160 × 230 SPINE: 32.3 FLAPS: 80
ISBN 978-618-205-141-2
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΊΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΊΟΥ
απλώς ως ένα θετικό δίκαιο που ποικίλλει κατά τόπο και χρόνο, περιοριζόμενο σε ειδικά νομικά ζητήματα και δικαιοδοσίες. Με εργαλεία της την αφαίρεση και την γενίκευση η φιλοσοφία του δικαίου περιστρέφεται γύρω από το κομβικό ερώτημα για την φύση και την έννοια της δικαιοσύνης, την οποία μελετά σε συνεργασία με την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία, την κοινωνική θεωρία, την ψυχολογία, ακόμα και την οικονομική επιστήμη. Αυτό συμβαίνει καθώς σήμερα είναι κοινώς αποδεκτό ότι οι ιδέες που μπορούν να φωτίσουν νομικοφιλοσοφικά προβλήματα πρέπει να αναζητώνται σε όλους τους τομείς της συστηματικής σκέψης. Θεμελιωμένη πάνω σε διασκεπτικού τύπου θεωρητικές επεξεργασίες η φιλοσοφία του δικαίου επιχειρεί να εξάγει τους τύπους της γένεσης και της εξέλιξής του. Μέσα από την ιστορική πραγμάτευση ποικίλων θεωρητικών προσεγγίσεων και σχημάτων εξετάζονται στον τόμο αυτόν οι σχέσεις θείου και ανθρώπινου δικαίου, δικαίου και ηθικής, φυσικού και θετικού δικαίου, με μεθοδολογικά εργαλεία, όπως και στην εκδοθείσα Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου, την γενετική - συγκριτική μέθοδο και την εννοιολογική ανάλυση, και με στόχο την αποκάλυψη της διεργασίας του εξορθολογισμού και της εκκοσμίκευσης της νομικής σκέψης μέσα από την αποκάλυψη των σκοτεινών πτυχών και των φωτεινών σημείων της, αλλά και την ανάδειξη της ετερογονίας των σκοπών που λειτουργεί ανεπίγνωστα και αδυσώπητα στην ιστορία των ιδεών.
ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
Τ
ο δίκαιο, ως δημιούργημα του ανθρώπινου πνεύματος και χαρακτήρισμα του κοινωνικού βίου, συμμεταβάλλεται και εξελίσσεται μαζί τους. Η νομική εξέλιξη διήλθε ποικίλες φάσεις, από την μη συνειδητή δημιουργία του δικαίου στην λελογισμένη διαμόρφωσή του, από την εξαναγκασμένη νομική θέση του δούλου στην νομική αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η γενική πρόοδός του δεν αμφισβητείται. Ακόμα και αν χρειαστεί να αποδεχθούμε ορισμένες περιόδους στασιμότητας ή και οπισθοδρόμησης, αυτές φαίνεται να αποτελούν σημεία παροδικών ανακυκλήσεων εντός μίας γενικότερης και ευρύτερης προοδευτικής πορείας. Στόχος ενός εγχειριδίου της ιστορίας της φιλοσοφίας του δικαίου είναι η εξέταση αυτής της προοδευτικής πορείας, εντός της οποίας εξελίσσεται και διαμορφώνεται ιστορικά η έννοια της δικαιοσύνης. Μέσω αυτής της έννοιας διασφαλίζεται η ακριβέστερη κατανόηση της ιδέας, του σκοπού και της αξίας του δικαίου εν γένει, διαμορφώνεται δε ένα ασφαλές μέτρο κρίσης του ισχύοντος δικαίου και ένας κανόνας για την περαιτέρω θεωρητική διαμόρφωσή του. Η φιλοσοφία του δικαίου είναι συγγενής και συμπληρωματική προς την νομική επιστήμη ή θεωρία (Jurisprudentia), η οποία εξετάζει τις μορφές και τις διατάξεις του θετικού δικαίου, ερευνώντας τις θεμελιώδεις έννοιες και αρχές του. Αφ’ ετέρου όμως διαφέρει από αυτήν κατά το ότι σπουδάζει το δίκαιο ως ένα ενιαίο λογικό σύνολο θεμελιακών και καθολικών γνωρισμάτων, και όχι
Ο Μιλτιάδης Οικονόμου γεννήθηκε το 1968 στην Αθήνα. Αποφοίτησε από την Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνεργάστηκε με τις εκδόσεις Εκάτη, μεταφράζοντας τα ακόλουθα βιβλία: «Το βυζαντινό υπόβαθρο της ιταλικής Αναγέννησης» του Kenneth Setton (2008), «Πώς πέρασε η ελληνική γνώση στους Άραβες» του De Lacy O’Leary (2010), «Η καντιανή ηθική και η κριτική του Σόπεναουερ» του Michael Kelly (2017) με διεξοδικό εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή, συνεισφέροντας και ένα ακόμα εισαγωγικό σημείωμα στην ειδική έκδοση της Alpha Trust για τον βίο του Μπάζιλ Ζαχάροφ (2010). Το 2014 εξέδωσε και πάλι με τις εκδόσεις Εκάτη τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας «Ο δυτικός Μεσαίωνας και η μετάβαση στην Νεοτερικότητα», με τον τρίτο να έπεται δύο χρόνια αργότερα. Tο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Οσελότος το βιβλίο του «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου». Τα τελευταία χρόνια ζει και εργάζεται στην Λευκάδα.
Ιστορία της Φιλοσοφίας του Δικαίου
ΤΙΤΛΟΣ
Ιστορία της Φιλοσοφίας του Δικαίου ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Μιλτιάδης Οικονόμου ΣΕΙΡΑ
Επιστημονικά [5358] 0721/16 ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Μιλτιάδης Οικονόμου LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021 Μιλτιάδης Οικονόμου ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Ιούλιος 2021 ISBN 978-618-205-141-2
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
ΜΙΛΤΙΑΔΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
Ιστορία της Φιλοσοφίας του Δικαίου
— ΑΘΗΝΑ 2021 —
Περιεχόμενα Πρόλογος ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 10 Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Η γένεση της διαστοχαστικής επιστήμης του δικαίου και της ευρωπαϊκής νομικής θεωρίας ������������������������������������������������������������������������������� 21 Πηγές του δικαίου και της νομικής θεωρίας ������������������������������������������������������� 21 Οι αρχαϊκές ελληνικές ιδέες περί δικαιοσύνης ���������������������������������������������������22 Η αυθαίρετη ανθρωπομορφική δικαιοσύνη των ομηρικών θεών �������������������25 Η εισαγωγή του ιδεώδους της δικαιοσύνης από τον Ησίοδο �������������������������26 Από το άγραφο εθιμικό στο γραπτό θετό δίκαιο �����������������������������������������������28 Η απαρχή του θεωρητικού στοχασμού επί του ποινικού δικαίου ���������������������30 Η έννοια της δικαιοσύνης στους λυρικούς ποιητές (7ος - 5ος αιώνας) ��������������� 31 Η φυσικοποίηση και ο εξορθολογισμός του δικαίου από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους (7ος – 5ος αιώνας) ������������������������������������������������ 33 Η σύναψη του δικαίου με την εύρυθμη λειτουργία της πολιτικής κοινότητας από τον Σόλωνα ��������������������������������������������������������������������������������36 Η έννοια της ισονομίας ���������������������������������������������������������������������������������������� 37 Η αναπόδραστη θεία δικαιοσύνη ως τιμωρητική της ανθρώπινης ύβρεως στους τραγικούς ποιητές Αισχύλο και Σοφοκλή, και στον ιστοριογράφο Ηρόδοτο (5ος αιώνας) ���������������������������������������������������� 38 Ικέτιδες: Η μετάβαση από το πρωτόγονο κόσμο της προσωπικής αντεκδίκησης στο κόσμο της έννομης συλλογικής ευθύνης ���������������������������� 39 Αντιγόνη: Η γένεση της νομικής διαλεκτικής ανάμεσα στο φυσικό θείο δίκαιο και στο ανθρώπινο θετό δίκαιο ���������������������������������������������������������40 Ο ηροδότειος θείος φθόνος, μία παραλλαγή της αισχύλειας τραγικής θεοδικίας ������������������������������������������������������������������������������������������������40 Η διαμόρφωση της θεωρίας του φυσικού δικαίου στο πλαίσιο του ριζοσπαστικού διαφωτισμού των Σοφιστών ������������������������������������������������������42 Η θεμελίωση της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου από τους Σοφιστές �����48 Ο Ευριπίδης και ο Θουκυδίδης, δύο μαθητές των Σοφιστών ���������������������������49 Η συντηρητική ιδεαλιστική αντίδραση στην πραγματιστική νομική διδασκαλία των Σοφιστών από τον Αριστοφάνη, τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα ����������������������������������������������������������������������������50
