Issuu

140 × 210 SPINE: 14.1 FLAPS: 80

Η Ιωάννα ΑνδρουτσοπούλουΤσουρέκη με τη δύναμη του γραπτού λόγου και της γνώσης παρουσιάζει συνοπτικά τις ιδέες και τις σκέψεις 52 φιλοσόφων της Αρχαίας Ελλάδας και τις συσχετίζει με τη σύγχρονη ζωή μας. Η Στέλλα Πατσιαούρα με τις εικόνες της σε κάθε κεφάλαιο προσεγγίζει με τρόπο αλληγορικό τη ζωή των φιλοσόφων. Μέσα από συλλογή κειμένων, αποφθεγμάτων και εικόνων που παραπέμπουν σε σύγχρονη σκέψη, εμείς ως Ελληνίδες προσκυνήτριες της ιστορίας μας αναστατώσαμε την ψυχή μας ελπίζοντας ότι διεκπεραιώσαμε και παρουσιάζουμε κάτι «καλό». Στη μοναδική συνεργασία μας οραματιστήκαμε τη μοντέρνα πολιτεία, όπως απεικονίζεται στο εξώφυλλο του βιβλίου.

Ιωάννα Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη

Βιογραφίες Σοφών της Αρχαίας Ελλάδας

Σχεδιασμός - Επιμέλεια βιβλίου Στέλλα Πατσιαούρα

ISBN 978-960-564-987-6

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς

Μελετώντας τη ζωή και το έργο των φιλοσόφων της Αρχαίας Ελλάδας, σίγουρα θα εμποτιστούμε από το αθάνατο αρχαίο ελληνικό πνεύμα και θα μπορούμε να αντιμετωπίζουμε την καθημερινότητά μας με καλύτερο τρόπο, για μια καλύτερη ζωή. Ο Αριστοτέλης είπε: «Η ελευθερία και η ανιδιοτέλεια υπάρχει μόνο στη Φιλοσοφία». Το βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας είναι μια πρόταση σκέψης και ελέγχου των αντιλήψεών μας, κατεύθυνσης των πράξεών μας και θέληση για βελτίωση της σύγχρονης κοινωνίας μας. Το κάθε κεφάλαιο μας προετοιμάζει να διαχειριστούμε τις επιλογές μας, τη βούλησή μας, τις σκέψεις μας. Ο σύγχρονος σκεπτόμενος άνθρωπος έχει χρέος όχι απλώς να θαυμάζει και να υπερηφανεύεται για τα μνημεία που όρθωσαν οι πρόγονοί μας, τη βαριά κληρονομιά που μας άφησαν, αλλά να μιμηθεί τις αρετές των ανδρών που τα έστησαν. Οι σπουδαίοι θεμελιωτές ιερών μνημείων και σοφών σκέψεων της Αρχαίας Ελλάδας γεννήθηκαν για εμάς και διαμόρφωσαν έναν τρόπο σκέψης για όλους μας.

Βιογραφίες Σοφών της Αρχαίας Ελλάδας

ΤΙΤΛΟΣ

Βιογραφίες Σοφών της Αρχαίας Ελλάδας ΣΥΓΓΡΑΦEΑΣ

Ιωάννα Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη ΣΧΕΔΙΑ

Στέλλα Πατσιαούρα ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΔΙΟΡΘΩΣΗ

Αθήνα, Σεπτέμβριος 2020 ISBN 978-960-564-987-6

Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ:

Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα ΤΗΛ.: 210 6431108 ocelotos@ocelotos.gr www.ocelotos.gr

Ιωάννα Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη

Βιογραφίες Σοφών της Αρχαίας Ελλάδας

Στην ιερή μνήμη του συζύγου μου

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΟΦΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧ ΑΙΑΣ ΕΛ Λ ΑΔΑΣ

Περιεχόμενα Πρόλογος........................................................................................................................ 9 Οι τρεις σπουδαίοι Φιλόσοφοι........................................................................ 14 Σωκράτης ο Αθηναίος ............................................................................................. 17 Πλάτων.......................................................................................................................... 24 Αριστοτέλης................................................................................................................ 31 Οι Επτά Σοφοί της Αρχαίας Ελλάδας............................................................36 Θαλής ο Μιλήσιος..................................................................................................... 39 Σόλων ο Αθηναίος..................................................................................................... 42 Βίας ο Πριηνεύς..........................................................................................................46 Περίανδρος ο Κορίνθιος......................................................................................... 49 Πιττακός ο Μυτιληναίος.......................................................................................... 51 Χίλων ο Λακεδαιμόνιος ..........................................................................................54 Κλεόβουλος ο Λίνδιος.............................................................................................. 57 Κυνικοί Φιλόσοφοι.................................................................................................60 Αντισθένης .................................................................................................................. 63 Διογένης ο Κυνικός...................................................................................................66 Στωικοί Φιλόσοφοι................................................................................................72 Σύντομο ιστορικό της Στωικής Φιλοσοφίας ................................................... 75 Ζήνων ο Κιτιεύς.......................................................................................................... 76 Κλεάνθης ο Άσσιος................................................................................................... 79 Χρύσιππος ο Σολεύς ................................................................................................83 Στράβων .......................................................................................................................85 Επίκτητος ..................................................................................................................... 87 Κυρηναϊκοί Φιλόσοφοι........................................................................................ 92 Αρίστιππος ο Κυρηναίος......................................................................................... 95 Αννίκερις ο Κυρηναίος.............................................................................................99 Φιλόσοφοι στη Μεγάλη Ελλάδα...................................................................102 Πυθαγόρας ο Σάμιος..............................................................................................105 Εμπεδοκλής ο Ακραγαντινός..............................................................................108 Αρχύτας ο Ταραντίνος .......................................................................................... 110 Φιλόλαος..................................................................................................................... 112 Μεγαρικοί Φιλόσοφοι........................................................................................ 114 Ευκλείδης ο Μεγαρεύς.......................................................................................... 117 Ευβουλίδης ................................................................................................................ 119

ΙΩΑΝ ΝΑ ΑΝΔΡΟΥ ΤΣΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΟΥΡΕΚ Η

Πλατωνικοί Φιλόσοφοι......................................................................................122 Ξενοκράτης ο Καρχηδόνιος ...............................................................................125 Καρνεάδης ο Κυρηναίος........................................................................................128 Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι............................................................................132 Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος ...................................................................................135 Αναξιμένης ο Μιλήσιος..........................................................................................138 Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος ................................................................................ 141 Αρχέλαος ο Αθηναίος.............................................................................................143 Σκεπτικοί Φιλόσοφοι..........................................................................................146 Πύρρων ο Ήλειος.....................................................................................................149 Ατομικοί Φιλόσοφοι............................................................................................152 Λεύκιππος ..................................................................................................................155 Δημόκριτος ο Αβδηρίτης.....................................................................................157 Επίκουρος ..................................................................................................................160 Ελεάτες Φιλόσοφοι..............................................................................................166 Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος....................................................................................169 Παρμενίδης ο Ελεάτης...........................................................................................172 Μέλισσος ο Σάμιος..................................................................................................175 Μεμονωμένοι Φιλόσοφοι.................................................................................178 Ηράκλειτος ο Εφέσιος............................................................................................181 Ανάχαρσις ο Σκύθης...............................................................................................186 Φερεκύδης ο Σύρος................................................................................................188 Διάφοροι Φιλόσοφοι..........................................................................................190 Ιπποκράτης ο Πατέρας της Ιατρικής................................................................193 Θεόφραστος .............................................................................................................196 Ισοκράτης...................................................................................................................199 Αρίσταρχος ο Σάμιος ............................................................................................202 Ερατοσθένης ο Κυρηναίος...................................................................................205 Κτησίβιος ο Αλεξανδρεύς.....................................................................................209 Φίλων ο Βυζάντιος.................................................................................................. 211 Ήρων ο Αλεξανδρεύς.............................................................................................214 Ο Αρχιμήδης ο Συρακούσιος...............................................................................216 Γαληνός Κλαύδιος....................................................................................................219 Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης...................................................................................222 Επίλογος Η προσφορά της αρχαίας ελληνικής σκέψης στην ανθρωπότητα.......225 Σημείωμα της Επιμελήτριας................................................................................230 Βιβλιογραφία.............................................................................................................233

