υποτροφίες της Ιταλικής Κυβέρνησης παρακολούθησε στα Πανεπιστήμια της Περούτζια και της Σιένα της Ιταλίας ειδικά σεμινάρια διδασκαλίας της Ιταλικής Γλώσσας. 

ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΜΜ. ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤΑΚΗΣ Εικόνα εξωφύλλου Απεικόνιση της Νεμέσεως με την ρομφαία και τον ζυγό της δικαιοσύνης

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

Νέμεσις

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

Νέμεσις ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΜΜ. ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤΑΚΗΣ

ΤΙΤΛΟΣ

Νέμεσις

ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ

Βασίλης Εμμ. Δημογεροντάκης ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Αθήνα, Οκτώβριος 2021 ISBN 978-618-205-162-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

Στην Χριστίνα Τ.

Πρόλογος

ρευνώντας και συλλέγοντας στοιχεία για την άτυχη ρωμαία αρχοντοπούλα Βεατρίκη Τσέντσι, που θα αποτελούσαν χρήσιμο υλικό για την συγγραφή βιβλίου αφιερωμένου στην τραγική ιστορία της οικογένειας Τσέντσι1, βρέθηκα μπροστά και στην τραγωδία του Άλφρεντ Νομπέλ, που ναι μεν τιτλοφορείται Νέμεσις, αλλά πραγματεύεται, ιδωμένη από άλλη οπτική γωνία, την ίδια ιστορία. Το γεγονός ότι ο γνωστός σουηδός χημικός, εφευρέτης, επιχειρηματίας και ιδρυτής των φερώνυμων βραβείων είχε ασχοληθεί και με την λογοτεχνία μού προκάλεσε βαθιά εντύπωση, κι αυτός ήταν ο λόγος που καταπιάστηκα πιο συστηματικά με το θέμα. Όντως, λοιπόν, ο Νομπέλ, μελετούσε εμπεριστατωμένα λογοτεχνία -λέγεται μάλιστα πως αποτέλεσε την πρώτη του αγάπη, προς την οποία οριστικά θα στρεφόταν, εάν ο πατέρας του δεν τον κατηύθυνε προς την μελέτη της Χημείας, και που σε όλη την διάρκεια της έντονης επιχειρηματικά ζωής του θεωρούσε ως καταφύγιο ηρεμίας και ξενοιασιάς. Επηρεασμένος από την συναναστροφή του ιδιαιτέρως με την ποίηση, γράφει κι ο ίδιος, χωρίς όμως μεγάλες αξιώσεις, ποιήματα, σχέδια μυθιστορημάτων και, προς το τέλος της ζωής του, το περίγραμμα μιας σατιρικής κωμωδίας και την τετράπρακτη τραγωδία με τον αρχαιοελληνικό αλλά και πρωτότυπο τίτλο Νέμεσις. Εκτός από το θεατρικό έργο, τα υπόλοιπα πνευματικά δημιουργήματα του σουηδού εφευρέτη παραμένουν αδημοσίευτα. Αντίτυπο του θεατρικού έργου του Άλφρεντ Νομπέλ διαθέτει, ευτυχώς, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Σουηδίας, από την οποία τελικά προμηθεύτηκα το έργο φωτοτυπημένο. Έτσι, ξεκίνησε η περιπέτεια της μετάφρασης της τραγωδίας και στα ελληνικά, μιας και σε λίγες μόνον ευρωπαϊκές γλώσσες έχει μέχρι στιγμής αποδοθεί. Στο εγχείρημα αυτό, βέβαια, με παρώθησε και η ελκυστική σκέψη της παρουσίασης στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό μιας τελείως άγνω-

1 Το βιβλίο με τίτλο Βεατρίκη Τσέντσι, η συνταρακτική υπόθεση μιας πατροκτονίας, μιας άδικης δίκης και τριών εκτελέσεων, εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2016 από τον εκδοτικό οίκο ‘Μυρμιδόνες’.

