Skip to main content

Φως και Τέχνη

Page 1

163 × 230  SPINE: 7.5  FLAPS: 70

Τ

ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Φως και Τέχνη

ο βιβλίο αυτό είναι ένα φωτογραφικό ιστορικό λεύκωμα για το οποίο δούλεψα συλλέγοντας στοιχεία και εικόνες, επισκεπτόμενος δεκάδες μουσεία και βιβλιοθήκες επί 40 χρόνια. Η ιστορία του βιβλίου αρχίζει από την ανακάλυψη της φωτιάς, που χρησιμοποιείται για φωτισμό το 75000 π.Χ. Είναι τότε, που εμφανίστηκαν οι πρώτες βαθουλωτές πέτρινες πλάκες, επάνω στις οποίες εναπόθεσε ο άνθρωπος λίπος ανακαλύπτοντας τις πρώτες λάμπες. Πολλοί μελετητές αμφισβητούν αυτά τα στοιχεία. Όλοι, όμως, συμφωνούν ότι το 20000 π.Χ. υπήρχαν λάμπες με φιτίλι από φυτικές ίνες και ιχθυέλαιο. Διατρέχοντας τους αιώνες, η μελέτη αυτή φθάνει στο 1862, χρονιά καθοριστική, όταν στη Γερμανία έχουμε την πρώτη λάμπα ασετιλίνης, στη συνέχεια την επικράτηση του φωταερίου και στα τέλη του 19ου αιώνα τον πρώτο ηλεκτρικό λαμπτήρα. Χρειάστηκαν είκοσι τρία χρόνια, για να επισκεφθώ τριάντα τρεις πρωτεύουσες και πόλεις της γηραιάς Ηπείρου, από την Αγία Πετρούπολη μέχρι τη Λισαβόνα και από το Λονδίνο μέχρι τη Βουδαπέστη και να απαθανατίσω τα φανάρια, τα υπέροχα αυτά έργα τέχνης που φωτίζουν τους δρόμους και τις πλατείες των πόλεων. Τα φανάρια των τριάντα τριών πόλεων της Ευρώπης αποτελούν, πράγματι, μία «μικρή ιστορία» της τέχνης, του πολιτισμού και του φωτός.

ISBN 978-960-564-788-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς


ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ

Φως και

Τέχνη

— ΑΘΗΝΑ 2019 —


Τιτλος

Φως και Τέχνη Συγγραφέας

Πέτρος Γ. Γεωργιάδης Layout - Design Myrtilo, Λένα Παντοπούλου Copyright© 2019 Πέτρος Γ. Γεωργιάδης Πρώτη Εκδοση

Αθήνα, Ιούνιος 2019 ISBN 978-960-564-788-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108

ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.


Στη μνήμη εκλεκτών φίλων Σόλωνα Κυδωνιάτη Πρώην Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών

Άγγελου Κίτσου Πρώην Προέδρου του Ριζαρείου Ιδρύματος


Περιεχόμενα ΕΙΣΑΓΩΓΗ ����������������������������������������������������������������������������������������������7 Τα φανάρια της Ευρώπης �����������������������������������������������������������������8 Φωτιά �������������������������������������������������������������������������������������������������11 Φωτισμός στην Αρχαιότητα �����������������������������������������������������������14 Ιερόν πυρ στην Αρχαιότητα �������������������������������������������������������������17 Λύχνοι του Μυκερίνου ���������������������������������������������������������������������19 Λυχνοκαΐα ������������������������������������������������������������������������������������������20 Λυκναψία �������������������������������������������������������������������������������������������21 Λύχνος του Καλλίμαχου ������������������������������������������������������������������22 Λύχνος του Φίλωνα ��������������������������������������������������������������������������23 Λύχνος του Ήρωνα ��������������������������������������������������������������������������24 Λυχνομαντεία �������������������������������������������������������������������������������������25 Φρυκτωρίες ���������������������������������������������������������������������������������������33 Εξέλιξη του φωτισμού ����������������������������������������������������������������������34 Φανάρια λαδιού �������������������������������������������������������������������������������34 Φανάρια πετρελαίου �����������������������������������������������������������������������35 Φανάρια φωταερίου (Γκαζιού) �������������������������������������������������������36 Ασετιλίνη ��������������������������������������������������������������������������������������������40 Ηλεκτρικοί λαμπτήρες ����������������������������������������������������������������������42 Βιβλιογραφία ������������������������������������������������������������������������������������149