6
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Η υπακοή του ολιγαρχικού Σωκράτη στον νόμο, παράδειγμα προς μίμηση ή προς αποφυγή; ������������������������������������������������������������������������������ 51 Η ανάδυση της νομικής θεωρίας στο έργο του Πλάτωνα ��������������������������������54 Η δικαιοσύνη ως αρετή στην θεοκρατική, ολοκληρωτική και αντινομική «Πολιτεία» ������������������������������������������������������������������������������������������54 Πολιτικός: Η άτολμη στροφή του Πλάτωνα προς την νομοκρατούμενη πολιτική κοινωνία �������������������������������������������������������������������� 59 Νόμοι: Η πρώτη πραγματεία εφαρμοσμένης νομοθεσίας που ολοκληρώνει την οριστική μεταστροφή του Πλάτωνα προς την νομοκρατούμενη, αν και θεοκρατική, πολιτεία �������������������������������� 61 Η αριστοτελική ορθολογική-ανθρωπολογική δικαιοσύνη ως μεσότητα και καθ’ έξιν ηθική αρετή, και η αξία ως ενιαίο διανεμητικό κριτήριό της ������ 65 Πολιτικό, δεσποτικό και οικονομικό δίκαιο �������������������������������������������������������� 67 Η διάκριση καθολικής και ειδικής δικαιοσύνης ������������������������������������������������� 69 Τα τρία είδη της ειδικής δικαιοσύνης: διανεμητική, διορθωτική και το αντιπεπονθός δίκαιο ����������������������������������������������������������������������������������������� 70 Η αριστοτελική αντίληψη για τα φυσικό δίκαιο και η φυσικοδικαιϊκή θεμελίωση του δουλοκτητικού συστήματος ������������������������������������������������������ 73 Η ψευδοαριστοτελική Ρητορική προς Αλέξανδρο �������������������������������������������� 78 Η ηθικοποίηση του δικαίου στο πλαίσιο των τριών ελληνιστικών φιλοσοφικών σχολών: της επικούρειας, της στωϊκής και της σκεπτικής ������� 78 Το δίκαιο ως ένα υλιστικό ωφελιμιστικό κοινωνικό συμβόλαιο και η αισθησιοκρατική-ηδονιστική θεμελίωση της δικαιοσύνης από τον Επίκουρο και τον Έρμαρχο ����������������������������������������������������������������������������������80 Η αποστροφή των Κυνικών φιλοσόφων για τον θετό νόμο προλειαίνει το έδαφος για την φυσικοδικαιϊκή θεωρία της Στοάς ������������������� 82 Το στωικό φυσικό δίκαιο ως έκφραση του συμπαντικού Λόγου - η θεία φύση, ταυτιζόμενη με την συμπαντική τάξη, καθίσταται κανονιστικό κριτήριο της ανθρώπινης κοσμοπολιτικής έννομης τάξης ������������������������������� 82 Η σχετικοποίηση του θετού δικαίου από τους Σκεπτικούς ������������������������������ 85 ΑΡΧΑΙΑ ΡΩΜH Οι πηγές και οι μορφές του ρωμαϊκού δικαίου ���������������������������������������������������� 87 Η επίδραση της ελληνικής φιλοσοφικής παράδοσης, ιδιαίτερα της στωικής, στην ρωμαϊκή νομική θεωρία ��������������������������������������������������������������� 91
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Η πληρέστερη ανάπτυξη της θεωρίας του θεόθεν εκπορευόμενου φυσικού δικαίου και της κοσμικής νομοκρατίας από τον Κικέρωνα ��������������94 Η εκκοσμίκευση της έννοιας του φυσικού δικαίου και η σύναψή της με την αριστοτελική επιείκεια από τους ρωμαίους νομικούς των τριών πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων ����������������������������������������������������������������������98 Η διχοτόμηση της νομικής επιστήμης στις Institutiones του Γάιου και η τριχοτόμησή της από τον Ουλπιανό ��������������������������������������������������������� 101 Η διάκριση δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου ����������������������������������������������������� 102 Οι ρωμαϊκοί ορισμοί του δικαίου ������������������������������������������������������������������������ 102 Η ρωμαϊκή ποινική θεωρία ���������������������������������������������������������������������������������� 103 Η ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (Α΄ – Δ΄ αιώνας) Το ιστορικό υπόβαθρο της γένεσης του Χριστιανισμού ��������������������������������� 105 Από την ορθολογική κατ’ αξίαν δικαιοσύνη στην αποκαλυπτική θεία δικαιοσύνη �������������������������������������������������������������������������������������������������� 113 Η χριστιανική θεοκρατική, ετερόνομη δικαιοσύνη ����������������������������������������� 115 Η χριστιανική υπεράσπιση της πολιτικής καθεστηκυίας τάξης και του δουλοκτητικού συστήματος ����������������������������������������������������������������� 117 ΛΑΤΙΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (Ε΄ - ΙΣΤ΄ Αιώνας) Ο Ιωάννης Ξιφιλίνος, μία εξαίρεση στο άνυδρο τοπίο της βυζαντινής φιλοσοφίας του δικαίου ��������������������������������������������������������������������������������������� 121 Η διαπάλη φυσικού και θετικού δικαίου �����������������������������������������������������������122 Ανθρώπινα δικαιώματα ���������������������������������������������������������������������������������������129 Ατομική ιδιοκτησία ����������������������������������������������������������������������������������������������129 Ισότητα – δουλεία ������������������������������������������������������������������������������������������������ 131 Η έννοια της επιείκειας ως εξανθρωπιστική αρχή του δικαίου ���������������������� 133 OΙ ΝΕΩΤΕΡΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Η εξέλιξη της φυσικοδικαιϊκής σκέψης �������������������������������������������������������������136 1. Η σχολή του κλασσικού φυσικού δικαίου ������������������������������������������������136 Οι τρεις περίοδοι εξέλιξης της κλασσικής φυσικοδικαιϊκής σκέψης �������� 141 α) Η πρώτη περίοδος της κλασσικής σχολής του φυσικού δικαίου �������� 143
7
8
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Η ταύτιση του φυσικού δικαίου με τον υγιή ανθρώπινο νου και το φυσικό συναίσθημα από τον Γιοχάνες Αλθούσιους ����������������������������������� 143 Η θεμελίωση του φυσικού δικαίου στην αρχή της ανθρώπινης λογικότητας και κοινωνικότητας από τον Ούγκο Γκρότιους ����������������� 143 Το νεωτερικό δόγμα του κρατικού συμφέροντος των Μακιαβέλι και Μποντέν ���������������������������������������������������������������������������������������������������� 148 Η ανατροπή του παραδοσιακού φυσικοδικαϊίκού κοσμοειδώλου από τον Τόμας Χομπς ����������������������������������������������������������������������������������� 149 Η αντίδραση των οπαδών του θεολογικού ορθολογισμού, Μάθιου Χαίηλ και Ρίτσαρντ Κάμπερλαντ, στην φυσικοδικαιϊκή θεωρία του Χομπς, και η ιδιαίτερη περίπτωση του Άνταμ Σμιθ ���������������154 Η συμβιβαστική πρόταση του Μπαρούχ Σπινόζα �������������������������������������� 157 Το γερμανικό φυσικό δίκαιο στις αρχές του 17ου αιώνα ���������������������������� 157 Η συνδυαστική-συμφιλιωτική προσέγγιση των θεωριών της «αναγνώρισης» του Γκρότιους και του «καταναγκασμού» του Χομπς από τους Πούφενντορφ, Τομάζιους και Βολφ �������������������������������� 159 Η κρατική εκδοχή του φυσικού δικαίου, από τον Πούφενντορφ στον Λάιμπνιτς ����������������������������������������������������������������������������������������������� 162 Το λουθηρανικό απέναντι στο ορθολογιστικό ρεαλιστικό φυσικό δίκαιο �������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 164 Η προέκταση της πουφενντόρφειας φυσικοδικαιϊκής θεωρίας από τον Κρίστιαν Τομάζιους ������������������������������������������������������������������������ 164 Η θεμελίωση του φυσικού δικαίου στην αρχή της ανθρώπινης αυτοτελείωσης από τον Κρίστιαν Βολφ ������������������������������������������������������ 168 Η επιρροή της φυσικοδικαϊικής σκέψης του Πούφενντορφ στην Γαλλία ���������������������������������������������������������������������������������������������������� 171 Δύο αποκλίσεις από τον πουφενντόρφειο κανόνα, ο Ζοζέφ Ποτιέ και ο Τζοβάνι Μπατίστα Βίκο ����������������������������������������������������������������������� 172 β) Η δεύτερη περίοδος της κλασσικής σχολής του φυσικού δικαίου ������� 173 Το «Πνεύμα των Νόμων» του Μοντεσκιέ ���������������������������������������������������� 176 γ) Η τρίτη περίοδος της κλασσικής σχολής του φυσικού δικαίου ������������� 179 Το φυσικό δίκαιο στην γαλλική Εγκυκλοπαίδεια και στο Κοινωνικό Συμβόλαιο του Ζαν-Ζακ Ρουσώ ������������������������������������������������ 179 Το φυσικό δίκαιο κατά την Γαλλική Επανάσταση �������������������������������������� 181 2. Το τέλος της εποχής του κλασσικού φυσικού δικαίου ��������������������������� 182 Η καντιανή μετατροπή της σχολής του φυσικού δικαίου σε σχολή
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
του λογικού δικαίου μέσα από την καθολικής ισχύος κατηγορική προσταγή ����������������������������������������������������������������������������������� 182 Η καντιανή σχολή του λογικού δικαίου, Φίχτε κ.ά. ����������������������������������� 188 3. Η σχολή του ιστορισμού και το φυσικό δίκαιο ��������������������������������������� 189 Η θεσμοποίηση και επαγγελματοποίηση του φυσικού δικαίου �������������� 191 4. Η επιρροή του φυσικού δικαίου στην διαμόρφωση των ευρωπαϊκών νομικών κωδίκων και η έκλειψή του μετά από την εφαρμογή τους ���� 192 Τρία μοντέλα του κωδικοποιητικού δικαίου ���������������������������������������������� 195 Ο βαυαρικός και ο πρωσικός κώδικας �������������������������������������������������������� 198 Ο αυστριακός κώδικας ���������������������������������������������������������������������������������204 Ο ναπολεόντειος κώδικας ���������������������������������������������������������������������������� 210 Η θεωρητική συμβολή των Ντομά και Ποτιέ ��������������������������������������������� 214 5. Η πρόσληψη του φυσικού δικαίου από τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη ������������������������������������������������������������������������������������������ 219 6. Η αναβίωση του φυσικού δικαίου και της αξιολογικής θεωρίας τον 20ο αιώνα ������������������������������������������������������������������������������������������������ 221 Η νεοκαντιανή αξιολογία ����������������������������������������������������������������������������� 221 Η αξιολογική θεωρία στην μεταπολεμική Γερμανία, Αυστρία και Δανία ����226 Το νεοσχολαστικό φυσικό δίκαιο ����������������������������������������������������������������227 Η θεσμική θεωρία του Μωρίς Ωριού �����������������������������������������������������������229 Η κοινωνιολογική φυσικοδικαιϊκή θεωρία του Ντυγκί �����������������������������230 7. Ο νομικός πολιτισμός του Διαφωτισμού ������������������������������������������������� 231 Η γενική κριτική των παθογενειών του δικαίου ��������������������������������������� 231 Ο Διαφωτισμός και το φυσικό δίκαιο ����������������������������������������������������������240 Κριτήρια ορθολογικότητας και μορφές ανάπτυξης της νομοθετικής επιστήμης ���������������������������������������������������������������������������������243 Η σημασιολογία του δικαίου ������������������������������������������������������������������������246 Ο χώρος των ιδιωτικών δικαιωμάτων: φυσική και πολιτική ελευθερία ������249 Τα φώτα του Λόγου στο ποινικό δίκαιο ������������������������������������������������������ 251 Νέες έννοιες του εγκλήματος και της τιμωρίας ����������������������������������������260 8. Η Ιστορική Σχολή του Δικαίου ������������������������������������������������������������������262 Ο Γκούσταβ Χούγκο και η κρίση της γερμανικής φυσικοδικαιϊκής θεωρίας �������������������������������������������������������������������������������262 Η θεμελίωση της Ιστορικής Σχολής του Δικαίου από τον Φρίντριχ Καρλ φον Σαβινύ ��������������������������������������������������������������������������266
9
10
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Η διάσπαση της σχολής σε Ρωμαϊστές και Γερμανιστές ����������������������������268 Οι Ρωμαϊστές ���������������������������������������������������������������������������������������������������272 Η ασκηθείσα κριτική στην Ιστορική Σχολή του Δικαίου ��������������������������� 276 Η χεγκελιανή φιλοσοφία του δικαίου ����������������������������������������������������������277 Η ιστορική σχολή στην Αγγλία ���������������������������������������������������������������������279 Η Ανθρωπολογική Νομική Επιστήμη και ο Νομικός Πλουραλισμός ������280 9. Νομικός Θετικισμός ������������������������������������������������������������������������������������284 Α. Ωφελιμισμός ����������������������������������������������������������������������������������������������286 Μπένθαμ και Μιλ ��������������������������������������������������������������������������������������286 Ρούντολφ Γέρινγκ ����������������������������������������������������������������������������������� 290 Β. Η εννοιοκρατική νομική επιστήμη του Γκέοργκ Πούχτα �������������������296 Γ. Αναλυτικός Θετικισμός ���������������������������������������������������������������������������299 Τζων Ώστιν �������������������������������������������������������������������������������������������������299 Η κυριάρχηση της αναλυτικής νομικής θεωρίας του Ώστιν στον αγγλικό νομικό στοχασμό με όχημα το έργο του Χόλλαντ �����������������302 Η κριτική στην αναλυτική νομική θεωρία των Ώστιν και Χόλλαντ �����303 Η ρήξη του Σάλμοντ με το δόγμα της κυριαρχίας του νόμου του Ώστιν και η αντικατάστασή