170 × 240 SPINE: 20 FLAPS: 90
Έ
ISBN 978-960-564-928-9
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕÌÉ×. ÌÉ×.ÌÐÅËËÏÕ ÌÐÅËËÏÕ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ
λληνες και Ευρωπαίοι άνθρωποι του πνεύματος ύμνησαν τα δημοτικά μας τραγούδια. Οφείλουμε οι νεοέλληνες αυτόν τον εθνικό μας θησαυρό να τον διαφυλάξουμε. Τα διαμάντια αυτά της ποίησης του λαού μας δεν πρέπει να χαθούν στο φαράγγι της λησμονιάς, αλλά να περισωθούν και να μείνουν ως παρακαταθήκη στο εθνικό θησαυροφυλάκιο. Ο οδοστρωτήρας και η λαίλαπα της παγκοσμιοποίησης να μην επιτρέψουμε να τα εξαφανίσει. Στο πνεύμα αυτό κινείται και το συγκεκριμένο βιβλίο με τα δημοτικά τραγούδια. Τα περισσότερα από αυτά είναι γνωστά και τραγουδιούνται σε όλον τον ελλαδικό χώρο. Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή των δημοτικών τραγουδιών. Η πρωτοτυπία του βιβλίου βρίσκεται στις εμπεριστατωμένες μελέτες, στα κείμενα αξιόλογων πνευματικών ανθρώπων, στην έρευνα, στην ανάλυση και σε πολλά άλλα στοιχεία που αναδεικνύουν τη σπουδαιότητα του δημοτικού μας τραγουδιού. Για το βιβλίο εκφράστηκαν ευνοϊκά εκλεκτοί δημοσιογράφοι και εκπαιδευτικοί με άρθρα τους στις εξής εφημερίδες: «Πρωϊνός Λόγος (εφημερίδα Ιωαννίνων) 10-2-2010, 17-6-2010, 5-7-2013, 10-72013, Ηπειρωτικόν Μέλλον (εφημερίδα Αθηνών) – Ιούνιος 2010». Στις 30 Ιουνίου 2013 έγινε παρουσίαση του βιβλίου από τον καθηγητή και αντιπρύτανη τότε του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γεώργιο Καψάλη, μετά από πρόσκληση όλων των πνευματικών και πολιτιστικών συλλόγων όλων των χωριών της κοιλάδας Δωδώνης. Στο τέλος της εκδήλωσης μίλησε με λίγα λόγια για τη σημασία των δημοτικών τραγουδιών και ο καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Άγγελος Ευαγγέλου. Το βιβλίο αποτελείται από δύο μεγάλες ενότητες (Α’ και Β’ μέρος). Στο Α΄μέρος περιλαμβάνονται ειδικές μελέτες πάνω στο δημοτικό τραγούδι καθώς και σχετικά κείμενα. Στο Β΄μέρος περιλαμβάνονται αντιπροσωπευτικά τραγούδια και από τις 14 κατηγορίες των δημοτικών τραγουδιών. Της κάθε κατηγορίας προηγείται περιγραφή και εξήγηση του περιεχομένου της. Όπου υπήρχε δυνατότητα, στο βιβλίο καταχωρήθηκαν και σχετικές φωτογραφίες (Η μάνα στο δημοτικό τραγούδι, καθώς και στα Ιστορικά και Κλέφτικα τραγούδια).
ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ - -ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ - -ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ) ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ) ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ - ΚΕΙΜΕΝΑ - ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ)
ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ 2010 2010 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ο σ ε λ ότ ο ς
ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ 2010
Γεννήθηκε Γεννήθηκε στους στους Δραμεσούς Δραμεσούς ΔωΔω������������ ������������ ���. ���. ������� ������� δώνης δώνηςκαι καιείναι είναιαπόφοιτος απόφοιτοςτης τηςΖωσιΖωσι��������� �������������� �������������� ���������������� ������������������ �������������� ������������ ��� μαίας μαίας Σχολής ΣχολήςΙωαννίνων. Ιωαννίνων. ��������� ��������� ������ ������ ���������. ���������. Επειδή Επειδή πρώτευσε πρώτευσε στις στις εισαγωγικές εισαγωγικές ������ ������ �������� �������� ���� ���� ����������� ����������� ���������, ���������, �������� �������� ������Γεννήθηκε στους Δραμεσούς Δω- ���������������������� ���. ������� εξετάσεις, εξετάσεις, σπούδασε σπούδασε μεμευποτροφία υποτροφία ��� ������ ������������ ��������� �������� �������� ���������� ���������� (�.�.�.) (�.�.�.)�������������� ������������ δώνης και είναι απόφοιτος της Ζωσιτου τουΙδρύματος Ιδρύματος Κρατικών Κρατικών ΥποτροφιΥποτροφι������ ������ ���� �������� �������� ����������� ����������� �������� �������� ���������. ���������. ��������� ����� ��������� ������� ��� ����� ��������� ��� μαίας Σχολής Ιωαννίνων. ������� ������� ��� ��� ������������� ������������� �������� �������� ��� ��� ������������ ������������ ������, ών ών (Ι.Κ.Υ.) (Ι.Κ.Υ.) και καιτελείωσε τελείωσε με με άριστα άριστα τητη ������, ��������� ������ ���������. Επειδή πρώτευσε στις εισαγωγικές ��� ��� ����������� ����������� ���������� ���������� ��� ��� ���� ���� ������� ������� ����� ����� (�.�.�.�.�.). (�.�.�.�.�.). ������ �������� ���� ����������� ���������, �������� �� ������Ζωσιμαία Ζωσιμαία Παιδαγωγική Παιδαγωγική Ακαδημία Ακαδημία ΙωΙωεξετάσεις, σπούδασε με υποτροφία ���������� �������� �������� ��� ������������ ��������� ���� ������������ �������� ���������� ���������� ��� ��� ���������� ��������� �������� ���������� (�.�.�.) ��� �������� �� αννίνων. αννίνων. ������ ������ ������ ��� ��� ����������� ����������� �/���� �/���� �������� �������� ������ �������� του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφι������ �� �������� ����������� �������� ���������. Φοίτησε Φοίτησεστη στηΜετεκπαίδευση ΜετεκπαίδευσηΔαΔα- �������� ������������ ������������ ���/���. ���/���. ������� ���(Ι.Κ.Υ.) ������������� ��������με ���άριστα ������������ ών και τελείωσε τη ������, σκάλων σκάλων στο στο������� Πανεπιστήμιο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθηνών, ������ ������ ����������� ����������� ������� ��� ��� ������ ������ �������. �������. �������� ����������� ��� ��� ����������� ���������� ��� ���� ������� ����� (�.�.�.�.�.). Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωστο στο Παιδαγωγικό Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ινστιτούτο και και στην στην ������������� ������������� �� �� ���������� ���������� ��� ��� ���������. ���������. ����� ����� ����� ����� ����������� ����������� ���������� �������� ��� ��������� ���� �������� ���������� αννίνων. Πάντειο Πάντειο Σχολή Σχολή (Π.Α.Σ.Π.Ε.). (Π.Α.Σ.Π.Ε.). �������� �������� ��� ��� ��� �������� �������� ���������� ���������� ������ ���������� ���������� �������._ �������._ ������ ������ ��� ����������� �/���� �������� ��� �������� Φοίτησε στη Μετεκπαίδευση ΔαΔιορίστηκε Διορίστηκεδάσκαλος δάσκαλοςκαι καιυπηρέυπηρέ������������ ���/���. σκάλων στοακριτική Πανεπιστήμιο Αθηνών, ������ τησε ����������� ������� ���Περιφέρεια ������ �������. �������� ��� τησεστην στην ακριτική Περιφέρεια ΞάνΞάνστο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και στην ������������� �� ���������� ���Θεσσαλονίκη ���������. ����� ����� ����������� θης θης και καιστη στη Θεσσαλονίκη Δ/ντής Δ/ντής ��������� ������: ��������� ������: Πάντειο Σχολή (Π.Α.Σ.Π.