163 × 230 SPINE: 6.7 FLAPS: 70
Διαβάστε επίσης...
Οι κοινωνικές πλευρές του έρωτα και της σεξουαλικότητας και πώς αυτές οι δυνάμεις μπορούν να γίνουν μέσα ελέγχου των ανθρώπων.
Κείμενα που δεν περιορίζονται στις κοινωνικές διαστάσεις του έρωτα και της σεξουαλικότητας, αλλά ταυτόχρονα επιχειρούν να διεισδύσουν στις βιοεξουσιαστικές μεθόδους διαχείρισης των λιμπιντικών δυνάμεων της ζωής από τις νεότερες μορφές εξουσίας.
Για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα
Τέσσερα κείμενα ψυχοκοινωνιολογικών προσεγγίσεων για τα κεντρικής υπαρξιακής σημασίας ζητήματα του έρωτα και της σεξουαλικότητας που γοητεύουν και προκαλούν με τα μυστήρια που κρύβουν. Κείμενα που εστιάζουν στο σημείο εκείνο που το ένστικτο μετατρέπεται σε συναίσθημα, ο φυσικός οργανισμός σε ανθρώπινη ύπαρξη, η ανάγκη σε νόημα.
Ο Ηλίας Ι. Π. Δασκαλάκης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες, Κοινωνιολογία, Παιδαγωγική και είναι διδάκτορας του τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Είναι εκπαιδευτικός και εργάζεται ως κοινωνιολόγος σε σχολείο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Κέρκυρα.
ΗΛΊΑΣ Ι. Π. ΔΑΣΚΑΛΆΚΗΣ
Τ
ι είναι ο έρωτας; Ταυτίζεται με το σεξ ή αφορά ευρύτερες και βαθύτερες σφαίρες της ανθρώπινης ύπαρξης;
ISBN 978-618-205-093-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
ΗΛΊΑΣ Ι. Π. ΔΑΣΚΑΛΆΚΗΣ
Για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΈΣ ΠΡΟΣΕΓΓΊΣΕΙΣ
Αθήνα 2021
ΤΙΤΛΟΣ
Για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Ηλίας Ι. Π. Δασκαλάκης ΣΕΙΡΑ
Επιστημονικά [5358] 0521/12 LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021 Ηλίας Ι. Π. Δασκαλάκης ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Μάιος 2021 ISBN 978-618-205-093-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Τι είναι ο έρωτας; Ταυτίζεται με το σεξ ή αφορά ευρύτερες και βαθύτερες σφαίρες της ανθρώπινης ύπαρξης; Οι κοινωνικές πλευρές του έρωτα και της σεξουαλικότητας και πώς αυτές οι δυνάμεις μπορούν να γίνουν μέσα ελέγχου των ανθρώπων. Τέσσερα κείμενα ψυχοκοινωνιολογικών προσεγγίσεων για τα κεντρικής υπαρξιακής σημασίας ζητήματα του έρωτα και της σεξουαλικότητας που γοητεύουν και προκαλούν με τα μυστήρια που κρύβουν. Κείμενα που εστιάζουν στο σημείο εκείνο που το ένστικτο μετατρέπεται σε συναίσθημα, ο φυσικός οργανισμός σε ανθρώπινη ύπαρξη, η ανάγκη σε νόημα. Κείμενα που δεν περιορίζονται στις κοινωνικές διαστάσεις του έρωτα και της σεξουαλικότητας, αλλά ταυτόχρονα επιχειρούν να διεισδύσουν στις βιοεξουσιαστικές μεθόδους διαχείρισης των λιμπιντικών δυνάμεων της ζωής από τις νεότερες μορφές εξουσίας. Παρά το κοινό πνεύμα και τα ισχυρά νήματα που τα συνδέουν, τα τέσσερα κείμενα γράφτηκαν το καθένα ξεχωριστά και με αυτή τη μορφή παρουσιάζονται στη συνέχεια.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τέσσερα κείμενα για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα Κείμενο Ι: Για τον έρωτα ����������������������������������������������������������������(σελ. 7 – 11) Κείμενο ΙΙ: Για τον έρωτα (2) ������������������������������������������������������(σελ. 13 – 18) Κείμενο ΙΙΙ: Σεξουαλικότητα – κοινωνικότητα – εξουσία �����(σελ. 19 – 34) Α) Η κοινωνική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης �����������������������������������19 α) Ιστορικά δεν υπήρξε ποτέ άνθρωπος εκτός κοινωνίας ������������������������20 β) Η κοινωνία προϋπόθεση ανθρωποποίησης του ανθρώπου �����������������21 γ) Η κοινωνία μέσα μας ��������������������������������������������������������������������������������23 Β) Ένστικτο και κοινωνία ���������������������������������������������������������������������������������25 Γ) Σεξουαλικότητα και εξουσία ����������������������������������������������������������������������28 α) Η παρορμητική δύναμη της σεξουαλικότητας και η κατασταλτική μορφή της εξουσίας �����������������������������������������������������������������������������������28 β) Ο δια του λόγου έλεγχος του σεξ. Η σεξουαλικότητα ως παραγωγή της εξουσίας ����������������������������������������������������������������������������29 Κείμενο IV: Η σεξουαλικότητα στις αρχές του 21ου αιώνα ���(σελ. 35 – 110) Βασικές διευκρινίσεις ������������������������������������������������������������������������������������������35 Α) Η σεξουαλικότητα στις νεότερες κοινωνίες ��������������������������������������������41 Από τον 16ο στον 21ο αιώνα �������������������������������������������������������������������������48 α) Ο 16ος αιώνας˙ αυλαία μιας νέας εποχής �����������������������������������������������49 β) Ο πολλαπλασιασμός των σεξουαλικοτήτων �������������������������������������������54 γ) 20ος αιώνας˙ καταναλωτισμός και σεξουαλική επανάσταση ��������������56 Β) Η σεξουαλικότητα στην εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ���������������������������������������������������������������������������������������61 Β1) Τα χαρακτηριστικά της εποχής μας �����������������������������������������������������61 α) Στην εποχή του θριάμβου της εξατομίκευσης ��������������������������������69 β) Αποϋλοποίηση – αποτοπικοποίηση �������������������������������������������������75 γ) Η κουλτούρα του ναρκισσισμού ������������������������������������������������������79 γ1) Ο έρωτας και ο νάρκισσος �������������������������������������������������������84 γ2) Ποιες συνθήκες της σύγχρονης ζωής συνδέονται με τον ναρκισσισμό; ������������������������������������������������������������������������������88
