160 × 230 SPINE: 13.4 FLAPS: 70
Β
ISBN 978-618-205-065-1
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
... λίγο πριν τον Οκτώβριο του 1917
Γερμανία, να περάσει μέσα από γερμανικό έδαφος για να φτάσει στη Ρωσία και, στη συνέχεια, να χρηματοδοτήσει τη σοσιαλιστική επανάσταση στη χώρα αυτή, αποσκοπώντας στην υπογραφή ξεχωριστής συνθήκης ειρήνης με τη Ρωσία. Η ιστορία εξελίχθηκε κατ’ αυτόν ακριβώς τον τρόπο. Τόσο ο Κάιζερ, όσο και ο Lenin πίστευαν ότι εξυπηρετούσαν τέλεια τα σχέδιά τους. Ο Κάιζερ ήθελε να κερδίσει τον πόλεμο και ο Lenin να οργανώσει την επανάσταση. Και οι δύο ήλπιζαν να αλλάξουν τον κόσμο. Και οι δύο έπαιζαν δραματικά το ρόλο τους, πίσω από τη μοίρα της Ευρώπης και ολόκληρου του κόσμου. Έμεινε όμως ένα ακανθώδες ερώτημα, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε μία ογκώδης βιβλιογραφία: μήπως ο Lenin έπαιξε, στην ουσία, το παιχνίδι των Γερμανών; Μήπως η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν ήταν παρά ένα καλοδουλεμένο σχέδιο της Γερμανίας, που αποσκοπούσε στην κατίσχυσή της στον πόλεμο και στο ξαναμοίρασμα του κόσμου; Τι προκύπτει από τα επίσημα ντοκουμέντα κρατικών φορέων και από τις μελέτες και αναλύσεις ειδικών ιστορικών; Που βρίσκεται η αλήθεια και που η μυθοπλασία και η συνωμοσιολογία για τα γεγονότα που συνέβησαν λίγο πριν από την επάνοδο του Lenin στη Ρωσία, αλλά και λίγο μετά; Περιδιαβαίνοντας το ταξίδι της επιστροφής του Lenin, αναπτύσσονται στις σελίδες του βιβλίου οι σοβαρές θεωρητικές διεργασίες στους κόλπους της Αριστερής διανόησης, που είχαν ξεκινήσει στη Ρωσία καιρό πριν την επανάσταση, οι απόψεις του Lenin για την επανάσταση και το ρόλο του κόμματος, η θεωρία της διαρκούς επανάστασης του Trotsky, οι λόγοι που έφεραν την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και άλλα συναφή θέματα.
Το Χαμόγελο του Λένιν
ράδυ της 3ης Απριλίου του 1917. Μόλις το τρένο πέρασε από τη Ropsha, έναν οικισμό στα νοτιο-δυτικά του Πέτρογκραντ, ο Lenin ήπιε μία γουλιά από το τσάι του και ακούμπησε το κεφάλι στο παράθυρο. Τα φώτα της πόλης φαίνονταν πια καθαρά. Σε λίγη ώρα θα πατούσε το πόδι του στον κεντρικό σταθμό, όπου τον περίμεναν κάποιοι φίλοι. Σκέφτηκε ότι η αγωνία πια τελείωνε και σε λίγες μέρες θα ξεκινούσε το μεγάλο πλάνο που χρόνια τώρα σχεδίαζε. Ένα ακαθόριστο χαμόγελο σχηματίστηκε στο τραβηγμένο από το μεγάλο ταξίδι, πρόσωπό του. Ο Lenin χαμογέλασε και το χαμόγελό του αυτό έσπρωξε την ανθρωπότητα πιο βαθειά στο πεπρωμένο της… Η Γερμανία και η Ρωσία ήταν στα αντίπαλα στρατόπεδα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. Ο Κάιζερ επιζητούσε με κάθε τρόπο τη διάλυση του ήδη αποδυναμωμένου ρωσικού στρατού, ώστε να απελευθερώσει τα γερμανικά στρατεύματα από το ανατολικό μέτωπο και να τα χρησιμοποιήσει για την εξουδετέρωση των δυτικών του αντιπάλων. Η Ρωσία είχε αναρίθμητες απώλειες μέχρι το 1917 και η Προσωρινή Κυβέρνηση που είχε προκύψει μετά την επανάσταση του Φεβρουαρίου του έτους αυτού, υποσχόταν ότι θα κρατούσε τη χώρα μέσα στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ. Ο Lenin, όμως, που βρισκόταν εξόριστος στην Ελβετία, πίστευε ότι ο πόλεμος αυτός γινόταν για το ξαναμοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές αυτοκρατορίες της εποχής και ήθελε να οργανώσει τη σοσιαλιστική επανάσταση και να αποτραβήξει τη χώρα του από τον πόλεμο. Ο Κάιζερ, λοιπόν, είχε στα χέρια του ένα μοναδικό χαρτί: να βοηθήσει τον Lenin, δηλαδή έναν υπήκοο μίας χώρας εχθρικής προς τη