Ε.). �������� ��� ��� �������� ���������� ��� ���������� �������._ σχολείων σχολείωνκαι καιΓραφείου ΓραφείουΠρωτοβάθμιΠρωτοβάθμι����� �������� ������� 1. 1. ���� ����� �������� ������� δάσκαλος και υπηρέαςΔιορίστηκε αςΕκπαίδευσης. Εκπαίδευσης. (��������� �������� ��������) (��������� �������� ��������) τησε στην ακριτική Περιφέρεια ΞάνΕγραψε Εγραψε λαογραφικές λαογραφικές μελέτες μελέτες και και ������� ������ 2. 2.������� ������ ������ και στη Θεσσαλονίκη Δ/ντής ���������θης ������: τοπική τοπικήιστορία. ιστορία.Εργασίες Εργασίεςτου τουδημοσιδημοσισχολείων και Γραφείου Πρωτοβάθμιεύτηκαν εύτηκαν σεσε εφημερίδες εφημερίδες και και περιοδικά. περιοδικά. 1. �� ����� �������� ������� αςΕίναι Εκπαίδευσης. Είναι μέλος μέλος πνευματικών πνευματικώνσυλλόγων συλλόγων (��������� �������� ��������) Εγραψε λαογραφικές μελέτες και 2. ������� ��� ������ και και της τηςΕταιρίας Εταιρίας Λογοτεχνών Λογοτεχνών και και ΣυγΣυγτοπική ιστορία. Εργασίες του δημοσιγραφέων γραφέωνΗπείρου. Ηπείρου. εύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Είναι μέλος βιβλία: πνευματικών συλλόγων Εκδοθέντα Εκδοθέντα βιβλία: και της Εταιρίας Λογοτεχνών και Συγ1. 1.ΤοΤο χωριό χωριόΔραμεσοί ΔραμεσοίΔωδώνης Δωδώνης γραφέων Ηπείρου. (Συνοπτική (Συνοπτική ιστορική ιστορικήαναδρομή) αναδρομή) 2.2.Βιώματα Βιώματακαι καιμνήμες μνήμες Εκδοθέντα βιβλία: (1940-1965) (1940-1965) 1. 3.Το χωριό Δραμεσοί Δωδώνης 3.Λαογραφία Λαογραφία Δραμεσών Δραμεσών Ιωαννίνων Ιωαννίνων (Συνοπτική ιστορική αναδρομή) 2. Βιώματα και μνήμες (1940-1965) 3. Λαογραφία Δραμεσών Ιωαννίνων
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΜΙΧ. ΜΠΕΛΛΟΥ
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ – ΚΕΙΜΕΝΑ – ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ)
«Σ’ αγαπώ σα λεβέντικο τραγούδι της Ηπείρου! Εσύ ποτέ δε μέθυσες απ’ το κρασί του ονείρου» ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010
1
ΤΙΤΛΟΣ
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ - ΚΕΙΜΕΝΑ - ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ) ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Κωνσταντίνος Μιχ. Μπέλλος ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ
‘‘Ο μπιστικός’’, Σπύρου Βασιλείου Ξυλογραφία της κατοχής ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟΥ
Το τζαμί του Ασλάν πασά και η λίμνη της κυρα-Φροσύνης LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2010 Κωνσταντίνος Μιχ. Μπέλλος Δελφών 42, 54641, Θεσσαλονίκη, τηλ.: 2310826398 ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Θεσσαλονίκη, 2010 ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Μάιος 2020 ISBN 978-960-564-928-9
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:
Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ.: 210 6431108 ocelotos@ocelotos.gr www.ocelotos.gr
Στα παιδιά μου Μιχάλη και Σωτήρη
3
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ…………………………………………………………… ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ…………………………………..
7 11
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ – ΚΕΙΜΕΝΑ Μορφολογία των δημοτικών τραγουδιών………………. Τι είπαν για το δημοτικό τραγούδι………………………….. Αρχαιοελληνικά στοιχεία στο δημοτικό τραγούδι….. Κοντά στις ρίζες και με τους παραδοσιακούς χορούς… Η μάνα στο δημοτικό τραγούδι……………………………… Η φύση στο δημοτικό τραγούδι…………………………….. Η θρησκευτικότητα μέσα απ’ το δημοτικό τραγούδι….. Του γιοφυριού της Άρτας………………………………………. Ηπειρώτικη Μουσική……………………………………………..
17 36 55 68 81 92 102 106 119
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ Το Ηπειρώτικο δημοτικό τραγούδι………………………… Ιστορικά τραγούδια……………………………………………….. Κλέφτικα τραγούδια………………………………………………. Ληστρικά τραγούδια……………………………………………... Ακριτικά τραγούδια……………………………………………….. Παραλογές…………………………………………………………….. Τραγούδια της αγάπης…………………………………………… Τραγούδια του γάμου…………………………………………….. Τραγούδια της ξενιτιάς…………………………………………..
5
129 133 179 191 201 209 221 277 285
Θρησκευτικά τραγούδια – Κάλαντα………………………. Νανουρίσματα – Ταχταρίσματα………………………………. Μοιρολόγια……………………………………………………………… Γνωμικά – Διδακτικά τραγούδια………………………………. Εργατικά τραγούδια…………………………………………………. Σατιρικά τραγούδια…………………………………………………. Επίμετρο………………………………………………………………….. Βιβλιογραφία…………………………………………………………… Κριτική βιβλίου………………………………………………………..
6
293 303 311 319 327 337 343 365 373
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι σήμερα ο ελληνικός λαός αγάπησε τον ποιητικό λόγο και το τραγούδι. Συνέχεια αυτού του ποιητικού λόγου είναι και το δημοτικό τραγούδι, που αποτελεί μέγιστη κληρονομιά για το λαό μας. Το γνήσιο, το ατόφιο δημοτικό τραγούδι συγκινεί και είναι ιδιαίτερα συνυφασμένο με την ύπαιθρο και τους ανθρώπους των χωριών μας. Σ’ ένα απ’ αυτά τα χωριά πρωτάκουσα κι εγώ τα ανεπανάληπτα αυτά τραγούδια, που έχουν σημαδέψει βαθιά την ψυχή μου. Στο όμορφο, καταπράσινο χωριό μου, τους Δραμεσούς Δωδώνης, είχα τα πρώτα ακούσματα. Εκεί στους πρόποδες του επιβλητικού όρους της Ολύτσικας, του όρους του Δωδωναίου Δία, ζυμώθηκε η ζωή μου με τους φθόγγους και τις μελωδίες των ηπειρώτικων δημοτικών τραγουδιών. Ο ήχος του κλαρίνου, ο χορός σε διπλές σειρές, σε πασχαλιές και πανηγύρια και οι άλλες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής αποτελούν τις πιο γλυκιές αναμνήσεις και τα πιο έντονα βιώματά μου. Αν από μικρός δεν έζησες και δε γνώρισες από κοντά τη λαϊκή ζωή του χωριού, είναι πολύ δύσκολο να νιώσεις την ομορφιά που κρύβουν αυτά τα βιώματα. Άλλο να μάθεις κάτι και άλλο να το βιώσεις. Είναι, στ’ αλήθεια, όμορφες οι αναμνήσεις και τα βιώματα του καιρού εκείνου, ειδικά τώρα που έχουν πέσει πολλά χιόνια στο κεφάλι. «Τώρα που κουρασμένος κι αδυνατισμένος καθίζεις στον ίσκιο των χρόνων σου, για να ξεκουραστείς και να δυναμώσεις»1. Η ανθρώπινη ψυχή δένεται με τη γενέτειρα και εκδηλώνεται με το δυνατό συναίσθημα της νοσταλγίας. Θέλει να γυρίσει πίσω να θυμηθεί και να πα1
Αργ. Εφταλιώτη, Άπαντα τ. Α’, σελ. 304, Αθήνα 1952.
7
τήσει το πατρικό χώμα, για να πάρει δυνάμεις, όπως ο μυθικός Ανταίος. Αγκυλωμένοι οι παλιότεροι με τα παλιά… Ο σύγχρονος πολιτισμός πρόσφερε μεν στον άνθρωπο, με τις καινούριες ανακαλύψεις και την εξέλιξη, πολλά υλικά αγαθά και χάρισε στη ζωή του περίσσια άνεση, όμως τον απομάκρυνε από τις ρίζες του και του στέρησε την πηγαία χαρά, που έδινε η συνέχεια της παραδοσιακής ζωής. Συγκεντρώθηκαν οι άνθρωποι στις πόλεις κι ερήμωσαν τα χωριά. Ευτυχώς, είναι παρήγορο το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια άρχισε μια αντίστροφη κίνηση. Με την αγάπη στη φύση και στο ήσυχο περιβάλλον του χωριού αρκετοί ξενιτεμένοι γυρίζουν άλλοι μόνιμα κι άλλοι για λίγο στις πατρογονικές εστίες. Η επιστροφή αυτή δίνει κάποια βάσιμη ελπίδα, πως το δημοτικό τραγούδι δε βαδίζει σε αφανισμό, αλλά σε αναθέρμανση. Αυτό μαρτυρούν οι χοροί και τα τραγούδια στα καλοκαιρινά πανηγύρια στην Ήπειρο και σ’ άλλα μέρη. Δεν υστερούν σε ανάλογες πολιτιστικές εκδηλώσεις και οι πόλεις. Ηπειρώτες της διασποράς έχουν δημιουργήσει στους τόπους όπου ζουν, εργάζονται, προκόβουν και διακρίνονται, τους δικούς τους αξιόλογους Εκπολιτιστικούς Συλλόγους και Οργανισμούς σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και σ’ άλλες πόλεις και μέσα απ’ αυτούς προβάλλουν με παραδοσιακές στολές τους χορούς και τα τραγούδια της ιδιαίτερης πατρίδας. Ανοίγει ενθαρρυντικά η αυλαία του χτες και ο φεγγίτης για το αύριο όλο και μεγαλώνει, με κάποια αισιόδοξη ενατένιση. Αυτή την αναθέρμανση του δημοτικού τραγουδιού και το φως της ελπίδας για επιστροφή στις ρίζες προσπαθώ να διατηρήσω και με την καινούρια μου αυτή λαογραφική εργασία, που είναι προϊόν πολύχρονης προσπάθειας. Δεν κομίζω κάτι το καινούριο. Έχουν ασχοληθεί με το θέμα αρκετοί αξιόλογοι 8
συγγραφείς. Θέλω να πιστεύω ότι κάτι μπορώ, με τις μικρές μου δυνάμεις, ν’ αφήσω κι εγώ στο χωριό μου και ευρύτερα στον τόπο μου. Βασικό κίνητρο, η αγάπη στο δημοτικό τραγούδι, μια αγάπη κι ένας υπέρμετρος ζήλος, που με οδηγούσε να ανατρέχω, κάθε φορά, στην ανεύρεση κατάλληλων πηγών και βιβλίων. Η εργασία χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο Α’ ΜΕΡΟΣ επιχειρείται μια διαφορετική προσέγγιση του δημοτικού τραγουδιού. Υπάρχουν αναπτυγμένες αυτοτελείς και ανεξάρτητες μελέτες, που δομικά και μορφολογικά έχουν ένα εσωτερικό δεσμό και αποτελούν ένα ολοκληρωμένο σύνολο, που αναφέρεται σε ειδικότερα θέματα απ’ όλο το φάσμα και τις κατηγορίες του δημοτικού τραγουδιού, που είναι και ο βασικός πυρήνας, που συνδέει τις ξεχωριστές ενότητες. Έγινε προσπάθεια να χρησιμοποιηθούν στην ανάπτυξη και την πληρέστερη τεκμηρίωση των διαφόρων θεμάτων, επιλεγμένες, αξιόλογες και πολύ αξιόπιστες πηγές. Η σπουδαιότερη πηγή από την οποία αντλήθηκαν τα αποσπάσματα των τραγουδιών είναι η συλλογή του Ν. Πολίτη με τίτλο «Εκλογαί από τα τραγούδια του Ελληνικού Λαού». Το έργο αυτό θεωρείται η καλύτερη συλλογή γνήσιων δημοτικών τραγουδιών. Το Β’ ΜΕΡΟΣ περιλαμβάνει επίσης επιλεγμένα παραδοσιακά ηπειρώτικα δημοτικά τραγούδια από σπουδαίες πηγές συγγραφέων δημοτικών τραγουδιών, τα βιβλία των οποίων αναφέρονται στο κεφάλαιο «ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ» καθώς και πολλά τραγούδια από προσωπικά ακούσματα. Η επιλογή έγινε ανάμεσα στα πιο γνωστά τραγούδια που τραγουδιούνται στον τόπο μας. Ο συλλέκτης και ο μελετητής των δημοτικών τραγουδιών οφείλει και έχει χρέος να διασώσει γνήσια τα τραγούδια όπως ακριβώς τραγουδιούνταν τα παλιότερα χρό9
νια, με τους ίδιους στίχους αλλά και με τους τίτλους που χρησιμοποιεί ο ίδιος ο λαός. Δυστυχώς, υπάρχουν περιπτώσεις που δεν ακολουθείται πιστά η παράδοση. Στα καλοκαιρινά ηπειρώτικα πανηγύρια μερικοί ακατατόπιστοι οργανοπαίκτες αλλοιώνουν, αυτοσχεδιάζουν και αντικαθιστούν τους στίχους του δημοτικού τραγουδιού. Άλλοι πάλι, πιο σοβαροί και σπουδαγμένοι αυτοί, αλλοιώνουν και την παραδοσιακή μουσική, γιατί επενδύουν τους στίχους με μοντέρνα μουσική. Αυτό όμως δεν είναι το παραδοσιακό μας δημοτικό τραγούδι. Επειδή τα δημοτικά μας τραγούδια είναι από τα σημαντικότερα στοιχεία της εθνικής μας κληρονομιάς, πρέπει να τα διαφυλάξουμε αναλλοίωτα από τις όποιες διαφοροποιήσεις2. Ας είναι μια μικρή συμβολή και της εργασίας αυτής η διάσωση ανόθευτου αυτού του πνευματικού μας θησαυρού, ενάντια και στον καταλύτη χρόνο, που τείνει όλα να τα αλλοιώσει και να τα εξαφανίσει. Τα διαμάντια αυτά της δημοτικής μας ποίησης δεν πρέπει ούτε να αλλοιωθούν ούτε και να χαθούν στο φαράγγι της λησμονιάς, αλλά να μείνουν ως παρακαταθήκη στο τοπικό θησαυροφυλάκιο.
α – «Ό,τι άπαξ ευρέθη, εδοκιμάσθη και ενεκρίθη υπό του λαού δεν εγκαταλείπεται ευκόλως» Κ.Θ.Δημαράς β – «Άφησέ τα όπως είναι. Δεν μπορείς να τα βελτιώσεις ούτε στο ελάχιστο. Ο χρόνος τα σμίλεψε και ο άνθρωπος μόνο να τα χαλάσει μπορεί». Θ. Ρούσβελτ 2
10
ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ Το δημοτικό τραγούδι, ως ποίηση και ως μουσική, δημιουργήθηκε από τον ίδιο το λαό μας σε στιγμές ψυχικής του έξαρσης. Ανάβλυσε με τη φυσικότητα, που αναβλύζει το νερό της πηγής. Η λαϊκή Μούσα με τον ανώνυμο, απρόσωπο τραγουδιστή, με το ξέσπασμα της ψυχής του λαού, δημιούργησε με ιδιαίτερη ανώτερη ποιητική έκφραση, το δημοτικό τραγούδι, που τα στοιχεία του επηρέασαν, στην πορεία τους, ακόμη και τους ποιητές της έντεχνης προσωπικής ποίησης. Τα δημοτικά τραγούδια με τις σπάνιες αρετές τους είναι λιτά στη διατύπωση, ακτινοβολούν αρχοντιά, λεβεντιά και αξιοπρέπεια. Αναζωπυρώνουν αναμνήσεις από τις περιπέτειες του Γένους μας, δυναμώνουν το θαυμασμό και την περηφάνεια των επιγόνων για τις ρίζες τους. Είναι τραγούδια που αγαπήθηκαν και τραγουδήθηκαν, γιατί εκφράζουν, τους αγώνες, τις θυσίες, την αγάπη, την ξενιτιά, τη χαρά, τη λύπη, το θάνατο, τα συναισθήματα αλλά και τα ιδεώδη του Ελληνισμού. Έχουν διασωθεί διαχρονικά από στόμα σε στόμα, από πατέρα σε παιδί κι από μια γενιά στην άλλη. Έτσι υπάρχει μια συνέχεια, μια αδιάκοπη αλυσίδα που δένει σφιχτά το χτες με το σήμερα, με το αύριο, το παρελθόν με το παρόν, με ελπίδα για το μέλλον. Είναι η ιστορική συνέχεια με τις ίδιες ρίζες από την Αρχαιότητα, το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία με το Εικοσιένα και φτάνει μέχρι τους σημερινούς χρόνους. Γιατί η καρδιά των Ελλήνων παραμένει πάντα η ίδια με τους ίδιους πόθους, τα σκιρτήματα και τους στοχασμούς, που εκφράζονται μέσα από την ποίηση και το τραγούδι, όσα χρόνια κι αν περάσουν. Χρονολογικά, αρκετά νεοελληνικά δημοτικά τραγούδια έχουν την αφετηρία τους στα μέσα του 15ου αιώνα, όμως η 11
170 × 240 SPINE: 20 FLAPS: 90
Έ
ISBN 978-960-564-928-9
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕÌÉ×. ÌÉ×.ÌÐÅËËÏÕ ÌÐÅËËÏÕ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ
λληνες και Ευρωπαίοι άνθρωποι του πνεύματος ύμνησαν τα δημοτικά μας τραγούδια. Οφείλουμε οι νεοέλληνες αυτόν τον εθνικό μας θησαυρό να τον διαφυλάξουμε. Τα διαμάντια αυτά της ποίησης του λαού μας δεν πρέπει να χαθούν στο φαράγγι της λησμονιάς, αλλά να περισωθούν και να μείνουν ως παρακαταθήκη στο εθνικό θησαυροφυλάκιο. Ο οδοστρωτήρας και η λαίλαπα της παγκοσμιοποίησης να μην επιτρέψουμε να τα εξαφανίσει. Στο πνεύμα αυτό κινείται και το συγκεκριμένο βιβλίο με τα δημοτικά τραγούδια. Τα περισσότερα από αυτά είναι γνωστά και τραγουδιούνται σε όλον τον ελλαδικό χώρο. Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή των δημοτικών τραγουδιών. Η πρωτοτυπία του βιβλίου βρίσκεται στις εμπεριστατωμένες μελέτες, στα κείμενα αξιόλογων πνευματικών ανθρώπων, στην έρευνα, στην ανάλυση και σε πολλά άλλα στοιχεία που αναδεικνύουν τη σπουδαιότητα του δημοτικού μας τραγουδιού. Για το βιβλίο εκφράστηκαν ευνοϊκά εκλεκτοί δημοσιογράφοι και εκπαιδευτικοί με άρθρα τους στις εξής εφημερίδες: «Πρωϊνός Λόγος (εφημερίδα Ιωαννίνων) 10-2-2010, 17-6-2010, 5-7-2013, 10-72013, Ηπειρωτικόν Μέλλον (εφημερίδα Αθηνών) – Ιούνιος 2010». Στις 30 Ιουνίου 2013 έγινε παρουσίαση του βιβλίου από τον καθηγητή και αντιπρύτανη τότε του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γεώργιο Καψάλη, μετά από πρόσκληση όλων των πνευματικών και πολιτιστικών συλλόγων όλων των χωριών της κοιλάδας Δωδώνης. Στο τέλος της εκδήλωσης μίλησε με λίγα λόγια για τη σημασία των δημοτικών τραγουδιών και ο καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Άγγελος Ευαγγέλου. Το βιβλίο αποτελείται από δύο μεγάλες ενότητες (Α’ και Β’ μέρος). Στο Α΄μέρος περιλαμβάνονται ειδικές μελέτες πάνω στο δημοτικό τραγούδι καθώς και σχετικά κείμενα. Στο Β΄μέρος περιλαμβάνονται αντιπροσωπευτικά τραγούδια και από τις 14 κατηγορίες των δημοτικών τραγουδιών. Της κάθε κατηγορίας προηγείται περιγραφή και εξήγηση του περιεχομένου της. Όπου υπήρχε δυνατότητα, στο βιβλίο καταχωρήθηκαν και σχετικές φωτογραφίες (Η μάνα στο δημοτικό τραγούδι, καθώς και στα Ιστορικά και Κλέφτικα τραγούδια).
ÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ ÌÉ×. ÌÐÅËËÏÕ
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ - -ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ - -ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ) ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ) ΔΗΜΟΤΙΚΟΙ ΑΝΤΙΛΑΛΟΙ (ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ - ΚΕΙΜΕΝΑ - ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ)
ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ 2010 2010 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ο σ ε λ ότ ο ς
ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇ 2010
Γεννήθηκε Γεννήθηκε στους στους Δραμεσούς Δραμεσούς ΔωΔω������������ ������������ ���. ���. ������� ������� δώνης δώνηςκαι καιείναι είναιαπόφοιτος απόφοιτοςτης τηςΖωσιΖωσι��������� �������������� �������������� ���������������� ������������������ �������������� ������������ ��� μαίας μαίας Σχολής ΣχολήςΙωαννίνων. Ιωαννίνων. ��������� ��������� ������ ������ ���������. ���������. Επειδή Επειδή πρώτευσε πρώτευσε στις στις εισαγωγικές εισαγωγικές ������ ������ �������� �������� ���� ���� ����������� ����������� ���������, ���������, �������� �������� ������Γεννήθηκε στους Δραμεσούς Δω- ���������������������� ���. ������� εξετάσεις, εξετάσεις, σπούδασε σπούδασε μεμευποτροφία υποτροφία ��� ������ ������������ ��������� �������� �������� ���������� ���������� (�.�.�.) (�.�.�.)�������������� ������������ δώνης και είναι απόφοιτος της Ζωσιτου τουΙδρύματος Ιδρύματος Κρατικών Κρατικών ΥποτροφιΥποτροφι������ ������ ���� �������� �������� ����������� ����������� �������� �������� ���������. ���������. ��������� ����� ��������� ������� ��� ����� ��������� ��� μαίας Σχολής Ιωαννίνων. ������� ������� ��� ��� ������������� ������������� �������� �������� ��� ��� ������������ ������������ ������, ών ών (Ι.Κ.Υ.) (Ι.Κ.Υ.) και καιτελείωσε τελείωσε με με άριστα άριστα τητη ������, ��������� ������ ���������. Επειδή πρώτευσε στις εισαγωγικές ��� ��� ����������� ����������� ���������� ���������� ��� ��� ���� ���� ������� ������� ����� ����� (�.�.�.�.�.). (�.�.�.�.�.). ������ �������� ���� ����������� ���������, �������� �� ������Ζωσιμαία Ζωσιμαία Παιδαγωγική Παιδαγωγική Ακαδημία Ακαδημία ΙωΙωεξετάσεις, σπούδασε με υποτροφία ���������� �������� �������� ��� ������������ ��������� ���� ������������ �������� ���������� ���������� ��� ��� ���������� ��������� �������� ���������� (�.�.�.) ��� �������� �� αννίνων. αννίνων. ������ ������ ������ ��� ��� ����������� ����������� �/���� �/���� �������� �������� ������ �������� του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφι������ �� �������� ����������� �������� ���������. Φοίτησε Φοίτησεστη στηΜετεκπαίδευση ΜετεκπαίδευσηΔαΔα- �������� ������������ ������������ ���/���. ���/���. ������� ���(Ι.Κ.Υ.) ������������� ��������με ���άριστα ������������ ών και τελείωσε τη ������, σκάλων σκάλων στο στο������� Πανεπιστήμιο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθηνών, ������ ������ ����������� ����������� ������� ��� ��� ������ ������ �������. �������. �������� ����������� ��� ��� ����������� ���������� ��� ���� ������� ����� (�.�.�.�.�.). Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωστο στο Παιδαγωγικό Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ινστιτούτο και και στην στην ������������� ������������� �� �� ���������� ���������� ��� ��� ���������. ���������. ����� ����� ����� ����� ����������� ����������� ���������� �������� ��� ��������� ���� �������� ���������� αννίνων. Πάντειο Πάντειο Σχολή Σχολή (Π.Α.Σ.Π.Ε.). (Π.Α.Σ.Π.Ε.). �������� �������� ��� ��� ��� �������� �������� ���������� ���������� ������ ���������� ���������� �������._ �������._ ������ ������ ��� ����������� �/���� �������� ��� �������� Φοίτησε στη Μετεκπαίδευση ΔαΔιορίστηκε Διορίστηκεδάσκαλος δάσκαλοςκαι καιυπηρέυπηρέ������������ ���/���. σκάλων στοακριτική Πανεπιστήμιο Αθηνών, ������ τησε ����������� ������� ���Περιφέρεια ������ �������. �������� ��� τησεστην στην ακριτική Περιφέρεια ΞάνΞάνστο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και στην ������������� �� ���������� ���Θεσσαλονίκη ���������. ����� ����� ����������� θης θης και καιστη στη Θεσσαλονίκη Δ/ντής Δ/ντής ��������� ������: ��������� ������: Πάντειο Σχολή (Π.Α.Σ.Π.Ε.). �������� ��� ��� �������� ���������� ��� ���������� �������._ σχολείων σχολείωνκαι καιΓραφείου ΓραφείουΠρωτοβάθμιΠρωτοβάθμι����� �������� ������� 1. 1. ���� ����� �������� ������� δάσκαλος και υπηρέαςΔιορίστηκε αςΕκπαίδευσης. Εκπαίδευσης. (��������� �������� ��������) (��������� �������� ��������) τησε στην ακριτική Περιφέρεια ΞάνΕγραψε Εγραψε λαογραφικές λαογραφικές μελέτες μελέτες και και ������� ������ 2. 2.������� ������ ������ και στη Θεσσαλονίκη Δ/ντής ���������θης ������: τοπική τοπικήιστορία. ιστορία.Εργασίες Εργασίεςτου τουδημοσιδημοσισχολείων και Γραφείου Πρωτοβάθμιεύτηκαν εύτηκαν σεσε εφημερίδες εφημερίδες και και περιοδικά. περιοδικά. 1. �� ����� �������� ������� αςΕίναι Εκπαίδευσης. Είναι μέλος μέλος πνευματικών πνευματικώνσυλλόγων συλλόγων (��������� �������� ��������) Εγραψε λαογραφικές μελέτες και 2. ������� ��� ������ και και της τηςΕταιρίας Εταιρίας Λογοτεχνών Λογοτεχνών και και ΣυγΣυγτοπική ιστορία. Εργασίες του δημοσιγραφέων γραφέωνΗπείρου. Ηπείρου. εύτηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά. Είναι μέλος βιβλία: πνευματικών συλλόγων Εκδοθέντα Εκδοθέντα βιβλία: και της Εταιρίας Λογοτεχνών και Συγ1. 1.ΤοΤο χωριό χωριόΔραμεσοί ΔραμεσοίΔωδώνης Δωδώνης γραφέων Ηπείρου. (Συνοπτική (Συνοπτική ιστορική ιστορικήαναδρομή) αναδρομή) 2.2.Βιώματα Βιώματακαι καιμνήμες μνήμες Εκδοθέντα βιβλία: (1940-1965) (1940-1965) 1. 3.Το χωριό Δραμεσοί Δωδώνης 3.Λαογραφία Λαογραφία Δραμεσών Δραμεσών Ιωαννίνων Ιωαννίνων (Συνοπτική ιστορική αναδρομή) 2. Βιώματα και μνήμες (1940-1965) 3. Λαογραφία Δραμεσών Ιωαννίνων