Β2) Σεξουαλικότητα και έρωτας σήμερα ���������������������������������������������������96 α) Η εμπορευματοποίηση του σεξ και του έρωτα ����������������������������� 98 β) Έρωτας και σεξουαλικότητα στην εποχή του ναρκισσισμού ����� 100 γ) Ποικιλία σεξουαλικών ταυτοτήτων και ανθρώπινα δικαιώματα στην εποχή της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης ���������������� 104
I. Για τον έρωτα
Γ
ράφει η Μάρω Βαμβουνάκη1: «Οι έρωτες που μας σημάδεψαν δεν ήταν σχέσεις κοινωνικές, δεν ήταν συναναστροφές κοσμικές, ούτε για να “περνάμε καλά”. Τι φτηνό αυτό το “περνάω”! Σαν “ξεπετάω”. Οι σχέσεις που έχτισαν και καταστράφηκαν πάντα θα είναι το κτίσμα μας και η κατεδάφισή μας, και καμιά σχέση δεν έχουν με φιλία αυτά που έγιναν. … Ο έρωτας είναι απολίτιστος, όχι πολιτισμένος, δεν πίνεις μαζί του έναν καφέ για να πεις τα νέα σου, για να δώσεις μετά ένα φιλάκι στον αέρα και να πετάξεις μετά ένα βάναυσα ανάλαφρο: “Να μη χαθούμε …” ή “Τα λέμε”»2. Η φύση του έρωτα είναι ονειρική, ποιητική. Ο έρωτας εμπνέει και απογειώνει. Ο ερωτευμένος εξιδανικεύει τον αγαπημένο ή την αγαπημένη του. Βλέπουμε με τα μάτια της ψυχής μας. Επάνω στο πρόσωπο που ερωτευόμαστε προβάλλουμε τις βαθιές μας ανάγκες και επιθυμίες. Γι’ αυτό και ο έρωτας είναι ένωση βαθιά προσωπική, στην οποία μετέχει ό,τι βαθύτερο διαθέτει κάθε άνθρωπος. Ο έρωτας αποτελεί εξαιρετική συνάντηση δύο ψυχών, δύο ψυχών που ενώνονται μέσα από τις πληγές τους. Ο έρωτας θέλει τραύματα – και ποιος βέβαια δεν έχει(!) –και ταυτόχρονα συνταίριασμα. Συνταίριασμα που μάλλον στηρίζεται στην ομοιότητα των τραυματικών εμπειριών και των αποτυπωμάτων τους στην ψυχή των δύο, ενώ συχνά εκφράζεται με έντονα διαφορετικές εκδηλώσεις συμπεριφοράς, αλλά συμπληρωματικές και εν τέλει – και γι’ αυτό – από κάποια άποψη, αμοιβαία υποστηρικτικές. Πρέπει στο σημείο αυτό να γίνει μια διασάφηση δεδομένου ότι η συνεχής αναφορά στο ψυχικό δημιουργεί τον κίνδυνο να οδηγήσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι, στην περίπτωση του έρωτα, το ψυχικό προέχει έναντι του σωματικού. Θεωρούμε ότι η διάκριση ανάμεσα στο σωματικό και το ψυχικό δεν έχει παρά μόνο αναλυτική αξία. Μπορεί να μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε τις ανθρώπινες καταστάσεις αρκεί να μην πέσουμε στην παγίδα να θεωρήσουμε ότι έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικές οντότητες. Το σωματικό και το ψυχικό δεν είναι 1 Βαμβουνάκη, Μ., Το φάντασμα της αξόδευτης αγάπης, εικοστή τρίτη ανατύπωση, εκδ. Ψυχογιός 2008 2 Ό.π., σ. 38-39
—7
—
ΗΛΙΑΣ Ι. Π. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ
παρά εκφάνσεις της ανθρώπινης ύπαρξης, αφού το ψυχικό αποτελεί εκφραστική ιδιότητα του σωματικού και ταυτόχρονα είναι ανά πάσα στιγμή παρόν στο σωματικό, αφού, όπως λέει και ο Fritz Perls, δεν είναι μόνο κάποιες ασθένειες ψυχοσωματικές. Κάθε τι το ανθρώπινο είναι ψυχοσωματικό. Αναμφίβολα, όπως σε κάθε ουσιαστική ένωση που ο άνθρωπος μετέχει με το σύνολο της ύπαρξής του, η σεξουαλικότητα κατέχει σημαντική θέση παίρνοντας βέβαια τις ιδιαίτερες εκφράσεις της συγκεκριμένης ένωσης. Όπως όμως σε κάθε ουσιαστική σχέση, η σεξουαλική διάσταση δεν είναι παρά μία μόνο έκφραση της όλης συμμετοχής. Δεν μετέχει μόνο η σεξουαλικότητα αλλά κάθε πλευρά της ψυχοσυναισθηματικής συγκρότησης του ανθρώπου. Συνδιαμορφωτικές αυτής της συγκρότησης πλευρές όσο και εκφράσεις της αποτελούν εμπειρίες και βιώματα κάθε τύπου που μπορεί να έχουν ηδονικό χαρακτήρα ή και έντονο πόνο. Η απολυτότητα αποτελεί χαρακτηριστικό αυτού που λέμε έρωτα. Εκφράσεις αυτής της απολυτότητας είναι η άνευ άλλου ανάγκη του άλλου, το αίσθημα της ιερότητας, η ποιητική διάθεση, η εξιδανίκευση. Λέει σχετικά η Μάρω Βαμβουνάκη: «Οι έρωτές μας οι αληθινοί, ακόμη κι αν τέλειωσαν, όσο άγαρμπα και αν τέλειωσαν, είναι ιεροί. Είναι δικό μας κομμάτι, αιώνια παραδομένο στον πρώην αγαπημένο, πάντα θα τριγυρνά κάποιες νύχτες κοντά του …Ποιητές, εξάλλου, είναι μόνο οι απόλυτοι της ζωής. Και όχι μόνο αυτοί, αλλά ό,τι είναι ποιητικό μέσα στον καθένα μας είναι απόλυτο. Όπως και τα όνειρά μας είναι πιο ειλικρινή από εμάς τους ίδιους. Αλίμονο αν δεν ονειρευόμαστε, ώστε να βρίσκουν, έστω κι έτσι, οι αλήθειες μας δικαίωση. Θα τρελαινόμασταν, αλλιώς»3. Ιδεοτυπικά μπορούμε να διακρίνουμε δύο μορφές ερωτικής σύνδεσης. Στο ένα άκρον είναι αυτός που αποτελεί έκφραση έντονης σεξουαλικής επιθυμίας και έχει μια καθαρά ηδονική βάση, ενώ στο άλλο ένας έρωτας που μπορεί να συνδέεται με έντονη παθολογία, αν στηρίζεται στον πόνο, μια καταθλιπτική στάση ζωής, την απαισιοδοξία, αισθήματα μεγάλης προσωπικής αδυναμίας κ.λπ. Και οι δύο ακραίες ερωτικές εκδηλώσεις εμπεριέχουν συχνά στοιχεία παθολογίας στο βαθμό που παρουσιάζουν μια εμμονική εστίαση σε μια ευδαιμονιστική η πρώτη ή σε μια τραγική η δεύτερη πλευρά της 3
Ό.π., σ. 40
—8
—
ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΡΩΤΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΤΗΤΑ
ύπαρξης. Όσο προβληματική είναι η απουσία του ηδονικού στοιχείου από μία σχέση άλλο τόσο είναι και η πλήρης αποστασιοποίηση από οτιδήποτε μπορεί να παραπέμπει σε δυσκολίες, προβλήματα και πόνο. Η έμμονη επομένως προσκόλληση στην ηδονή μπορεί να αποτελεί ένα τείχος προστατευτικό που κρατάει μακριά οδυνηρά συναισθήματα, ένα παυσίπονο για μεγάλες ανοιχτές πληγές. Δείχνει πιθανότατα ένα άτομο που φοβάται σε υπερβολικό βαθμό να έρθει σε επαφή με τραυματικές περιοχές του εαυτού και ως εκ τούτου επιδιώκει ερωτικές μορφές σύνδεσης ανάλαφρες και επιφανειακές που αποκλείουν τη βαθύτερη σύνδεση και την επαφή των δύο προσώπων με τα βαθύτερα επίπεδα της ύπαρξής τους, οι οποίες βεβαίως περιλαμβάνουν ελπίδες και απωθημένα, πληγές και όνειρα, τραυματικές εμπειρίες κτλ. Διότι, αν και ο έρωτας, ιδιαίτερα αυτής της μορφής, αναπτύσσεται