στης στους περισσότερους αλλά και ενδιαφέρουσας πτυχής των πολύπλευρων δραστηριοτήτων του Νομπέλ. Για την καλύτερη, λοιπόν, γνωριμία με τον σουηδό όχι πια μόνον εφευρέτη αλλά και λογοτέχνη, προέταξα της σχολιασμένης μετάφρασης δύο εκτενή κατατοπιστικά Κεφάλαια: το πρώτο ασχολείται με τη ζωή, το θεσμό των ομώνυμων βραβείων και τη σχέση του Νομπέλ με την λογοτεχνία· το δεύτερο, εκτός της νεοελληνικής απόδοσης του θεατρικού έργου, αναλύει σε βάθος την τραγωδία, ξεκινώντας από τον τίτλο και καταλήγοντας στις κριτικές για το έργο, με ενδιάμεσες Ενότητες το θέμα, τη δομή, τη διαγραφή των χαρακτήρων, τον ιδεολογικό κόσμο και την αισθητική αποτίμηση του έργου, τις επιρροές του συγγραφέα αλλά και την πρωτοτυπία του. Το πόνημα κλείνει με την καταγραφή έντυπης και ηλεκτρονικής βιβλιογραφίας. Αθήνα, 2019 Βασίλης Εμμ. Δημογεροντάκης

Α΄ Κεφάλαιο

Άλφρεντ Μπέρναρντ Νομπέλ

Α1. Η ζωή του Ο Άλφρεντ Μπέρναρντ Νομπέλ (Alfred Bernhard Nobel) γεννήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 1833 στην Στοκχόλμη της Σουηδίας και πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου 1896 στο Σανρέμο της Ιταλίας. Σουηδός χημικός, μηχανικός και βιομήχανος, που εφηύρε την δυναμίτιδα και άλλες πιο ισχυρές εκρηκτικές ύλες και καθιέρωσε επίσης τα ομώνυμα βραβεία. Ο Άλφρεντ ήταν ο τέταρτος γιος του εφευρέτη και μηχανικού Ιμμάνουελ Νομπέλ και της Κάρολιν Αντριέτα Ἀλσελ. Το ζεύγος Νομπέλ είχε αποκτήσει οκτώ παιδιά, από τα οποία μόνον ο Άλφρεντ και τρία αδέλφια του έφτασαν στην ενηλικίωση.

Η Κάρολιν Αντριέτα Άλσελ

Ο Ιμμάνουελ Νομπέλ

Ο Άλφρεντ ήδη από την παιδική του ηλικία, μολονότι φιλάσθενος, εμφάνισε μια διαυγή πνευματική εγρήγορση. Έδειξε ενδιαφέρον για τα εκρηκτικά και έμαθε τις βασικές αρχές της μηχανικής από τον πατέρα του, που, έχοντας αποτύχει σε διάφορα επιχειρηματικά εγχειρήματα στην Σουηδία, μετοίκησε το 1837 στην Αγία Πετρούπολη, για να επι-

βλέψει την εφαρμογή μιας εφεύρεσής του, που αφορούσε υποβρύχιες νάρκες και είχε αγοραστεί από την Ρωσία. Το 1842 τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας άφησαν και αυτά την Στοκχόλμη, για να συναντήσουν τον Ιμμάνουελ στην Αγία Πετρούπολη. Η πετυχημένη επιχειρηματική δραστηριότητα του πατέρα επέτρεψε στον μικρό Άλφρεντ να λάβει επιμελημένη μόρφωση από ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς, που ο πρόθυμος μαθητής τους δεν διέψευσε: από την ηλικία των 16 ετών γνώριζε άπταιστα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ρωσικά, εκτός βέβαια από σουηδικά. Το 1850 ο Άλφρεντ βρέθηκε στο Παρίσι, για να μελετήσει Χημεία, και στη συνέχεια για τέσσερα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, προκειμένου να σπουδάσει Μηχανική στο πλευρό του αμερικανοσουηδού εφευρέτη και κατασκευαστή της έλικας των πλοίων Τζον Έρικσον. Επιστρέφοντας το 1855 στην Αγία Πετρούπολη, ο Άλφρεντ εργάστηκε για ένα διάστημα στο εργοστάσιο του πατέρα του, που, κατά τη διάρκεια του κριμαϊκού πολέμου2, παρήγαγε στρατιωτικό εξοπλισμό. Με το τέλος του πολέμου το 1856, η εταιρεία κήρυξε πτώχευση και έκλεισε το 1859. Ο Άλφρεντ και οι γονείς του επέστρεψαν στην Σουηδία, ενώ τα αδέλφια του Ρόμπερτ και Λούντβιχ έμειναν πίσω στην Ρωσία, για να διασώσουν ό, τι είχε απομείνει από την οικογενειακή επιχείρηση. Στην επιχείρηση παραγωγής νιτρογλυκερίνης, που έστησε ο πατέρας του κοντά στην Στοκχόλμη, ο Άλφρεντ εφηύρε το 1863 έναν πυροκροτητή, που έκανε ασφαλέστερη την χρήση της νιτρογλυκερίνης ως εκρηκτικού και σηματοδότησε έτσι την έναρξη της φήμης του ως εφευρέτη. Ωστόσο, το 1864 μια έκρηξη στο εργοστάσιο στοίχισε την ζωή στον μικρότερο αδελφό του Έμιλ και σε τέσσερα ακόμη άτομα. Η σουηδική κυβέρνηση τότε απαγόρευσε στους Νομπέλ να ξανακτίσουν το εργοστάσιό τους, και έτσι ο Άλφρεντ πειραματιζόταν πάνω σε μια στεγασμένη φορτηγίδα στο κέντρο μιας λίμνης. Το 1866 μια τυχαία ανακάλυψη που έκανε, όταν η νιτρογλυκερίνη 2 Ο κριμαϊκός πόλεμος (Οκτώβριος 1853-Φεβρουάριος 1856) υπήρξε η ένοπλη σύγκρουση μεταξύ της ρωσικής Αυτοκρατορίας από την μία πλευρά και των συμμαχικών δυνάμεων της βρετανικής, της γαλλικής και της οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με τη συνεργασία και του Βασιλείου της Σαρδηνίας, από την άλλη. Η σύρραξη υπήρξε συνέπεια ενός μακροχρόνιου ανταγωνισμού συμφερόντων ανάμεσα στις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές δυνάμεις για την εκμετάλλευση των ανατολικών εδαφών της παραπαίουσας οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

χύθηκε σε υλικό συσκευασίας και απορροφήθηκε τελείως, τον οδήγησε να πειραματιστεί με την προσρόφησή της πάνω σε γη διατόμων (kieselguhr)3 και να διαπιστώσει ότι το μείγμα ήταν σχετικά ακίνδυνο, ενώ η νιτρογλυκερίνη διατηρούσε κατά τα 3/4 τις εκρηκτικές της ιδιότητες. Ο Άλφρεντ ονομάζει το νέο προϊόν ‘δυναμίτιδα’ (από την ελληνική λέξη ‘δύναμις’), για την ανακάλυψη της οποίας του χορηγούνται διπλώματα ευρεσιτεχνίας στη Μεγάλη Βρετανία (1867) και στις Ηνωμένες Πολιτείες (1868). Η δυναμίτιδα εδραίωσε την φήμη του Νομπέλ σε όλο τον κόσμο και σύντομα τέθηκε σε χρήση για ανατινάξεις σηράγγων, για την διάνοιξη καναλιών και την κατασκευή σιδηροδρόμων και δρόμων.

Στις δεκαετίες του 1870 και του 1880 ο Νομπέλ δημιούργησε ένα δίκτυο αφενός εργοστασίων σε όλη την Ευρώπη για την παραγωγή δυναμίτιδας, αφετέρου επιχειρήσεων για την παραγωγή και την αγορά εκρηκτικών υλών. Επίσης, συνεχίζοντας να πειραματίζεται στα εκρηκτικά, εφηύρε το 1875 μια πιο ισχυρή μορφή δυναμίτιδας, την ζελατινοδυναμίτιδα, για την οποία έλαβε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας το επόμενο έτος. Το 1877 ο Νομπέλ εφηύρε τον βαλλιστίτη, μια από τις πρώτες άκαπνες πυρίτιδες. Έως το 1874 ο Άλφρεντ Νομπέλ είχε ιδρύσει 12 εταιρείες σε 10 χώρες. Εξάλλου, τα δικαιώματα του Νομπέλ στις εφευρέσεις του, όπως και το μερίδιό του από τις πετρελαιοπηγές στο Μπακού, που εκμεταλλεύονταν οι μεγαλύτεροι αδελφοί του Ρόμπερτ και Λούντβιχ, τον κατέστησαν κάτοχο μιας τεράστιας περιουσίας. Μολαταύτα, ζούσε ινκόγνιτο σε ένα διαμέρισμα στο Παρίσι και είχε 3 Η γη διατόμων είναι ορυκτό που λειοτριβείται σε μορφή λευκής πούδρας και έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε διοξείδιο του πυριτίου.

αφήσει μακριά γενειάδα, για να κρύβει το πρόσωπό του, από το οποίο ξεχώριζαν τα σπινθηροβόλα γαλάζια μάτια του.

Άλφρεντ Νομπέλ

Το 1893 έδειξε ενδιαφέρον και για την σουηδική βιομηχανία όπλων και την επόμενη χρονιά αγόρασε ένα σιδηρουργείο στο Μπόφορς, κοντά στο Βάρμλαντ, που έγινε ο πυρήνας του γνωστού εργοστασίου όπλων Bofors. Εκτός από τα εκρηκτικά, ο Νομπέλ έκανε πολλές άλλες εφευρέσεις, όπως τεχνητό μετάξι και δέρμα· συνολικά έχει κατοχυρώσει περισσότερα από 350 διπλώματα ευρεσιτεχνίας σε διάφορες χώρες.

Εργαστήριο του Νομπέλ στο Μπόφορς της Σουηδίας

Παρόλο που ο Άλφρεντ είδε τον έρωτα τρεις φορές να του χαμογελά, εν τούτοις έμεινε εργένης ως το τέλος της ζωής του. Την πρώτη φορά στην Αγία Πετρούπολη η κοπέλα, που άκουγε στο όνομα Αλεξάνδρα, απέρριψε την πρότασή του. Το 1876 ήταν η σειρά της αυστριακής Μπέρθα Κίνσκι, που ανέλαβε χρέη γραμματέως του Νομπέλ, αλλά, ύστερ’ από μια σύντομη σχέση, τον εγκατέλειψε, για να παντρευτεί τον βαρόνο φον Ζούτνερ. Άλφρεντ και Μπέρθα συναντήθηκαν για τελευταία φορά στην Ζυρίχη το 1892, στο περιθώριο ενός Συνεδρίου για την ειρήνη4, και ο περίπατός τους εξελίχθηκε για ακόμη μια φορά σε αντιπαράθεση ιδεών για την ειρήνη. Ο σουηδός βιομήχανος υποστήριζε πως όλα τα έθνη έπρεπε να κάνουν μια συμφωνία που θα εξασφάλιζε την ειρήνη για αιώνες και τουλάχιστον σε θεσμικό επίπεδο αποδείχθηκε προφητικός, με τη δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών και του ΟΗΕ, πολλά χρόνια αργότερα. Ο Άλφρεντ και η Μπέρθα αλληλογραφούσαν μέχρι τον θάνατο του πρώτου. Φημολογείται μάλιστα πως η θεσμοθέτηση βραβείου Νομπέλ για την Ειρήνη έγινε καθ’ υπόδειξη της ειρηνίστριας Μπέρθα φον Ζούτνερ. Ο τρίτος μεγάλος έρωτας του Άλφρεντ, που άκουγε στο όνομα Σόφι Χες (Sofie Hess), ξεκίνησε το 1876 ή το 1878 και κράτησε για 18 χρόνια. Πάντως, από όλες τις αγάπες του Άλφρεντ, εκείνη για τη λογοτεχνία αποδείχτηκε η πιο σημαντική. Η σύνθετη προσωπικότητα του Νομπέλ προβλημάτισε τους συγχρόνους του. Παρά το γεγονός ότι τα επιχειρηματικά του συμφέροντα απαιτούσαν από αυτόν να ταξιδεύει σχεδόν αδιάκοπα, παρέμεινε ένας ερημίτης, χωρίς δεσμούς, χωρίς φίλους και επιρρεπής σε κρίσεις κατάθλιψης. Απεχθανόταν κάθε μορφή προβολής και επίδειξης5. Έκανε μια αποτραβηγμένη και απλή ζωή, ήταν άνθρωπος με ασκητικές συνήθειες και μελαγχολικός λόγω της έλλειψης κάποιας θαλπερής εστίας. Δεν νυμφεύτηκε ποτέ και προφανώς προτιμούσε τις χαρές της εφεύρεσης από εκείνες των ρομαντικών επαφών. Αλλά και η ιδέα που έτρε4 Απαντώντας στην πρόσκληση συμμετοχής του στο Συνέδριο, ο Νομπέλ γράφει στην Μπέρθα: «Τα εργοστάσιά μου είναι σε θέση να τερματίσουν τους πολέμους περισσότερο από τα Συνέδριά σας. Την ημέρα, πράγματι, που τα στρατεύματα θα εξουδετερώσουν το ένα το άλλο μέσα σε ένα δευτερόλεπτο, όλα τα πολιτισμένα έθνη, μπορούμε τουλάχιστον να το ελπίσουμε, θα αποφύγουν τον πόλεμο και θα διαλύσουν τους στρατούς τους». 5 Ο βιογράφος του Νομπέλ Kenne Fant (Alfred Nobel: A Biography, σ. 3) σημειώνει σχετικά ότι, παρόλο που ο σουηδός λογοτέχνης ίσως εφάρμοζε την παρατήρηση του Γκέτε ‘διακοσμητικά και τίτλοι προστατεύουν ένα άτομο έναντι πολλών μες στον συνωστισμό του πλήθους’, δεν ήταν καθόλου επιδειξίας.