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΟΦΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧ ΑΙΑΣ ΕΛ Λ ΑΔΑΣ

Πρόλογος Η Ιωάννα Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη, δασκάλα με μεγάλη εμπειρία και αξιόλογες παιδαγωγικές σπουδές, έχει το χάρισμα να ξαφνιάζει τον αναγνώστη. Με το βιβλίο της Σκέψεις Σοφών μας χάρισε, με το πλούσιο υλικό των γνωμικών και αποφθεγμάτων που κατέγραψε, ένα αλλιώτικο ταξίδι στη γνώση και στη σοφία σημαντικών ανθρώπων της επιστήμης, της Φιλοσοφίας, της ποίησης, της λογοτεχνίας και της τέχνης των περασμένων αιώνων. Μας έβαλε στον κήπο της ομορφιάς και της γνώσης και μας άφησε εκεί, να απολαύσουμε μόνοι μας την ωραιότητα του κόσμου και της ζωής. Τώρα, με το βιβλίο της Βιογραφίες σοφών της Αρχαίας Ελλάδας μας ταξιδεύει στη ζωή και στο έργο πενήντα δύο σοφών της ελληνικής αρχαιότητας, για να γνωρίσουμε τον πλούτο της κληρονομιάς μας και να πορευτούμε τον δικό μας ανηφορικό δρόμο. Στο βιβλίο προτάσσεται η ζωή και το έργο των τριών κορυφαίων φιλοσόφων της αρχαιότητας: του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Με τρόπο κατανοητό και γλώσσα απλή, η συγγραφέας στρέφει το ενδιαφέρον της στην ουσιαστική κατανόηση των αρχών της Φιλοσοφίας των τριών κλασικών δημιουργών και δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να σκεφτεί τη δική του ζωή και τη δική του προκοπή μέσα απ’ τον φιλοσοφικό στοχασμό

ΙΩΑΝ ΝΑ ΑΝΔΡΟΥ ΤΣΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΟΥΡΕΚ Η

αυτών που προηγήθηκαν και θεμελίωσαν τη φιλοσοφική σκέψη στην πατρίδα μας. Ο καθένας μας κάτι σκέφτεται και κάτι αποφασίζει διαβάζοντας τη σκέψη του Σωκράτη ότι «Η εκπαίδευση είναι το άναμμα της φλόγας, όχι το γέμισμα ενός δοχείου», ή τη ρήση του Πλάτωνα «Άφησε τους γονείς να κληροδοτήσουν στα παιδιά τους όχι πλούτη, αλλά το πνεύμα του σεβασμού», ή τον λόγο του Αριστοτέλη «Το ελληνικό γένος ζει ελεύθερα, διοικείται άριστα και θα μπορούσε να κυριαρχήσει, εάν ήταν πολιτικά ενωμένο». Ως δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου θα θεωρήσουμε τη σκιαγράφηση της ζωής και του έργου των επτά σοφών της Αρχαίας Ελλάδας, μέσω της οποίας ο αναγνώστης αναστοχάζεται τη σημασία των λόγων τους στη δική του ζωή. Ποια σημασία άραγε να έχουν για τον σημερινό πολύπαθο άνθρωπο οι ρήσεις «Μηδέν άγαν», «Αρχή άνδρα δείκνυσι», «Αρχή σοφίας η γνώση της άγνοιας»; Στα επόμενα κεφάλαια παρουσιάζεται η μεγάλη προσφορά πολλών άλλων σοφών της Αρχαίας Ελλάδας, όπως του Πυθαγόρα, του Διογένη, του Επίκουρου, του Ηράκλειτου, του Επίκτητου, του Θεόφραστου, του Ιπποκράτη, του Δημόκριτου, του Ισοκράτη, του Αρχιμήδη και πολλών άλλων σοφών της ελληνικής αρχαιότητας. Το βιβλίο της Ιωάννας Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη με τίτλο Βιογραφίες σοφών της Αρχαίας Ελλάδας έχει πολλά προσόντα και πολλές αρετές. Διακρίνεται για την πνευματικότητα, την ευαισθησία και

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΟΦΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧ ΑΙΑΣ ΕΛ Λ ΑΔΑΣ

το ταλέντο της συγγραφέως. Έχει σαφήνεια, καθαρότητα, ακρίβεια, συντομία, φυσικότητα, απλότητα, ευγένεια, ευπρέπεια, παραστατικότητα και ποικιλία. Καταγράφει τη ζωή και το έργο των σοφών της αρχαιότητας και συμβάλλει στην πνευματική και αισθητική καλλιέργεια και αναγέννηση του σημερινού ανθρώπου. Κατά τη δική μου εκτίμηση πρόκειται για ένα αξιόλογο βιβλίο με τρία κύρια χαρακτηριστικά: α. Αποτελεί εύχρηστο ευρετήριο της σοφίας του αρχαίου κόσμου. β. Κεντρίζει τη σκέψη μας για να γνωρίσουμε τον πλούτο της πνευματικής μας παράδοσης και να αισθανθούμε υπερήφανοι ως Νεοέλληνες. γ. Το περιεχόμενό του αποτελεί κριτήριο της δικής μας ζωής και δράσης. Βασίλης Χαραλαμπόπουλος Καθηγητής-παιδαγωγός

Σοφέ! Αναγκασμένος να ζεις με τον απλό κόσμο. Πρέπει να είσαι μια σταγόνα λάδι, που επιπλέει στο νερό, αλλά δεν αναμειγνύεται μαζί του.

Πyθαγόρας ο Σάμιος

Οι τρεις σπουδαίοι Φιλόσοφοι

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΟΦΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧ ΑΙΑΣ ΕΛ Λ ΑΔΑΣ

Σωκράτης ο Αθηναίος 469 π.Χ.-399 π.Χ. «Το νόημα στη ζωή δεν είναι η διαρκής αναζήτηση ευτυχίας, αλλά ο υψηλός σκοπός και το ηθικό ανάστημα».

Η ζωή του Ο Σωκράτης ήταν Έλληνας –Αθηναίος– φιλόσοφος, μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του παγκόσμιου πνεύματος και πολιτισμού, και ένας από τους ιδρυτές της Δυτικής Φιλοσοφίας. Ενδεικτικό της σημασίας του για την Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία είναι ότι όλοι οι Έλληνες φιλόσοφοι πριν από αυτόν ονομάστηκαν «Προσωκρατικοί». Αναρίθμητοι είναι οι μελετητές που έχουν ασχοληθεί με τον Σωκράτη ανά τους αιώνες που ακολούθησαν μετά τον θάνατό του. Ήταν γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης, από τον Δήμο Αλωπεκής (σημερινή Δάφνη). Ο πατέρας του ήταν γλύπτης και η μητέρα του μαία. Σε μεγάλη ηλικία παντρεύτηκε τη Ρωξάνη. Αρχικά ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του. Οι «Τρεις Χάριτες» που σώζονται επί Παυσανία ήταν έργο δικό του. Γρήγορα όμως εγκατέλειψε τη γλυπτική και αφοσιώθηκε στη Φιλοσοφία, στην οποία και αφιέ-

ΙΩΑΝ ΝΑ ΑΝΔΡΟΥ ΤΣΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΣΟΥΡΕΚ Η

ρωσε όλη του τη ζωή, διδάσκοντας όχι σε σχολεία, αλλά συζητώντας σε κάθε σημείο της πόλης με ανθρώπους κάθε τάξης τα ηθικά, θρησκευτικά, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Ήταν ο πρώτος που θεώρησε την ψυχή ως την πραγματική ουσία του ανθρώπου και την αρετή ως αυτό που επιτρέπει την πλήρωση της ανθρώπινης φύσης, μέσα από την αναζήτηση και βελτίωση της ψυχής.

Μαιευτική μέθοδος «Δεν μπορώ να διδάξω σε κανέναν τίποτα. Μπορώ όμως να τον κάνω να σκέφτεται». Η μαιευτική ήταν η μέθοδος η οποία, σε συνδυασμό με τη χρήση της ειρωνείας, αποτελούσε χαρακτηριστικό γνώρισμα της σωκρατικής διδασκαλίας. Σύμφωνα με αυτήν, ο Σωκράτης κατά τις συζητήσεις, προσποιούμενος την πλήρη άγνοια για το θέμα που συζητούσε κάθε φορά, προσπαθούσε μέσα από ερωτήσεις να εκμαιεύσει την αλήθεια από τον συνομιλητή του. Ουσιαστικά ο Σωκράτης επωμιζόταν τον ρόλο της συνείδησης και μέσω της διαδικασίας ερωτήσεων και απαντήσεων δημιουργούσε ένα πνεύμα διαλόγου. Ο συνομιλητής, απαντώντας σ’ αυτές τις ερωτήσεις, έφτανε σ’ ένα συμπέρασμα –στην αλήθεια, για τον Σωκράτη– από μόνος του. Η μέθοδος αυτή ονομάστηκε «μαιευτική» διότι όπως η μαία (επάγγελμα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΟΦΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧ ΑΙΑΣ ΕΛ Λ ΑΔΑΣ

που ασκούσε και η Φαιναρέτη, η μητέρα του) φέρνει στον κόσμο το νεογνό, έτσι κι ο Σωκράτης και ο εκάστοτε συνομιλητής, που παίζει τον ρόλο της συνείδησης, εξάγει από τον συνομιλητή του την αλήθεια.

Διαλεκτική μέθοδος Διαλεκτική σημαίνει «διάλογος». Πρόκειται για μια μορφή διαλόγου η οποία χρησιμοποιήθηκε από τον Σωκράτη, κατά την οποία ο φιλόσοφος προσπαθούσε να οδηγήσει τον συνομιλητή του στην ανακάλυψη της βαθύτερης αλήθειας των πραγμάτων, αυτής που μένει ανεξάρτητη από περιστάσεις και συνθήκες. Στη συγκεκριμένη μέθοδο ο Σωκράτης άφηνε τον συνομιλητή του να εκφράσει ελεύθερα τις σκέψεις του σχετικά με το θέμα που συζητούσαν, θεωρώντας αρχικά αυτή τη σκέψη ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη. Στη συνέχεια, μέσα από τη διαδικασία ερωτήσεων και απαντήσεων, μέσω απλοϊκών παραδειγμάτων, έδειχνε τις ακραίες συνέπειες των απόψεων αυτών, αποδεικνύοντας έτσι τη σαθρότητα των επιχειρημάτων τους. Οδηγούσε λοιπόν τον συνομιλητή του στην ανακάλυψη νέων συμπερασμάτων και νέων προσεγγίσεων της αλήθειας.

Επαγωγική συλλογιστική μέθοδος Για να φτάσει στην αρχή των ηθικών εννοιών, ο Σωκράτης χρησιμοποίησε την επαγωγική συλλογιστική 19

140 × 210 SPINE: 14.1 FLAPS: 80

Ιωάννα Ανδρουτσοπούλου-Τσουρέκη

Βιογραφίες Σοφών της Αρχαίας Ελλάδας

Σχεδιασμός - Επιμέλεια βιβλίου Στέλλα Πατσιαούρα

ISBN 978-960-564-987-6

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr

ΕΚΔΟΣΕΙΣ

ο σ ε λ ότ ο ς