πάνω στο έδαφος της σεξουαλικότητας, τελικά την υπερβαίνει, στο βαθμό που αυτός κινείται στο χώρο της εξιδανίκευσης, δίνοντας αέρινη διάσταση στα χαρακτηριστικά του προσώπου που αποτελεί το αντικείμενο του έρωτα. Στην πράξη ο έρωτας, ως βαθιά ανθρώπινη σχέση, τελείως προσωπική και ιδιαίτερη, κλίνει περισσότερο πότε προς τη μια πότε προς την άλλη κατεύθυνση, ευρισκόμενος σε κάθε περίπτωση στον ενδιάμεσο χώρο. Αυτό γίνεται εναργέστερο αν συνυπολογίσουμε ότι η ανθρώπινη κατάσταση κινείται πάντα σε τέτοιες ενδιάμεσες καταστάσεις, ότι το απόλυτα υγιές άτομο είναι ένας μύθος ή καλύτερα μια σύλληψη του νου που, ενώ δεν υπάρχει στην πραγματική ζωή, συμβάλλει εντούτοις ως νοητική σύλληψη στην καλύτερη κατανόηση των ψυχικών στρεβλώσεων και των προβλημάτων που προκαλούν μεγάλες δυσκολίες στη ζωή των ανθρώπων. Μια τελευταία παράμετρος που πρέπει να συνυπολογιστεί είναι ότι πόνος και ηδονή αποτελούν ζωτικής σημασίας και εξίσου σημαντικές διαστάσεις της ζωής. Η μία τροφοδοτεί και προϋποθέτει την άλλη, ενώ η ολοκληρωτική άρνηση οποιασδήποτε από τις δύο προκαλεί σοβαρά ψυχικά προβλήματα. Όσο η απουσία της ηδονικής πλευράς της ζωής είναι προβληματική, άλλο τόσο προβληματική είναι και η αποφυγή κάθε επαφής με τον πόνο και η φοβική διατήρηση μεγάλων ψυχικών αποστάσεων από αυτόν. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να γίνει διάκριση ανάμεσα στην απλή σεξουαλική έλξη, που μπορεί να μην έχει ιδιαίτερες προεκτάσεις σύν—9
—
163 × 230 SPINE: 6.7 FLAPS: 70
Διαβάστε επίσης...
Οι κοινωνικές πλευρές του έρωτα και της σεξουαλικότητας και πώς αυτές οι δυνάμεις μπορούν να γίνουν μέσα ελέγχου των ανθρώπων.
Κείμενα που δεν περιορίζονται στις κοινωνικές διαστάσεις του έρωτα και της σεξουαλικότητας, αλλά ταυτόχρονα επιχειρούν να διεισδύσουν στις βιοεξουσιαστικές μεθόδους διαχείρισης των λιμπιντικών δυνάμεων της ζωής από τις νεότερες μορφές εξουσίας.
Για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα
Τέσσερα κείμενα ψυχοκοινωνιολογικών προσεγγίσεων για τα κεντρικής υπαρξιακής σημασίας ζητήματα του έρωτα και της σεξουαλικότητας που γοητεύουν και προκαλούν με τα μυστήρια που κρύβουν. Κείμενα που εστιάζουν στο σημείο εκείνο που το ένστικτο μετατρέπεται σε συναίσθημα, ο φυσικός οργανισμός σε ανθρώπινη ύπαρξη, η ανάγκη σε νόημα.
Ο Ηλίας Ι. Π. Δασκαλάκης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες, Κοινωνιολογία, Παιδαγωγική και είναι διδάκτορας του τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Είναι εκπαιδευτικός και εργάζεται ως κοινωνιολόγος σε σχολείο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Κέρκυρα.
ΗΛΊΑΣ Ι. Π. ΔΑΣΚΑΛΆΚΗΣ
Τ
ι είναι ο έρωτας; Ταυτίζεται με το σεξ ή αφορά ευρύτερες και βαθύτερες σφαίρες της ανθρώπινης ύπαρξης;
ISBN 978-618-205-093-4
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς