140 × 210
ΚΑΛΛΙΌΠΗ ΚΑΡΡΆ
Η
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Αγάντα
ISBN 978-618-205-317-1
ΚΑΛΛΙΌΠΗ ΚΑΡΡΆ
αφήγηση δεν είναι λιτή· φαίνεται λιτή επειδή είναι αριστουργηματική. Η αφήγηση δεν είναι άτεχνη· δείχνει άτεχνη γιατί βασίζεται στην πραγματική ζωή. Ο αναγνώστης έχει συνήθως μπροστά του έναν συγγραφέα· εδώ δεν συμβαίνει αυτό· ο αναγνώστης εισέρχεται σ’ έναν θρύλο με πόνο και χαρά, ύμνο και θρήνο, απελπισία κι ελπίδα, αδικία και ατυχία, έρωτα και απογοήτευση, αλλά, πάνω απ’ όλα αίσθηση του μέτρου, αφοσίωση στο καθήκον, ευγένεια, ακεραιότητα, ήθος, λεπτότητα αισθημάτων, πίστη και αντοχή. Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Το αφηγηματικό μυστικό της Μαρίας, κεντρικής ηρωίδας του βιβλίου, είναι ότι δεν υποκρίνεται τον συγγραφέα· δεν γράφει αλλά αφηγείται. Και καθώς στηρίχτηκε στον Θεό, χάρη στην πίστη της, κατόρθωσε να εκδηλώσει όλες τις ιδιότητες τού μεγαλειώδους ανθρώπου που έκρυβε μέσα της. Μόνο γι’ αυτό της αξίζει κάθε έπαινος. Και Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Ο Λόγος της ρέει σαν το νερό στο αυλάκι, αγνοώντας πως κάποιος το παρακολουθεί και ακούει το κελάρυσμά του. Ίσως τα επιμέρους γεγονότα συμπίπτουν με τη ζωή κάποιων γυναικών· ωστόσο εδώ πρόκειται για μια καθόλου συνηθισμένη ζωή που το βλέμμα και η πένα της την κάνουν ακόμα πιο συναρπαστική. Διότι Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Τι σημαίνει «συναρπαστική ζωή;» Πολλοί έχουν ζήσει συγκλονιστικές στιγμές στη ζωή τους ως καλλιτέχνες, ως αθλητές, ως επιστήμονες, ως αστροναύτες... και όταν πέθαναν έγραψαν και οι εφημερίδες γι’ αυτούς. Η Μαρία, παρά την απίστευτη σκληρότητα που αντιμετώπισε και τις αλλεπάλληλες αδικίες και πικρίες που την πότισαν οι γύρω της, οι «δικοί» της, έζησε μια ζωή με απαράμιλλη αισιοδοξία, ευρηματικότητα, θάρρος, πίστη, αντοχή, συγχωρητικότητα και, πάνω απ’ όλα, Αγάπη. Ασφαλώς, Αγάντα σημαίνει Άντεξε.
SPINE: 22.3 FLAPS: 80
Αγάντα
Αγάντα
ΤΙΤΛΟΣ
Αγάντα ΣΥΓΓΡΑΦΈΑΣ
Καλλιόπη Καρρά ΣΕΙΡΑ
Λογοτεχνία [1358] 0722/23 LAYOUT - DESIGN Myrtilo, Λένα Παντοπούλου COPYRIGHT© 2022
Καλλιόπη Καρρά ΠΡΏΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
Αθήνα, Ιούλιος 2022 ISBN 978-618-205-317-1
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108
ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας, (Ν. 2121/1993, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) καθώς και από τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται η καθ’ οιονδήποτε τρόπο ή μέσο (ηλεκτρονικό, μηχανικό ή άλλο) αντιγραφή, φωτοανατύπωση και γενικώς αναπαραγωγή, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου χωρίς τη γραπτή άδεια του δικαιούχου συγγραφέα.
Καλλιόπη Καρρά
Αγάντα
Οι ναυτικοί κάποτε, στα ιστιοφόρα πλοία, φώναζαν σε αυτούς που τραβούσαν την άγκυρα με τα χέρια: «Αγάντα!» μια λέξη που έμαθα στο μικρό ακριτικό νησί του Αιγαίου όπου μεγάλωσα. Μια λέξη, μια προτροπή για να βάλει κάποιος τα δυνατά του, να αντέξει το βάρος, να κάνει κουράγιο. Και αυτή η λέξη έμελλε να γίνει η ίδια μου η ζωή. «Αγάντα, Βάστα, Κράτα γερά!»
4
Στην κόρη μου, στον άντρα της, και στις δύο εγγονές μου
5
Πρόλογος Διαβάζοντας ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα “Πέρασε κι αυτό, μαζί με τόσα άλλα μικρά ή μεγάλα γεγονότα…” πόσες φορές, αγαπητέ αναγνώστη, το έχουμε πει και για τον εαυτό μας αυτό; Ίσως… αμέτρητες. Και η φράση αυτή είναι το κλειδί για την κατανόηση του έργου αυτού. Διότι πρόκειται για ’έργο’ με όλες τις σημασίες της λέξης. Όντως, τα ’γεγονότα’ της ζωής, της κάθε ζωής, είναι τόσο πολλά που δεν χωράνε ούτε σε διήγημα, ούτε σε μυθιστόρημα, ούτε σε μια πολύτομη εγκυκλοπαίδεια. Αν δοκίμαζε κανείς να καταγράψει με κάθε λεπτομέρεια σκέψεις και γεγονότα μιας μόνο ημέρας, θα έπρεπε να μη ζει αλλά να γράφει επί μία εβδομάδα· κάτι που είναι όχι απλώς αδύνατο αλλά εξωπραγματικό και τελικώς ανούσιο. Μου ζήτησαν να επισημάνω ότι “στηρίζεται σε πραγματικά γεγονότα”· αλλά δεν το κάνω, γιατί είναι πολύ λίγο· δεν πρόκειται για ’προσωπική διαδρομή’ ούτε για ’εξομολόγηση’ αλλά για ένα πανανθρώπινο αφήγημα. Δεν στηρίζεται σε γεγονότα αλλά πρόκειται για μια παραδειγματική, θα τολμούσα να πω ’υπερατομική’ αφήγηση της ίδιας της Ζωής, ένα αλλόκοτο μείγμα πόνου και χαράς, μέσω της οποίας μας διδάσκει ότι “δεν είναι τα γεγονότα που κάνουν μια ζωή θετική ή αρνητική, αλλά η στάση μας απέναντί τους: Να στέκεσαι ορθός ό,τι κι αν γίνει.” Είναι φιλοσοφικό κείμενο επομένως; Όχι! Για δυο λόγους· πρώτον, η Μαρία παραμένει, από την αρχή μέχρι το τέλος του έργου της ’Μαράκι’· δεν έχει πόζα· και δεύτερον, αυτό που διακρίνει το έργο της δεν είναι το ’πνευματικό μεθύσι’ αλλά η γοητεία. Το πνευματικό μεθύσι μπορεί να 7
είναι και απατηλό, να έχει αντίλογο, ν’ ανατραπεί· η γοητεία δεν φοβάται τίποτε απ’ όλα αυτά· είναι πανίσχυρη και αδιαμφισβήτητη. Εδώ, λοιπόν, δεν έχουμε μια αυτοβιογραφία, όπου τα γεγονότα ’ξεσκαρτάρονται’ τουτέστιν ’επιλέγονται κατά το συμφέρον μας’, για να προβάλουν τα στοιχεία της προσωπικότητας ή των επιτευγμάτων μας που θέλουμε εμείς ν’ αναδείξουμε. Αντιθέτως, αν και η Μαρία είναι κατ’ ουσίαν μια πολύ σημαντική γυναίκα, μια εξαιρετική προσωπικότητα, παραμένει εντούτοις άσημη· έμεινε τόσο μικρή, όσο όταν ξεκίνησε να βλέπει το δρόμο και τη θάλασσα από τα κάγκελα του ορφανοτροφείου, ένα ανώνυμο κοριτσάκι. Η γλυκόπικρη διαδρομή που λέγεται Ζωή την έφερε αντιμέτωπη με διάφορες καταστάσεις απέναντι στις οποίες επέδειξε καρτερία, θάρρος, αντοχή, ακεραιότητα, αξιοπρέπεια και η εμμονή όχι σε προσωπικούς ’στόχους’ αλλά σε πανανθρώπινες υψηλές Αρχές. Και η αφήγησή της είναι τόσο απλή, και προπάντων ανεπιτήδευτη, χωρίς μεγαλοστομίες και διακηρύξεις, ώστε όλα αυτά τα ’ωραία και μεγάλα’ δεν προβάλλονται, δεν ’ομολογούνται’ αλλά συμπεραίνονται από τον αναγνώστη. Γι’ αυτό, αγαπητέ, αν δεις ξαφνικά κάποιο βράδυ στη βιβλιοθήκη σου κάτι να λάμπει, δεν θα είναι διαμάντι που σ’ το χάρισε κάποιος θεός, αλλά η ’Μαρία’ άνευ επωνύμου κατατεθειμένη σ’ αυτό το αφήγημα, που θα έκανε ευτυχή και περήφανο κάθε εκδότη. Αύγουστος 2019 Λεώνικος Καλαχώρας
8
1 Ορφανοτροφείο
Β
λέπω τον εαυτό μου, πριν πολλά χρόνια, όταν είχε τελειώσει ο πόλεμος με τους Γερμανούς και είχε αρχίσει ο εμφύλιος· είμαι ένα αδύνατο κατάξανθο κοριτσάκι τριών χρονών περίπου, κλεισμένο σ’ ένα μεγάλο κτήριο φυτεμένο στη γωνιά της αριστερής πλευράς της πρόσοψής του. Ένα κοριτσάκι με το μούτρο του χωμένο ανάμεσα στα σιδερένια κάγκελα, να κοιτάζει τον έξω κόσμο. Κάθε δύο τρεις μέρες οι μεγάλες, κορίτσια κάπου δώδεκα ετών, άνοιγαν αυτήν την τεράστια πόρτα, έβγαιναν έξω, περπάταγαν μερικά μέτρα μέχρι τη θάλασσα και πετούσαν τ’ αποφάγια μας. Βλέποντάς τες να βγαίνουν έξω από την καγκελόπορτα, τις ζήλευα· ανυπομονούσα να έχω την τύχη τους κι εγώ, και παρακαλούσα: «Σε παρακαλώ, Θεέ μου, κάνε να μεγαλώσω γρήγορα, να μπορώ να βγαίνω σ’ αυτά τα λίγα μέτρα, να κάνω αυτά τα λίγα βήματα ελευθερίας μέχρι τη γαλάζια θάλασσα». Ο ήχος τον κυμάτων ήταν η μόνη μουσική που υπήρχε εκεί, η μόνη μουσική που ήταν δυνατό ν’ ακούσω. Άλλωστε δεν ήξερα ούτε τη λέξη μουσική, ούτε τι πάει να πει νότα. Ο ήχος των κυμάτων ήταν για μένα μυστηριώδης· και αντηχούσε στα παιδικά μου αφτιά σαν κάτι το απόκοσμο· μια πραγματικά θεϊκή μουσική. Κάθε κύμα που έσπαγε στην ακτή έπαιρνε πίσω πάλι μαζί του το παράπονο για την ζωή μου εκεί, μόλο που δεν ήξερα ακόμα ότι είναι ορφανοτροφείο. Δεν είχα φίλες. Κοιμόμαστε σε ράντζα. Μια μεγάλη 9
αίθουσα με αμέτρητα ράντζα, κολλημένα σχεδόν το ένα με το άλλο. Μόλις ξημέρωνε, έτρεχα στη γωνιά μου έξω στα κάγκελα, μέχρι το βράδυ, για να κοιτάζω απέξω τους λίγους περαστικούς, τον χωματόδρομο και τη θάλασσα, που της έλεγα τα μυστικά μου. Κάθε μέρα περνούσε ένας γεροντάκος, μανάβης πρέπει να ήταν γιατί είχε έναν γαϊδουράκο φορτωμένο με κοφίνια γεμάτα φρούτα. Μια φορά πέρασε πολύ κοντά από τα κάγκελα που ήμουν και με είδε. Τον χαιρέτησα: «Καλημέρα σας». Εκείνος κοντοστάθηκε, με κοίταξε και μου είπε: «Καλή σου μέρα! Πώς σε λένε, παιδί μου;» «Βούλα». Βγάζει τότε και μου δίνει μέσα από τα κάγκελα ένα πορτοκάλι. «Πάρ’ το παιδί μου· είσαι καλό κι ευγενικό παιδί, και θα με στεναχωρήσεις εάν δεν το πάρεις». «Εντάξει», του είπα, «δεν θέλω να σας στενοχωρήσω!» και πήρα το πορτοκάλι· «Ευχαριστώ!» Από εκείνη την ημέρα έγινε ο μοναδικός μου φίλος. Τον περίμενα να περάσει άκρη άκρη στα κάγκελα, για να μου πει: «Καλημέρα, Βουλίτσα, τι κάνεις παιδί μου;» «Καλά, κύριε Περικλή, σας ευχαριστώ». Και μου έδινε κάποιο φρούτο. Τα φρούτα τα έπαιρνα και τα φύλαγα· και όταν ήταν άσχημος ο καιρός, ή Κυριακή, και δεν περνούσε, τα κρατούσα στα χέρια μου για να νιώθω ότι κάποιος με σκέφτεται κι εμένα και με αγαπάει. Ήταν τόσο πολύτιμα για μένα αυτά τα φρούτα. Αντιπροσώπευαν τα παιχνίδια, τις κούκλες, τα βιβλία που είχα στερηθεί, και τον παππού που δεν είχα. Κάποτε, πρέπει να ήταν Χριστούγεννα, γιατί δεν μας εξηγούσε κανείς τίποτα, είδα ένα δέντρο μπαίνοντας μέσα
10
στην εσωτερική είσοδο, που του έβαζαν μπαλόνια και κάτι λίγα παιχνίδια, τσουκαλάκια και τηγανάκια μινιατούρες. Όταν το στόλισαν κι έφυγαν όλοι, πλησίασα, πήρα τρία μήλα και τα ακούμπησα κάτω στον κορμό του. Ήταν η δική μου συμμετοχή. Για να χαρείς, πρέπει να συμμετέχεις. Ελάχιστα κορίτσια είχαν παιχνίδια και ακόμη λιγότερα κούκλες. Μια μέρα ενώ καθόμουνα έξω στην γωνιά μου, άκουσα να με φωνάζει μια κυρία με αυστηρό ύφος. «Βούλα, έλα εδώ να πάμε επάνω στην κυρία διευθύντρια!» Πήγα προς το μέρος της. Με άρπαξε από το μπράτσο και σέρνοντάς με ανεβήκαμε τα σκαλιά και μπήκαμε σ’ ένα γραφείο σκοτεινό με μια ξυλόσομπα αναμμένη. Πρώτη φορά έβλεπα σόμπα. Φαίνεται πως σόμπα και ζεστασιά έπρεπε να έχει μόνο η κυρία διευθύντρια. Την είδα να κάθεται πίσω από το ξύλινο γραφείο της αυστηρή και μεγαλόσωμη, μια μεσόκοπη μελαχροινή γυναίκα. Η κυρία που με ανέβασε καθόταν όρθια, σε στάση προσοχής, με τα χέρια κολλητά στους γοφούς της. «Φέρε την εδώ!» τη διέταξε η διευθύντρια· «Δεν μου λες, που έβαλες την κούκλα της Ελένης; Γιατί την έκλεψες; που την έκρυψες;» μου φώναξε. Σάστισα· η καρδιά μου χτύπαγε τρελά, τα πόδια μου μούδιασαν, έχασα την φωνή μου. Από την ταραχή, άχνα δεν έβγαινε από το στόμα μου. Επειδή δεν απαντούσα, εκνευρίστηκε, σηκώθηκε πάνω, πήρε ένα σιδερένιο χάρακα, μου έπιασε τα χέρια, η άλλη κυρία μού τα άνοιξε, και η διευθύντρια ξεκίνησε την τιμωρία μου χτυπώντας τις παλάμες μου, τους ώμους, μετά τα πόδια, ενώ με το άλλο χέρι μού έδινε χαστούκια. Ξέσπασα σε κλάματα και φωνές: « Όχι, κυρία, δεν πήρα εγώ την κούκλα της Ελένης!»
11
140 × 210
ΚΑΛΛΙΌΠΗ ΚΑΡΡΆ
Η
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΑΘΕΣΗ Βατάτζη 55, 114 73 Αθήνα | ΤΗΛ.: 210 64 31 108 ocelotos@ocelotos.gr | www.ocelotos.gr
Αγάντα
ISBN 978-618-205-317-1
ΚΑΛΛΙΌΠΗ ΚΑΡΡΆ
αφήγηση δεν είναι λιτή· φαίνεται λιτή επειδή είναι αριστουργηματική. Η αφήγηση δεν είναι άτεχνη· δείχνει άτεχνη γιατί βασίζεται στην πραγματική ζωή. Ο αναγνώστης έχει συνήθως μπροστά του έναν συγγραφέα· εδώ δεν συμβαίνει αυτό· ο αναγνώστης εισέρχεται σ’ έναν θρύλο με πόνο και χαρά, ύμνο και θρήνο, απελπισία κι ελπίδα, αδικία και ατυχία, έρωτα και απογοήτευση, αλλά, πάνω απ’ όλα αίσθηση του μέτρου, αφοσίωση στο καθήκον, ευγένεια, ακεραιότητα, ήθος, λεπτότητα αισθημάτων, πίστη και αντοχή. Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Το αφηγηματικό μυστικό της Μαρίας, κεντρικής ηρωίδας του βιβλίου, είναι ότι δεν υποκρίνεται τον συγγραφέα· δεν γράφει αλλά αφηγείται. Και καθώς στηρίχτηκε στον Θεό, χάρη στην πίστη της, κατόρθωσε να εκδηλώσει όλες τις ιδιότητες τού μεγαλειώδους ανθρώπου που έκρυβε μέσα της. Μόνο γι’ αυτό της αξίζει κάθε έπαινος. Και Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Ο Λόγος της ρέει σαν το νερό στο αυλάκι, αγνοώντας πως κάποιος το παρακολουθεί και ακούει το κελάρυσμά του. Ίσως τα επιμέρους γεγονότα συμπίπτουν με τη ζωή κάποιων γυναικών· ωστόσο εδώ πρόκειται για μια καθόλου συνηθισμένη ζωή που το βλέμμα και η πένα της την κάνουν ακόμα πιο συναρπαστική. Διότι Αγάντα σημαίνει Άντεξε. Τι σημαίνει «συναρπαστική ζωή;» Πολλοί έχουν ζήσει συγκλονιστικές στιγμές στη ζωή τους ως καλλιτέχνες, ως αθλητές, ως επιστήμονες, ως αστροναύτες... και όταν πέθαναν έγραψαν και οι εφημερίδες γι’ αυτούς. Η Μαρία, παρά την απίστευτη σκληρότητα που αντιμετώπισε και τις αλλεπάλληλες αδικίες και πικρίες που την πότισαν οι γύρω της, οι «δικοί» της, έζησε μια ζωή με απαράμιλλη αισιοδοξία, ευρηματικότητα, θάρρος, πίστη, αντοχή, συγχωρητικότητα και, πάνω απ’ όλα, Αγάπη. Ασφαλώς, Αγάντα σημαίνει Άντεξε.
SPINE: 22.3 FLAPS: 80
Αγάντα