ΝΙΚΟΣ ΑΝΤΩΝΑΚΗΣ
Είναι ο συγγραφέας των βιβλίων • Αμυντικές Δαπάνες και Εθνική Οικονομία: Η Περίπτωση της Ελλάδας και των Χωρών-Μελών της ΕΟΚ (Ευρωκοινοτικές Εκδόσεις, 1989). • Η Πολιτική Οικονομία της Άμυνας στη Μεταπολεμική Ελλάδα (Εκδόσεις Συμεών, 1995). • Άμυνα και Οικονομική Ανάπτυξη στην Ελλάδα (Εκδόσεις Διάττων, 1997). • Διεθνής Ανταγωνιστικότητα και Βιομηχανική Στρατηγική (επιμέλεια με τον Χ. Πιτέλη, Εκδόσεις Τυπωθήτω, 1998). • Θεμελιώδεις Αρχές Οικονομικής Ανάλυσης (Εκδόσεις Συμεών, 1999). • Αναπτυξιακές Επιδράσεις των Αμυντικών Δαπανών στην Ελλάδα (Εκδόσεις Τυπωθήτω, 2000). • Εφαρμογές Οικονομικών της Άμυνας στην Ελληνική Οικονομία (Εκδόσεις Παπαζήση, 2002). • Επιτομή Πολιτικής Οικονομίας (Εκδόσεις Συμεών, 2005). • Μακροοικονομική: Θεωρία και Πρακτική (με τον Π. Κούρτη, Εκδόσεις Σταμούλη, 2007). • Ερμηνεύοντας τον Μαρξ …την Εποχή της Παγκοσμιοποίησης (Καστανιώτης & Διάττων, 2008). • Η Δικτατορία της …Δημοκρατίας στην Ελλάδα (Καστανιώτης & Διάττων, 2010). • Οι οικονομικές κρίσεις, η Θεωρία του Χάους και η μοίρα του καπιταλισμού (Εκδόσεις Συμεών, 2014). • Η Περιπέτεια της Πολιτικής Οικονομίας: Ο Ορθολογισμός και η Επιστημολογία ενός Αμφιλεγόμενου Κλάδου (Εκδόσεις Οσελότος, 2015). • Αριστερά, Μαρξισμός και Σοσιαλισμός: Αλήθειες και Μύθοι (Εκδόσεις Οσελότος, 2017). Επίσης, έχει δημοσιεύσει 34 άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους της Ελλάδας, της Μ. Βρετανίας, των ΗΠΑ, της Ιταλίας και της Νορβηγίας, ενώ έχει διατελέσει συντονιστής σε προγράμματα της Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έχει υπηρετήσει στο Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων και έχει διατελέσει μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Ταμείου Επιχειρηματικότητας και Ανάπτυξης (ΕΤΕΑΝ – νυν ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ).
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Νίκος Αντωνάκης. Σπούδασε στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο York της Αγγλίας, απ’ όπου πήρε το πτυχίο Master of Science, και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο οποίο ανακηρύχθηκε διδάκτωρ το 1995. Την περίοδο 2000-01 εκπόνησε μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με θέμα Αναπτυξιακές Επιδράσεις των Αμυντικών Δαπανών στην Ελλάδα. Είναι ειδικευμένος στη Βιομηχανική Οικονομική, Βιομηχανική Οργάνωση και Οικονομική της Άμυνας. Η κύρια συμβολή του στη βιβλιογραφία ήταν η ανάπτυξη δυναμικών μακροοικονομετρικών υποδειγμάτων για τη σχέση αμυντικών δαπανών και οικονομικής ανάπτυξης. Έχει διατελέσει μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης για Κοινοτικά θέματα ΕΛΛΑΔΑ και ΕΟΚ και συνεργάτης του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) και του Centre for Defence Economics του Πανεπιστημίου York. Έχει διδάξει επί σειρά ετών στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι ιδρυτικό μέλος της European Economic Association και μέλος της Royal Economic Society (M. Βρετανία) και της International Defence Economics Association, ενώ τo όνομά του έχει συμπεριληφθεί στο Global Register of Experts on Economic Aspects of Military Affairs του 1994.