του με την δικαστηριακή πρακτική αναγνώρισης των νομικών πηγών ως θεμελίου του δικαίου. �������������308 Η αναλυτική νομική επιστήμη κατά την εποχή που μεσολαβεί ανάμεσα στο έργο του Σάλμοντ και του Χέρμπερτ Χαρτ ������������������� 310 Δ. Η «Καθαρή Νομική Θεωρία» του Χανς Κέλσεν ����������������������������������� 315 Ε. Αναλυτική – Γλωσσολογική και Νεοαναλυτική Νομική Επιστήμη ������320 ΣΤ. Ερμηνευτική Ανάλυση, Γλωσσική Ανάλυση και Θεωρίες της Επιχειρηματολογίας ���������������������������������������������������������������������������322 10. Ο Νομικός Ρεαλισμός �����������������������������������������������������������������������������������323 Α. Ο αμερικανικός νομικός ρεαλισμός ����������������������������������������������������� 323 Η ταύτιση του δικαίου με την ισχύ και τον δικαστικό θεσμό από τον Όλιβερ Γουέντελ Χολμς �������������������������������������������������������������325 Η πρόταση του Φρέντερικ Πόλοκ για την επιστημονικοποίηση του κοινοδικαίου ���������������������������������������������������������������������������������������330 Η ταύτιση της ισχύος του δικαίου με την ισχύ των δικαστηρίων από τον Τζων Γκρέυ ���������������������������������������������������������������������������������� 332 Η αναλυτική νομική επιστήμη στα χωράφια του νομικού ρεαλισμού - η περίπτωση του Γουέσλευ Χόχφελντ ��������������������������������� 333
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Ο Καρλ Λιούελιν, πρότυπος εκφραστής της ορθόδοξης ρεαλιστικής θεωρίας ������������������������������������������������������������������������������� 335 Η ιδιοσυγκρασιακή πτέρυγα του νομικού ρεαλισμού – ο σκεπτικισμός του Τζερόμ Φρανκ και του Τόμας Άρνολντ �������������� 338 Η κοινωνιολογική πτέρυγα του νομικού ρεαλισμού – Φέλιξ Κόεν, Χέρμαν Όλιφαντ ������������������������������������������������������������������������������������� 340 Η διάσπαση της κοινωνιολογικής πτέρυγας του νομικού ρεαλισμού ����� 341 Η μεταρεαλιστική νομική θεωρία της «πολιτικής επιστήμης» Χάρολντ Λάσγουελ και Μάιρς Μακ Ντούγκαλ ������������������������������������342 Β. Ο σκανδιναβικός νομικός ρεαλισμός ����������������������������������������������������344 11. Οικονομική θεωρία του δικαίου ���������������������������������������������������������������349 12. Κοινωνιολογικές Θεωρίες του Δικαίου ���������������������������������������������������354 Ωγκύστ Κοντ – ο θεμελιωτής της κοινωνιολογίας και του θετικισμού ������������ 355 Η εξελικτική θεωρία του δικαίου από τον Χέρμπερτ Σπένσερ ��������������������������356 Α. Η κοινωνιολογική θεωρία στην Γαλλία και στην Ιταλία ��������������������� 357 Εμίλ Ντυρκέμ: Η ταύτιση δικαίου και ηθικής και η λειτουργία του ως παράγοντα μετάβασης από την μηχανική στην οργανική κοινωνική αλληλεγγύη ���������������������������������������������������������������������������� 357 Το αίτημα για κοινωνικοποίηση του κράτους και του δικαίου από τον Λεόν Ντυγκί �������������������������������������������������������������������������������� 359 Η κοινωνιολογική διάσταση της νομικής θεωρίας στα έργα των γάλλων Ρεμόν Σαλέιγ, Φρανσουά Ζενύ και Ζαν Καρμπονιέ, και του ιταλού Ρενάτο Τρέβες ����������������������������������������������������������������362 Β. Η κοινωνιολογική νομική θεωρία στην Γερμανία και στην Αυστρία ��� 363 Η πρόταση για μία γενική θεωρία του δικαίου από τον Άντολφ Μέρκελ �����������������������������������������������������������������������������������������363 Η κοινωνιστική νομική φιλοσοφία ή νομικός σοσιαλισμός του Άντον Μένγκερ �������������������������������������������������������������������������������� 365 Η οργανιστική-ιστοριστική κοινωνική νομική θεωρία του Όττο φον Γκίρκε ����������������������������������������������������������������������������������������367 Η διάκριση κοινότητας και κοινωνίας από τον Φέρνιναντ Τένις ����������369 Η θετικιστική κοινωνιολογική ερμηνεία του δικαίου από τον Λούντβιχ Γκούμπλοβιτς ���������������������������������������������������������������������������369 Ο ανεστραμμένος νεοχεγκελιανισμός των Γιόζεφ Κόλερ και Φριτς Μπέρολτσχαϊμερ ����������������������������������������������������������������������������� 370 Οι κοινωνικοί κανόνες του «ζώντος δικαίου» ως το θεμέλιο της
11
12
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
αυθεντικής κοινωνιολογικής νομικής επιστήμης στην σκέψη του Έουγκεν Έερλιχ ������������������������������������������������������������������������������������������ 375 Η βεμπεριανή τυπολογία του δικαίου και ο γραφειοκρατικός εξορθολογισμός του στο πλαίσιο του καπιταλιστικού συστήματος ����� 376 Η νομική επιστήμη των συμφερόντων �������������������������������������������������� 381 Το κίνημα του «ελεύθερου δικαίου» ��������������������������������������������������������382 Γ. Οι αμερικανικές κοινωνιολογικές θεωρίες του δικαίου �����������������������383 Ρόσκο Πάουντ ���������������������������������������������������������������������������������������383 Μπέντζαμιν Καρντόζο �������������������������������������������������������������������������388 Δ. Η μαρξιστική θεωρία του δικαίου ����������������������������������������������������������390 Μισέλ Φουκώ: το δίκαιο ως μηχανισμός πειθάρχησης �����������������������400 Γιούργκεν Χάμπερμας: Η νομιμοποίηση του δικαίου μέσα από την διαδικασία του διαλόγου �����������������������������������������������������402 Ε. Κριτικές Νομικές Σπουδές �����������������������������������������������������������������������404 ΣΤ. Φεμινιστική Νομική Θεωρία ������������������������������������������������������������������� 411 13. Η διαπάλη του νομικού θετικισμού με την αναβιωμένη φυσικοδικαιϊκή θεωρία ����������������������������������������������������������������������������� 414 Α. Το ευαγγέλιο του σύγχρονου θετικισμoύ: The Concept of Law του Χέρμπερτ Χαρτ ���������������������������������������������������������������������������������� 414 Ο Χαρτ και το φυσικό δίκαιο ��������������������������������������������������������������������424 Η αντικατάσταση του ενός και μοναδικού έσχατου κανόνα του Χαρτ από την ολιστική κανονιστική τάξη του Μακ Κόρμικ �����������������427 Ο «σκληρός νομικός θετικισμός του Τζόζεφ Ραζ ������������������������������������426 «Σκληρός» θετικισμός (Ραζ) εναντίον «μαλακού» θετικισμού (Χαρτ) ����428 Β. Η αντίδραση των θεωρητικών του φυσικού δικαίου στον θετικισμό του Χαρτ ����������������������������������������������������������������������������������429 Η εσωτερική ηθικότητα του δικαίου και οι οκτώ κανόνες της «ευνομικής», όπως μετονομάζει το φυσικό δίκαιο ο Λον Φούλερ ��������429 Η ουσιαστική αναβίωση του φυσικού δικαίου από τον Τζων Φίννις �����435 Η ερμηνευτική-αξιολογική θεωρία και ο φιλόσοφος-δικαστής του Ρόναλντ Ντουόρκιν ���������������������������������������������������������������������������440 Η αναβίωση του κοινωνικού συμβολαίου από τον Τζων Ρόουλς ����������446 Η κριτική στο έργο του Ρόουλς ����������������������������������������������������������������� 451 Η κοινοτιστική θέση των Σάντελ και Γουόλτσερ ενάντια στον φιλελευθερισμό των Νόζικ και Ρόουλς ����������������������������������������������������454
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Η κοινωνιολογική θεωρία του φυσικού δικαίου του Σέλζνικ και η ψυχαναλυτική του Έερεντσβαϊγκ ������������������������������������������������������������455 Άλλες πρόσφατες ετερόκλητες φυσικοδικαϊκές προσεγγίσεις �������������456 Το μοντέλο του «νόμου» απέναντι στο μοντέλο της «θέσης» στο έργο του Χάγιεκ ���������������������������������������������������������������������������������461 Βιβλιογραφία ���������������������������������������������������������������������������������������������������������466
13
ΠΡΌΛΟΓΟΣ
15
Πρόλογος Το δίκαιο, ως δημιούργημα του ανθρώπινου πνεύματος και χαρακτήρισμα του κοινωνικού βίου, συμμεταβάλλεται και εξελίσσεται μαζί τους. Η νομική εξέλιξη διήλθε ποικίλες φάσεις, από την μη συνειδητή δημιουργία του δικαίου στην λελογισμένη διαμόρφωσή του, από την εξαναγκασμένη νομική θέση του δούλου στην νομική αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η γενική πρόοδός του δεν αμφισβητείται. Ακόμα και αν χρειαστεί να αποδεχθούμε ορισμένες περιόδους στασιμότητας ή και οπισθοδρόμησης, αυτές φαίνεται να αποτελούν σημεία παροδικών ανακυκλήσεων εντός μίας γενικότερης και ευρύτερης προοδευτικής πορείας. Στόχος ενός εγχειριδίου της ιστορίας της φιλοσοφίας του δικαίου είναι η εξέταση αυτής της προοδευτικής πορείας, εντός της οποίας εξελίσσεται και διαμορφώνεται ιστορικά η έννοια της δικαιοσύνης. Μέσω αυτής της έννοιας διασφαλίζεται η ακριβέστερη κατανόηση της ιδέας, του σκοπού και της αξίας του δικαίου εν γένει, διαμορφώνεται δε ένα ασφαλές μέτρο κρίσης του ισχύοντος δικαίου και ένας κανόνας για την περαιτέρω θεωρητική διαμόρφωσή του. Η φιλοσοφία του δικαίου είναι συγγενής και συμπληρωματική προς την νομική επιστήμη ή θεωρία (Jurisprudentia), η οποία εξετάζει τις μορφές και τις διατάξεις του θετικού δικαίου, ερευνώντας τις θεμελιώδεις έννοιες και αρχές του. Αφ’ ετέρου όμως διαφέρει από αυτήν κατά το ότι σπουδάζει το δίκαιο ως ένα ενιαίο λογικό σύνολο θεμελιακών και καθολικών γνωρισμάτων, και όχι απλώς ως ένα θετικό δίκαιο που ποικίλλει κατά τόπο και χρόνο, περιοριζόμενο σε ειδικά νομικά ζητήματα και δικαιοδοσίες. Με εργαλεία της την αφαίρεση και την γενίκευση η φιλοσοφία του δικαίου περιστρέφεται γύρω από το κομβικό ερώτημα για την φύση και την έννοια της δικαιοσύνης, την οποία μελετά σε συνεργασία με την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία, την κοινωνική θεωρία, την ψυχολογία, ακόμα και την οικονομική επιστήμη. Αυτό συμβαίνει καθώς σήμερα είναι κοινώς αποδεκτό ότι οι ιδέες που μπορούν να φωτίσουν νομικοφιλοσοφικά προβλήματα πρέπει να αναζητώνται σε όλους τους τομείς της συστηματικής σκέψης. Θεμελιωμένη πάνω σε διασκεπτικού τύπου θεωρητικές επεξεργασίες η φιλοσοφία του δικαίου επιχειρεί να εξάγει τους τύπους της γένεσης και της εξέλιξής του. Μέσα από την ιστορική πραγμάτευση ποικίλων θεωρητικών προσεγγίσεων και σχημάτων εξετάζονται στον τόμο αυτόν οι σχέσεις θείου και ανθρώπινου δικαίου, δικαίου και ηθικής, φυσικού και θετικού δικαίου, με μεθοδολογικά εργαλεία, όπως και στην εκδοθείσα Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου, την γενετική - συγκριτική μέθοδο και την εννοιολογική ανάλυση, και με στόχο την αποκάλυψη της διεργασίας του εξορθολογισμού και της εκκοσμίκευσης της νομικής σκέψης μέσα από την αποκάλυψη των σκοτεινών πτυχών και των φωτεινών σημείων της, αλλά και την ανάδει-
16
ΠΡΌΛΟΓΟΣ
ξη της ετερογονίας των σκοπών που λειτουργεί ανεπίγνωστα και αδυσώπητα στην ιστορία των ιδεών. Κυρίαρχη στην τελευταία είναι η διαλεκτική σχέση που αναπτύσσεται διαχρονικά ανάμεσα σε δύο ρεύματα: την λεγόμενη ορθολογική θεωρία της γένεσης του δικαίου που υποστηρίζει ότι το ιδεώδες δίκαιο πηγάζει από την λογική φύση του ανθρώπου και στηρίζεται επί του θείου ή ανθρώπινου Λόγου, και την εμπειρική σχολή που πρεσβεύει ότι το δίκαιο είναι προϊόν εξέλιξης, και δη θετικό, που έχει ως μόνη πηγή του την κοινωνική και πολιτική βούληση. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι θεοκρατικές θεωρήσεις, μεταξύ των οποίων διακρίνεται εκείνη του Πλατωνισμού και του Νεοπλατωνισμού, οι θεωρίες του φυσικού δικαίου, και οι λογοκρατικές κανονιστικές θεωρήσεις: η αρετολογική του Αριστοτέλη που τονίζει τον ρόλο του δικαίου στην διαμόρφωση ενάρετων πολιτών, και η δεοντολογική του Καντ που θεωρεί ότι το δίκαιο αντανακλά το καθήκον μας να διαφυλάττουμε την αυτονομία και τα δικαιώματα των άλλων. Στην δεύτερη κατηγορία ανήκουν η Μαρξιστική Σχολή που θεωρεί ότι το δίκαιο αποτελεί δημιούργημα οικονομικών αιτίων, η γερμανική Ιστορική Σχολή που το θεωρεί ως προϊόν του πνεύματος κάθε λαού και της ιστορικής εξέλιξής του, και η Βιολογική Σχολή, εκπροσωπούμενη από τους ηδονιστές Κυρηναϊκούς και τους Επικούρειους, τους Ωφελιμιστές (Μπένθαμ, Μιλ) και τους Εξελικτιστές (Δαρβίνος, Σπένσερ και Χάξλεϊ), που το ανάγει στην ανάγκη επιβίωσης του ανθρώπου, η οποία ικανοποιείται με την προσαρμογή του στο κοινωνικό και ηθικό σύστημα. Μία έτερη διαλεκτική σχέση που αναπτύσσεται και αυτή διαχρονικά στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του δικαίου είναι αυτή μεταξύ του κοινωνιστικού κρατισμού και του φιλελεύθερου ατομικισμού. Η πρώτη δέχεται ως ευρύτατο τον σκοπό της πολιτείας και του δικαίου στην πραγμάτωση του κοινού αγαθού, η δεύτερη εξαίρει την αξία του ατόμου, περιορίζοντας τον σκοπό του κράτους στην προάσπιση της ελεύθερης δράσης των πολιτών. Η πρώτη αντίληψη επικράτησε κατά τους αρχαίους και μεσαιωνικούς χρόνους, η δεύτερη μετά από την Γαλλική Επανάσταση, ιδίως κατά τον φιλελεύθερο και συνάμα εθνικιστικό 19ο αιώνα. Σύμφωνα με την πρώτη θεώρηση, το δίκαιο, ως επικουρούν την πολιτεία, πρέπει να διαπνέεται από τις αρχές της δικαιοσύνης, και δη από τις υπαγορεύσεις του κοινού συμφέροντος. Η δικαιοσύνη έχει ευρύτατο κοινωνικό προορισμό, καθώς λύει τα δεσμά των δούλων, καταργεί τα προνόμια, κηρύσσει τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη, την ισότητα, την αδελφότητα και την ελευθερία, θεσπίζει πολιτεύματα κατά το κοινό συμφέρον, υποστηρίζει την αλληλεγγύη και εμπνέει την κοινωνική πρόνοια, προστατεύει την εργασία, ρυθμίζει δικαιοκρατικά και κοινωφελώς την ιδιοκτησία και την κατανομή του πλούτου, καθιερώνει τα δικαιώματα των εθνών, ιδρύει διαιτησίες και δικαστήρια προς διατήρηση της ειρήνης, επιτελώντας τέλος το ίδιον αυτής καθήκον, την απονομή του κατ’ αξίαν προσήκοντος σε κάθε άτομο και σε κάθε πολιτεία.
ΠΡΌΛΟΓΟΣ
