160 × 230 SPINE: 9 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (της δικαιολογίας)
ISBN 978-618-205-072-9
Ο Ευάγγελος Πατικόπουλος είναι τελειόφοιτος του τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (2006-2010), με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κοινωνιολογία και με την εκπλήρωση των μεταπτυχιακών σπουδών του ΜΠΣ: ΕΚΕΟ (Ευρωπαϊκές Κοινωνίες και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση), Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το 2014.
Ευάγγελος Πατικόπουλος
Τ
ο βιβλίο αυτό ως σκοπό έχει να δημιουργήσει στον καθένα που τον ενδιαφέρει, κάποια θεωρητική και εισαγωγική σκέψη για την Οικονομία και την Πολιτική Οικονομία, που θα πρέπει να διαχωρίζονται μεταξύ τους ως η Οικονομία και η Πολιτική Ρύθμιση της Οικονομίας. Πρόκειται για μια απλή και κατανοητή εισαγωγή, αλλά η απλουστευμένη και βασική κατανόηση επιστημονικών θεμάτων είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση «βαθύτερων» επιστημονικών ζητημάτων. Ο έναρθρος Λόγος και οι προσδιορισμοί του πάνω σε υλικά και σε «άυλα» πράγματα είναι η αρχή των οικονομικών και των πολιτικών ζητημάτων. Λόγος και ύλη είναι Ένα και συγχρόνως δύο διαφορετικά πράγματα (κοινωνία-Φύση). Ο ανθρώπινος λόγος είναι η κοινωνικήεπικοινωνιακή οργάνωση «ενάντια» στη Φύση (ανταγωνισμός και συνεργασίες, όπως συμβαίνει σε όλη τη Φύση). Η έναρθρη και υλική κοινωνία οπωσδήποτε πρέπει να δημιουργήσει κάποια οικονομική και πολιτική σκέψη, ώστε να παραχθεί η συντονισμένη κοινωνία. Οικονομία σημαίνει συγκέντρωση υλικών μέσα στον κοινωνικό χώρο, και Πολιτική, οι διαχωρισμένες θέσεις που αναγκάζουν σε μια κοινωνική ισορροπία. Ο οικονομικός, πολιτικός και κοινωνικός λόγος (γραπτός ή προφορικός) δεν είναι ο ίδιος όλες τις εποχές, αλλά πάντοτε καθιερώνει τις πλασματικές ιδέες και τις κοινωνικές θέσεις στα κοινωνικά υποκείμενα στη συνείδησή τους, οι οποίες γίνονται ανάγκη για τη συνέχιση της ζωής. Θεωρήθηκε ορθό να δοθούν στο παρόν βιβλίο κάποια παραδείγματα, όσο το δυνατόν «ανθεκτικότερα» στον χρόνο (Ανταλλακτική Αξία και Αξία Χρήσης), αλλά δεν γίνεται να θεωρήσουμε την Οικονομία και την Πολιτική ως σταθερά αντικείμενα για όλες τις εποχές.
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (της δικαιολογίας)
Ευάγγελος Πατικόπουλος
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (της δικαιολογίας) Οικονομία, Κοινωνία, Πολιτική & Ευρωπαϊκή Ένωση (Η Ανταλλακτική Αξία και η Αξία Χρήσης)
Μια εισαγωγή προσιτή στους μη ειδικούς, σε οικονομικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς όρους που συνιστούν κάθε κοινωνία
Πολιτική Οικονομία
ΤΙΤΛΟΣ
Η Φιλοσοφία ως Αθλιότητα (της δικαιολογίας) ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Ευάγγελος Πατικόπουλος ΣΕΙΡΑ
Φιλοσοφία [4358] 0421/01 LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2020 Ευάγγελος Πατικόπουλος ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Απρίλιος 2021 ISBN 978-618-205-072-9
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Περιεχόμενα
Πρόλογος..........................................................................................7 Εισαγωγή......................................................................................... 15 Σύντομη ιστορική ανασκόπηση............................................... 28 Πολιτική και οικονομική σκέψη................................................ 49 Ελευθερία και ισότητα................................................................ 69 Η θρησκευτική συγκρότηση..................................................... 87 Η αξία χρήσης και η ανταλλακτική αξία στη βιομηχανική παραγωγή....................................................... 94 Η Ε.Ε. και η προσπάθεια ενός κοινού Συντάγματος ....... 109 Επίλογος........................................................................................ 124 Παράρτημα.................................................................................. 132 Βιβλιογραφία................................................................................ 135
—5—
Πρόλογος
Κ
ατά τον 19ο αιώνα ο κόσμος άρχισε να αλλάζει οικονομικά, πολιτικά, επομένως και κοινωνικά. Χαρακτηρίστηκε ο αιώνας των επαναστάσεων, και όχι άδικα· οι ιδέες περί δημοκρατίας και συνταγματικών κρατών ταλάνιζαν την ευρωπαϊκή σκέψη και με κάποιον τρόπο έπρεπε να βρουν την έκφρασή τους με την εφαρμογή τους. Ήταν η εποχή της «Καταγωγής των Ειδών» του Κάρολου Δαρβίνου, της γερμανικής Φιλοσοφίας, που σχημάτιζε το υποκείμενο των ελευθεριών (πολίτης), της εφαρμογής στην πράξη του Κοινωνικού Συμβολαίου του Ρουσσώ και της γενικής βούλησης, της αντίθεσης των κομμουνιστικών ιδεών με τα διαφωτιστικά ιδεώδη, η εποχή της κάθε ριζοσπαστικής ιδέας και σκέψης που έφερνε σε ρήξη το «καινούργιο» παρόν με το παρελθόν, από τις καινούργιες ιδέες. Στην πραγματικότητα όμως οι έμποροι και οι αστοί (αυτοί που ζούσαν από δραστηριότητες που αναπτύσσονταν μέσα στην πόλη, χωρίς απαραίτητα να κατέχουν ιδιοκτησία) ήταν αυτοί που από την επανάσταση των «νέων» ιδεών καθιέρωσαν πολιτικά την εξουσία τους, χρησιμοποιώντας τα διαφωτιστικά πρότυπα σύμφωνα με τις δικές τους προσδοκίες. Αν είχαν επικρατήσει οι ευγενείς, τα ίδια πρότυπα θα είχαν χρησιμοποιήσει, αλλά με διαφορετικό (οικονομικό) τρόπο. Ξανά, δηλαδή, θα επικρατούσε ένα νέο ιδεολογικό φαντασιακό που θα ένωνε την κοινωνία και θα δημιουργούσε κοινωνική συνοχή. Η ελευθερία και η ισότητα στους ευγενείς (που δεν εμπλέκονταν στις παραγωγικές διαδικασίες) θα αποκτούσαν διαφορετικές (κοινωνικές) μορφές από αυτήν που επικράτησε στους εμπόρους και στους αστούς (ατομική βούληση επάνω στην παραγωγή ή καταμερισμός της εργασίας κλπ.). Υπήρχε βέβαια μια ακόμα πιο παλιά προεργασία για όλα αυτά που συνέβαιναν «τώρα». Ο Κοπέρνικος, ο Κέπλερ, ο Γαλιλαίος και ο Νεύτωνας, με τις θεωρίες τους «γκρέμιζαν» το παλαιό σύστημα ή το παλαιό πλαίσιο σκέψης, όπως το γεωκεντρικό σύστημα του Πτολεμαίου. Ο Νεύτωνας με μαθηματικούς τύπους
—7—
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ
δικαιολογούσε τις δυνάμεις μεταξύ των μαζών, όπως έλξη, δύναμη, αντίδραση, αλλάζοντας την ιδέα που είχαν οι άνθρωποι για τη φύση και τον Θεό, άρα και για τη δυνατότητα της εκκλησίας να τους στηρίζει στο δύσκολο έργο της ζωής (τους). Ήταν εποχές στις οποίες είχαν αρχίσει να εμφυσούνται καινούργιες φιλοσοφικές ιδέες γύρω από την πολιτική οργάνωση, ενώ ο Προτεσταντισμός (16ος αιώνας) με την τυπογραφία (15ος αιώνας) θα αρχίσουν να «διαδίδουν» αυτές τις ιδέες, ο πρώτος με την προώθηση στη συνείδηση των ανθρώπων μιας ατομικής σκέψης (γιατί εξάλλου ο λόγος του Θεού εκφέρεται από τον άνθρωπο, χωρίς ανθρώπινο λόγο δεν υπάρχει πράξη πάνω στα υλικά φυσικά πράγματα, ο άνθρωπος είναι ο Θεός, ο λόγος του), η δεύτερη με την ανάγνωση των διάφορων σκέψεων και ιδεών από ένα αρκετά μεγάλο πλήθος ατόμων, που αργότερα κάποιοι από αυτούς θα ονομαστούν Διαφωτιστές, γράφοντας τις δικές τους ιδέες και μερικά νέα πολιτικά σχέδια συγκρότησης της πολιτείας. Ο Κάρολος Μαρξ το 1847 περίπου θα συγγράψει το έργο Η αθλιότητα της φιλοσοφίας ως απάντηση στο έργο του διανοούμενου Προυντόν Η φιλοσοφία της αθλιότητας. Ήταν μια εποχή έντονων πολιτικών ζυμώσεων και αναταραχών, της δημιουργίας του εργατικού κινήματος, της «εισχώρησης» των μηχανών στην κοινωνική οργάνωση και καθημερινότητα, όπου τα παλαιά καθεστώτα δεν ήθελαν να χάσουν τις εξουσίες τους και η εκκλησία τη σταθερότητα του δόγματός της. Συχνά γίνεται λόγος για μια διττή επανάσταση. Μια αγγλική (εμπειρική) επανάσταση περί το 1750, όπου η Αγγλία ξεκινά μια τεχνολογική ανάπτυξη χρησιμοποιώντας το «άφθονο» κάρβουνο (άνθρακα) που είχε το νησί, και μια γαλλική επανάσταση, όπου η Γαλλία σταματά κάθε δεσμό με το πολιτικό παρελθόν της με τη Γαλλική Επανάσταση του 1789, που εγκαθιδρύει νέες πολιτικές σχέσεις, χωρίς να αλλάξει η ιστορική πάγια αντίθεση πλούσιος-φτωχός. Ξεκινά επίσης η υπολογιστική οικονομική σκέψη, ο ορθολογισμός της οικονομίας, η ανάπτυξη της θεωρητικής οικονομίας, από τις ιδέες διάφορων οικονομολόγων, όπως του Άνταμ
—8—
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑΣ)
