160 × 230 SPINE: 12.7 FLAPS: 70
Απόσπασμα από το βιβλίο
Δ
ISBN 978-960-564-752-0
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
0_cover_istorikoi peripatoi.indd 1
Ἱστορικοὶ Περίπατοι
εν πρόκειται να συνεχίσουμε τη συζήτηση για το αν η ομηρική Ιθάκη αντιστοιχεί με τη σημερινή. Γι’ αυτήν άλλωστε έχει χυθεί πολύ μελάνι από την εποχή του Θ. Κουρούκλη το 1893, του H. Draheim το 1894, και του W. Doerpfeld το 1902. Την αφορμή για την αναζήτηση της ομηρικής Ιθάκης, έδωσαν οι εργασίες του R. Hercher, όπου υποστηριζόταν πως η γεωγραφία του ποιητή της Οδύσσειας ήταν ολότελα φανταστική. Στην κρίση αυτή, στηρίχθηκε ιδιαίτερα στο χωρίο της Οδύσσειας 9, 21-8. Εκεί ο Οδυσσέας δίνει στον βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοο πληροφορίες για την καταγωγή του και για την κατοικία του. Οι στίχοι στους οποίους γίνεται λόγος έχουν ως εξής: ναιετάω δ’ ’Iθάκην εὐδείελον ἐν δ’ ὄρος αὐτή | Νήριτον εἰνοσίφυλλον ἀριπρεπές ἀμφί δέ νῆσοι | πολλαί ναιετάουσι μάλα σχεδόν ἀλλήλῃσι. | Δουλίχιόν τε, Σάμη τε καί ὑλήεσσα Ζάκυνθος | αὐτή δέ χθαμαλή, πανυπερτάτη εἶν’ ἀλί κεῖται | πρός ζόφον αἱ δέ τ’ ἄννευθε πρός ἠῷ τ’ ἠέλιόν τε | τρηχεῖ ἀλλ’ ἀγαθή κουροτρόφος οὔ τοι ἐγώ γε | ἧς γαίης δύναμαι γλυκερώτερον ἄλλο ἰδέσθαι. Στους ανωτέρω στίχους και δίχως εξεζητημένες ερμηνείες ο ποιητής με το στόμα του Οδυσσέα λέει πως η Ιθάκη σε σχέση με τα γύρω της νησιά Δουλίχιο, Σάμη και Ζάκυνθο, κείται η τελευταία προς τα δυτικά της θάλασσας, ενώ οι άλλες βρίσκονται προς τα ανατολικά αυτής. Όπως όμως είναι γνωστό, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, γιατί η Ιθάκη βρίσκεται ανατολικά και βορειοανατολικά της Κεφαλλονιάς, βόρεια της Ζακύνθου και νότια της Λευκάδας, πάντως όχι δυτικά από αυτές. Μονάχα για τη Ζάκυνθο θα μπορούσε να υποστηριχθεί, πως ενώ δυτικά βρίσκεται στο ίδιο μήκος με την Ιθάκη, ανατολικά την υπερβαίνει γύρω στα 15 χιλιόμετρα, λόγω του μεγαλύτερου όγκου της.
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
καθόλου. Ο Τζίμης Τουλ, ο γιος του, είχε κληρονομήσει την καταπληκτική του μνήμη, σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, και εργάστηκε χρόνια ατελείωτα σαν δημόσιος υπάλληλος στην Ε.Υ.Δ.Α.Π., γράφοντας μια ενδιαφέρουσα μελέτη στο περιοδικό Ιστορία για τους Παλαιολόγους και διαβάζοντας ολοένα σαν τον πατέρα του ιστορικά βιβλία με τόση ευκολία, λες και επρόκειτο για μυθιστορήματα! (Πέθανε εξήντα δύο ετών από έμφραγμα). Εγώ ήμουν δεκατρία χρόνια μικρότερή του, τον είχα λοιπόν σαν πατέρα μου. Πεζογράφος και ποιήτρια έγραψα σε μεγάλη μάλλον ηλικία πάρα πολλά βιβλία, είκοσι τρία στον αριθμό. Τα δεκαεπτά κυκλοφορούν πια στο εμπόριο. Στο τέλος λοιπόν της καριέρας μου σκέφτηκα να πάρω δεκατρείς μελέτες του πατέρα μου, τις λιγότερο ιατρικές, διασκευάζοντάς τις, και γράφοντάς τις στην καθομιλουμένη, από την καθαρεύουσα αρχαίζουσα που ήταν, για να τις διαβάσουν και νεότεροι από μένα, άνετα πια. Εύχομαι το δέκατο όγδοο αυτό βιβλίο μου να είναι καλοτάξιδο. Ο Χάρης Τουλ έκανε μια πολύ προσεγμένη εργασία, που θα τη ζήλευαν και οι πιο γνωστοί σύγχρονοι ιστορικοί. Οι γνώσεις του ήταν απεριόριστες! Όλη του τη ζωή τον θυμάμαι καθισμένο στο γραφείο του με κάποιο μολύβι στο χέρι να κρατάει σημειώσεις από τα αμέτρητα ιστορικά αγγλικά βιβλία που διάβαζε. Ένας γείτονάς μας έλεγε πως ο γιατρός Χάρης Τουλ είναι μια φορητή βιβλιοθήκη, και δεν είχε άδικο! Τι κρίμα να μην εκλεγεί ακαδημαϊκός. Από όλους τους συναδέλφους του ήταν σίγουρα ο πιο μορφωμένος...
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ο καθηγητής της χειρουργικής Χάρης Τουλ ήταν ο πατέρας μου. Εκτός από αξιόλογος γιατρός είχε και τρομερές γνώσεις, γεωγραφικές, φιλοσοφικές, αστρονομικές, και ιδίως ιστορικές. Άνθρωπος χαμηλών τόνων, σοφός και σεμνός, έγραψε, αφού συνταξιοδοτήθηκε το 1967 αυτές τις τόσο βαθυστόχαστες ιστορικοιατρικές μελέτες, έργο μιας ολόκληρης σίγουρα ζωής. Δυστυχώς το ογκώδες αυτό βιβλίο των εφτακοσίων και περισσοτέρων σελίδων δεν κυκλοφόρησε καθόλου στην αγορά, μοιράστηκε μονάχα σε γιατρούς, συγγενείς και φίλους φιλολόγους από τη μητέρα μου Άννα Τουλ. Στον εκδοτικό μικρό εκείνο οίκο το σύγγραμμα αυτό χρειάστηκε πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Ο πατέρας μου άρχισε πια να καταρρέει λόγω της προχωρημένης του ηλικίας, έτσι δεν μπόρεσε να πάει τα βιβλία αυτά μοναχός του στα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, και κανένας δυστυχώς από εμάς δεν ενδιαφέρθηκε να τα πουλήσει. Κατέληξαν σε μια ντουλαπίτσα στο υπόγειο και τα έφαγαν τα ποντίκια... Αρχαία ελληνικά ο Χάρης Τουλ γνώριζε στην εντέλεια, το ίδιο και λατινικά, διαβάζοντας τον Όμηρο ή τον Βιργίλιο από το πρωτότυπο, δίχως ποτέ του να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή. Συνεργάστηκε με πολλά ιατρικά περιοδικά της εποχής του, ξενόγλωσσα, αγγλικά κυρίως, γερμανικά αλλά και γαλλικά. Τελείωσε τις σπουδές του στο Βερολίνο μαζί με τα τρία του αδέλφια, που έγιναν με τη σειρά τους άριστοι επιστήμονες. Έλαβε λίγο προτού αρρωστήσει το Αριστείο από την Ακαδημία Αθηνών, και πέθανε πλήρης ημερών δίχως να χάσει ευτυχώς τα λογικά του μετά από μια μακροχρόνια βασανιστική ασθένεια. Με τα δυο του παιδιά τον αδελφό μου κι εμένα δεν ασχολήθηκε σχεδόν
3/8/2019 3:28:54 PM
ΤΙΤΛΟΣ
Ἱστορικοὶ Περίπατοι ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Χάρης Τουλ ΔΙΑΣΚΕΥΗ
Μαρία Τουλ από το «Ιστορικαί Μελέται» ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Μαρία Τουλ LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2019
Μαρία Τουλ
ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Μάρτιος 2019 ISBN 978-960-564-752-0
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
Ἱστορικοὶ Περίπατοι Διασκευή: Μαρία Τουλ από το βιβλίο «Ἱστορικαὶ Μελέται» του Χάρη Τουλ
ΛΊΓΑ ΛΌΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΆΡΗ ΤΟΥΛ
Ο
καθηγητής της χειρουργικής Χάρης Τουλ ήταν ο πατέρας μου. Εκτός από αξιόλογος γιατρός είχε και τρομερές γνώσεις, γεωγραφικές, φιλοσοφικές, αστρονομικές, και ιδίως ιστορικές. Άνθρωπος χαμηλών τόνων, σοφός και σεμνός, έγραψε, αφού συνταξιοδοτήθηκε το 1967 αυτές τις τόσο βαθυστόχαστες ιστορικοϊατρικές μελέτες, έργο μιας ολόκληρης σίγουρα ζωής. Δυστυχώς το ογκώδες αυτό βιβλίο των εφτακοσίων και περισσοτέρων σελίδων δεν κυκλοφόρησε καθόλου στην αγορά, μοιράστηκε μονάχα σε γιατρούς, συγγενείς και φίλους φιλολόγους από τη μητέρα μου Άννα Τουλ. Στον εκδοτικό μικρό εκείνο οίκο το σύγγραμμα αυτό χρειάστηκε πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Ο πατέρας μου άρχισε πια να καταρρέει λόγω της προχωρημένης του ηλικίας, έτσι δεν μπόρεσε να πάει τα βιβλία αυτά μοναχός του στα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, και κανένας δυστυχώς από εμάς δεν ενδιαφέρθηκε να τα πουλήσει. Κατέληξαν σε μια ντουλαπίτσα στο υπόγειο και τα έφαγαν τα ποντίκια... Αρχαία ελληνικά ο Χάρης Τουλ γνώριζε στην εντέλεια, το ίδιο και λατινικά, διαβάζοντας τον Όμηρο ή τον Βιργίλιο από το πρωτότυπο, δίχως ποτέ του να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή. Συνεργάστηκε με πολλά ιατρικά περιοδικά της εποχής του, ξενόγλωσσα, αγγλικά κυρίως, γερμανικά αλλά και γαλλικά. Τελείωσε τις σπουδές του στο Βερολίνο μαζί με τα τρία του αδέλφια, που έγιναν με τη σειρά τους άριστοι επιστήμονες. Έλαβε λίγο προτού αρρωστήσει το Αριστείο από την Ακαδημία Αθηνών, και πέθανε πλήρης ημερών δίχως να χάσει ευτυχώς τα λογικά του μετά από μια μακροχρόνια βασανιστική ασθένεια. Με τα δυο του παιδιά τον αδελφό μου κι εμένα δεν ασχολήθηκε σχεδόν καθόλου. Ο Τζίμης Τουλ, ο γιος του, είχε κληρονομήσει την καταπληκτική του μνήμη, σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, και εργάστηκε χρόνια ατελείωτα σαν δημόσιος υπάλληλος στην Ε.Υ.Δ.Α.Π., γράφοντας μια ενδιαφέρουσα μελέτη στο περιοδικό Ιστορία για τους Παλαιολόγους και διαβάζοντας ολοένα σαν τον πατέρα του ιστορικά βιβλία με τόση ευκολία, λες και επρόκειτο για μυθιστορήματα! (Πέθανε εξήντα δύο ετών από έμφραγμα). Εγώ ήμουν δεκατρία χρόνια μικρότερή του, τον είχα λοιπόν σαν πατέρα μου. Πεζογράφος και ποιήτρια έγραψα σε μεγάλη μάλλον ηλικία πάρα πολλά βιβλία, είκοσι τρία στον αριθμό. Τα δεκαεπτά κυκλοφορούν πια στο εμπόριο. Στο τέλος λοιπόν της καριέρας μου σκέφτηκα να πάρω δεκατρείς μελέτες του πατέρα μου, τις λιγότερο —5—
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
ιατρικές, διασκευάζοντάς τις, και γράφοντάς τις στην καθομιλουμένη, από την καθαρεύουσα αρχαΐζουσα που ήταν, για να τις διαβάσουν και νεότεροι από μένα, άνετα πια. Εύχομαι το δέκατο όγδοο αυτό βιβλίο μου να είναι καλοτάξιδο. Ο Χάρης Τουλ έκανε μια πολύ προσεγμένη εργασία, που θα τη ζήλευαν και οι πιο γνωστοί σύγχρονοι ιστορικοί. Οι γνώσεις του ήταν απεριόριστες! Όλη του τη ζωή τον θυμάμαι καθισμένο στο γραφείο του με κάποιο μολύβι στο χέρι να κρατάει σημειώσεις από τα αμέτρητα ιστορικά αγγλικά βιβλία που διάβαζε. Ένας γείτονάς μας έλεγε πως ο γιατρός Χάρης Τουλ είναι μια φορητή βιβλιοθήκη, και δεν είχε άδικο! Τι κρίμα να μην εκλεγεί ακαδημαϊκός. Από όλους τους συναδέλφους του ήταν σίγουρα ο πιο μορφωμένος...
—6—
ΠΩΣ ΕΞΗΓΕΙΤΑΙ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΜΝΗΣΤΗΡΩΝ ΤΗΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ;
Τ
α ομηρικά, όπως είναι γνωστό, έπη, και συγκεκριμένα η Οδύσσεια, περιέχουν πολλές ασυνέπειες και αντιφάσεις. Γι’ αυτό κι όσοι ασχολήθηκαν με αυτά κατέληξαν σε δύο υποθέσεις: α) πως ο Όμηρος κατά τη συγγραφή τους συναρμολόγησε προϋπάρχοντα μικρότερα έπη, δίχως να μπορέσει να εξομαλύνει τις ανομοιότητες. Αυτή η γνώμη υποστηρίχθηκε κυρίως από Γερμανούς μελετητές, στην αρχή από του F.A. Wolf το 1975, και για την Οδύσσεια από τον A. Kirchhof το 1895, β) πως ο Όμηρος στηρίχθηκε από σωζόμενη άγραφη παράδοση, είτε αυτή είναι σε έμμετρο είτε σε πεζό λόγο. Δεν αποκλείεται κι εδώ η ύπαρξη νεότερων προσθηκών, δευτερεύουσας πάντως σημασίας. Η γνώμη αυτή προτιμάται από τους περισσότερους αγγλοσάξονες μελετητές και φαίνεται να κερδίζει τώρα τελευταία έδαφος. Το ομηρικό πρόβλημα, όπως νομίζουμε, είναι κυρίως χρονολογικής φύσης και εξαρτάται, αφ’ ενός από τον χρόνο εισαγωγής του φοινικικού αλφάβητου στην Ελλάδα και αφ’ ετέρου από την εποχή που έδρασε ο Όμηρος. Όπως πιστεύεται γενικά, το φοινικικό αλφάβητο δεν εισήχθηκε πριν από τα μέσα του 8ου αιώνα από τα διασωθέντα, συγκεντρωμένα γραπτά αποδεικτικά στοιχεία και από την εξέλιξη της φοινικικής γραφής. Αν ο Όμηρος τοποθετηθεί πριν από τα μέσα του 8ου αιώνα, τότε πιθανόν να διέθετε μονάχα προφορικές παραδόσεις. Αν όμως μετατεθεί στις αρχές του επομένου αιώνα, τότε ίσως χρησιμοποίησε και παλιότερα γραπτά έπη, που διασκεύασε και παρενέβαλε στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Εκτός πια κι αν χρησιμοποιήθηκε και η κρητο-μυκηναϊκή συλλαβική γραφή Β στην Κύπρο για την καταγραφή των πιο μεγάλων επών, δεδομένου πως το νησί αποτέλεσε το καταφύγιο πολλών Αχαιών από την ηπειρωτική Ελλάδα. Εκεί συντάχθηκαν ίσως τα Κυπριακά έπη, που αποδίδονται σε διάφορους ποιητές και περιέχονται στην ύλη των Τρωικών. Ίσως λοιπόν ορισμένα έπη, στην κυπριακή διάλεκτο, να διασώθηκαν από την κυπριακή γραφή, και να χρησίμεψαν σαν πρότυπο για τη συγγραφή ιωνικών επών. Αλλά γι’ αυτά ας κρίνουν άλλοι περισσότερο αρμόδιοι. Τα πρώτα πέντε, όπως είναι γνωστό, βιβλία της Οδύσσειας περιγράφουν το ταξίδι του Τηλέμαχου στην Πύλο και στη Σπάρτη για τη συλλογή πληροφοριών για την τύχη του Οδυσσέα. Ακολουθεί κατόπιν το ναυάγιο του Οδυσσέα στο νησί των Φαιάκων, και η αφήγηση των —7—
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
περιπλανήσεών του στον Αλκίνοο. Εκεί ο Οδυσσέας πληροφορείται για πρώτη φορά για την ύπαρξη των μνηστήρων της Πηνελόπης από τον Τειρεσία στον Άδην, τέσσερα δηλαδή χρόνια (!) πριν από την εμφάνισή τους. Τα ίδια επαναλαμβάνει και η Αθηνά στον ήρωα, μετά από μια επταετία από την αποβίβασή του δηλαδή από τους Φαίακες στην Ιθάκη. Είναι επομένως φανερό πως το επεισόδιο της Νεκυίας προστέθηκε αργότερα στον Νόστο του Οδυσσέα. Ο Τειρεσίας άλλωστε τίποτα το ουσιαστικό δεν προσθέτει στις οδηγίες της Κίρκης για το ταξίδι του Οδυσσέα. Προφανώς λοιπόν να έγινε η παρεμβολή της Νεκυίας για να συνδεθεί ο Νόστος με τη Μνηστηροφονία ή και με άλλα νεότερα έπη που να πραγματεύονται τη μετάβαση του ήρωα στη Θεσπρωτία, την προσφορά εκεί της θυσίας στον Ποσειδώνα και ίσως ο θάνατός του εξ αλός [δ]. Αν αυτό αληθεύει, τότε στον αρχικό Νόστο δεν γίνεται καμία αναφορά για τους μνηστήρες. Αυτό αποτελεί ένα επιχείρημα γι’ αυτούς που υποστηρίζουν πως ο Νόστος είναι ένα αυτοτελές έπος, που προστέθηκε μεταγενέστερα στη σημερινή Οδύσσεια. Πάντως σύμφωνα με αυτά που λέει η Αθηνά στον ήρωα, οι μνηστήρες της Πηνελόπης έκαναν την εμφάνισή τους τρία χρόνια πριν από την επιστροφή του. Αυτά συμφωνούν με όσα λέει και ο μνηστήρας Αντίνοος στον Τηλέμαχο, καθώς επίσης και με όσα αναφέρει η ψυχή του δολοφονημένου μνηστήρα Αμφιμέδοντα στον Άδη. Κατά τη σημερινή Οδύσσεια, οι περιπλανήσεις του Οδυσσέα βάστηξαν δέκα χρόνια, ενώ τα επτά τα πέρασε στο νησί της Καλυψώς. Άλλα δέκα όμως χρόνια βάσταξε και ο Τρωικός πόλεμος. Γεννιέται λοιπόν η απορία, γιατί άργησαν τόσο πολύ να εμφανιστούν οι μνηστήρες. Γιατί αν έρχονταν πιο πριν, τότε οι προϋποθέσεις γι’ αυτούς θα ήταν πολύ πιο ευνοϊκές, επειδή η Πηνελόπη θα ήταν ακόμη νέα κι ελκυστική, και ο γιός της Τηλέμαχος μικρό παιδί. Αλλά κι αν δεχτούμε πως ο φόβος μήπως γυρίσει ο Οδυσσέας από την Τροία είχε συγκρατήσει τους μνηστήρες, ποιός άραγε λόγος θα τους εμπόδιζε μια εφταετία μετά το τέλος του πολέμου να μη φανερωθούν; Παρουσιάστηκαν μονάχα όταν η Πηνελόπη κόντευε τα σαράντα της, θα ήταν λοιπόν αμφίβολο αν θα μπορούσε πια να τεκνοποιήσει. Το πιο σπουδαίο όμως ήταν πως ο Τηλέμαχος είχε κιόλας φτάσει στα πρόθυρα της ενηλικίωσης, οπότε η κάθε απόπειρα παραμερισμού του θα ήταν πολύ δύσκολη. Η διάρκεια λοιπόν του νόστου του Οδυσσέα φαίνεται πως με το πέρασμα του χρόνου παρετάθη, ίσως με την προσθήκη των επεισοδίων που περιλήφθηκαν από το έπος των Αργοναυτών (Λαιστρυγόνες, Κίρκη, Σειρήνες, Σκύλα και Χάρυβδη, Θρινακία). Κατά τον ίδιο όμως τρόπο —8—
ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ
παρατάθηκε και ο Τρωικός πόλεμος, γιατί με τις τότε δυνατότητες της ναυσιπλοΐας κι επιμελητείας, μια πολιορκία δέκα χρόνων με τη βαρυχειμωνιά στην Τροία αποκλειόταν. Ακόμη και κατά την κλασική εποχή μια τέτοια παράταση πολιορκίας θα ήταν αδύνατη. Αλλά και η εφτάχρονη παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς φαίνεται αδικαιολόγητη, δεδομένου μάλιστα πως ουδεμία δράση δε σημειώθηκε σε όλο αυτό το διάστημα. Αν αφαιρεθούν απ’ τον Νόστο τα εφτά αυτά χρόνια, τότε τα τρία που απομένουν συμφωνούν με το τριετές διάστημα της παρουσίας των μνηστήρων. Η προσέλκυση βέβαια αυτών προϋποθέτει και την ύπαρξη κινήτρων όπως λ.χ. η ομορφιά της Πηνελόπης ή τα πλούτη της και η ελπίδα πως μετά το γάμο τους με αυτήν, θα αποκτούσαν τη βασιλεία των νησιών. Η συνύπαρξη περισσότερων κινήτρων θα αύξανε σίγουρα την έλξη της Πηνελόπης, όπως στην περίπτωση της ωραίας Ελένης, που εκτός από την ομορφιά και τα πλούτη, πρόσφερε στο μέλλοντα σύζυγό της και την ελπίδα να διαδεχτεί στον θρόνο τον πατέρα της Τυνδάρεων. Αλλά όπως είπαμε η Πηνελόπη κατά το γυρισμό του Οδυσσέα κόντευε τα σαράντα. Εξάλλου ο ποιητής ποτέ δεν την αποκαλεί όμορφη, αλλά μονάχα με κάποια περιφρόνηση. Το ότι λοιπόν ο μνηστήρας Ευρύμαχος θαύμασε κάποτε το είδος και το μέγεθος της ομορφιάς της αποτελεί μάλλον φιλοφρόνηση. Γι’ αυτό τον λόγο και η Πηνελόπη απαντάει πως οι θεοί κατέστρεψαν την ομορφιά της. Το κάλλος της επομένως, αποκλειόταν να ήταν το κίνητρο για τη συρροή των μνηστήρων. Να ήταν άραγε ο πλούτος; Αν όμως κρίνουμε από την κλασική Ελλάδα, βλέπουμε πως οι γυναίκες ούτε την κυριότητα κατείχαν της οικογενειακής τους περιουσίας, ούτε και το δικαίωμα να τη διαχειριστούν. Από την ομηρική κιόλας εποχή, τη διαχείρισή της την αναλαμβάνουν οι κύριοι, δηλαδή οι κηδεμόνες των γυναικών. Αυτοί ήταν ο πατέρας και οι αδελφοί της ή αν αυτοί δεν υπήρχαν, οι πατρικοί θείοι ή οι ξάδελφοι, μετά το γάμο ο σύζυγoς, και αν χήρευαν ο ενήλικας πια γιός τους. Όταν λ.χ. ο Οδυσσέας αναχώρησε για την Τροία, ανέθεσε τη διαχείριση του σπιτιού του στον φίλο του Μέντορα. Πιο φυσικό θα ήταν βέβαια να την αναθέσει στον πατέρα του Λαέρτη που ζούσε ακόμη. Αλλά ο ρόλος του αποτελεί άλλο ένα αίνιγμα της Οδύσσειας στο οποίο θα επανέλθουμε. Ώστε λοιπόν η Πηνελόπη όχι μονάχα δεν μπορούσε να διαθέσει την οικογενειακή της περιουσία, αλλά κι εκείνος που επιθυμούσε να την παντρευτεί έπρεπε να καταβάλει και έδνα στον κύριό της.