Με την εξαιρετική εμβληματική «Ιστορία της Φιλοσοφίας του Δικαίου» του Τζιόρτζιο ντελ Βέκιο από τον Πάπυρο να έχει συμπληρώσει 65 χρόνια από την έκδοσή της, το ανά χείρας εγχειρίδιο φιλοδοξεί να την επικαιροποιήσει με την έκθεση των θεωρητικών συζητήσεων και των νομικών θεωριών που αναπτύχθηκαν έκτοτε, εμπλουτίζοντάς την με τα πορίσματα των σύγχρονων προσεγγίσεων και ερμηνειών στην ιστορία της φιλοσοφίας του δικαίου. Κατά τους παλαιότερους χρόνους θρησκευτικά, ηθικά και νομικά παραγγέλματα συμφύρονται συγκεχυμένα στα πρωτόγονα έθιμα. Με την ανάπτυξη του πολιτισμού και τον περιορισμό της θεοκρατίας οι θρησκευτικές επιταγές αποχωρίζονται βαθμιαία από τις νομικές. Οι νόμοι μάλιστα τίθενται υπό αυτοτελούς πολιτειακού οργάνου. Η φιλοσοφία του δικαίου, όπως και η φιλοσοφία γενικότερα, θεμελιώνεται από τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι με την αξιοθαύμαστη νοησιαρχική σκέψη τους αναλύουν την ιδέα της δικαιοσύνης, ανάγοντάς την βαθμιαία από προσωποποιημένη θεία οντότητα σε αφηρημένη έννοια. Αυτό συντελείται ήδη από τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους, στον Ησίοδο όμως διατυπώνεται για πρώτη φορά με σαφήνεια, με τον Σόλωνα να ορίζει εν συνεχεία την έννοια της ευνομίας και τον Ηρόδοτο την έννοια της ισονομίας. Στους αρχαίους Έλληνες δεν απαντά ωστόσο συστηματική διάκριση μεταξύ ηθικών και νομικών κανόνων. Ανιχνεύονται μόνο ορισμένα στοιχεία διάκρισης, που δεν έχουν πάντως διαμορφωθεί ακόμα σε θεωρία, και υπαινιγμοί στον Δημόκριτο και στον Αριστοτέλη. Σύμφωνα με την κλασσική αρχαία ελληνική θεωρία η ιδέα της δικαιοσύνης υπάρχει φύσει, είναι άναρχη και αιώνια, πρέπει δε να υπερισχύει των θετών κανόνων. Σύγκρουση δικαίου και ηθικής δεν νοείται επομένως. Ηθικοί και νομικοί κανόνες τελούν σε αμοιβαία λογική αλληλεξάρτηση, καθώς αμφότεροι ρυθμίζουν την διαγωγή του ανθρώπου. Καλόν είναι επομένως το δίκαιο να υποτάσσεται στην ιδέα της ηθικότητας. Η μείζων ρήξη με αυτή την καθιερωμένη αντίληψη συντελείται από τους Σοφιστές στο πλαίσιο της αντιπαράθεσής τους με τον πλατωνικό ιδεαλισμό, ο οποίος έχοντας διπλασιάσει αυθαίρετα τον εμπειρικό κόσμο με την επινόηση ενός νοητού κόσμου, πρεσβεύει ότι το δίκαιο βασίζεται στην θεία βούληση, στην θεία σοφία, ένα κριτήριο που τείνει να ταυτίζεται με ένα δόγμα πίστης και όχι με επιστημονικά κριτήρια ερειδόμενα στον ορθό Λόγο. Οι σκεπτικιστές και σχετικιστές Σοφιστές, καίτοι θεμελιώνουν το φυσικό δίκαιο εις όφελος του ατόμου και εις βάρος της κρατικής ισχύος, αρνούνται να αναγνωρίσουν την ύπαρξη ενός απόλυτου γνώμονα της δικαιοσύνης, ενός κριτηρίου δηλαδή υπερέχοντος του γεγονότος, και μάλιστα του θετικού δικαίου. Ως επιχείρημά τους επικαλούνται τις διαφορές των δικαίων κατά χρόνο και τόπο. Οι Σοφιστές αναδεικνύουν παράλληλα για πρώτη φορά τον ρόλο της χειραγώγησης των πολιτών από τα θετικά δίκαια, διατυπώνοντας και την πρώτη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, η οποία θα αναπτυχθεί εν συνεχεία από τον Επίκουρο. Η ριζοσπαστική θεωρία τους ωστόσο θα μείνει επί αιώνες στα αζήτη-
17
18
ΠΡΌΛΟΓΟΣ
τα, ως επικίνδυνη για κάθε μορφή εξουσίας, για να ανασυρθεί από την ναφθαλίνη από τον Χέγκελ, ο οποίος θα χαρακτηρίσει την σοφιστική κίνηση, επιβεβαιώνοντας εμπράκτως την σημασία της ετερογονίας των σκοπών, ως έναν πρώιμο διαφωτισμό. Την φυσικοδικαιϊκή θεωρία θα αναπτύξουν περαιτέρω θεωρητικά οι Στωικοί φιλόσοφοι και ο Κικέρωνας, κληροδοτώντας την στους θεολόγους-στοχαστές του Μεσαίωνα, ο οποίοι θα την εκχριστιανίσουν για ευνόητους λόγους. Η μεσαιωνική φιλοσοφία του δικαίου παρουσιάζεται έτσι οπισθοδρομική, υπό την έννοια ότι, προϋποθέτοντας την ύπαρξη ενός θείου υπερβατικού κόσμου, ετερονομείται. Γι’ αυτό και η σκέψη των Πατέρων της Εκκλησίας και των θεολόγων περιορίζεται στην περιγραφή και στον σχολιασμό της σχέσης θείου και ανθρώπινου δικαίου, με το φυσικό δίκαιο να ανάγεται και να ταυτίζεται τελικά με το θείο δίκαιο. Μία προοδευτική κίνηση παρατηρείται από τον 13ο αιώνα και εξής με την ανακάλυψη και την πρόσληψη της ορθολογικής, κοσμικής αριστοτελικής νομικής θεωρίας. Ο Αριστοτέλης είχε οικοδομήσει μία άνευ προηγουμένου διανοητικά επεξεργασμένη θεωρία δικαίου, στο πλαίσιο της οποίας αναγνώριζε τόσο το πρωτείο των αρχών του φυσικού δικαίου όσο και την αναγκαστότητα των νομικών κανόνων. Με την έλευση των νεότερων χρόνων το ζήτημα της σχέσης φυσικού και θετικού δικαίου παραμένει στο επίκεντρο των φιλοσοφικών συζητήσεων, με τις καθολικής ηθικής ισχύος φυσικοδικαιϊκές αρχές, που ως προσιδιάζουσες στην ανθρώπινη φύση έχουν ως υπέρτατο σκοπό την πραγμάτωση της ιδέας της δικαιοσύνης, να υιοθετούνται στο πλαίσιο των νομικών κωδίκων και να περιλαμβάνονται στην γαλλική επαναστατική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Αυτό που διακρίνει θεμελιακά το νεωτερικό από το κλασσικό φυσικό δίκαιο είναι η χρήση ηθικών αρχών καθολικής ισχύος, από τις οποίες απορρέει παραγωγικά μία σειρά άλλων ελασσόνων φυσικοδικαιϊκών κανόνων. Με τον Γκρότιους είχε ήδη εγκαινιασθεί από τον 17ο αιώνα η σταδιακή εκκοσμίκευση και ο εξορθολογισμός του φυσικού δικαίου, το οποίο τώρα αυτονομείται, αποσπώμενο από τον θανάσιμο θεοκρατικό εναγκαλισμό. Το δίκαιο παύει έτσι να αντλεί την προέλευσή του από το θείο και τις όποιες υπερφυσικές δυνάμεις της ψυχής. Το φυσικό δίκαιο θα κυριαρχήσει έως τον 19ο αιώνα, όταν θα αμφισβητηθεί ριζικά από μία πλειάδα νέων σχολών (ιστορική, μαρξιστική, κοινωνιολογική-θετικιστική, φορμαλιστική, ερμηνευτική, νομικός ρεαλισμός), οι οποίες θα προβάλουν νέες, ως επί το πλείστον πραγματιστικές προσεγγίσεις και ερμηνείες του δικαίου. Ο μαρξισμός θα εκλάβει το δίκαιο ως προϊόν των παραγωγικών σχέσεων και της οικονομικής δομής αλλά και ως εργαλείο εφαρμογής αντιλαϊκών πολιτικών που εξυπηρετούν τα συμφέροντα των αστικών κυβερνητικών ολιγαρχιών, οι κοινωνιολόγοι νομικοί θα τονίσουν τον ρόλο της κοινωνίας στην διαμόρφωση του δικαίου,
ΠΡΌΛΟΓΟΣ
19
όπως και οι νομικοί ρεαλιστές (αμερικανοί και σκανδιναβοί) που θα εστιάσουν επιπλέον στον ρόλο των δικαστών και της δικαστηριακής πράξης στην διαμόρφωσή του, υποβαθμίζοντας, σε αντίθεση με τον νομικό θετικισμό, την νομοθετική δραστηριότητα και τις πάσης φύσεως αφηρημένες νοητικές κατασκευές. Η ερμηνευτική προσέγγιση, τέλος, θα τονίσει ότι το δίκαιο αποτελεί μία ερμηνευτική πράξη που καθοδηγείται από τους ηθικούς κανόνες των κοινοτήτων. Ο φορμαλιστικός και ο νομικός θετικισμός πάλι θα υποστηρίξουν την θεωρία ότι το δίκαιο δεν υφίσταται χωρίς τον τύπο κρατικής επιταγής, ότι είναι σε τελική ανάλυση ένα αποκλειστικό δημιούργημα του κράτους και όχι ένα σύνολο αφηρημένων φυσικοδικαιϊκών αρχών. Το δίκαιο εκλαμβάνεται έτσι ως ένα σύνολο ετερόνομων δεοντολογικών πολιτειακών κανόνων, δηλαδή εξαναγκαστών, διακρινόμενων μορφολογικά από τους ηθικούς κανόνες. Σε αντίθεση με τις θεωρίες του φυσικού δικαίου, ο νομικός θετικισμός διαστέλλει θεωρητικά το δίκαιο από την ηθική, αναβιώνοντας ουσιαστικά όχι τόσο την πρακτική ρωμαϊκή διάκριση ανάμεσα σε δίκαιο και ηθική ( θυμίζουμε εδώ το απόφθεγμα: non omne quod licet honestum est (δεν είναι χρηστό ό,τι επιτρέπεται από τον νόμο ), όσο την αυστηρή θεωρητική διάκριση τους από τον Μακιαβέλι και τον Χομπς, ο οποίος θεωρείται εξ άλλου και ο θεμελιωτής του νομικού θετικισμού. Η καθαρά διατυπωμένη διάκριση ανάμεσα σε δίκαιο και ηθική έχει εγγραφεί ωστόσο στον Κρίστιαν Τομάζιους, ο οποίος εντόπισε την διάκριση ανάμεσα σε ηθικούς και νομικούς κανόνες στον μη αναγκαστό και αναγκαστό χαρακτήρα τους αντιστοίχως. Η αναγκαστότητα επομένως αφορά στο θετικό δίκαιο και μόνο. Οι ηθικοί κανόνες επιβάλλονται συνειδησιακά, οι νομικοί κανόνες πολιτικά και δικαστικά. Η σύγκρουση ανάμεσα σε δίκαιο και ηθική, αλλά και ανάμεσα στις κοινωνιστικές και ατομικιστικές λύσεις στο ζήτημα της δικαιοσύνης, βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγχρονης φιλοσοφίας του δικαίου, ιδίως στο πλαίσιο της συζήτησης που ξεκίνησε στους αγγλοσαξονικούς κυρίως κύκλους ανάμεσα στους θιασώτες μίας αναβιωμένης φυσικοδικαιϊκής θεωρίας (Φίννις, Ρόουλς, Ντουόρκιν) και στους νομικούς θετικιστές (Χαρτ, Ραζ). Η συζήτηση πλαισιώνεται τελευταία με άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις (κριτικές νομικές σπουδές, φεμινιστική θεωρία του δικαίου, οικονομική νομική θεωρία) που προσεγγίζουν είτε την μία είτε την άλλη βασική κατεύθυνση, άλλοτε τονίζοντας τον εξουσιαστικό ρόλο του θετικού δικαίου και την πατερναλιστική φύση του, και άλλοτε τον ρόλο της οικονομίας υπό ένα μη μαρξιστικό, φιλελεύθερο πρίσμα. Λευκάδα 20/4/2021 Μιλτιάδης Οικονόμου
Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
21
Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
Η γένεση της διαστοχαστικής επιστήμης του δικαίου και της ευρωπαϊκής νομικής θεωρίας Όλοι οι λαοί και τα έθνη του κόσμου έχουν διαμορφώσει ορισμένες ιδέες και έννοιες για την φύση της δικαιοσύνης και του νόμου. Το ότι αρχίζουμε να ξετυλίγουμε το νήμα της αφήγησης για την εξέλιξη της νομικής φιλοσοφίας με την νομική θεωρία των αρχαίων Ελλήνων και όχι των μεσοποταμιακών λαών ή των Αιγυπτίων π.χ. οφείλεται στην φιλοσοφική διείσδυση στα φυσικά και κοινωνικά φαινόμενα, η οποία επιτεύχθηκε νοησιαρχικά, με την χρήση δηλαδή της διασκεπτικής νόησης, από τους στοχαστές της αρχαίας Ελλάδας. Με το να υποτάξουν την φύση, την κοινωνία και τους θεσμούς της σε μία θεμελιακή διερευνητική ανάλυση οι Έλληνες αναδείχθηκαν σε φιλοσοφικούς δασκάλους του δυτικού κόσμου και η ελληνική φιλοσοφία στην μήτρα της παγκόσμιας φιλοσοφίας. Ανάμεσα στους Έλληνες αναπτύχθηκε για πρώτη φορά ως δραστηριότητα ενός μορφωμένου πνεύματος η αντικειμενική συζήτηση της σχέσης του ανθρώπου με τον νόμο και την δικαιοσύνη, καταγραμμένη σε μία εκτενή λογοτεχνία. Είναι επομένως με τους Έλληνες που εγκαινιάζεται η ιστορία της διαστοχαστικής επιστήμης του δικαίου στην Δύση ή της ευρωπαϊκής νομικής θεωρίας. Από αυτή την άποψη τα λόγια του Νίτσε «όταν μιλάμε για τους Έλληνες μιλάμε ανεπίγνωστα για το σήμερα και το αύριο» ισχύουν -με ορισμένες βεβαίως εξαιρέσεις που αφορούν ιδιαίτερα ορισμένες παρωχημένες αρχαιοελληνικές επιστημονικές θεωρίες- και στις ημέρες μας.
Πηγές του δικαίου και της νομικής θεωρίας Οι Έλληνες δεν ανέπτυξαν ποτέ μία πρακτική νομική επιστήμη όπως οι Ρωμαίοι, εξ ού και δεν υπάρχει μία νομική πραγματεία, ούτε καν μία νύξη ότι γράφτηκε κάτι τέτοιο ή ότι λειτουργούσε μία νομική σχολή. Οι πηγές μας για την νομική σκέψη των Ελλήνων είναι τα φυσικά απομεινάρια των νομικών κωδίκων ή νόμων που χαράχτηκαν πάνω σε πέτρα ή μπρούτζο, με μοναδικό σωζόμενο αυτούσιο κώδικα εκείνον της κρητικής Γόρτυνας (περί το 450 π.Χ.). Άλλες μαρτυρίες αποτελούν ορισμένα αποσπάσματα από λογοτεχνικά κείμενα, το δίκαιο των Αθηνών όπως εξάγεται από τους λόγους των ρητόρων του 4ου αιώνα, και στοιχεία από τα έργα των ιστοριογράφων, των φιλοσόφων, ακόμα
22
Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
και των δραματουργών. Η ποικιλία των λογοτεχνικών πηγών αποτελεί συχνά μία ανεπίγνωστη συμβολή στην ιστορία της νομικής επιστήμης, μία επιστήμη για την οποία οι Έλληνες δεν διέθεταν ούτε καν ένα όνομα, ακριβώς όπως και το δίκαιο δεν εξελήφθη ποτέ ως μία αφηρημένη έννοια. Το μεγαλύτερο μέρος της γνώσης για το δίκαιο της ελληνιστικής Αιγύπτου έχει διασωθεί σε πολυάριθμους παπύρους. Σε ό,τι αφορά την νομική θεωρία η κατάσταση είναι παρόμοια, καθώς δεν υπήρξε ένας αναγνωρισμένος και διακριτός κλάδος της νομικής φιλοσοφίας.
Οι αρχαϊκές ελληνικές ιδέες περί δικαιοσύνης Η μεγαλύτερη συνεισφορά της αρχαίας Ελλάδας εντοπίζεται σε ένα σώμα κοσμολογικών και φιλοσοφικών ιδεωδών σχετικών με την δικαιοσύνη, τα οποία όμως ήταν καταλληλότερα για να χρησιμεύουν στις επικλήσεις των ρητόρων στις λαϊκές συνελεύσεις παρά για να εφαρμόζονται ως κανόνες συμπεριφοράς στις καθημερινές βιοτικές σχέσεις των ανθρώπων. Οι παλαιότερες ελληνικές κοσμολογίες, που βρίσκονται εκφρασμένες σε μερικούς από τους αρχαιότερους μύθους, αντιμετώπιζαν το άτομο ως μέρος μίας υπερβατικής αρμονίας του σύμπαντος που πήγαζε από τον θείο νόμο (Λόγο) και εκφραζόταν στο επίπεδο του ανθρώπινου βίου μέσα από τον νόμο της πόλης-κράτους. Στην μακρινή αυτή εποχή τα όρια μεταξύ των θείων και των πολιτειακών κανόνων ήταν ασαφή, καθώς προβάλλονταν έντονα τα κελεύσματα της θρησκείας. Υποτυπώδη μορφή του δικαίου αποτελούσαν οι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς που και αυτοί εκπορεύονταν από την θρησκεία. Οι Έλληνες πίστευαν ότι ο Δίας υπαγόρευσε στον Μίνωα την νομοθεσία του, ως εμπνευστή δε της νομοθεσίας του Λυκούργου θεωρούσαν τον Απόλλωνα. Σε αυτή ακριβώς την πίστη τους για την θεϊκή προέλευση των νόμων οφειλόταν πιθανόν η πρόθυμη υποταγή τους σε αυτούς. Λόγω της θείας προέλευσής τους οι νόμοι αποτελούσαν επιταγές σχεδόν αμετακίνητες, μη επιδεχόμενες κατάργηση από νεώτερα νομοθετήματα. Θεματοφύλακας και ερμηνευτής των νόμων ήταν εξ άλλου το ιερατείο., όπως διαφαίνεται και από τον συμβουλευτικό ρόλο του μαντείου των Δελφών σε ζητήματα δικαίου και νομοθεσίας. Οι μορφές νομοθέτησης και οι δικαστικές κρίσεις επικυρώνονταν επίσημα με θρησκευτικές τελετουργίες, με τους ιερείς να παίζουν σημαντικό ρόλο στην απονομή της δικαιοσύνης. Αυτή η υποδούλωση του δικαίου στην θρησκεία διαφαινόταν στην έλλειψη διάκρισης ανάμεσα σε θείους και ανθρώπινους κανόνες, σε κανόνες ηθικής και σε κανόνες δικαίου. Όλοι αποτελούσαν μία αδιαφοροποίητη κατηγορία. Με την σταδιακή δημιουργία των άστεων (9ος αιώνας και εξής), μετά από την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου, η σκέψη των Ελλήνων άρχισε να απελευθερώνεται από τα δεσμά των φυσικών δυνάμεων αλλά και από την αμάθεια
Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
και την δεισιδαιμονία που χαρακτήριζε τον αγροτικό και ποιμενικό βίο. Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας και την διεύρυνση του καταμερισμού της εργασίας δημιουργήθηκε εύφορο έδαφος για την καλλιέργεια της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Η γνώση άρχισε να περιέρχεται από το ιερατείο στο άστυ. Η διανόηση έπαψε να είναι προνομιακή απασχόληση μίας κάστας, τα μέλη της οποίας δεν είχαν τα απαραίτητα πνευματικά προσόντα για να προαγάγουν την επιστημονική σκέψη. Μη όντας πλέον εξαρτημένοι οι άνθρωποι από το αδρανές φυσικό περιβάλλον, άρχισαν να συζητούν πρώτα για τα φυσικά φαινόμενα και έπειτα για την θέση του ανθρώπου στον κόσμο. Η ίδρυση πληθώρας πολιτειών επέφερε την διάλυση της πατριαρχικής κοινωνικοοικονομικής οργάνωσης, ανοίγοντας τον δρόμο για την συστηματοποίηση της σκέψης, την κριτική των θεσμών και των καθιερωμένων θρησκευτικών παραδόσεων, την παραγωγή μίας πλούσιας λογοτεχνίας και φιλοσοφίας, και την δημιουργία ενός δημοκρατικού, πλην όμως δουλοκτητικού και ανισόνομου καθεστώτος, που δεν περιελάμβανε στην κατηγορία των πολιτών τις γυναίκες, τους μετοίκους και τους δούλους. Η σκέψη, η διανόηση, το πνεύμα δεν αποτελεί παρά αντανάκλαση στην ανθρώπινη συνείδηση της υλικής πραγματικότητας του εκάστοτε ιστορικού γίγνεσθαι. Αποτελεί εξ άλλου νόμο της ιστορίας το ότι όλα τα πολιτιστικά επιτεύγματα προϋποθέτουν συνθήκες πολιτικής και οικονομικής ευημερίας. Όταν σε μία πολιτεία δεν υπάρχουν καστοποιημένες τάξεις και δεσμά στον λόγο και στην σκέψη, και παράλληλα υπάρχει οικονομική ευημερία και ασφάλεια από εξωτερικές επιβουλές, στην πολιτεία αυτή θα δημιουργηθούν ρεύματα ιδεών, θα αναπτυχθεί η επιστήμη και θα ανέλθει ο βαθμός της πνευματικής καλλιέργειας. Η γένεση π.χ. της ελληνικής διανόησης και επιστήμης στην Ιωνία (λογοτεχνία, ιστορία, φυσική φιλοσοφία, γεωγραφία, αριθμητική, αστρολογία, μηχανική) οφείλεται στον υψηλό βαθμό εξαστισμού της κοινωνίας, συνέπεια της οικονομικής ανάπτυξης που επήλθε με την άσκηση της ναυτιλίας και του εμπορίου. Το διαμετακομιστικό εμπόριο δεν μετέφερε μόνο ιδέες και τεχνικές από τους μεσογειακούς και ανατολικούς πολιτισμούς, αλλά λειτούργησε και ως καταλύτης στον επινοητικό στοχασμό των Ελλήνων για την κάλυψη πρακτικών αναγκών όπως οι λογιστικές πράξεις, τα τεχνικά έργα (λιμενικές εγκαταστάσεις, αποθήκες), αλλά και τα αρδευτικά, αποξηραντικά και αντιπλημμυρικά έργα για την προστασία της γεωργικής παραγωγής του εσωτερικού των πόλεων-κρατών. Η απώλεια των προνομίων της παλαιάς αριστοκρατίας των ευγενών και η ανακατάταξη των πολιτικών ομάδων μέσα στην κοινωνία ανέδειξαν μία νέα προοδευτική αστική τάξη, η οποία είχε ανάγκη από μία υλιστική φιλοσοφία που θα αντιτασσόταν στην αντιδραστική, ιεροκρατική κοσμοθεωρία και βιοθεωρία των ευγενών. Εξ ού και η ιωνική φιλοσοφία, ως γενική επιστήμη, δεν θα μπορούσε παρά να λάβει υλιστικό ή υλοζωιστικό χαρακτήρα, να ασκήσει κριτική στις παλαιές δοξασίες και να οικοδομήσει μία νέα κοσμοθεωρία. Οι απα-
23
160 × 230 SPINE: 44.3 FLAPS: 80
ISBN 978-618-205-141-2
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΊΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΊΟΥ
απλώς ως ένα θετικό δίκαιο που ποικίλλει κατά τόπο και χρόνο, περιοριζόμενο σε ειδικά νομικά ζητήματα και δικαιοδοσίες. Με εργαλεία της την αφαίρεση και την γενίκευση η φιλοσοφία του δικαίου περιστρέφεται γύρω από το κομβικό ερώτημα για την φύση και την έννοια της δικαιοσύνης, την οποία μελετά σε συνεργασία με την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία, την κοινωνική θεωρία, την ψυχολογία, ακόμα και την οικονομική επιστήμη. Αυτό συμβαίνει καθώς σήμερα είναι κοινώς αποδεκτό ότι οι ιδέες που μπορούν να φωτίσουν νομικοφιλοσοφικά προβλήματα πρέπει να αναζητώνται σε όλους τους τομείς της συστηματικής σκέψης. Θεμελιωμένη πάνω σε διασκεπτικού τύπου θεωρητικές επεξεργασίες η φιλοσοφία του δικαίου επιχειρεί να εξάγει τους τύπους της γένεσης και της εξέλιξής του. Μέσα από την ιστορική πραγμάτευση ποικίλων θεωρητικών προσεγγίσεων και σχημάτων εξετάζονται στον τόμο αυτόν οι σχέσεις θείου και ανθρώπινου δικαίου, δικαίου και ηθικής, φυσικού και θετικού δικαίου, με μεθοδολογικά εργαλεία, όπως και στην εκδοθείσα Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου, την γενετική - συγκριτική μέθοδο και την εννοιολογική ανάλυση, και με στόχο την αποκάλυψη της διεργασίας του εξορθολογισμού και της εκκοσμίκευσης της νομικής σκέψης μέσα από την αποκάλυψη των σκοτεινών πτυχών και των φωτεινών σημείων της, αλλά και την ανάδειξη της ετερογονίας των σκοπών που λειτουργεί ανεπίγνωστα και αδυσώπητα στην ιστορία των ιδεών.
ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ
Τ
ο δίκαιο, ως δημιούργημα του ανθρώπινου πνεύματος και χαρακτήρισμα του κοινωνικού βίου, συμμεταβάλλεται και εξελίσσεται μαζί τους. Η νομική εξέλιξη διήλθε ποικίλες φάσεις, από την μη συνειδητή δημιουργία του δικαίου στην λελογισμένη διαμόρφωσή του, από την εξαναγκασμένη νομική θέση του δούλου στην νομική αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η γενική πρόοδός του δεν αμφισβητείται. Ακόμα και αν χρειαστεί να αποδεχθούμε ορισμένες περιόδους στασιμότητας ή και οπισθοδρόμησης, αυτές φαίνεται να αποτελούν σημεία παροδικών ανακυκλήσεων εντός μίας γενικότερης και ευρύτερης προοδευτικής πορείας. Στόχος ενός εγχειριδίου της ιστορίας της φιλοσοφίας του δικαίου είναι η εξέταση αυτής της προοδευτικής πορείας, εντός της οποίας εξελίσσεται και διαμορφώνεται ιστορικά η έννοια της δικαιοσύνης. Μέσω αυτής της έννοιας διασφαλίζεται η ακριβέστερη κατανόηση της ιδέας, του σκοπού και της αξίας του δικαίου εν γένει, διαμορφώνεται δε ένα ασφαλές μέτρο κρίσης του ισχύοντος δικαίου και ένας κανόνας για την περαιτέρω θεωρητική διαμόρφωσή του. Η φιλοσοφία του δικαίου είναι συγγενής και συμπληρωματική προς την νομική επιστήμη ή θεωρία (Jurisprudentia), η οποία εξετάζει τις μορφές και τις διατάξεις του θετικού δικαίου, ερευνώντας τις θεμελιώδεις έννοιες και αρχές του. Αφ’ ετέρου όμως διαφέρει από αυτήν κατά το ότι σπουδάζει το δίκαιο ως ένα ενιαίο λογικό σύνολο θεμελιακών και καθολικών γνωρισμάτων, και όχι
Ο Μιλτιάδης Οικονόμου γεννήθηκε το 1968 στην Αθήνα. Αποφοίτησε από την Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνεργάστηκε με τις εκδόσεις Εκάτη, μεταφράζοντας τα ακόλουθα βιβλία: «Το βυζαντινό υπόβαθρο της ιταλικής Αναγέννησης» του Kenneth Setton (2008), «Πώς πέρασε η ελληνική γνώση στους Άραβες» του De Lacy O’Leary (2010), «Η καντιανή ηθική και η κριτική του Σόπεναουερ» του Michael Kelly (2017) με διεξοδικό εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή, συνεισφέροντας και ένα ακόμα εισαγωγικό σημείωμα στην ειδική έκδοση της Alpha Trust για τον βίο του Μπάζιλ Ζαχάροφ (2010). Το 2014 εξέδωσε και πάλι με τις εκδόσεις Εκάτη τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας «Ο δυτικός Μεσαίωνας και η μετάβαση στην Νεοτερικότητα», με τον τρίτο να έπεται δύο χρόνια αργότερα. Tο 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Οσελότος το βιβλίο του «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Δικαίου». Τα τελευταία χρόνια ζει και εργάζεται στην Λευκάδα.