Σμιθ, που θα αρχίσουν να εφαρμόζονται στην πράξη και μέχρι σήμερα (παράδειγμα αποτελεί ο φορντισμός στις αρχές του 20ού αιώνα). Αυτό που γινόταν «φυσικά», αρχίζει σταδιακά να αναλύεται (ορθολογισμός της οικονομίας), και έτσι μια σειρά από φιλοσοφικές οικονομικές θεωρίες για την οργάνωση της οικονομίας έρχονται στο προσκήνιο. Η θεωρητική σκέψη του καταμερισμού της εργασίας, δηλαδή για την παραγωγή ενός προϊόντος να καταμερίζεται η εργασία σε πολλά άτομα ώστε να έχουμε εξειδίκευση και άρα πιο γρήγορα οικονομικά αποτελέσματα, ήταν η θεωρία που θα θεμελίωνε τη σύγχρονη παραγωγή και το σύγχρονο παραγωγικό σύστημα. Οπότε, αρχίζει να δημιουργείται η πολιτική (οργάνωση της οικονομίας) και η οικονομική (επιστημονική ανάλυση, ορθολογικό σύστημα γνώσεων και κατανόησης) σκέψη, που θα αναγκάσουν στη διαμόρφωση των νέων κοινωνικών θεσμών (κοινωνία). Πολιτική (ως δικαίωμα ψήφου) και Οικονομία (ως δικαίωμα στην εργασία και στην ελευθερία επιλογών – βούληση) θα αποτελέσουν τα νέα πλαίσια σκέψης ύστερα από τη στασιμότητα του Μεσαίωνα και τη Φεουδαρχία, στην οποία δεν υπήρχε ούτε πολιτική κοινή συμμετοχή (το βασιλικό κράτος έλεγχε την οικονομία και τις συντεχνίες), ούτε ατομική σκέψη, παρά τα ιεραρχικά προνόμια, που καθόριζαν τις κοινωνικές θέσεις. Αναγκαστικά, η «καινούργια» κοινωνία θα βασιστεί στην ατομική δράση και στη δημιουργία του οικονομικού υποκειμένου, το οποίο θα διέπεται από πολιτικά και οικονομικά δικαιώματα και υποχρεώσεις, χωρίς όμως να προκύπτει κάποια ισότητα, απλώς ένα είδος συμμετοχικότητας τόσο πολιτικής φύσεως, όσο και οικονομικής, που θα στηριχθεί επάνω σε διάφορους φιλοσοφικούς όρους, όπως η υποτιθέμενη ελευθερία και η ισότητα. Ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός θα αποτελέσουν τα «εργατικά» κόμματα των νέων συνταγματικών κρατών. Ύστερα από τη Γαλλική Επανάσταση, μια ευρωπαϊκή επιθυμία των λαών και όχι μόνον, για συνταγματισμό (σχέσεις ηγεμόνα-υπηκόων, υπηκοότητα είναι η σημερινή ιθαγένεια του πολίτη) «πλανάται σαν φάντασμα πάνω από την Ευρώπη», καθώς και πολλοί εργάτες
—9—
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ
ήταν παλιοί καλλιεργητές που είχαν εκδιωχθεί με βία και με διάφορους τρόπους από τη γη τους. Όπως στη Φεουδαρχία, όπου «περιπλανώμενοι» άνθρωποι μετατράπηκαν σε δουλοπάροικους από ανάγκη, έτσι τώρα θα μετατρεπόντουσαν σε εργάτες των πόλεων, μέχρι που οι πολιτικές ζυμώσεις του 19ου αιώνα κατέληξαν στην εδραίωση των δικαιωμάτων των εργατών και με τον σεβασμό της αξιοπρέπειάς τους, ως (φυσική) ισότητα που διέπει με τον ίδιο τρόπο όλα τα ανθρώπινα όντα (πλούσιους-φτωχούς), αλλά και με την ελευθερία της συμμετοχής τους στην οικονομία, ειδικά ύστερα από την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού στη σύγχρονη εποχή. Ο μαρξιστικός κομμουνισμός, που θα εκδιωχθεί με τους χειρότερους τρόπους από πολλά μέρη της γης, θα αποτελέσει το ουτοπικό πολιτικό σύνθημα των φτωχών, που τελικά σε όποια κράτη επικράτησε έφερε τη διαφθορά και τη γραφειοκρατία (διόγκωση του κράτους), ενώ ο σοσιαλισμός θα γίνει το «όπλο» των Αστών περί τα τέλη του 19ου αιώνα, αρχές του 20ού, ώστε να αμβλυνθούν οι διαφορές μεταξύ εργατών και πλουσίων, ώστε οι πρώτοι να παραμείνουν εργάτες χωρίς τις έντονες αντιδράσεις τους. Όλες αυτές οι ιδεολογικές ζυμώσεις τελικά θα διαμορφώσουν τη φιλοσοφία στην πολιτική και στην οικονομική οργάνωση, φιλοσοφία η οποία θα γίνει δικαιολογία για όλες τις κοινωνικές ανισότητες (η φιλοσοφία ως αθλιότητα της δικαιολογίας), όπως η έννοια «εργάτης» με τα δικαιώματα που (κατ)έχει. Οι κομμουνιστικές ιδέες και ο σοσιαλισμός ανήκουν και αυτά στην «άθλια» δικαιολόγηση των κοινωνικών πράξεων και πρέπει να γίνει κατανοητό: ποτέ δεν γίνεται να υπάρξει κοινωνική ισότητα, παρά μόνον ως μια ψευδαίσθηση του νου, αποτελούμενη από πλασματικές έννοιες, όπως η ελευθερία των ατομικών επιλογών που έχει ο καθένας από εμάς. Σχεδόν παντού θα αρχίσουν να ιδρύονται συνταγματικά κράτη ως Δημοκρατίες, βασιλευόμενες Δημοκρατίες, Προεδρευόμενες Δημοκρατίες, Ομοσπονδιακές Δημοκρατίες, κλπ. Κάθε κράτος ως Δημοκρατία θα αρχίσει σταδιακά να βλέπει τον πολίτη
— 10 —
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑΣ)
του ως (διαφωτιστικό από τις θεωρίες του 18ου και 19ου αιώνα) άτομο με αξιοπρέπεια, εργασιακή ικανότητα και με (οικονομική) πρωτοβουλία των κινήσεών του σε ένα καθορισμένο από νόμους πλαίσιο σκέψης και δράσης. Η «καταγωγή» του σοσιαλισμού δεν είναι ακριβής, αλλά αν πάρουμε ως παράδειγμα τον Ρόμπερτ Όουεν, ήταν εποχές που διάφοροι άνθρωποι άρχισαν να προσεγγίζουν μια φιλοσοφία του ανθρώπου και των κοινωνικών ισοτήτων, ενώ ο φιλελευθερισμός, που μάλλον δεν πρέπει να συγχέεται με τη δημοκρατία (όπως και ο σοσιαλισμός), θα αποτελέσει κύρια την απόλυτη αμερικανική πολιτική και οικονομική σκέψη, τουλάχιστον μέχρι το 1930. Τον 20ό αιώνα αρχίζουν να σχηματίζονται τα κοινωνικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στην εργασία, η σύνταξη και τα ατομικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή, κατάργηση βασανιστηρίων, μαζί με τη «νέα» άποψη περί δικαίου (αστικό, εργατικό δίκαιο π.χ.) και της δικαιοσύνης. Αργότερα θα προωθηθεί και η ελευθερία της καθολικής πολιτικής ψήφου και για τις γυναίκες, μαζί με την πλήρη ισότητα και την εξίσωσή τους με τους άντρες. Μια σειρά από καινούργιες έννοιες θα δημιουργηθούν, που σήμερα τις θεωρούμε αυτονόητες, όπως ισότητα, πρόσοδος, ανταλλακτική αξία, αξία χρήσης, καταμερισμός εργασίας και άλλες. Εξαιτίας της ανάπτυξης της βιομηχανίας, η δημοκρατία, που ήταν η αναγέννηση της αρχαίας δημοκρατίας, με τον Έλληνα πολίτη που κατέχει τη δική του βούληση, θα λάβει πολλές, αλλά συγκεκριμένες (υλικές) μορφές, γι’ αυτό να μη συγχέουμε τη δημοκρατία με τον φιλελευθερισμό, τον σοσιαλισμό και τα «παρακλάδια τους» (υπάρχουν διάφοροι συνδυασμοί μεταξύ τους). Γενικά ο σοσιαλισμός αναφέρεται κυρίως στην οικονομική προστασία του πολίτη (από την ανεργία π.χ.), ενώ ο φιλελευθερισμός περισσότερο στην ακραία ιδέα τού «όποιος μπορεί επιβιώνει από τις δυνάμεις του», αλλά μια γενικότερη μίξη ιδεών υπάρχει, η οποία βέβαια πάντα στοχεύει στην υλική οικονομία (του οικονομικού και αυτόβουλου δήθεν υποκειμένου). Όλες αυτές τις ιδέες που εφαρμόστηκαν στην πράξη και τελι-
— 11 —
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ
κά η ίδια η πράξη έδειξε ή καθόρισε ποιες από αυτές ήταν εφικτό να εφαρμοστούν (για την κοινωνική ηρεμία και την ανάπτυξη των υλικών προϊόντων), τις ονομάζουμε «φιλοσοφίες περί ζωής και της οργάνωσής της». Τη φιλοσοφία της αθλιότητας θα μπορούσαμε να την εκλάβουμε ως μια οικονομική φιλοσοφία που προωθεί τις αδικίες και τις ανισότητες, την αθλιότητα της φιλοσοφίας ως εκείνη που προσεγγίζει τα επιστημονικά ζητήματα της οικονομίας με αφέλεια, ενώ η φιλοσοφία ως αθλιότητα είναι αυτή που δικαιολογεί κάθε αδικία με τη φιλοσοφική της δικαιολόγηση (οικονομική ελευθερία, αξιοπρέπεια, κομμουνισμός, δημοκρατία…) και προκύπτει από τις οικονομικές αξίες και ειδικά από την αξία χρήσης (ιδεολογική και πραγματική). Δεν υπάρχει κανένα πολιτικό και οικονομικό σύστημα που θα μπορούσαμε να το εκλάβουμε ως δίκαιο, αλλά πάντα κάποιο φιλοσοφικό (πλάσμα) σύστημα πρέπει να υπάρχει σε κάθε κοινωνία ώστε να στηρίζει το οικονομικό-πολιτικό σύστημα (π.χ. Χριστιανισμός). Ο Προυντόν θεωρούσε τον Μαρξ απόλυτο, και δικαιολογείται, διότι ο τελευταίος θεωρούσε τον κομμουνισμό ως κάτι το βέβαιο και με απόλυτη ισότητα στον πλούτο για όλους, που θα γινόταν ο πλούτος της κοινότητας. Ο Μαρξ με τη σειρά του είχε δίκιο ότι ο Προυντόν αντιμετώπιζε τα οικονομικά ζητήματα με αφέλεια και μη επιστημονικότητα (επιφανειακά). Αλλά ο Μαρξ ήταν ο μόνος βέβαιος για την επανάσταση και την αιματοχυσία, που θα έφερναν ισότητα μεταξύ των ανθρώπων, την επανάσταση του προλεταριάτου, που τελικά οι ίδιες οι ιδέες του προκάλεσαν την αιματοχυσία (χωρίς να τον κατηγορούμε) και όχι κάποια ιστορική νομοτέλεια. Αντίθετα, ο σοσιαλισμός και η ανάπτυξη του οικονομικού υποκειμένου έφεραν, αν όχι την ισότητα, τουλάχιστον τη συμμετοχή όλων στον πλούτο (κατά επίπεδα) και στην οικονομία από την παραγωγή του προϊόντος, που όλοι είχαν κάποια χρηματική-ιεραρχική πρόσβαση σε αυτό. Ο χώρος θα γίνει δημόσιος και ιδιωτικός (δημόσια σφαίρα), αλλά οι ανισότητες θα παραμείνουν. Ποιες ήταν αυτές οι νέες φιλοσοφικές έννοιες για την οργά-
— 12 —
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΙΑΣ)
νωση της ζωής, την οικονομική σκέψη, την πολιτική σκέψη, που θα γίνουν η κοινωνική «πάγια» σκέψη, ώστε όλες μαζί να αποτελέσουν το φαινόμενο της ζωής; Δεν γίνεται σε ένα βιβλίο να τις αναλύσουμε όλες, αλλά σίγουρα θα υπάρχουν οι σημαντικότερες, που θα σχηματίζουν τις επόμενες πιο «μικρές». Πάντα στις ανθρώπινες σχέσεις υπήρχε κάποια ανθρώπινη δραστηριότητα, όταν οι άνθρωποι έμεναν σταθερά σε ένα μέρος και έχτιζαν τα σπίτια τους, κάπως θα έπρεπε να οργανωθούν. Οπότε η αξία χρήσης, ως μια από τις γενικότερες και σημαντικότερες έννοιες, ήταν η (φυσική αρχικά και φιλοσοφική μετέπειτα) μεταφορά στη συνείδηση ενός προϊόντος που θα χρησίμευε για να χτιστεί, ας πούμε, ένα σπίτι. Οι πέτρες (επιμέρους), ως παράδειγμα, θα αποκτούσαν (γενικότερη) αξία, δηλαδή την αξία χρήσης και την κοινωνική αξία (π.χ. κατασκευή σπιτιών). Αν, σύμφωνα με τον Προυντόν, κάτι λείπει από τον έναν, τότε αυτός θα το πάρει από κάποιον άλλον, και τα λοιπά, ώστε να σχηματιστεί μαζί με την αξία χρήσης και κάποια ανταλλακτική αξία. Εάν εγώ δούλευα κάθε μέρα στα χωράφια, τότε θα έδινα σιτάρι σε έναν χτίστη ώστε να μου χτίσει ένα σπίτι και αυτός μέρος από τον σίτο που θα είχε λάβει από εμένα, θα το έδινε σε κάποιον άλλον, που θα κουβαλούσε τις πέτρες από το βουνό, και ούτω καθεξής. Οπότε, βρίσκουμε κάποιες από τις «μεγαλύτερες» έννοιες (π.χ. αξία χρήσης) που προκαλούν πολλές από όλες τις υπόλοιπες (π.χ. χτίστης) για την οργάνωση της κοινωνικής ζωής. Αυτός θα γίνει και ο σκοπός αυτού του βιβλίου. Στόχος μας είναι η κατανόηση όλων αυτών των γενικότερων (φιλοσοφικών) εννοιών που συνιστούν την οργάνωση κάθε κοινωνίας με όσο το δυνατόν απλούστερα λόγια, την ανάλυσή τους με κάποια παραδείγματα, γιατί εξάλλου η (κάθε) φιλοσοφική ανάλυση δημιούργησε τη σύγχρονη οικονομική και πολιτική διαχείριση. Γι’ αυτό θα πρέπει πρώτα να ξεκινήσουμε επεξηγώντας τις κυριότερες έννοιες, όπως Πολιτική, Οικονομία και Κοινωνία, γιατί το παραπάνω παράδειγμα με το σιτάρι δεν είναι τόσο απλό όσο φαίνεται. Σημαντικό ρόλο παίζει το περιβάλλον, το νοητικό επίπεδο, η κουλτούρα, όπως
— 13 —
160 × 230 SPINE: 9 FLAPS: 70
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΩΣ ΑΘΛΙΟΤΗΤΑ (της δικαιολογίας)
ISBN 978-618-205-072-9
Ο Ευάγγελος Πατικόπουλος είναι τελειόφοιτος του τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (2006-2010), με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κοινωνιολογία και με την εκπλήρωση των μεταπτυχιακών σπουδών του ΜΠΣ: ΕΚΕΟ (Ευρωπαϊκές Κοινωνίες και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση), Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το 2014.
Ευάγγελος Πατικόπουλος
Τ
ο βιβλίο αυτό ως σκοπό έχει να δημιουργήσει στον καθένα που τον ενδιαφέρει, κάποια θεωρητική και εισαγωγική σκέψη για την Οικονομία και την Πολιτική Οικονομία, που θα πρέπει να διαχωρίζονται μεταξύ τους ως η Οικονομία και η Πολιτική Ρύθμιση της Οικονομίας. Πρόκειται για μια απλή και κατανοητή εισαγωγή, αλλά η απλουστευμένη και βασική κατανόηση επιστημονικών θεμάτων είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση «βαθύτερων» επιστημονικών ζητημάτων. Ο έναρθρος Λόγος και οι προσδιορισμοί του πάνω σε υλικά και σε «άυλα» πράγματα είναι η αρχή των οικονομικών και των πολιτικών ζητημάτων. Λόγος και ύλη είναι Ένα και συγχρόνως δύο διαφορετικά πράγματα (κοινωνία-Φύση). Ο ανθρώπινος λόγος είναι η κοινωνικήεπικοινωνιακή οργάνωση «ενάντια» στη Φύση (ανταγωνισμός και συνεργασίες, όπως συμβαίνει σε όλη τη Φύση). Η έναρθρη και υλική κοινωνία οπωσδήποτε πρέπει να δημιουργήσει κάποια οικονομική και πολιτική σκέψη, ώστε να παραχθεί η συντονισμένη κοινωνία. Οικονομία σημαίνει συγκέντρωση υλικών μέσα στον κοινωνικό χώρο, και Πολιτική, οι διαχωρισμένες θέσεις που αναγκάζουν σε μια κοινωνική ισορροπία. Ο οικονομικός, πολιτικός και κοινωνικός λόγος (γραπτός ή προφορικός) δεν είναι ο ίδιος όλες τις εποχές, αλλά πάντοτε καθιερώνει τις πλασματικές ιδέες και τις κοινωνικές θέσεις στα κοινωνικά υποκείμενα στη συνείδησή τους, οι οποίες γίνονται ανάγκη για τη συνέχιση της ζωής. Θεωρήθηκε ορθό να δοθούν στο παρόν βιβλίο κάποια παραδείγματα, όσο το δυνατόν «ανθεκτικότερα» στον χρόνο (Ανταλλακτική Αξία και Αξία Χρήσης), αλλά δεν γίνεται να θεωρήσουμε την Οικονομία και την Πολιτική ως σταθερά αντικείμενα για όλες τις εποχές.
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς