160 × 230 SPINE: 7.7 FLAPS: 70
ΕΦΗ ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΑ-ΚΛΩΝΤΖΑ
Η
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ
Εκπαίδευση Ενηλίκων (Ε.Ε.), αναγνωρισμένη τις τελευταίες δεκαετίες ως αυτόνομο επιστημονικό πεδίο, εντάσσεται στον ευρύτερο χώρο της Εκπαίδευσης και Διά Βίου Μάθησης, η οποία προέκυψε ως ανάγκη στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών, όπου λαμβάνουν χώρα αδόκητες κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις, αυξανόμενος ανταγωνισμός, ταχύτατη ανάπτυξη της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, με συνέπεια τη διαρκώς ανανεούμενη και άρα ακυρούμενη γνώση. Οι ιδιαιτερότητες του νεοσύστατου επιστημονικού χώρου της Εκπαίδευσης Ενηλίκων καθιστούν αναγκαία για τον εκπαιδευτή ενηλίκων την πρόσκτηση θεωρητικών γνώσεων, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την καλλιέργεια στάσεων, προκειμένου να είναι σε θέση να ανταποκριθεί με επιτυχία στις πολλαπλές απαιτήσεις του έργου του. Έτσι, το ανά χείρας βιβλίο, αποτελούμενο από αυτοτελείς εργασίες, φιλοδοξεί να συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση, εκκινώντας από θεωρητικές προσεγγίσεις στο πεδίο της Εκπαίδευσης Ενηλίκων και προβαίνοντας εν συνεχεία σε παρουσίαση διδακτικών παραδειγμάτων και σεναρίων που απορρέουν από αυτές. Προσδοκία μου είναι το παρόν έργο να αποτελέσει για τον επίδοξο εκπαιδευτή ενηλίκων έναν χρήσιμο οδηγό, που θα τον διευκολύνει στην επίπονη μετάβασή του από το θεωρητικό πλαίσιο στη διδακτική εφαρμογή.
ISBN 978-618-205-079-8
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Η Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα, με καταγωγή από τα Ιωάννινα. Είναι πτυχιούχος του τμήματος Κλασικής Φιλολογίας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και του τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Είναι απόφοιτος των μεταπτυχιακών τμημάτων του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου «Επιστήμες Αγωγής» και «Εκπαίδευση Ενηλίκων». Είναι Υποψήφια Διδάκτωρ του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και μέλος του Κέντρου Κρητικής Λογοτεχνίας. Από το 2003, με τον διορισμό της στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ζει στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης, όπου υπηρετεί στο Κ.Ε.Σ.Υ. Λασιθίου, έχοντας λάβει εξειδικευμένη επιμόρφωση σε θέματα ειδικής αγωγής και εκπαίδευσης. Είναι παντρεμένη και μητέρα δύο παιδιών. Από τις «Εκδόσεις Οσελότος» κυκλοφορούν επίσης η συλλογή διηγημάτων της «Όπου σε ταξιδεύει η αγάπη» (2020) και η θεωρητική-ερευνητική προσέγγιση υπό τον τίτλο «Αξιοποιώντας στη διδακτική πράξη τη διαπολιτισμική διάσταση του λογοτεχνικού έργου του Νίκου Καζαντζάκη» (2020). Επιπλέον, κείμενά της έχουν φιλοξενηθεί σε συλλογικούς τόμους λογοτεχνικών εκδόσεων και Πρακτικών Συνεδρίων. Αγαπά την ενασχόληση με την έρευνα σχετικά με θέματα εκπαίδευσης και ψυχολογίας, καθώς και με τη λογοτεχνική γραφή, την ποίηση και την πεζογραφία, και έχει διακριθεί σε αρκετούς διαγωνισμούς, παγκρήτιους και πανελλήνιους.
Εκπαίδευση Ενηλίκων
ΤΙΤΛΟΣ
Εκπαίδευση Ενηλίκων Θεωρητικό Πλαίσιο – Διδακτικές Εφαρμογές ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα ΣΕΙΡΑ
Επιστημονικά [5358] 0421/04 ΕΠΙMΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ
Όλγα Παλαμήδη LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2021 Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Απρίλιος 2021 ISBN 978-618-205-079-8
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα
Εκπαίδευση Ενηλίκων Θεωρητικό Πλαίσιο – Διδακτικές Εφαρμογές
Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση
Στον σύζυγό μου, Μανώλη
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Το παρόν πόνημα αποτελεί καρπό του πνευματικού μου μόχθου κατά τη διάρκεια των σπουδών μου στο Μεταπτυχιακό Τμήμα του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (Ε.Α.Π.) «Εκπαίδευση Ενηλίκων». Η Εκπαίδευση Ενηλίκων (Ε.Ε.), αναγνωρισμένη τις τελευταίες δεκαετίες ως αυτόνομο επιστημονικό πεδίο, εντάσσεται στον ευρύτερο χώρο της Διά Βίου Εκπαίδευσης και Μάθησης, η οποία προέκυψε ως ανάγκη στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών όπου λαμβάνουν χώρα αδόκητες κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις, αυξανόμενος ανταγωνισμός, ταχύτατη ανάπτυξη της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, με συνέπεια τη διαρκώς ανανεούμενη και άρα ακυρούμενη γνώση. Ο νεοσύστατος επιστημονικός χώρος της Εκπαίδευσης Ενηλίκων έχει προσελκύσει στις μέρες μας το ενδιαφέρον πλείστων μελετητών σε διεθνές επίπεδο, με αποτέλεσμα να έχει συγκροτηθεί το διακριτό θεωρητικό υπόβαθρό του από ένα ευρύ σώμα δεδομένων που αφορούν θεωρητικές αρχές και προσεγγίσεις, μεθοδολογία, σχεδιασμό και αξιολόγηση προγραμμάτων Ε.Ε. κ.λπ. Κι αυτό γιατί η Εκπαίδευση Ενηλίκων διαφοροποιείται σε σημαντικό βαθμό από την τυπική εκπαίδευση, καθώς απευθύνεται σε άτομα τα οποία θεωρούνται ενήλικα από την κοινωνία στην οποία διαβιούν, διαθέτουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, κινητοποιούνται προς τη μάθηση από ποικίλες ανάγκες και αντιμετωπίζουν πολλαπλά εμπόδια στην εκπαιδευτική τους πορεία, προερχόμενα από ανταγωνιστικές υποχρεώσεις, ρόλους και ενδιαφέροντα. Οι ιδιαιτερότητες αυτές του πεδίου καθιστούν αναγκαία για τον εκπαιδευτή ενηλίκων την πρόσκτηση θεωρητικών γνώσεων, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την καλλιέργεια στάσεων, προκειμένου να είναι σε θέση να ανταποκριθεί με επιτυχία στις πολλαπλές απαιτήσεις του έργου του. Έτσι, το ανά χείρας βιβλίο, αποτελούμενο από αυτοτελείς εργασίες, φιλοδοξεί να συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση, εκκινώντας από θεωρητικά ζητήματα στο πεδίο της Εκπαίδευσης Ενηλίκων και προβαίνοντας εν συνεχεία σε παρουσίαση διδακτικών παραδειγμάτων και σεναρίων που απορρέουν από αυτά. —7—
Προσδοκία μου είναι το παρόν έργο να αποτελέσει για τον επίδοξο εκπαιδευτή ενηλίκων έναν χρήσιμο οδηγό που θα τον διευκολύνει στην επίπονη μετάβασή του από το θεωρητικό πλαίσιο στη διδακτική εφαρμογή. Εγκάρδιες ευχές, Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα
—8—
Περιεχόμενα
Εκπαίδευση Ενηλίκων: Θεωρητικές έννοιες, πεδίο εφαρμογής και κριτική επισκόπηση προσεγγίσεων....................11 Το μοντέλο εμπειρικής μάθησης στην Εκπαίδευση Ενηλίκων: Από το θεωρητικό πλαίσιο στη διδακτική πράξη..... 24 Μέθοδος Paulo Freire: Εκπαιδευτική Προσέγγιση ή/και Θεωρία Μάθησης......................................................................... 38 Θεωρία Μετασχηματισμού του Mezirow και ενήλικη μάθηση στις σύγχρονες κοινωνίες.................................................... 46 Εκπαίδευση Ενηλίκων και ελληνική πραγματικότητα (1950-2010): Εξελίξεις, δυσλειτουργίες, αντιμετώπιση............... 55 Συμμετοχή στην Εκπαίδευση Ενηλίκων και ελληνική πραγματικότητα: Ανισοτικές τάσεις, κίνητρα, εμπόδια, προτάσεις υπέρβασης........................................................................... 69 Η προσέγγιση του Brookfield στην Εκπαίδευση Ενηλίκων: Συγκριτική θεώρηση με τις απόψεις του Mezirow – Εκπαιδευτική παρέμβαση................................................................. 84 Σχεδιάζοντας εκπαιδευτική παρέμβαση με τη μέθοδο «Μετασχηματίζουσα Μάθηση μέσα από την αισθητική εμπειρία»............................................................................... 96 Δουλεύοντας με ομάδες ενήλικων εκπαιδευομένων: Διαχείριση θεμάτων αναπτυσσόμενης ομαδικής διεργασίας και πολιτισμικής ετερότητας.......................................111 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ...................................................................................... 124
—9—
Εκπαίδευση Ενηλίκων: Θεωρητικές έννοιες, πεδίο εφαρμογής και κριτική επισκόπηση προσεγγίσεων
ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα εργασία επιχειρήσαμε μια πρώτη εισαγωγική προσέγγιση του πεδίου της Εκπαίδευσης Ενηλίκων υπογραμμίζοντας την εγγραφή της στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών όπου επιτελεί συγκεκριμένες λειτουργίες και εξυπηρετεί δεδομένες ανάγκες. Εστιάσαμε στις κομβικές έννοιές της «ενήλικος» και «ενηλικιότητα», αποσαφηνίζοντας το περιεχόμενό τους. Προσδιορίσαμε το πεδίο εφαρμογής της Εκπαίδευσης Ενηλίκων, τονίζοντας τη διάνοιξη προοπτικής για μελλοντική διεύρυνσή του. Εν συνεχεία, αναδείξαμε την καταλυτική σημασία του βιώματος και της κριτικής στοχαστικής επεξεργασίας του για την αποτελεσματικότητα της ενήλικης μάθησης, καταθέτοντας σχετικό παράδειγμα ειλημμένο από τη διδακτική εμπειρία της γράφουσας και αναλύοντάς το στη βάση θεωρητικών προσεγγίσεων της Εκπαίδευσης Ενηλίκων. Τέλος, προβήκαμε σε κριτική επισκόπηση θεωριών που έχουν αναπτυχθεί στο επιστημονικό πεδίο της. Λέξεις-κλειδιά: Εκπαίδευση Ενηλίκων, ενήλικος, ενηλικιότητα, πεδίο εφαρμογής, εμπειρία, κριτικός στοχασμός.
— 11 —
ΕΙΣΑΓΩΓΗ «Η εκπαίδευση είναι ένας τρόπος ζωής και όχι η προετοιμασία για έναν μελλοντικό τρόπο ζωής».
John Dewey Αναντίρρητα, κάθε εκπαιδευτικό μόρφωμα λαμβάνει χώρα σε συγκεκριμένες πολιτισμικές συγκυρίες, επιτελώντας ειδικές κοινωνικές λειτουργίες (Βεργίδης, 2008· Κόκκος, 2005, 2008). Έτσι, η Εκπαίδευση Ενηλίκων δεν εγγράφεται σε πολιτισμικό κενό, αλλά προκύπτει ως αναγκαιότητα σε δεδομένες ιστορικές συνθήκες, μέσα στις οποίες αναπτύσσει το ιδεολογικοπολιτικά φορτισμένο δυναμικό της, υπηρετώντας τρέχουσες κοινωνικοοικονομικές, τεχνολογικές και πολιτισμικές εξελίξεις και τις αναδυόμενες εξ αυτών κοινωνικές ανάγκες (Βεργίδης, 2008). Έχοντας μάλιστα αναδειχτεί η Εκπαίδευση Ενηλίκων ως διακριτός επιστημονικός χώρος (Κόκκος, 2005), τείνει, μέσα από την αδιάλειπτη ερευνητική προσπάθεια, να παγιώσει και να αποκρυσταλλώσει το θεωρητικό της πλαίσιο, τις μεθοδολογικές-δεοντολογικές αρχές και το πεδίο πρακτικής εφαρμογής της. Στο πλαίσιο αυτών των παραδοχών, η παρούσα εργασία επιχειρεί να προσδιορίσει το πεδίο εφαρμογής της Εκπαίδευσης Ενηλίκων, αποσαφηνίζοντας βασικές της έννοιες, να προβεί σε κατάθεση και αναστοχαστική επεξεργασία σχετικής εμπειρίας, βάσει προσεγγίσεων θεμελιωτών του επιστημονικού αυτού τομέα, καθώς και να αποτολμήσει κριτική επισκόπηση των θεωρητικών προτάσεων κορυφαίων διανοητών του.
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ – ΠΕΔΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Η καθιέρωση της Εκπαίδευσης Ενηλίκων (Ε.Ε.) ως αυθυπόστατου, νέου επιστημονικού χώρου, υπαγορεύει αναντίρρητα και τον προσδιορισμό του πεδίου πρακτικής εφαρμογής της, γεγονός που προϋποθέτει την — 12 —
αποσαφήνιση κομβικών σημασιών της: εκπαίδευση, ενήλικος, ενηλικιότητα. Έτσι, ως εκπαίδευση νοείται κάθε συνειδητά εκτελούμενη μαθησιακή δραστηριότητα επεξεργασίας και κατανόησης της εμπειρίας, που σχεδιάζεται και παρέχεται συστηματικά, οργανωμένα και στοχευμένα από συγκεκριμένο φορέα (Κόκκος, 2005· Rogers, 1999). Αναφορικά, εξάλλου, με την έννοια «ενήλικος», παρά την προεξάρχουσα θέση της στην Εκπαίδευση Ενηλίκων, δεν επικρατεί σύγκλιση απόψεων. Η δυσκολία καθολικά αποδεκτής οριοθέτησής της διαφαίνεται από τη θέση της Unesco (1976), σύμφωνα με την οποία η Ε.Ε. προορίζεται «για άτομα που θεωρούνται ενήλικα από την κοινωνία στην οποία ανήκουν» (όπ. αναφ. στο Rogers, 1999, σελ. 60). Παρά τη δυσκολία για κοινά αποδεκτό εννοιολογικό ορισμό της ενηλικιότητας, επικρατεί ομοφωνία πως προσδιοριστικό στοιχείο της δεν αποτελεί η πλήρωση του κριτηρίου της ενηλικίωσης, το οποίο άλλωστε υφίσταται διαφοροποιήσεις μεταξύ πολιτισμών ή διακυμάνσεις διαχρονικά στο ίδιο πολιτισμικό πλαίσιο (Καψάλης & Παπασταμάτης, 2013). Αντίθετα, η ενήλικη κατάσταση συναρτάται με την κατάκτηση κοινωνικής ωριμότητας και με τη δυνατότητα αυτοπροσδιορισμού, συνθήκες που συμβαδίζουν με αρμονική και ισορροπημένη κοινωνική ένταξη, ανάληψη ενήλικων ρόλων, αυτοδιάθεση, αυξημένη ικανότητα προσωπικών επιλογών, υπευθυνότητα και αυτονομία στη λήψη αποφάσεων (Κόκκος, 2005, 2008· Rogers, 1999). Η θέση του ατόμου ως ενήλικου αξιολογείται με γνώμονα την αυτοαντίληψη του ίδιου, αλλά και την αναγνώριση, εκτίμηση και αντιμετώπισή του ως τέτοιου από τα υπόλοιπα μέλη εντός του αυτού κοινωνικοπολιτισμικού πλαισίου (Κόκκος, 2008· Rogers, 1999). Προσλαμβάνεται δε ως ιδεώδης κατάσταση μη επιτεύξιμη απόλυτα, ως διά βίου αναζήτηση παρά ως συντελεσμένη πραγματικότητα (Rogers, 1999· Κόκκος, 2005, 2008· Καψάλης & Παπασταμάτης, 2013). Στη βάση των προηγούμενων θέσεων, μπορούμε να θεωρήσουμε την κοινωνική ωρίμαση και τον αυτοπροσδιορισμό ως ειδοποιούς παράγοντες για κατάταξη σχολικών μονάδων στις δομές εκπαίδευσης ενηλίκων. Έτσι, εντός ελληνικής πραγματικότητας, η φοίτηση σε εσπερινό επαγγελματικό λύκειο (ΕΠΑ.Λ.) ή σε εσπερινή επαγγελματική σχολή (ΕΠΑ.Σ.) ανήκει στη δευτεροβάθμια τυπική εκπαίδευση και, παρό— 13 —
160 × 230 SPINE: 7.7 FLAPS: 70
ΕΦΗ ΜΠΟΥΚΟΥΒΑΛΑ-ΚΛΩΝΤΖΑ
Η
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ
Εκπαίδευση Ενηλίκων (Ε.Ε.), αναγνωρισμένη τις τελευταίες δεκαετίες ως αυτόνομο επιστημονικό πεδίο, εντάσσεται στον ευρύτερο χώρο της Εκπαίδευσης και Διά Βίου Μάθησης, η οποία προέκυψε ως ανάγκη στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών, όπου λαμβάνουν χώρα αδόκητες κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις, αυξανόμενος ανταγωνισμός, ταχύτατη ανάπτυξη της Επιστήμης και της Τεχνολογίας, με συνέπεια τη διαρκώς ανανεούμενη και άρα ακυρούμενη γνώση. Οι ιδιαιτερότητες του νεοσύστατου επιστημονικού χώρου της Εκπαίδευσης Ενηλίκων καθιστούν αναγκαία για τον εκπαιδευτή ενηλίκων την πρόσκτηση θεωρητικών γνώσεων, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την καλλιέργεια στάσεων, προκειμένου να είναι σε θέση να ανταποκριθεί με επιτυχία στις πολλαπλές απαιτήσεις του έργου του. Έτσι, το ανά χείρας βιβλίο, αποτελούμενο από αυτοτελείς εργασίες, φιλοδοξεί να συνεισφέρει προς αυτή την κατεύθυνση, εκκινώντας από θεωρητικές προσεγγίσεις στο πεδίο της Εκπαίδευσης Ενηλίκων και προβαίνοντας εν συνεχεία σε παρουσίαση διδακτικών παραδειγμάτων και σεναρίων που απορρέουν από αυτές. Προσδοκία μου είναι το παρόν έργο να αποτελέσει για τον επίδοξο εκπαιδευτή ενηλίκων έναν χρήσιμο οδηγό, που θα τον διευκολύνει στην επίπονη μετάβασή του από το θεωρητικό πλαίσιο στη διδακτική εφαρμογή.
ISBN 978-618-205-079-8
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
ΕΚΔΟΣΕΙΣ
ο σ ε λ ότ ο ς
Η Έφη Μπουκουβάλα-Κλώντζα γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα, με καταγωγή από τα Ιωάννινα. Είναι πτυχιούχος του τμήματος Κλασικής Φιλολογίας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και του τμήματος Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Είναι απόφοιτος των μεταπτυχιακών τμημάτων του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου «Επιστήμες Αγωγής» και «Εκπαίδευση Ενηλίκων». Είναι Υποψήφια Διδάκτωρ του τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και μέλος του Κέντρου Κρητικής Λογοτεχνίας. Από το 2003, με τον διορισμό της στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ζει στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης, όπου υπηρετεί στο Κ.Ε.Σ.Υ. Λασιθίου, έχοντας λάβει εξειδικευμένη επιμόρφωση σε θέματα ειδικής αγωγής και εκπαίδευσης. Είναι παντρεμένη και μητέρα δύο παιδιών. Από τις «Εκδόσεις Οσελότος» κυκλοφορούν επίσης η συλλογή διηγημάτων της «Όπου σε ταξιδεύει η αγάπη» (2020) και η θεωρητική-ερευνητική προσέγγιση υπό τον τίτλο «Αξιοποιώντας στη διδακτική πράξη τη διαπολιτισμική διάσταση του λογοτεχνικού έργου του Νίκου Καζαντζάκη» (2020). Επιπλέον, κείμενά της έχουν φιλοξενηθεί σε συλλογικούς τόμους λογοτεχνικών εκδόσεων και Πρακτικών Συνεδρίων. Αγαπά την ενασχόληση με την έρευνα σχετικά με θέματα εκπαίδευσης και ψυχολογίας, καθώς και με τη λογοτεχνική γραφή, την ποίηση και την πεζογραφία, και έχει διακριθεί σε αρκετούς διαγωνισμούς, παγκρήτιους και πανελλήνιους.