φε για τον εαυτό του δεν ήταν ό,τι καλύτερο για έναν επιστήμονα και εφευρέτη. Όταν κάποτε ο αδελφός του Λούντβιχ του ζήτησε να αυτοβιογραφηθεί, εκείνος έδωσε τον εξής χαρακτηρισμό: «Άλφρεντ Νομπέλ, κακόσχημο πλάσμα, που θα ’πρεπε ο φιλάνθρωπος μαιευτήρας να είχε στραγγαλίσει από την πρώτη του κραυγή, την ημέρα της γέννησής του». Από την άλλη, έτρεφε αδιάπτωτο ενδιαφέρον για την λογοτεχνία και έγραψε θεατρικά έργα, μυθιστορήματα και ποιήματα, το σύνολο των οποίων σχεδόν παρέμεινε αδημοσίευτο. Είχε καταπληκτική ενέργεια και του ήταν δύσκολο να χαλαρώσει ύστερ’ από έντονες περιόδους εργασίας. Μεταξύ των συγχρόνων του, είχε τη φήμη φιλελεύθερου ή ακόμα και σοσιαλιστή, αλλά στην πραγματικότητα δυσπιστούσε στην δημοκρατία, ήταν αντίθετος με την ψήφο των γυναικών και διατηρούσε μια στάση καλοήθους πατερναλισμού προς πολλούς υπαλλήλους του. Αν και ο Νομπέλ ήταν ουσιαστικά ειρηνιστής και εξέφραζε την ελπίδα πως οι καταστροφικές δυνάμεις των εφευρέσεων του θα βοηθούσαν να δοθεί ένα τέλος στον πόλεμο, η άποψή του για την ανθρωπότητα και τα έθνη ήταν απαισιόδοξη. Αλλά και όσον αφορά ζητήματα θρησκείας, ο Νομπέλ χάραξε τελείως προσωπική διαδρομή: «Επειδή τα προβλήματα αυτά (ενν. τα θεολογικά) είναι απείρως ανώτερα από εμάς, αρνούμαι να δεχτώ τις προτεινόμενες από την ανθρώπινη διανόηση λύσεις. Να ξέρει κανείς σε τι οφείλει να πιστεύει μου φαίνεται αδύνατο όσο και η λύση του τετραγωνισμού του κύκλου. Αλλά να ξέρει σε τι δεν μπορεί να πιστεύει, νομίζω πως είναι μέσα στις ανθρώπινες δυνατότητες. Και σε αυτό το σημείο υπάρχει ένα όριο που ποτέ δεν υπερβαίνω. Κάθε σκεπτόμενο ον πρέπει προφανώς να λάβει υπόψη του ότι μας περιβάλλει ένα αιώνιο μυστήριο. Ό,τι είμαστε σε θέση να διακρίνουμε μες από το πέπλο, που περιζώνει τον ‘Παντοδύναμο Πατέρα’, είναι ουτοπία· ό,τι πιστεύουμε πως βλέπουμε εξαρτάται αποκλειστικά από την φαντασία του καθενός και πρέπει να θεωρηθεί ως μια σύλληψη καθαρά προσωπική»6. Αυτές οι προσωπικές περί θρησκευτικής πίστεως αντιλήψεις του πρέπει να συνδεθούν με την φιλανθρωπία του, την διάθεση συμπαράστασης και την γενναιοδωρία του, που μεταφράστηκαν σε συγκεκριμένες χειρονομίες οικονομικής υποστήριξης. Η έντονη επιχειρηματική δραστηριότητα, η χρηματοοικονομική 6 Για το ίδιο θέμα βλ. την Ενότητα Β3.3 Η διάνοια.

αβεβαιότητα των επενδύσεών του, οι δικαστικές διαμάχες σχετικά με τις άδειες ευρεσιτεχνίας συνέβαλαν ασφαλώς στην βαθμιαία επιδείνωση της επισφαλούς υγείας του. Από το 1895 ο Nομπέλ έπασχε από στηθάγχη· πέθανε το 1896 από εγκεφαλική αιμορραγία στη βίλα του στο Σανρέμο της Ιταλίας. Κατά τον θάνατό του, η επιχειρηματική αυτοκρατορία του σε όλο τον κόσμο αποτελούνταν από περισσότερα από 90 εργοστάσια παραγωγής εκρηκτικών και πυρομαχικών. Το άνοιγμα της διαθήκης του, η οποία είχε συνταχθεί στο Παρίσι στις 27 Νοεμβρίου του 1895 και είχε κατατεθεί σε μια τράπεζα της Στοκχόλμης, περιείχε μια μεγάλη έκπληξη για την οικογένεια, τους φίλους του και το ευρύ κοινό. Ήταν πάντα γενναιόδωρος σε ανθρωπιστικές και επιστημονικές φιλανθρωπίες, και έτσι άφησε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του σε καταπίστευμα, που θα χρηματοδοτούσε τον πιο μεγάλο θεσμό διεθνών βραβείων. Τελικά, ο Άλφρεντ Νομπέλ ήταν μια μορφή γεμάτη αντιφάσεις: ένας ευφυής μοναχικός άνθρωπος, πρακτικός και συνάμα ιδεαλιστής, ο άνθρωπος που εφηύρε τα εκρηκτικά που χρησιμοποιούνται στον σύγχρονο πόλεμο και που ταυτόχρονα καθιέρωσε το πιο έγκυρο και καθιερωμένο παγκοσμίως βραβείο ειρήνης.

Α2. Ο θεσμός των ομώνυμων βραβείων Τον Μάρτιο του 1888, ενώ ο Νομπέλ διέμενε ήδη στην βίλα της λεωφόρου Καβαλότι του Σανρέμο, που ο ίδιος αποκαλούσε ‘η φωλιά μου’, συγκλονίστηκε από την είδηση του θανάτου του αδελφού του Λούντβιχ, που κατακερματίστηκε από έκρηξη κατά τη διάρκεια ενός πειράματος. Κάποιες γαλλικές εφημερίδες, θεωρώντας πως σκοτώθηκε ο Άλφρεντ, δημοσίευσαν την παρακάτω είδηση με περιεχόμενο κάθε άλλο παρά κολακευτικό για τον εφευρέτη: «Le marchand de la mort est mort! Le Dr Alfred Nobel, qui fit fortune en trouvant le moyen de tuer le plus de personnes plus rapidement que jamais auparavant, est mort hier» (Ο έμπορος του θανάτου πέθανε! Ο δόκτωρ Άλφρεντ Νομπέλ, που έκανε περιουσία, ανακαλύπτοντας το μέσο να φονεύει περισσότερα κατά το δυνατόν άτομα και πιο γρήγορα απ’ ό,τι στο παρελθόν, πέθανε χτες). Το πρόωρο νεκρολόγιο συντάραξε τόσο βαθιά τον Nομπέλ, που άρχισε να φοβάται για την σπίλωση της υστεροφημίας του. 15

160 × 230 SPINE: 9.6 FLAPS: 70

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

ISBN 978-618-205-162-7

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Νέμεσις ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ

Νέμεσις

ΑΛΦΡΕΝΤ ΜΠΕΡΝΑΡΝΤ ΝΟΜΠΕΛ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