Το Χαμόγελο του Λένιν ... λίγο πριν τον Οκτώβριο του 1917
ΤΙΤΛΟΣ
Το Χαμόγελο του Λένιν
... λίγο πριν τον Οκτώβριο του 1917 ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Νίκος Αντωνάκης ΣΕΙΡΑ
Επιστήμες [5358] 0321/03 LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021
Νίκος Αντωνάκης ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Μάρτιος 2021 ISBN 978-618-205-065-1
Σκίτσο εξωφύλλου: Βλαντίμιρ Ιλίτς Λένιν (Βλαντίμιρ Ιλίτς Ουλιάνοφ) Ρωσία, 22 Απριλίου 1870, Ουλιάνοφσκ – 21 Ιανουαρίου 1924, Γκόρκι Σχέδιο Μπάμπης Ζαφειράτος, (Μελάνι, 29 Χ 21 εκ.) Από το προσωπικό ιστολόγιο του Μπ. Ζ., «6.XI.2015 Μποτίλια Στον Άνεμο», στη σελίδα: «Πρόσωπα δια χειρός» (https://zbabis.blogspot.com/2015/11/ Prosopa-Faces-by-Babis-Zafiratos.html)
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:
Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ. : 210 6431108 E-MAIL: ekdoseis.ocelotos@gmail.com www. ocelotos. gr
ΝΙΚΟΣ ΑΝΤΩΝΑΚΗΣ
Το Χαμόγελο του Λένιν ... λίγο πριν τον Οκτώβριο του 1917
Περιεχόμενα
Εισαγωγή ���������������������������������������������������������������������������������������������� 7 Μία Σύντομη Ιστορία της Ρωσίας μέχρι τον Οκτώβριο του 1917 �������������������������������������������������������������������� 20 Ο Καπιταλισμός στη Ρωσία, ο Μαρξισμός και η Θεωρία της Διαρκούς Επανάστασης ������������������������������������� 39 Ο Lenin, ο Ganetsky και ο Parvus �������������������������������������������������� 60 Το «Σφραγισμένο Τρένο», η Προετοιμασία της Επανάστασης ������������������������������������������������� 79 Επανάσταση ή Πραξικόπημα; ���������������������������������������������������������� 86 H Συνθήκη του Brest-Litovsk �������������������������������������������������������� 112 Ο Ρόλος των Γερμανικών Κονδυλίων στην Οκτωβριανή Επανάσταση: Αξιολόγηση των Στοιχείων ������������������������������������ 123 Ο Ρόλος της Wall Street, η Εβραϊκή Συνωμοσία και η Αποχώρηση από τον Πόλεμο: Αξιολόγηση των Στοιχείων ������� 149 Ερωτήματα ��������������������������������������������������������������������������������������� 176 Η Παρέα του Τρένου ���������������������������������������������������������������������� 205 Έργα του Ιδίου ��������������������������������������������������������������������������������� 214
—5—
Εισαγωγή
Λ
ένε ότι η διαφορά μεταξύ μίας αληθινής και μίας κίβδηλης αφήγησης, καθορίζεται από το πόσες φορές επαναλαμβάνεται η μία έναντι της άλλης. Και δυστυχώς, μπορεί να είναι και έτσι. Επομένως, αυτοί που διαθέτουν τα μέσα για να καταγράφουν και να επαναλαμβάνουν μονοπωλιακά στα ανθρώπινα πλήθη τις ψευδείς τους αφηγήσεις για ικανό χρονικό διάστημα, μπορούν σε βάθος χρόνου να δομούν ιδεολογίες, ιδεολογήματα και, εν τέλει, πλαστές συνειδήσεις. Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων, από την αρχαιότητα ως και τις μέρες μας, που καταδεικνύουν το αληθές αυτής της θέσης. Ας αναφέρουμε δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα, ένα από το μακρινό παρελθόν και ένα της περασμένης εικοσαετίας. Είναι γνωστό ότι, όσο ο χριστιανισμός παρέμενε μία περιθωριακή αίρεση, μία από τις πολλές στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, τα ιερά κείμενα των πρώτων χριστιανών ήταν πολυάριθμα και με πολλές διαφορές και αντιφάσεις μεταξύ τους. Πολυάριθμα ήταν και τα ευαγγέλια, το καθένα από τα οποία εξιστορούσε μία πορεία του Ιησού, μερικώς ή πλήρως διαφορετική από τις άλλες. Οι διαφορές, όμως, δεν ήταν μόνο στα κείμενα, αλλά και στις λατρευτικές τελετές και στη σχέση του πιστού με το μεταφυσικό στοιχείο. Ωστόσο, από τα μέσα του 4ου αιώνα τα πάντα άρχισαν να αλλάζουν. Η περιθωριακή αυτή αίρεση μετασχηματίστηκε σε μία κρατική θρησκεία, έγινε συνδιαχειριστής μίας ολόκληρης αυτοκρατορίας, απέκτησε τεράστια περιουσία και δύναμη, ενώ παράλληλα ασκούσε αυστηρό έλεγχο στους υπηκόους της. Ο κρατικοποιημένος, όμως, χριστιανισμός, χρειαζόταν ένα αυστηρό και κυρίαρχο σχήμα. Έτσι, στη Σύνοδο της Νίκαιας της Βιθυ-
—7—
ΤΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΤΟΥ ΛΕΝΙΝ
νίας, το 325, οι ηγέτες της κρατικοποιημένης θρησκείας, μαζί με την κοσμική αρχή, τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο, αποφάσισαν να επιβάλουν τα γνωστά μέχρι τις μέρες μας τέσσερα ευαγγέλια, σβήνοντας από την ιστορία κάθε διαφορετική χριστιανική εκδοχή που υπήρχε μέχρι τότε (ακολούθησαν, βέβαια, και άλλες οικουμενικές σύνοδοι, για να συντηρήσουν και να επαυξήσουν το «πνεύμα» της πρώτης). Οποιαδήποτε διαφορετική καταγραφή για τον Ιησού θεωρήθηκε «αναληθής» από τη Σύνοδο της Νίκαιας, κυνηγήθηκε ανηλεώς και καταστράφηκε ανά τους αιώνες, όπως ομοίως δεινοπάθησαν και όσοι τολμούσαν να τις κατέχουν, να τις διατηρούν και να τις μελετούν. Έπειτα από δύο χιλιάδες χρόνια διαρκούς επανάληψης, η «αλήθεια» πλέον για το πρόσωπο του Ιησού είναι στη συνείδηση των περισσοτέρων ταυτόσημη με την κυρίαρχη εκδοχή της εν λόγω κρατικοποιημένης θρησκείας. Στη συνέχεια, ένα ίδιας φύσης παράδειγμα από το πρόσφατο παρελθόν. Η Νέα Τάξη Πραγμάτων, μαζί με τους βασικούς της εκφραστές, τις ΗΠΑ και τη Μ. Βρετανία κατά κύριο λόγο, επιθυμούσε διακαώς στρατιωτική επέμβαση στο Ιράκ. Ωστόσο, στο εσωτερικό τόσο των ΗΠΑ όσο και της Μ. Βρετανίας, η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών, ακόμα και κάποιοι από τους πλέον συντηρητικούς και φιλομιλιταριστές, απέρριπταν την αναγκαιότητα μίας τέτοιας στρατιωτικής επέμβασης, μη θεωρώντας το Ιράκ ως άμεση απειλή για τη ζωή και την ασφάλειά τους. Ο πόλεμος, ωστόσο, έπρεπε να γίνει πάση θυσία. Οι πολίτες θα συναινούσαν να πληρώσουν μέσω της φορολογίας για το επερχόμενο μακελειό, είτε με το καρότο είτε με το μαστίγιο. Και όπως έχει δείξει η ιστορία, το καρότο λειτουργεί τις περισσότερες φορές πιο αποτελεσματικά από τον βίαιο πειθαναγκασμό. Έτσι, λοιπόν, τα εργαλεία της κυρίαρχης τάξης έπιασαν δουλειά. Εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, τηλεοπτικά κανάλια, ραδιόφωνα, εφημερίδες και φιλοκρατικοί διαδικτυακοί ιστότοποι, επαναλάμβαναν διαρκώς το παραμύθι για τα όπλα μαζικής καταστροφής που διέθετε ο Saddam Hussein. Δίχως κανένα στοιχείο, δίχως καμία λογική, όλα τα φερέφωνα της Νέας Τάξης παπαγάλιζαν τη βεβαι-
—8—
Εισαγωγή
ότητα ότι ο ιρακινός στρατός, που δε διέθετε καν αξιοπρεπή άρβυλα, κατείχε όπλα μαζικής καταστροφής. Στο τέλος, η διαρκής επανάληψη, η συνεχής πλύση εγκεφάλου, νίκησε. Το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών στις ΗΠΑ και τη Μ. Βρετανία, πείστηκε ότι τα ανύπαρκτα όπλα μαζικής καταστροφής του Ιράκ αποτελούσαν απειλή για τη ζωή τους και, ως εκ τούτου, μία στρατιωτική επέμβαση ήταν καθόλα απαραίτητη. Η κυρίαρχη τάξη, περνώντας την άποψή της ως θέσφατο, ως αναντίρρητη αλήθεια, πέτυχε τον σκοπό της. Στην περίπτωση αυτή, όμως, το ψέμα δεν άργησε να αποκαλυφθεί και πολλά από τα κυρίαρχα ΜΜΕ αναγκάστηκαν να παραδεχτούν ότι έκαναν λάθος. Η εξουσία, λοιπόν, κάνει τα πάντα για να κατέχει μονοπωλιακά την «αλήθεια». Δεν πρέπει να υπάρχει άλλη αλήθεια πέρα από την κρατική αλήθεια. Και τούτο το πετυχαίνει εξαφανίζοντας κάθε διαφορετική θέση, επιβάλλοντας τη δική της ως θέσφατο και, κυρίως, επαναλαμβάνοντας αυτή συνεχώς με όλα τα μέσα. Κατασκευάζει όσια και ιερά, που ουδείς βέβηλος δεν πρέπει ούτε κατά διάνοια να αμφισβητήσει. Αναφέρθηκαν αυτά τα δύο παραδείγματα για να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε το τρίτο, το οποίο είναι επίσης μία χαρακτηριστική περίπτωση εδραίωσης μίας «αλήθειας», μέσω της συνεχούς επανάληψης μίας θέσης. Το παράδειγμα αυτό ακούει στο όνομα Vladimir Ilyich Ulyanov ή Lenin. Και είναι μία κραυγαλέα περίπτωση μονοπωλιακής κατοχής της αλήθειας από μία εξουσία, αφού η πορεία του Lenin προς την Οκτωβριανή Επανάσταση και την εδραίωση του σοσιαλισμού στη Ρωσία, παγιώθηκε ως μία «αλήθεια», τόσο από τη θετική της πλευρά, όσο και από την αρνητική. Εδώ, δηλαδή, είχαμε δύο (ισοβαρείς;) αλήθειες, άκρως αντίθετες μεταξύ τους, διότι είχαμε δύο κέντρα εξουσίας από τα οποία αυτές οι αλήθειες εκπορεύονταν. Από τη θετική πλευρά, η αλήθεια παγιώθηκε από τα κέντρα εξουσίας της Σοβιετικής Ένωσης και των δορυφόρων της, των χωρών του πρώην Ανατολικού Μπλοκ, και φωτογράφιζε έναν Lenin με πρόσωπο Μεσσία, ο οποίος επί σειρά ετών και μέσα από διώξεις και εξορίες προετοίμαζε την επανάσταση στη Ρωσία, προσπαθώντας να υλοποιήσει
—9—
ΤΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΤΟΥ ΛΕΝΙΝ
το όραμα μίας νέας κοινωνίας, βασισμένης στα ιδανικά της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Στις χώρες αυτές, ο Lenin ήταν ισομεγέθης με τους μεγάλους προφήτες του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού, τον Marx και τον Engels. Όταν πέθανε, ταρριχεύτηκε σύμφωνα με τεχνικές που ακόμα και σήμερα κρατούνται ως επτασφράγιστο μυστικό, και τοποθετήθηκε σε μαυσωλείο, το οποίο ίσως να θεωρείται (ακόμα και σήμερα) το πιο ιερό σημείο της αχανούς αυτής χώρας. Από την αρνητική πλευρά, η αλήθεια για την πορεία του Lenin παγιώθηκε από κέντρα εξουσίας του μητροπολιτικού καπιταλισμού, τα οποία διαθέτουν πλοκάμια παντού, ακόμα και σε κύκλους της διανόησης που ασχολούνται με την έρευνα και την ιστορική καταγραφή των γεγονότων. Ήδη από το 1917, διάφοροι πολιτικοί και δικαστικοί κύκλοι, βασιζόμενοι σε έγκυρα ή πλαστογραφημένα έγγραφα, προσπαθούσαν να δείξουν ότι ο Lenin ενήργησε ως πράκτορας των Γερμανών στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτός ο ισχυρισμός, όσο ακραίος και εξωπραγματικός και αν ακούγεται, «ακουμπούσε» σε έναν απόλυτα λογικό συλλογισμό. Ο Lenin πίστευε βαθιά ότι ο πόλεμος αυτός ήταν ιμπεριαλιστικός και γινόταν για το ξαναμοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στις αυτοκρατορίες της εποχής. Η Ρωσία, πολεμώντας στο πλευρό της Αντάντ, είχε αναρίθμητες απώλειες μέχρι το 1917 και ο Lenin πίστευε ότι η χώρα του έπρεπε πάση θυσία να αποχωρήσει από τον πόλεμο. Σύμφωνα, λοιπόν, με το σενάριο αυτό, οι Γερμανοί βοήθησαν τον Lenin να ταξιδέψει (μέσω και γερμανικών εδαφών) από την Ελβετία, όπου βρισκόταν τα τελευταία τρία χρόνια, στη Ρωσία, και χρηματοδότησαν την Οκτωβριανή Επανάσταση, με αντάλλαγμα την αποχώρηση της Ρωσίας από την Αντάντ, την απελευθέρωση των γερμανικών στρατευμάτων από το ανατολικό μέτωπο και τη χρησιμοποίησή τους για την εξουδετέρωση των δυτικών τους αντιπάλων, κυρίως της Γαλλίας και της Αγγλίας. Οι δύο παραπάνω απόψεις για τον ρόλο του Lenin στην Οκτωβριανή Επανάσταση, αν και απολύτως αντίθετες, αποτελούν θέσφατα για τις διαφορετικές ομάδες που τις ασπάζονται. Η παρα-
— 10 —
Εισαγωγή
πληροφόρηση και από τις δύο πλευρές γίνεται ακόμα πιο επιζήμια, αν σκεφτεί κανείς ότι βρίσκει γόνιμο έδαφος στην ημιμάθεια και τον ιδεολογικό φανατισμό των μαζών, που γίνονται δέκτες ετερόκλητων θεωριών και μηνυμάτων. Όλοι γνώριζαν από τότε ότι η επανάσταση στη Ρωσία ήταν ένα κοσμοϊστορικό γεγονός, που θα άλλαζε τη μοίρα όχι μόνο της χώρας αυτής, αλλά σε κάποιο βαθμό και ολόκληρης της ανθρωπότητας. Ωστόσο, παρά την καθολική αναγνώριση της κορυφαίας σημασίας αυτής της επανάστασης, ακόμα και στις μέρες μας το ευρύ κοινό εξακολουθεί να παραμένει ανιστόρητο, έχοντας αναθέσει την πληροφόρησή του σε κομματικούς καθοδηγητές και άλλους ειδήμονες αμφιβόλου κατάρτισης. Οι περισσότεροι εξακολουθούν, ακόμα και σήμερα, να πιστεύουν ότι τον Οκτώβριο του 1917, υπήρχε στη Ρωσία ένα καθεστώς τυραννικό υπό τον τσάρο και ότι ο Lenin, που ήταν αρχηγός ενός επαναστατικού κόμματος, των μπολσεβίκων, κήρυξε μία γιγαντιαία επανάσταση κατά του καθεστώτος, ανέτρεψε τον τσάρο και εδραίωσε στη Ρωσία ένα μαρξιστικό κράτος, με σκοπό τη δημιουργία μίας κοινωνίας ισότητας και δικαιοσύνης. Όλοι αυτοί που διαιωνίζουν αυτό το ιστορικό παραμύθι, αισθάνονται δικαιωμένοι γι’ αυτά που κηρύττουν, αφού αυτοί λένε αυτά που θέλουν να πουν και οι άλλοι ακούν αυτά που θέλουν να ακούσουν. Υπάρχουν, ωστόσο, και αυτοί που επιζητούν την ιστορική αλήθεια, πέρα από ιδεολογικές ή κομματικές προσκολλήσεις. Γι’ αυτούς παραμένει το ερώτημα: τι ρόλο έπαιξε στην πραγματικότητα ο Lenin και οι σύντροφοί του κατά την προετοιμασία της Οκτωβριανής Επανάστασης; Μπορεί να έχουν γραφτεί πολλά για εκείνες τις «δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο». Μπορεί να έχουν χυθεί τόνοι μελάνης από αναρίθμητους ιστορικούς και συγγραφείς, στην προσπάθειά τους να τονίσουν τη σημασία που έπαιξε η επανάσταση εκείνη για τη διαμόρφωση του σοβιετικού κράτους και, γενικότερα, των κοινωνιών της Ανατολικής Ευρώπης. Ελάχιστα, όμως, έχουν αναφερθεί για εκείνους τους λίγους μήνες που προηγήθηκαν της Οκτωβριανής Επανάστασης, αλλά και για την αμέσως επόμενη περίοδο, που η κυβέρνηση των
— 11 —
160 × 230 SPINE: 13.4 FLAPS: 70
Β
ISBN 978-618-205-065-1
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
... λίγο πριν τον Οκτώβριο του 1917
Γερμανία, να περάσει μέσα από γερμανικό έδαφος για να φτάσει στη Ρωσία και, στη συνέχεια, να χρηματοδοτήσει τη σοσιαλιστική επανάσταση στη χώρα αυτή, αποσκοπώντας στην υπογραφή ξεχωριστής συνθήκης ειρήνης με τη Ρωσία. Η ιστορία εξελίχθηκε κατ’ αυτόν ακριβώς τον τρόπο. Τόσο ο Κάιζερ, όσο και ο Lenin πίστευαν ότι εξυπηρετούσαν τέλεια τα σχέδιά τους. Ο Κάιζερ ήθελε να κερδίσει τον πόλεμο και ο Lenin να οργανώσει την επανάσταση. Και οι δύο ήλπιζαν να αλλάξουν τον κόσμο. Και οι δύο έπαιζαν δραματικά το ρόλο τους, πίσω από τη μοίρα της Ευρώπης και ολόκληρου του κόσμου. Έμεινε όμως ένα ακανθώδες ερώτημα, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε μία ογκώδης βιβλιογραφία: μήπως ο Lenin έπαιξε, στην ουσία, το παιχνίδι των Γερμανών; Μήπως η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν ήταν παρά ένα καλοδουλεμένο σχέδιο της Γερμανίας, που αποσκοπούσε στην κατίσχυσή της στον πόλεμο και στο ξαναμοίρασμα του κόσμου; Τι προκύπτει από τα επίσημα ντοκουμέντα κρατικών φορέων και από τις μελέτες και αναλύσεις ειδικών ιστορικών; Που βρίσκεται η αλήθεια και που η μυθοπλασία και η συνωμοσιολογία για τα γεγονότα που συνέβησαν λίγο πριν από την επάνοδο του Lenin στη Ρωσία, αλλά και λίγο μετά; Περιδιαβαίνοντας το ταξίδι της επιστροφής του Lenin, αναπτύσσονται στις σελίδες του βιβλίου οι σοβαρές θεωρητικές διεργασίες στους κόλπους της Αριστερής διανόησης, που είχαν ξεκινήσει στη Ρωσία καιρό πριν την επανάσταση, οι απόψεις του Lenin για την επανάσταση και το ρόλο του κόμματος, η θεωρία της διαρκούς επανάστασης του Trotsky, οι λόγοι που έφεραν την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και άλλα συναφή θέματα.
Το Χαμόγελο του Λένιν
ράδυ της 3ης Απριλίου του 1917. Μόλις το τρένο πέρασε από τη Ropsha, έναν οικισμό στα νοτιο-δυτικά του Πέτρογκραντ, ο Lenin ήπιε μία γουλιά από το τσάι του και ακούμπησε το κεφάλι στο παράθυρο. Τα φώτα της πόλης φαίνονταν πια καθαρά. Σε λίγη ώρα θα πατούσε το πόδι του στον κεντρικό σταθμό, όπου τον περίμεναν κάποιοι φίλοι. Σκέφτηκε ότι η αγωνία πια τελείωνε και σε λίγες μέρες θα ξεκινούσε το μεγάλο πλάνο που χρόνια τώρα σχεδίαζε. Ένα ακαθόριστο χαμόγελο σχηματίστηκε στο τραβηγμένο από το μεγάλο ταξίδι, πρόσωπό του. Ο Lenin χαμογέλασε και το χαμόγελό του αυτό έσπρωξε την ανθρωπότητα πιο βαθειά στο πεπρωμένο της… Η Γερμανία και η Ρωσία ήταν στα αντίπαλα στρατόπεδα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. Ο Κάιζερ επιζητούσε με κάθε τρόπο τη διάλυση του ήδη αποδυναμωμένου ρωσικού στρατού, ώστε να απελευθερώσει τα γερμανικά στρατεύματα από το ανατολικό μέτωπο και να τα χρησιμοποιήσει για την εξουδετέρωση των δυτικών του αντιπάλων. Η Ρωσία είχε αναρίθμητες απώλειες μέχρι το 1917 και η Προσωρινή Κυβέρνηση που είχε προκύψει μετά την επανάσταση του Φεβρουαρίου του έτους αυτού, υποσχόταν ότι θα κρατούσε τη χώρα μέσα στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ. Ο Lenin, όμως, που βρισκόταν εξόριστος στην Ελβετία, πίστευε ότι ο πόλεμος αυτός γινόταν για το ξαναμοίρασμα του κόσμου ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές αυτοκρατορίες της εποχής και ήθελε να οργανώσει τη σοσιαλιστική επανάσταση και να αποτραβήξει τη χώρα του από τον πόλεμο. Ο Κάιζερ, λοιπόν, είχε στα χέρια του ένα μοναδικό χαρτί: να βοηθήσει τον Lenin, δηλαδή έναν υπήκοο μίας χώρας εχθρικής προς τη
ΝΙΚΟΣ ΑΝΤΩΝΑΚΗΣ
Είναι ο συγγραφέας των βιβλίων • Αμυντικές Δαπάνες και Εθνική Οικονομία: Η Περίπτωση της Ελλάδας και των Χωρών-Μελών της ΕΟΚ (Ευρωκοινοτικές Εκδόσεις, 1989). • Η Πολιτική Οικονομία της Άμυνας στη Μεταπολεμική Ελλάδα (Εκδόσεις Συμεών, 1995). • Άμυνα και Οικονομική Ανάπτυξη στην Ελλάδα (Εκδόσεις Διάττων, 1997). • Διεθνής Ανταγωνιστικότητα και Βιομηχανική Στρατηγική (επιμέλεια με τον Χ. Πιτέλη, Εκδόσεις Τυπωθήτω, 1998). • Θεμελιώδεις Αρχές Οικονομικής Ανάλυσης (Εκδόσεις Συμεών, 1999). • Αναπτυξιακές Επιδράσεις των Αμυντικών Δαπανών στην Ελλάδα (Εκδόσεις Τυπωθήτω, 2000). • Εφαρμογές Οικονομικών της Άμυνας στην Ελληνική Οικονομία (Εκδόσεις Παπαζήση, 2002). • Επιτομή Πολιτικής Οικονομίας (Εκδόσεις Συμεών, 2005). • Μακροοικονομική: Θεωρία και Πρακτική (με τον Π. Κούρτη, Εκδόσεις Σταμούλη, 2007). • Ερμηνεύοντας τον Μαρξ …την Εποχή της Παγκοσμιοποίησης (Καστανιώτης & Διάττων, 2008). • Η Δικτατορία της …Δημοκρατίας στην Ελλάδα (Καστανιώτης & Διάττων, 2010). • Οι οικονομικές κρίσεις, η Θεωρία του Χάους και η μοίρα του καπιταλισμού (Εκδόσεις Συμεών, 2014). • Η Περιπέτεια της Πολιτικής Οικονομίας: Ο Ορθολογισμός και η Επιστημολογία ενός Αμφιλεγόμενου Κλάδου (Εκδόσεις Οσελότος, 2015). • Αριστερά, Μαρξισμός και Σοσιαλισμός: Αλήθειες και Μύθοι (Εκδόσεις Οσελότος, 2017). Επίσης, έχει δημοσιεύσει 34 άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους της Ελλάδας, της Μ. Βρετανίας, των ΗΠΑ, της Ιταλίας και της Νορβηγίας, ενώ έχει διατελέσει συντονιστής σε προγράμματα της Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έχει υπηρετήσει στο Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων και έχει διατελέσει μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Ταμείου Επιχειρηματικότητας και Ανάπτυξης (ΕΤΕΑΝ – νυν ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ).
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Νίκος Αντωνάκης. Σπούδασε στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο York της Αγγλίας, απ’ όπου πήρε το πτυχίο Master of Science, και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο οποίο ανακηρύχθηκε διδάκτωρ το 1995. Την περίοδο 2000-01 εκπόνησε μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με θέμα Αναπτυξιακές Επιδράσεις των Αμυντικών Δαπανών στην Ελλάδα. Είναι ειδικευμένος στη Βιομηχανική Οικονομική, Βιομηχανική Οργάνωση και Οικονομική της Άμυνας. Η κύρια συμβολή του στη βιβλιογραφία ήταν η ανάπτυξη δυναμικών μακροοικονομετρικών υποδειγμάτων για τη σχέση αμυντικών δαπανών και οικονομικής ανάπτυξης. Έχει διατελέσει μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης για Κοινοτικά θέματα ΕΛΛΑΔΑ και ΕΟΚ και συνεργάτης του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) και του Centre for Defence Economics του Πανεπιστημίου York. Έχει διδάξει επί σειρά ετών στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Είναι ιδρυτικό μέλος της European Economic Association και μέλος της Royal Economic Society (M. Βρετανία) και της International Defence Economics Association, ενώ τo όνομά του έχει συμπεριληφθεί στο Global Register of Experts on Economic Aspects of Military Affairs του 1994.