6 — ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ


ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η

φωτιά, σπινθήρας της προόδου και της δημιουργικότητας του ανθρώπου. «Παντέχνου πυρός σέλας» προέρχεται από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου και περιγράφει εύγλωττα τη φύση της φωτιάς, που χάρισε στον άνθρωπο δύναμη και γνώση, γέννησε τέχνη, τεχνική και τεχνολογία, συνέβαλε στην εξέλιξη της κατασκευής εργαλείων, επεξεργασίας των μετάλλων και την ανάπτυξη της κεραμικής. Η φωτιά το «άνθος των θεών» όπως την αποκαλεί ο Αισχύλος, μοιράζονταν ο Δίας, ουράνιος κάτοχος του κεραυνού, και ο χθόνιος Ήφαιστος, κύριος των ηφαιστείων και αξεπέραστος τεχνίτης. Η φωτιά πρόσφερε φως, θερμότητα, προστασία και θεωρήθηκε σημάδι θείας παρουσίας, δύναμη που άλλοτε τιμωρεί και άλλοτε εξαγνίζει. Χιλιάδες χρόνια μέχρι την ανακάλυψη του ηλεκτρισμού, πυρσοί, λυχνάρια και κεριά φώτιζαν το σκοτάδι και τον πολιτισμό. Τους τρεις τελευταίους αιώνες, για τον φωτισμό των πόλεων, κυριάρχησαν τα φανάρια λαδιού, πετρελαίου, φωταερίου και ηλεκτρισμού.

ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ — 7


Τα φανάρια της Ευρώπης

Χ

ρειάστηκαν είκοσι τρία χρόνια, για να επισκεφθώ τριάντα τρεις πρωτεύουσες και πόλεις της γηραιάς Ηπείρου, από την Αγία Πετρούπολη μέχρι τη Λισαβόνα και από το Λονδίνο μέχρι τη Βουδαπέστη, και να απαθανατίσω τα φανάρια, τα υπέροχα αυτά έργα τέχνης που φωτίζουν τους δρόμους και τις πλατείες των πόλεων. Τα αρχιτεκτονικά, τα καλλιτεχνικά και τα γενικά στοιχεία των φαναριών καταγράφουν τις ρίζες, τις επιρροές, την ιστορική διαδρομή κάθε χώρας και δεν θα είναι υπερβολή να τα χαρακτηρίσουμε ως μέρος του πολιτισμού και της κληρονομιάς τους. Οι δράκοντες, φανταστικά ζώα της αρχαίας μυθoλoγίας, που εικονίζονται ως «πτερωτά δίποδα τέρατα με ουράν όφεως, όνυχας λέοντος και κέρατα εις την κεφαλήν, προικισμένα με υπερφυσικήν δύναμιν, θηρία τεραστίων διαστάσεων από τους οφθαλμούς των οποίων εκπέμπονται αστραπαί και από το στόμα δηλητηριώδης πνοή», αποτελούν διακοσμητικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Είναι δε αυτά δημιουργήματα φαντασίας των τεχνιτών της σμίλης, συνθεμένα από υπαρκτά ζώα και ανύπαρκτα τέρατα, συχνά ανθρωπόμορφα, και τα συναντούμε σε περίτεχνα φανάρια στη Φλωρεντία, στη Ρώμη, στη Βαρκελώνη, στις Βρυξέλ-

8 — ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ

λες, στη Βουδαπέστη και σε άλλες πόλεις. Σε διάφορες πόλεις των χωρών που είχαν ή έχουν ακόμη τον βασιλικό θεσμό, όπως στην Αθήνα, στη Ρώμη, στο Μόντε Κάρλο, στη Μαδρίτη, στη Βιέννη, στις Βρυξέλλες, στη Στοκχόλμη, στο Λονδίνο κ.λπ., θα συναντήσουμε φανάρια με διακοσμητικό στοιχείο την κορώνα. Στην Ισπανία, τα στοιχεία της αραβικής επιρροής είναι αναμφισβήτητα, ιδιαίτερα στα άλλοτε αραβικά κέντρα, όπως η Γρανάδα, η Σεβίλλη, η Κόρδοβα, το Τολέδο, η Βαρκελώνη, η Μούρθια, η Βαλένθια, όπου η διακοσμητική τέχνη των Αράβων δεν άφησε ανεπηρέαστα και τα φανάρια. Στη Φλωρεντία βρίσκουμε την εξαιρετική μεταλλουργική τέχνη των φαναριών, μερικά δε από αυτά συνοδεύονται με παράπλευρες επίτοιχες ζωγραφικές παραστάσεις, για να θυμίσουν την παλιά βασίλισσα των τεχνών, ενώ άλλα σε σχήμα κιθάρας βεβαιώνουν τη μουσική παράδοση. Εδώ θα συναντήσουμε φανάρια με διάφορα διακοσμητικά στοιχεία, όπως σπαθιά, που θυμίζουν τους πολυάριθμους πολέμους της πόλης κατά το παρελθόν, περίτεχνα φυλλώματα και άνθη, από τα οποία δεν λείπει φυσικά και το περίφημο «fiorino» ο Κρίνος της Φλωρεντίας, το έμβλημα της πόλης από το 1252. Ξεχωριστή είναι η ομορφιά, η κα-


λαισθησία και η επινοητικότητα των φαναριών της Ρώμης. Η ποικιλία σχεδίων είναι το χαρακτηριστικό στοιχείο, ενώ παντού κυριαρχεί η διαφορετικότητα και σπάνια θα δει κανείς την επανάληψη. Στο Μόντε Κάρλο τα αρκετά καλαίσθητα φανάρια είναι προσαρμοσμένα με επιτυχία στο περιβάλλον. Στη Λισαβόνα θα βρει κανείς φανάρια μεγαλοπρεπή που φανερώνουν την ακμή του παρελθόντος, τη δόξα και τον πλούτο. Ένα φανάρι που απεικονίζει ένα ιστιοφόρο πλοίο, θυμίζει την πάλαι ποτέ θαλασσοκράτειρα Πορτογαλία. Στην πόλη του φωτός, το Παρίσι, τα φανάρια δεν μπορούσε παρά να είναι έργα μοναδικής τέχνης, πραγματικά αριστουργήματα, που μόνο ένας μεγάλος καλλιτέχνης θα μπορούσε να δημιουργήσει. Στη γέφυρα του Αλεξάνδρου ΙΙΙ στο Σηκουάνα θα συναντήσουμε τα ωραιότερα μπαρόκ φανάρια στον κόσμο. Στην Όπερα του Παρισιού θα δει κανείς θαυμάσιες γυναικείες μορφές να κρατούν στο κεφάλι τους ένα φανάρι εκπέμποντας μαζί με το φως και την εξαίσια γυναικεία χάρη και ομορφιά. Παράλληλα τα φανάρια σε σχήμα λύρας δείχνουν τη μεγάλη προσήλωση και αγάπη προς τη μουσική. Η μεγαλοπρέπεια, η λιτότητα και αυστηρότητα είναι τα στοιχεία που διακρίνουν τα φανάρια του Λονδίνου και θέλουν να δείξουν την παγκόσμια ισχύ της Βρετανικής Αυτοκρατορίας κατά το παρελθόν.

Στο Ελσίνκι τα φανάρια διακρίνονται από την απλότητα, ενώ στη Στοκχόλμη θα συναντήσουμε περίτεχνα πολύφωτα σε σχήμα έλατου και άλλα,καμωμένα με περίσσια τέχνη και ομορφιά. Στις Βρυξέλλες κυριαρχούν τα βασιλικά φανάρια, έργα τέχνης με αρχαιοελληνική επιρροή. Στα φανάρια της Δρέσδης θα διαπιστώσει κανείς τη μεγαλοπρέπεια, την κομψότητα και την παρουσία μιας πόλης με πλούσιο πολιτιστικό παρελθόν, που ανέδειξε τα γράμματα, τη διανόηση και τις καλές τέχνες. Η Πράγα είναι μία από τις πλουσιότερες πόλεις της Ευρώπης σε φανάρια με ιδιαίτερη καλλιτεχνική αισθητική. Τα πολύφωτα της πόλης είναι ένα από τα χαρακτηριστικά, που της δίνουν ξεχωριστή ομορφιά. Στα φανάρια της Αγίας Πετρούπολης διακρίνουμε τη δωρική απλότητα στη διακόσμηση, που τη χαρακτηρίζει όμως η δύναμη και η μεγαλοπρέπεια. Τα «αυτοκρατορικά» φανάρια της Βιέννης διακρίνονται για την υψηλή αισθητική, καλλιτεχνική αρτιότητα και μας οδηγούν σε μνήμες μεγάλης ακμής και δύναμης. Το ένδοξο παρελθόν της Αυστροουγγαρίας θα μας θυμίσουν και τα φανάρια της Βουδαπέστης, αφού η πόλη τότε αποτελούσε επίλεκτο μέλος της κραταιάς Αυτοκρατορίας. Τέλος, η Αθήνα στην πεντηκονταετία 1880-1930 διέθετε πολλά ωραία φανάρια. Τα έτη 1900-1915 οι πλατεί-

ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ — 9


ες Συντάγματος, Ομόνοιας, Λουδοβίκου (Κοτζιά), Κάνιγγος, και αργότερα οι πλατείες Κυριακού (Βικτωρίας) και Αγάμων (Αμερικής), φωτίζονταν από υπέροχα φανάρια, ορισμένα δε ήταν πραγματικά κομψοτεχνήματα. Σήμερα δυστυχώς έχουν μείνει από αυτά μόνο δύο-τρία δείγματα φαναριών.

10 — ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ

Τα φανάρια των τριάντα τριών πόλεων της Ευρώπης αποτελούν πράγματι μία «μικρή ιστορία» της τέχνης, του πολιτισμού και του φωτός. Πέτρος Γ. Γεωργιάδης


Φωτιά

Μ

ύθοι και προλήψεις των ανθρώπων αποδεικνύουν την τεράστια αξία που έχει η φωτιά και μπροστά στα μυστήρια της φύσης τη θεοποιούν. Πολλά ζώα ενστικτωδώς εκτίμησαν τη χρησιμότητα της φωτιάς. Ο άνθρωπος όμως την αξιοποίησε και μ’ αυτήν υποτάσσει τη φύση. Η χρησιμοποίηση της φωτιάς, η συντήρηση και η παραγωγή της ανήκουν στις πρώτες κατακτήσεις του αφυπνιζόμενου ανθρώπου. Η φωτιά ήταν από τις πρώτες ανάγκες του ανθρώπου και την ανακάλυψε πολύ γρήγορα. Και όταν κατά το μύθο την έχασε, λόγω της κακίας του «κεραύνιου Δία», την επανηύρε αμέσως χάρη στην ευσπλαχνία του «Προμηθέως πυρφόρου». Η γένεση της φωτιάς αποτελεί μεγάλο γεγονός για τον άνθρωπο, διότι ανέτρεψε τον άθλιο, όπως φανταζόμαστε, τρόπο ζωής του κατώτατου πρ ο α ν θ ρ ώπ ε ι ο υ όντος. Η «αρχή» της χρήσης της φωτιάς είναι αδύνατο να καθοριστεί, δεδομένου, ότι το πρώτο προανθρώπειο ον και κάθε άλλο ζώο ωφελήθηκαν από την τυχαία γέννηση της φωτιάς.

Μετά τον πρώτο φόβο η «χρησιμοποίηση» των υπολειμμάτων της φωτιάς, δηλαδή η στενότερη γνωριμία με αυτή και η κατανόηση των αγαθών της ιδιοτήτων, πρέπει να έγιναν, όταν το εξελισσόμενο ον ήταν δυνατό να κληθεί «άνθρωπος». Δεν αρκέστηκε τότε μόνο στη χρήση της, αλλά επιδίωξε τη «συντήρησή» της. Ο σταθμός αυτός υπερβαίνει την ενστικτώδη εκτίμηση των λοιπών ζώων. Η συντήρηση λοιπόν της φωτιάς με κάθε τρόπο αποτελεί έκφραση ανθρώπινου νου. Αντίθετα η αντίδραση των άλλων ζώων περιορίζεται στην ωφέλεια, από τη θέρμανση και μόνο, της φωτιάς. Εάν αυτό ισχύει για τη συντήρηση και παράταση της ωφέλειας από τη φωτιά, πολύ περισσότερο η σκέψη «παραγωγής» της φωτιάς εκφεύγει της νοημοσύνης των ζώων. Η πυρογέννηση είναι έργο ανθρώ-

Οι πρόγονοί μας απολαμβάνουν τα αγαθά της φωτιάς.

ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗ — 11


163 × 230  SPINE: 7.5  FLAPS: 70

Τ

ΠΕΤΡΟΣ Γ. ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Φως και Τέχνη

ο βιβλίο αυτό είναι ένα φωτογραφικό ιστορικό λεύκωμα για το οποίο δούλεψα συλλέγοντας στοιχεία και εικόνες, επισκεπτόμενος δεκάδες μουσεία και βιβλιοθήκες επί 40 χρόνια. Η ιστορία του βιβλίου αρχίζει από την ανακάλυψη της φωτιάς, που χρησιμοποιείται για φωτισμό το 75000 π.Χ. Είναι τότε, που εμφανίστηκαν οι πρώτες βαθουλωτές πέτρινες πλάκες, επάνω στις οποίες εναπόθεσε ο άνθρωπος λίπος ανακαλύπτοντας τις πρώτες λάμπες. Πολλοί μελετητές αμφισβητούν αυτά τα στοιχεία. Όλοι, όμως, συμφωνούν ότι το 20000 π.Χ. υπήρχαν λάμπες με φιτίλι από φυτικές ίνες και ιχθυέλαιο. Διατρέχοντας τους αιώνες, η μελέτη αυτή φθάνει στο 1862, χρονιά καθοριστική, όταν στη Γερμανία έχουμε την πρώτη λάμπα ασετιλίνης, στη συνέχεια την επικράτηση του φωταερίου και στα τέλη του 19ου αιώνα τον πρώτο ηλεκτρικό λαμπτήρα. Χρειάστηκαν είκοσι τρία χρόνια, για να επισκεφθώ τριάντα τρεις πρωτεύουσες και πόλεις της γηραιάς Ηπείρου, από την Αγία Πετρούπολη μέχρι τη Λισαβόνα και από το Λονδίνο μέχρι τη Βουδαπέστη και να απαθανατίσω τα φανάρια, τα υπέροχα αυτά έργα τέχνης που φωτίζουν τους δρόμους και τις πλατείες των πόλεων. Τα φανάρια των τριάντα τριών πόλεων της Ευρώπης αποτελούν, πράγματι, μία «μικρή ιστορία» της τέχνης, του πολιτισμού και του φωτός.

ISBN 978-960-564-788-9

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | Τηλ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς


Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Φως και Τέχνη by Εκδόσεις Οσελότος - Issuu