—9—
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
Για τις διάφορες μορφές γάμων στους ομηρικούς χρόνους έγιναν πολλές συζητήσεις, και οι γνώμες τους συχνά διαφέρουν. Θα ακολουθήσουμε τη γνώμη του W.C. Lacey ως την πιο πιθανή. Σύμφωνα με αυτόν, στην αριστοκρατική κοινωνία των ομηρικών επών, επικρατούσαν δύο μορφές γάμου: α) Η εξαγορά της νύφης από τον μνηστήρα, ο οποίος έπρεπε να καταβάλλει στον πατέρα ή στον κύριό της τα έδνα (και αυτός ακόμη ο πατέρας των θεών δέχτηκε να λάβει από τον Ήφαιστο έδνα για να συναινέσει στον γάμο του με την Αφροδίτη). Η μορφή αυτού του γάμου συνηθιζόταν κατά την περίπτωση που η νύφη ακολουθούσε τον σύζυγό της στο σπίτι του. Τα έδνα δίνονταν βέβαια κατά την τέλεση του γάμου. Γι’ αυτό, αν ο γάμος διαλυόταν εξ’ αιτίας της γυναίκας, αν επρόκειτο δηλαδή για μοιχεία ή εγκατάλειψη της συζυγικής στέγης, ο σύζυγος είχε το δικαίωμα να απαιτήσει την επιστροφή των έδνων (τοιουτοτρόπως έπραξε και ο Ήφαιστος μετά τη μοιχεία της Αφροδίτης). β) Η έκδοση της νύφης από τον κύριό της μπορούσε να γίνει και δίχως την καταβολή των έδνων (ανάεδνος), για τις υπηρεσίες που είχε προσφέρει ή που επρόκειτο να προσφέρει σ’ αυτόν ο μνηστήρας. Σε αυτή τη μορφή του γάμου ο μνηστήρας παρέμενε κοντά στον πεθερό του ή στον κύριο της κοπέλας, ο οποίος του χορηγούσε την κατοικία ή και άλλα δώρα. Ο Αγαμέμνονας έδωσε λ.χ. στον Αχιλλέα την κόρη του ανάεδνο και εφτά μεσσηνιακές πόλεις, για τη βοήθειά του κατά τον Τρωικό πόλεμο και ο Αλκίνοος προτείνει, στον άγνωστό του ακόμη Οδυσσέα, για σύζυγο την κόρη του προσφέροντάς του συγχρόνως σπίτι και χτήματα. Και η μορφή αυτή του γάμου αποτελούσε κατ’ ουσίαν εξαγορά της νύφης από τον μνηστήρα, έναντι των υποχρεώσεων που αναλάμβανε. Ανεξάρτητα όμως από τα έδνα, ανταλλάσσονταν και δώρα μεταξύ του μνηστήρα και του κυρίου της κόρης ή προσφέρονταν σε κείνη εκ μέρους και των δύο. Τέτοια δώρα ζήτησε και η Πηνελόπη προκειμένου να εκλέξει τον μέλλοντα σύζυγό της μεταξύ των μνηστήρων. Ο Οδυσσέας, που παρίστατο εκεί μεταμφιεσμένος, όχι μόνο το θεώρησε αξιοκατάκριτο, αλλά και το απέρριψε εντελώς. Πράγματι οι μνηστήρες πρόσφεραν τα ζητούμενα αυτά δώρα, όπως ο Αντίνοος, ο Ευρύμαχος, ο Πείσανδρος κ.λπ. Τα δώρα, αντίθετα με τα έδνα, δεν επιστρέφονταν σε περίπτωση που ο γάμος ματαιωνόταν ή διαλυόταν. Δεν γνωρίζουμε ποια ήταν η αξία των έδνων που καταβάλλονταν, εν σχέση προς τα δώρα που ανταλλάσσονταν μεταξύ του πατέρα και του μνηστήρα της κόρης. Τέτοια δώρα λάμβανε και η αρραβωνιασμένη, — 10 —
ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ
όπως λ.χ. η Πηνελόπη από τους μνηστήρες. Ο M.I. Finley υποστηρίζει πως τα έδνα επιστρέφονταν στο μνηστήρα με τη μορφή δώρων. Πως τα έδνα δίνονταν για να αποζημιώσουν τον κύριο της κοπέλας για τα έξοδα του γάμου. Το έθιμο όμως της εξαγοράς της νύφης, που ισχύει στους περισσότερους πρωτόγονους λαούς, δεν συνηγορεί υπέρ των απόψεων του Finley. Ο Όμηρος ποτέ δεν μιλάει σχετικά με την προίκα (φερνή), όπως φαίνεται λοιπόν ο θεσμός αυτός αγνοείτο από τους Αχαιούς. Η αξία τόσο των έδνων, όσο και των δώρων προς τη νύφη (μειλίων), εξαρτιόταν από τον πλούτο τόσο του μνηστήρα όσο και του πατέρα. Τα περίεργα αυτά έθιμα οφείλονταν πιθανόν στο γεγονός ότι οι Αχαιοί αριστοκράτες ήταν κυρίως κτηνοτρόφοι. Αυτό προκύπτει και από την απαρίθμηση της περιουσίας του Οδυσσέα. Γιατί είχε δώδεκα αγέλες βοδιών και ισάριθμα επίσης πρόβατα στην Ακαρνανία και έντεκα αγέλες κατσικιών και γουρουνιών στην Ιθάκη. Το ότι τα έδνα αποτελούνταν ιδίως από βόδια ή πρόβατα αποδεικνύει και η ονομασία των θυγατέρων αλφεσίβοιαι, δηλαδή προμηθεύτριες βοδιών. Ο Ιφιδάμας, όπως αναφέρεται, κατέβαλλε στον πεθερό του Κίσση ως έδνα εκατό βόδια και χίλια προβατοερίφια. Όπως λοιπόν φαίνεται ο Οδυσσέας και οι υπόλοιποι ομηρικοί βασιλιάδες δεν είχαν έγγειο περιουσία, αλλά μονάχα δικαιώματα νομής σε ορισμένες εκτάσεις, και μονάχα μετά την επικράτηση της καλλιέργειας της γης, όταν η ιδιοκτησία απέβη έγγειος, άρχισαν να λαβαίνουν οι κόρες προίκα, που αποτελούνταν συνήθως από χρήματα και κινητά. Για να συγκρίνουμε τις συνήθειες αυτές, θα αναφέρουμε τα έθιμα του γάμου στη Μεσοποταμία, μια κατ’ εξοχήν γεωργική χώρα (Lacey). Κι εκεί ο μνηστήρας πρόσφερε έδνα (Tirhatum), που αποτελούνταν από αργυρά συνήθως νομίσματα. Έδινε επίσης και δώρα (Biblum) για να αποζημιώσει τους γονείς για τα έξοδα του γάμου. Αλλά και η νύφη λάβαινε προίκα (Seriktum) μεγαλύτερης συνήθως αξίας από τα έδνα. Η προίκα ήταν κτηματική, επειδή η κόρη είχε μερίδιο στην οικογενειακή περιουσία, που ανερχόταν στο 1/3 των αρσενικών απογόνων. Δινόταν για τη διατροφή εκείνης και των παιδιών της ένα μερίδιο, που τελικά κατέληγε σε αυτά. Αν εκείνη πέθαινε δίχως να τεκνοποιήσει, τότε η προίκα δινόταν στην οικογένειά της, που όφειλε να επιστρέψει στον σύζυγο τα καταβληθέντα έδνα. Η ανάμνηση του εθίμου της εξαγοράς της νύφης διατηρούταν μέχρι τον Αριστοτέλη, επειδή αναφέρει πως στην αρχαϊκή αποχή οι Έλληνες τὰς γυναίκας ἐωνοῦντο. Στα ομηρικά έπη αναφέρονται δώδεκα παραδείγματα μνηστήρων που κατέβαλαν έδνα. Για την Πηνελόπη όμως — 11 —
160 × 230 SPINE: 12.7 FLAPS: 70
Απόσπασμα από το βιβλίο
Δ
ISBN 978-960-564-752-0
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
0_cover_istorikoi peripatoi.indd 1
Ἱστορικοὶ Περίπατοι
εν πρόκειται να συνεχίσουμε τη συζήτηση για το αν η ομηρική Ιθάκη αντιστοιχεί με τη σημερινή. Γι’ αυτήν άλλωστε έχει χυθεί πολύ μελάνι από την εποχή του Θ. Κουρούκλη το 1893, του H. Draheim το 1894, και του W. Doerpfeld το 1902. Την αφορμή για την αναζήτηση της ομηρικής Ιθάκης, έδωσαν οι εργασίες του R. Hercher, όπου υποστηριζόταν πως η γεωγραφία του ποιητή της Οδύσσειας ήταν ολότελα φανταστική. Στην κρίση αυτή, στηρίχθηκε ιδιαίτερα στο χωρίο της Οδύσσειας 9, 21-8. Εκεί ο Οδυσσέας δίνει στον βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοο πληροφορίες για την καταγωγή του και για την κατοικία του. Οι στίχοι στους οποίους γίνεται λόγος έχουν ως εξής: ναιετάω δ’ ’Iθάκην εὐδείελον ἐν δ’ ὄρος αὐτή | Νήριτον εἰνοσίφυλλον ἀριπρεπές ἀμφί δέ νῆσοι | πολλαί ναιετάουσι μάλα σχεδόν ἀλλήλῃσι. | Δουλίχιόν τε, Σάμη τε καί ὑλήεσσα Ζάκυνθος | αὐτή δέ χθαμαλή, πανυπερτάτη εἶν’ ἀλί κεῖται | πρός ζόφον αἱ δέ τ’ ἄννευθε πρός ἠῷ τ’ ἠέλιόν τε | τρηχεῖ ἀλλ’ ἀγαθή κουροτρόφος οὔ τοι ἐγώ γε | ἧς γαίης δύναμαι γλυκερώτερον ἄλλο ἰδέσθαι. Στους ανωτέρω στίχους και δίχως εξεζητημένες ερμηνείες ο ποιητής με το στόμα του Οδυσσέα λέει πως η Ιθάκη σε σχέση με τα γύρω της νησιά Δουλίχιο, Σάμη και Ζάκυνθο, κείται η τελευταία προς τα δυτικά της θάλασσας, ενώ οι άλλες βρίσκονται προς τα ανατολικά αυτής. Όπως όμως είναι γνωστό, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, γιατί η Ιθάκη βρίσκεται ανατολικά και βορειοανατολικά της Κεφαλλονιάς, βόρεια της Ζακύνθου και νότια της Λευκάδας, πάντως όχι δυτικά από αυτές. Μονάχα για τη Ζάκυνθο θα μπορούσε να υποστηριχθεί, πως ενώ δυτικά βρίσκεται στο ίδιο μήκος με την Ιθάκη, ανατολικά την υπερβαίνει γύρω στα 15 χιλιόμετρα, λόγω του μεγαλύτερου όγκου της.
ΧΑΡΗΣ ΤΟΥΛ
καθόλου. Ο Τζίμης Τουλ, ο γιος του, είχε κληρονομήσει την καταπληκτική του μνήμη, σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, και εργάστηκε χρόνια ατελείωτα σαν δημόσιος υπάλληλος στην Ε.Υ.Δ.Α.Π., γράφοντας μια ενδιαφέρουσα μελέτη στο περιοδικό Ιστορία για τους Παλαιολόγους και διαβάζοντας ολοένα σαν τον πατέρα του ιστορικά βιβλία με τόση ευκολία, λες και επρόκειτο για μυθιστορήματα! (Πέθανε εξήντα δύο ετών από έμφραγμα). Εγώ ήμουν δεκατρία χρόνια μικρότερή του, τον είχα λοιπόν σαν πατέρα μου. Πεζογράφος και ποιήτρια έγραψα σε μεγάλη μάλλον ηλικία πάρα πολλά βιβλία, είκοσι τρία στον αριθμό. Τα δεκαεπτά κυκλοφορούν πια στο εμπόριο. Στο τέλος λοιπόν της καριέρας μου σκέφτηκα να πάρω δεκατρείς μελέτες του πατέρα μου, τις λιγότερο ιατρικές, διασκευάζοντάς τις, και γράφοντάς τις στην καθομιλουμένη, από την καθαρεύουσα αρχαίζουσα που ήταν, για να τις διαβάσουν και νεότεροι από μένα, άνετα πια. Εύχομαι το δέκατο όγδοο αυτό βιβλίο μου να είναι καλοτάξιδο. Ο Χάρης Τουλ έκανε μια πολύ προσεγμένη εργασία, που θα τη ζήλευαν και οι πιο γνωστοί σύγχρονοι ιστορικοί. Οι γνώσεις του ήταν απεριόριστες! Όλη του τη ζωή τον θυμάμαι καθισμένο στο γραφείο του με κάποιο μολύβι στο χέρι να κρατάει σημειώσεις από τα αμέτρητα ιστορικά αγγλικά βιβλία που διάβαζε. Ένας γείτονάς μας έλεγε πως ο γιατρός Χάρης Τουλ είναι μια φορητή βιβλιοθήκη, και δεν είχε άδικο! Τι κρίμα να μην εκλεγεί ακαδημαϊκός. Από όλους τους συναδέλφους του ήταν σίγουρα ο πιο μορφωμένος...
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Ο καθηγητής της χειρουργικής Χάρης Τουλ ήταν ο πατέρας μου. Εκτός από αξιόλογος γιατρός είχε και τρομερές γνώσεις, γεωγραφικές, φιλοσοφικές, αστρονομικές, και ιδίως ιστορικές. Άνθρωπος χαμηλών τόνων, σοφός και σεμνός, έγραψε, αφού συνταξιοδοτήθηκε το 1967 αυτές τις τόσο βαθυστόχαστες ιστορικοιατρικές μελέτες, έργο μιας ολόκληρης σίγουρα ζωής. Δυστυχώς το ογκώδες αυτό βιβλίο των εφτακοσίων και περισσοτέρων σελίδων δεν κυκλοφόρησε καθόλου στην αγορά, μοιράστηκε μονάχα σε γιατρούς, συγγενείς και φίλους φιλολόγους από τη μητέρα μου Άννα Τουλ. Στον εκδοτικό μικρό εκείνο οίκο το σύγγραμμα αυτό χρειάστηκε πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί. Ο πατέρας μου άρχισε πια να καταρρέει λόγω της προχωρημένης του ηλικίας, έτσι δεν μπόρεσε να πάει τα βιβλία αυτά μοναχός του στα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, και κανένας δυστυχώς από εμάς δεν ενδιαφέρθηκε να τα πουλήσει. Κατέληξαν σε μια ντουλαπίτσα στο υπόγειο και τα έφαγαν τα ποντίκια... Αρχαία ελληνικά ο Χάρης Τουλ γνώριζε στην εντέλεια, το ίδιο και λατινικά, διαβάζοντας τον Όμηρο ή τον Βιργίλιο από το πρωτότυπο, δίχως ποτέ του να φοιτήσει στη Φιλοσοφική Σχολή. Συνεργάστηκε με πολλά ιατρικά περιοδικά της εποχής του, ξενόγλωσσα, αγγλικά κυρίως, γερμανικά αλλά και γαλλικά. Τελείωσε τις σπουδές του στο Βερολίνο μαζί με τα τρία του αδέλφια, που έγιναν με τη σειρά τους άριστοι επιστήμονες. Έλαβε λίγο προτού αρρωστήσει το Αριστείο από την Ακαδημία Αθηνών, και πέθανε πλήρης ημερών δίχως να χάσει ευτυχώς τα λογικά του μετά από μια μακροχρόνια βασανιστική ασθένεια. Με τα δυο του παιδιά τον αδελφό μου κι εμένα δεν ασχολήθηκε σχεδόν
3/8/2019 3:28:54 PM