Issuu on Google+


ÝÐÄÝÍÝÒ ºãæèë

Ìîíãîë-Îðîñûí “Ýðäýíýò ¿éëäâýð” ÕÕÊ Øèíæëýõ óõààí, ¿éëäâýðëýë, ñóäàëãàà, òàíèí ìýäýõ¿éí ñàð òóòìûí öàõèì ñýòã¿¿ë

Õ

2012. ¹2

ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÐÅÄÀÊÖ: Ýðõëýã÷: Ǻâëºõ: Åðºíõèé ðåäàêòîð: Ñýòã¿¿ë÷: Äèçàéíåð:

Á.È×ÈÍÍÎÐΠÖ.ÁÀÒ-ÝÍÕ Ë.ÁÀÒÀÀ Í.ÃÀÍÒªÃÑ Ä.̪ÍÕÑÀÉÕÀÍ Á.ÍßÌ-Î×ÈÐ Í.ÃÀÍÒªÃÑ

Ãýðýë çóðãèéã:

¯ÉË×ÈÍ

äóãààð

2-7

362

Ñ.ÁÀÄÀÌÃÀÐÀÂ

Óëñûí á¿ðòãýëèéí

ÃÀÐ×ÈÃ

8-10

Намба тºрх, ¿г ярианы хандлага х¿нийг ерºнхийд компанийн

нь

мэдр¿¿лдэг. оёдолчин

“Эрд

с¿лж”

ÌÀÍÀÉÕÀÍ

ÕÎÉÌÎÐ

12-13

ÑÓÄÀËÃÀÀ

14-19

ÕÎÁÁÈ

20-22

ժЪÃ

23-25

Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÓËÀÍ

26-28

ÑÏÎÐÒ

30-35

ժЪÃ

36-37

ÃÝÐÝË ÇÓÐÃÈÉÍ ÖÎÌÎÃ

С.Бадамгарав

ажилтай, хичээнг¿й х¿н гэдэг нь ¿г ¿йлдэл б¿хнээс нь харагдана.

08

Т¿¿нтэй уулзахаар оёдлын цехээр орвол хамгийн урд эгнээнд хажууд нь х¿н ирснийг ч анзаарах сºхººг¿й нэгэн эмэгтэй ¿йл урлах нь Бадамгарав байв...

ÃÀÇÀÐ ÄÎÎÐÕ ÄÓËÀÀÍÛ ØÓÃÀÌÛÍ ÎÍÎØËÎÃÎÎ ÌÓ-ûí çºâëºõ èíæåíåð, äîêòîð Á.ÕÝÝÐÈÉÍÁÀÀÒÀÐ

26

12 Ìèíèé ä¿¿ ÊÈËÈÌÀÍÆÀÐÎ îðãèëä õºë òàâüñàí 16988 äàõü õ¿í

Õàÿã: Îðõîí àéìàã, Áàÿí-ªíäºð ñóì, Õ¿ðýí áóëàã áàã À.Àìàðûí òàëáàé, “Ýðäýíýò ¿éëäâýð” ÕÕÊ-èéí Åðºíõèé çàõèðãààíû áàéð, 113 òîîò Ø/õ: 233 Óòàñ: 976-01352-73724, 73721 Ôàêñ: 976-70353002 Âåá õóóäàñ: www.erdenetmc.mn Ý-øóóäàí: emc_journal@yahoo.com


ÌÀÍÀÉÕÀÍ

ÌÝÍÄ×ÈËÃÝÝ

Ýðõýì òàíä ýíý ºäðèéí ìýíä õ¿ðãэå. Óëñûíõàà óóãàí ¿éëäâýð¿¿äèéí íýã áîëîõ θäëûí ¿éëäâýðèéí íýãýí õýñãèéã òàñðàëòã¿é õºãæ¿¿ëýí èðñýíäýý áèä ñýòãýë õàíãàëóóí áàйдаг. Эх орны эрс тэс уур амьсгал, монгол õ¿íèé áèåèéí îíöëîã, õóâöàñíû çîõèöîë çýðэãт тохируулан ¿йлдвэрийн ажиллагсад, áèçíåñ ýðõëýã÷äэд зориулсан õóâöàñны ñîíãîлт хийõ амарг¿й. Тèéìýýñ áèä энэх¿¿ бэрõшээлийг äîòîîääîî шийдэх, дотоод çàõ çýýëийг дээд çýðãèéí àæëûí õóâöàñààð õàíãàõ, òåõíîëîãèîðîî òýðã¿¿ëýã÷ áàéõ ºíäºð çîðèëт òàâèí àæèëëàñààð èðлээ. Áèä õàðèëöàã÷èäòàéãàà 20-иод жил õàìòðàí àæèëëàõäàà Хэрэглэгчдийнхээ õ¿ñýëò, øààðäëàãûã á¿ðýí õàíãàæ èðñýí áà ¿¿íèéãýý äàãààä òåõíîëîã, ÷àíàð õèéö улам õºãæèн сайжирч ирсэнийг тэмдэглэн хэлмээр байна. ªíººäºð ìàíàé êîìïàíè ¿йл ажиллагаа, õ¿÷èí ÷àäëààðàà ñàëáàðòàà òýðã¿¿ëýõ õýìæýýíä õ¿ðýýä áàéíà. Áèäíèé ýíý àìæèëò íü ìàíàé ¿йлдвэрийн ºíäºð ìýðãýæëèéí î¸äîë÷èä, ìýðãýæèëòí¿¿äийн íºð èõ õºдºлмºр, àâúÿàñ ÷àäâàðын ¿р д¿н бºгººд бидний ажлыг ¿ргэлж дэмжиж ирсэн ¿йлдвэрийн удирдлага хамт олон, хэрэглэгчдийн маань халуун дэмжлэгийн ач тус билээ. Òà á¿õýíäýý “ÝðäÑ¿ëæ” ÕÕÊ-èéí хамт олны нэрийн ºмнººс болон хувиасаа ажил хºдºлмºрийн ºрн¿¿í их амжилт, амьдралын сайн сайхан б¿хнийг х¿сэн ерººе. Õ¿íäýòãýñýí “ÝðäÑ¿ëæ” ÕÕÊ-èéí ÿéöýòãýõ çàõèðàë Ч. ÑÀÐÀÍÒÓЯÀ


ÌÀÍÀÉÕÀÍ

БИДНИЙ ТУХАЙ ТОВЧХОН Óóëûí áàÿæóóëàõ “Ýðäýíýò” ¿éëäâýð áàéãóóëàãäñàí öàãààñ õîéø ¿éëäâýðèéí àæèëëàãñäûí àæëûí õóâöàñ, õýðýãëýëèéã õàíãàõ àñóóäàëòàé í¿¿ð òóëãàð÷ ýíýõ¿¿ àñóóäëûã áîëîìæèéí òºñºâ, àðãà çàìààð øèéäâýðëýõèéã ýðõýìëýæ áàéâ. Õýäèé òèéì ÷ îëîí ìÿíãàí àæèëòíû õºäºëìºð õàìãààëëûí õóâöàñûã òîãòâîðòîé áýëòãýí íèéë¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé ¿éëäâýðëýã÷ öººí áàéв. Õºâñãºë äýõ ä¿ðýìò õóâöàñíû ¿éëäâýðýýñ õºäºëìºð õàìãààëëûí õóâöàñàà çàõèàëæ áàéñàí áîëîâ÷ çàõ çýýë ýõëýæ, ¿éëäâýð¿¿ä õóâü÷ëàãäàõàä òóñ ¿éëäâýðийн ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîñíîîð àñóóäàë õ¿íäýð÷ ýõэлсэн юм. Ýíý ¿åä “Ýðäýíýò” ¿éëäâýðèéí òóõàéí ¿åèéí Åðºíõèé çàõèðàë àñàí Ø.Îòãîíáèëýãèéí ñàíàà÷ëàãààð äýðãýäýý î¸äëûí ¿éëäâýðòýé áîëîõ øèéäâýð ãàðñíààð ìàíàé öåõ 1991 îíû 1-ð ñàðûí 3-íä №7 òîîò òóøààëààð, ÄÃÒèéí áàéðàíä 28 àæèëëàãñàäòàé, ¿éëäâýðèéí öýöýðëýã¿¿äýä àøèãëàãäàæ áàéñàí оёдлын машинтайгаар “Эрдэнэт” ¿йлдвэрийн туслах цех болон байгуулагдсан т¿¿хтэй.

4


ÌÀÍÀÉÕÀÍ

ÇÀÕÈÐÃÀÀ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÕÝÑÝà Àëèâàà ¿éëäâýð, àæ àõóéí íýãæèéí óóðàã òàðõè íü Çàõèðãàà àæ àõóéí àëáà áàéäàã. Çàõèðãàà àæ àõóéí õýñýã íü òóñ êîìïàíèéí îéðûí áîëîîä èðýýä¿éí çîðèëãî ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëæ êîìïàíèéí äîòîîä ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàí ÿâóóëàõûí çýðýãöýý õºäºëìºðèéí áà äîòîîä ¿éë àæèëëàãààíû àþóëã¿é áàéäàë, òåõíîëîãèéí õýâèéí áàéäëûã õàíãàí àæèëëàäàã.

¯ÉËÄÂÝÐËÝËÈÉÍ ÕÝÑÝà Ýíý õýñýã íü Çàõèàëãàò î¸äëûí õýñýã, θäëûí 1, 2-ð øóãàì, Ýñã¿¿ðèéí õýñýã ãýñýí ¿íäñýí 4 õýñãýýñ á¿ðääýã áà 2-5 çýðýãòýé, óð ÷àäâàð, äàäëàãà òóðøëàãà æèãäýðñýí íàðèéí ìýðãýæëèéí 41 î¸äîë÷èíòîéãîîð нэг ýýëæýýð àæèëëàäàã. Æèëäýý 14000 îð÷èì õîñ àæëûí õóâöàñ, 9000 îð÷èì æèæèã á¿òýýãäýõ¿¿í î¸äîã áà ìºíãºí ä¿íãýýð 800 ãàðóé ñàÿ òºãðºãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýæ çàõèàëàã÷, õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò õ¿ñýëòèéã õàíãàäàã.

5


ÌÀÍÀÉÕÀÍ

ОН ÄÀÐÀÀËËÛÍ ÕÓÓÄÀÑ 1991 îíû 1-ð ñàðä 38 àæèëëàãñàäòàé, ¿éëäâýðèéí öýöýðëýã¿¿äýä àøèãëàãäàæ áàéñàí ìàøèíòàéãààð “Ýðäýíýò” ÓÁ¯-èéí òóñëàõ öåõ áîëîí áàéãóóëàãäñàí. 1992 îí ÁÍÕÀÓ-ààñ òîíîã òºõººðºìæ àâ÷ ¿éëäâýðëýëýý ºðãºæ¿¿ëýí àæèëëàãñàäàà íýìæ, õî¸ð ýýëæýýð àæèëëàí 20 ãàðóé íýð òºðëèéí 240 ñàÿ òºãðºãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýâ 1994 îíä äàõèí ºðãºòãºë õèéæ ×åõ óëñààñ òóñãàé çîðèóëàëòûí òîíîã òºõººðºìæ, äààâóó ìàòåðèàë òàòàí çàõèàëãàò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàñàã íýýâ. 1999 îíîîñ áèå äààñàí àæ àõóéí òîîöîîíä øèëæèâ. 2005 îíä àæèëëàãñäûí óð ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëæ, àæèëëàõ õ¿÷èí íýìэгдсэн. 2005 îíîîñ “Ãî¸ë” óëñûí íààäàìä ãî¸ëûí áîëîí ºäºð òóòìûí õóâöàñíû çàãâàðóóäààð оролцоæ ýõëýâ. 2005 îíä ÎÕÓ-ûí Õºíãºí ¿éëäâýðèéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé èíñòèòóòýýñ õºäºëìºð õàìãààëëûí õóâöàñíû òåõíèêèéí íºõöºë áîëîí ñòàíäàðòûã íýâòð¿¿ëýí, ÎÕÓ Õÿòàäààñ çàõèàëñàí çîðèóëàëòûí ìàòåðèàëûã àøèãëàí äèçàéí òåõíîëîãèî øèíý÷ëýâ.

6


ÌÀÍÀÉÕÀÍ

2006 îíû 10 ñàðä ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýý ºðãºæèæ “Ýðäýíýò ¯éëäâýð”ÕÕÊ-èéí Îõèí компàíè áîëîí áèå äààâ. 2008 îíû 4-ð óëèðàëä “ÝðäÑ¿ëæ” ÕÕÊ íü òåõíîëîãèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà ¯éëäâýðëýëèéí эсг¿¿ðèéí àâòîìàòæóóëñàí ñèñòåì ÑÀÏÐ-ûã íýâòð¿¿ëæ Ýñã¿¿ðèéí ¿ëãýð ãàðãàã÷ тºхººðºìæèéã àøèãëàæ ýõýëñýí. 2009 îíä á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæ àæëûí õóâöàñíû òýðã¿¿ëýã÷ ¿йлдвýðëýã÷ýýð øàëãàðàâ. 2010 îíä á¿òýýãäýõ¿¿íèé äèçàéíûã øèíý÷èëñýí. 2010 îíä “¯ëýìæèéí ÷àíàð” øèëäýã ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿çýñãýëýíä îðîëöîæ ×àíàðûí цом х¿ðòýж, á¿òýýãäýõ¿¿íäýý ÷àíàðûí òýìäýã òàâèõ ýðõ авсан. 2010 îíä “Ìîíãîë 999” ¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷äèéí ¿çýñãýëýíä îðîëöîæ “ªðñºëäºõ чадварòàé ¿éëäâýðëýã÷” øàãíàë õ¿ðòýâ.

7


Ñ.ÁÀÄÀÌÃÀÐÀÂ

ÕÎÉÌÎÐ

¯ÉË×ÈÍ Намба тºрх, ¿г ярианы хандлага х¿нийг ерºнхийд компанийн

нь

мэдр¿¿лдэг. оёдолчин

“Эрд

с¿лж”

С.Бадамгарав

ажилтай, хичээнг¿й х¿н гэдэг нь ¿г ¿йлдэл б¿хнээс нь харагдана. Т¿¿нтэй уулзахаар оёдлын цехээр орвол хамгийн урд эгнээнд хажууд нь х¿н ирснийг ч анзаарах сºхººг¿й нэгэн эмэгтэй ¿йл урлах нь Бадамгарав байв.

8


ÕÎÉÌÎÐ

Сэтг¿¿лээс бичих

таны

хºргийг

даган Эрдэнэтэд иржээ. Дºнгºж 18

явна,

нас ш¿ргэж буй годгор охин ахуй

даалгавартай

хоёулаа т¿р гарч уулзах уу?”

¿йлчилгээнд

оёдолчноор

ажилд

сэтгэлээ зориулна гэдэг энэ биз. Анх ахуй ¿йлчилгээний оёдолчноор ажиллаж

байхдаа

“Эрдэнэт”

гэвэл хийж буй ажлаа орхиж

оров. Ээж нь ¿йлэнд уран, найман

¿йлдвэрийн ажилчдын хувцас гэж

ядан “Хэдэн минут ярилцах вэ?

х¿¿хдээ мºр б¿тэн ºсгºсºн ч т¿¿нд

хºвºнтэй хос, хºвºнтэй бээлий, дан

Удахг¿й бол сайн байна. Ажил ихтэй

з¿¿ утас нийл¿¿лэхийн эрдмийг зааж

хос, берзентэн бээлий оёдог байсан

байхад...” гэж илт т¿вэгшээсэн янз

амжааг¿й байж. Тиймээс оёдлын

бол одоо материал, ºнгº, загвар

¿з¿¿лэх нь гайхалтай.

нарийн

сайтай

ширийнийг

мэдэхг¿й,

хºдºлмºр

хамгааллын

эхэндээ з¿дэрсэн ч угийн з¿тг¿¿р,

хувцсыг олон улсын стандартад

шальтай гавьяаг¿й хэрнээ сонин,

няхуур

нийц¿¿лэн оёх болжээ. С¿¿лийн ¿ед

сэтг¿¿лийн

мэргэжлээ эзэмшихэд тус болжээ.

ажилчдын

хºдºлмºр

хамгааллын

“Эрдэнэт”

хувцасны

загвар

сайжирахын

Зарим х¿м¿¿с хийсэн б¿тээсэн

санаатай

хуудсанд сэтг¿¿лчдийг

мºнхºрчих тойголдог

зан

нь

насан

¿йлдвэрийн

туршийн ажилчдын

хувьд

хувцсыг 35 дахь жилдээ урлаж буй

хэрээр оёдол ч нэмэгдэж байгаа

би ажлын садаа болж хувирав.

С.Бадамгарав энэ хугацаанд ºвчилж

гэнэ. Урд нь ºдºрт гурваас дºрвºн

Амьдралынхаа ихэнх цагийг оёдлын

чºлºº авсан нь ¿г¿й. Тиймээс ажлын

ажлын хос хувцас гараас гаргадаг

машины ард ºнгºрººсºн ийм л нэгэн

б¿тээмж сайтай ажилчнаараа хамт

байсан бол одоо ажилбар нэмэгдсэн

эгэл атлаа энг¿й ¿йлстэн “Эрдэнэт”

олон нь бахархана. Хэдхэн жилийн

учраас г¿йцэтгэлээр ажлаа д¿гнэдэг

¿йлдвэрийн “Эрд с¿лж” компанид

ºмнº Эмнэлэг сувиллын албаныхан

болжээ.

цаг нартай уралдан учиг с¿влэн ¿йл

“Эр¿¿л ажиллагч” шалгаруулахад

бол

Бадамгарав

эгчийн

урлаж байна. С.Бадамгарав Хºвсгºл аймгийн Цагаан-Уул

сумаас

илгээлтийн эзэн

1978

онд

ах эгч нараа

С.Бадамгарав

“Оёдолчин

х¿н

тэрээр чºлºº авалг¿й хамгийн олон

цагийг нарийн баримтлах хэрэгтэй.

жил тасралтг¿й ажилласан х¿нээр

Жаахан цаг алдахад л нэлээн оёдол

шалгарч

алдагдчихдаг юм” гэж ярих.

шагнуулж

байсныг

тод

санаж байна. Ажлын тºлºº бие,

Тэр цехдээ гурван шавьтай.

9


ÕÎÉÌÎÐ

Тэдэндээ энэ л ¿гийг маань мэгзэм мэт давтан захих. Тэрээр “Эрд с¿лж” компанийн ¿йлдвэрлэж буй хувцасны н¿х товчны машин дээр голлон дагнаж ажилласаар ирсэн. Харин с¿¿лийн ¿ед хажуудаа энгийн машин тавиад завсар чºлººгººр нь шулуун оёдол оёж цехийнхээ ажилд тусалж байна. Бид

“Эрд

с¿лж”

компанийн

оёдолчдын хувцас солих ºрººнд цººн хором

ярилцлаа. Гурван

жилийн дараа тэтгэвэрт гарах бодол нь т¿¿ний сэтгэлийг ихэд эмзэгл¿¿лж буй бололтой. “Эгч нь ажиллахг¿й л бол ºвчилººд байдаг юм. Гурван жилийн

дараагаас

юу

хийдэг

билээ...” гэж тэр хэдэнтээ ярихдаа хоолой нь ¿л мэдэг чичирхийлж н¿дэнд нь нулимс тунарна. Харин ажилчид нь “С.Бадамгарав эгчийг тэтгэвэрт машин

гарахаар

дээр

т¿¿н

н¿х

товчны

шиг

гаргуун

ажиллах х¿н олдохг¿й, яана даа...” гэцгээнэ. С.Бадамгарав

хамт

олныхоо

“Эрдэнэт” ¿йлдвэртэй амьдралаа холбосноо их хувь заяа хэмээн

нь

с¿сгэлдэг С.Бадамгарав ханьтайгаа тоонот гэрт толгой холбож тостой

х¿ндлэлийн

тогоонд хошуу нийл¿¿лснээр 30-аад жилийг элээжээ. Тэдний хайрын

дээдийг харамг¿й х¿ртсэн. Т¿¿ний

¿рийн ургамал болсон хоёр х¿¿ нь эрийн цээнд х¿рч ажил амьдралтай

хºдºлмºр

олон,

хэд¿йн залгасан. Том х¿¿ нь Спорт цогцолборт шатрын багшаар, бага

¿йлдвэр, тºр засаг ¿нэлж удаа

нь Нийслэлд ажиллаж байна. Хºвг¿¿д нь тоосжилт ихтэй газар байнгын

дараагийн

олгосон.

суугаа ажилтай ээжийгээ бººрний ºвчтэй болчих вий гэж эмээдэг гэнэ.

2002 онд “Эрдэнэт” ¿йлдвэрийн

Магадг¿й, гэр б¿лийнхэн нь С.Бадамгаравыг хурдан тэтгэвэртээ гарч

Хºдºлмºрийн

гэртээ амраасай гэж х¿сдэг байж ч мэдэх юм.

дэнд¿¿

итгэлтэй

учраас

тэднээсээ

ажилтан

з¿тгэлийг

хамт

шагналаа аварга,

2006

онд

¿йлдвэр, худалдааны байгууллагын

¯йлчин х¿н ºдºр тутмын ажлаасаа байнга суралцдаг гэж тэр хэлсэн.

Тэрг¿¿ний ажилтан цол тэмдэг, 2007

“Эрд с¿лж” компанийн хамт олны ¿лгэр дууриалал байх хариуцлагатай бас

онд А.Ф.Тюряковын шагнал х¿ртсэн

х¿ндтэй ¿¿ргийг тэр ººрºº х¿лээсэн. Оёдлын машины чимээ ºглººнººс

бол ºнгºрсºн 11 сард Монгол улсын

¿дэш болтол тасрахг¿й. ¯¿ний ард ¿йлчин б¿сг¿й оёдол б¿хэндээ сэтгэлээ

тºр

шингээн цаг нартай уралдан амрах завг¿й ажиллаж буй.

засаг

Хºдºлмºрийн

х¿ндэт

медалиар энгэрийг нь мялаасан. ßðèëöñàí М.ОДГЭРЭЛ

10


Ìîíãîëûí çàõ çýýëèéã Ìîíãîë õ¿íèé îíöëîãò òîõèðñîí çàãâàð, øèéäýë á¿õèé òºðºë á¿ðèéí õóâöñààð õàíãàíà.


ÑÓÄÀËÃÀÀ

ÃÀÇÀÐ ÄÎÎÐÕ ÄÓËÀÀÍÛ ØÓÃÀÌÛÍ

ÎÍÎØËÎÃÎÎ

ÌÓ-ûí çºâëºõ èíæåíåð, äîêòîð Á.ÕÝÝÐÈÉÍÁÀÀÒÀÐ

ª

íºº ¿åä îí óäààí æèë àøèãëàãäñàí ãàçàð äîîðõ áàéãóóëàìæ á¿õèé äóëààí äàìæóóëàõ øóãàì õîîëîéí òåõíèêèéí òºëºâ áàéäëûã îíîøëîõîä íèë óëààí òóÿàíû õýìæèëòèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí òåõíîëîãèéã ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà. Òóõàéëáàë íèë óëààí òóÿàíû õýìæèëòèéí êàìåð àøèãëàí äóëààíû øóãàìûí àëäàãäàë, ãýìòýë, ñààòëûã ãàçðûí õºðñºí äýýð ¿ç¿¿ëæ áóé äóëààíû òîëáî, õàëàëòààð íü òîäîðõîéëîõ íü òýäãýýðèéí òåõíîëîãèéí àæèëëàãààíä ¿ë íºëººëºõ áà õýìæèëò õèéõ çàðäàë õàðüöàíãóé áàãà þì. Íèë óëààí òóÿàíû êàìåðààð (ºâºë) îð÷íû òåìïåðàòóð õàñàõ õýìä ãàçàð äîîðõ äóëààíû øóãàìûí äàãóó õºðñºí äýýðõ õàëàëòûí õýìæèëò õèéñíýýð òýäãýýðèéí òåõíèêèéí áàéäëûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã á¿ðýí á¿ðòãýæ àâ÷ áîëíî. Õýìæèëòèéí ºãºãäëèéã êîìïüþòåðèéí òóñãàé ïðîãðàìì àøèãëàí çàãâàð÷ëàõ çàìààð äóëààíû øóãàìûí

ãýìòýëèéã òîäîðõîéëîõ áîëîìæ îëãîæ áàéíà. Òóðøèëòàíä ãàçàð äîîðõ äóëààí äàìæóóëàõ õî¸ð øóãàì õîîëîéí òåðìîãðàììûí ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðüöóóëàí õýìæèõ çàìààð òåõíèêèéí áàéäëûã òîãòîîõ çîðèëãî òàâüñàí. Äààëãàâðûã áèåë¿¿ëýõýä àíàëèòèê áà òîîí àðãûã õýðýãëýñýí [2]. Äààëãàâðûí ºãºãäºë Õî¸ð çýðýãöýý äóëààí äàìæóóëàõ øóãàì íü ãàçðûí ãàäàðãààñ èæèë çàéä, íýã òºðëèéí õºðñíèé õó÷èëòòàé áà õîîëîéí äèàìåòð¿¿ä íü àäèë õýìæýýòýé áîëíî. 1-ð çóðàãò ¿ç¿¿ëýâ. Õàëóóí óñ äàìæóóëæ áóé õîîëîéíû äóëààíû ýõ ¿¿ñãýâðýýñ õó÷èëòûí õºðñººð äàìæóóëàí ãàäíà õ¿éòýí îð÷èíä äóëààí ñîëèëöîî ÿâàãäàæ áàéíà. Õºðñºí äýýð ¿ç¿¿ëýõ äóëààíû òåðìîãðàììûí çóðàãò øèíæèëãýý õèéõ çàìààð äóëààíû øóãàìûí áàéðøëûã òîãòîîõîîñ ãàäíà, ãýìòýëòýé õýñãèéã òîäîðõîéëñîí. Àíàëèòèê áîäîëò Òîîöîîíû ºãºãäºëèéã àøèãëàí àíàëèòèê

øèíæèëãýý õèéñýí. ¯¿íä Ëàïëàñûí òýãøèòãýëèéã àøèãëàâ. [3]. Òîîöîîãîîð øóëóóí áîëîí áóöàõ øóãàìûí äóëààíû àëäàãäàëûã õºðñºí äýýð äýýðõ äóëààíû áàéðøëààð òîãòîîâ. Òîîí áîäîëò ¯íäñýí àðãà íü êîìïüþòåðò çàãâàð õèéõ çàìààð øèéäâýðëýñýí. Òîîöîîíä äóëààíû øóãàì-õºðñ-îð÷íû íºõöºë ãýñýí ñèñòåìýýð äóëààí ñîëèëöîîíû òîîöîî õèéæ, äóëààíû øóãàìûí ãýìòýëòýé õýñãèéã çàãâàð÷ëàõ çàìààð øèéäâýðëýñýí. [4]. Äóëààí äàìæóóëæ áóé øóãàìûí àëäàãäàëûã (çóðàã 4), õºðñºíä øèëæèæ áóé äóëààíû òàëáàéã õºíäëºí ç¿ñýõ çàìààð êîìïüþòåðò çàãâàð÷èëñàí áîëíî(çóðàã3). Äóëààíû øóãàìíû òîîöîîíû àðãà÷ëàë áîëîí õó÷èëòûí õºðñººð äàìæèí ãàäàðãóóä ¿ç¿¿ëýõ òàëáàéí òåìïåðàòóðûí ºãºãäëèéí ìóðóéã õàðüöóóëàæ, äóëààí àëäàãäàë èõ áîëîí ãýìòýëòýé õýñãèéã òîãòîîõ áîëîìæ á¿ðäýæ áàéíà. (çóðàã 3).

12


ÑÓÄÀËÃÀÀ

Çóðàã 1. Äóëààí

äàìæóóëàõ øóãàìûí ºãºãäºë

Äóëààíû øóãàìíààñ õó÷èëòûí õºðñºí äýýð ¿ç¿¿ëýõ òåðìîãðàìì. Òóðøèëòûí ºãºãäºë çóðàã 3-ûí À-À õºíäëºí øóãàìûí äàãóó Çóðàã 2.

Çóðàã 3. Òîîöîîíû

áîëîí òóðøèëòûí òàëáàéí òåìïåðàòóðûí ìóðóé

Ä¿ãíýëò Ìàíàé îðíû ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé íºõöºëä äýýðõ àðãà÷ëàëûã àøèãëàí îí óäààí æèë àøèãëàæ áóé õºðñºí äîîðõ äóëààíû øóãàì õîîëîéí òåõíèêèéí áàéäàë, äóëààí àëäàëò, ãýìòýë, ñààòëûã òýäãýýðèéí àæèëëàãààíä íºëººëºõã¿éãýýð çàéíààñ íèë óëààí òóÿàíû ¿ë ýâäýõ îíîøëîãîîíû àðãààð õýìæèëòèéí êàìåð, ïðîãðàìì õàíãàìæûã àøèãëàí òîäîðõîéëîõ áîëîìæ á¿ðäýæ áàéíà.

Çóðàã 4. Õºðñíèé

õó÷èëò äàõü òåìïåðàòóðûí òàëáàéí ç¿ñýëò

Íîì ç¿é 4. Дульнев Г.Н., 1. Соколов Е.Я. Парфенов В.Г., Сигалов «Теплофикация и А.В. «Применение ЭВМ для тепловые сети» М.: 1982 решения задач теплообмена» 2. Н.В. Пилипенко, М.: «Высшая школа» 1990. Ю.В. Левшин 5. Василевская Э.С., «Тепловые потери от Петров Д.С., Година подземной двухтрубной С.Я. «Тепловизионное теплотрассы»— обследование тепло- и Материалы российской паротрасс наземного и научно-практической подземного исполнения» конференции Оптика АЦТЭЭТ №4 1997 ФЦП «Интеграция» СП б 6. Á.Õýýðèéíáààòàð. 1999. “Óóðõàéí öàõèëãààí 3. Шорин С.Н. òºõººðºìæèéí îíîøëîãîî” «Теплопередача.» М.: 2009 îí «Высшая школа” 1964.

13


ÕÎÁÁÈ

À.̪ÍÕÒÓßÀ:

öóãëóóëñàí þì áàéíà

300 îð÷èì ÷èõðèéí öààñ, 50 ãàðóé äàðñíû øîøãî Хобби булангийн энэ дугаарт “Эрдсүлж” компанийн оёдолчин А.Мөнхтуяа оролцож байна. Тэрээр оёдлын цехийнхээ 70 гаруй үйлчин хөдөлмөрч бүсгүйчүүдээс хамгийн отгон нь бөгөөд хүүхэд насныхаа сониучхан зангаа одоо хэр орхиогүйг нь түүний “сонирхолтой” цуглуулгаас харж болно. - Чамайг чихрийн цаас, дарсны шошго цуглуулдаг гэж сонслоо. Чихэр ундаанд их дуртай хүүхэд байсан уу? - Чихэрт дургүй хүүхэд гэж бараг байхгүй болов уу. Би одоо ч чихэрэнд дуртай, сав л хийвэл ээж, аавынхаа нүдийг хариулж байгаад л иднэ. Би ээжийгээ дууриасан эрүүл сайхан шүдтэй л дээ. Тэгээд ээж намайг шүдээ хайрла наад шүдээ гэж ирээд л хорино, зэмлэнэ. Аз болоход шүд маань бүгд эрүүл шүү. - Одоо чиний цуглуулга хэр их болсон бэ? Анх яаж цуглуулж эхэлсэн бэ? - Намайг жоохон байхад аав минь нэг өдөр ажлаасаа ирэхдээ “Миний охин чихрийн цаас цуглуул” гээд өөрийнхөө цуглуулж ирсэн дээр үеийн чихрийн цааснуудыг авчирч өгсөн юм. Хүүхэд байхад чихрийн цааснуудаа хэлхээд орноос өлгөдөг байв. Сүүлдээ зургийн альбомонд хийж хадгалж байгаа. Гэхдээ одоо нэмж цуглуулаагүй ээ. Ямар ч гэсэн 300 орчим ховор чихрийн цаас, 50 гаруй дарсны шошго бий. Миний аав, ээж хоёр төсвийн байгууллагад ажил эрхэлдэг. Юмыг жижиг гэхгүй цуглуулдаг, хадгалдаг нямбай хүмүүс л дээ. Хоёр эмэгтэй дүү нар ч гэсэн өөр өөрсдийн сонирхсон зүйлийг цуглуулдаг. - Танай гэрт өөр ямар цуглуулга байдаг вэ? - Аав хоккейчдын зураг, мэдээлэл, марк, захианы дугтуй цуглуулдаг. Ээж өндгөн шоколаднаас гарсан тоглоомыг эвлүүлээд тавилган дээрээ өрсөн байх нь гэрийг чимдэг. Бас бид нар төрөл бүрийн сонирхолтой хэлбэртэй саванд од хийгээд тавихаар гоё харагддаг. Хоёр эмэгтэй дүү маань ч гэсэн ээмэг, зүүлт гээд элдэвийн юм их цуглуулнаа. - Чи цуглуулгаа яаж баяжуулдаг вэ? - Аавын өгсөн чихрийн цааснууд үнэхээр ховорт орно. 1970, 1976 оны гоё гоё монгол чихрийн цааснууд байгаа. Ер нь 1990 оноос хойш монгол чихэр ч ховордсон. Гоё чихрийг идэж байгаад цаасыг нь авна. Заримдаа хог дээр харагдсан цаас, шилийг ч авчихдаг байв. Дарсны шошгыг цуглуулах нь их ажил болно. Гудамжнаас ч хамаагүй харагдсан таалагдсан шил байвал аваад цүнхэлчихдэг. Тэгээд гэртээ аавтайгаа нийлж ус буцалгаж, шилээ дэвтээж хонуулаад маргааш нь хуулж цэвэрхэн авна. Үрчийснийг нь индүүдэж байгаад л цуглуулгадаа хийнэ. Одоо харин тэгтлээ хоббитохоо больсон.


- Тэгээд цуглуулгаа яах вэ? - Мэдээж, хэзээ ч хаяхгүй. Хүүхэд насны минь сонирхолтой цуглуулга л юм чинь. Өөрөө хүүхэдтэй болохоороо өвөөгийнх нь идэж, цуглуулж байсан чихрийн цаас, ээжийн нь цуглуулга гээд л үзүүлэхэд гоё байх болов уу. - Одоо чамд арай өөр зүйл цуглуулах сонирхол төрж болох юм ? - Надад үүрэн телефоны нэгжний картнуудыг цуглуулж үзмээр санагдаад байгаа. Судлаад үзсэн чинь маш олон төрлийн гоё зурагтай картнууд цуглуулж болох юм байна билээ. - Ер нь цуглуулгатай байхын ач тус юу бол? - Хэн хүний ямар ч цуглуулгыг харахад үнэ өртөгтөө биш тухайн хүний сонирхол, тодорхой хэмжээний хөдөлмөр, сэтгэл шингэсэн байдагт гол ач тус нь байдаг байх. Мөн ямар ч цуглуулга хүнд тухайн

цаг үе, үйл явдлыг санагдуулдаг. Жишээ нь миний чихрийн цаасны цуглуулгыг манай оёдолчин эгч нар өнөөдөр хараад “ямар гоё юм бэ? Хүүхэд нас минь санагдчихлаа, нээрээ ийм чихэр иддэг байсан ш дээ гэх зэргээр бүгд л хөгжилтэй сайхан хүүхэд насаа дурсаж эхэлсэн. Дуртай, сонирхсон зүйлээ цуглуулдаг хүмүүсийг би их нямбай хүн гэж хэлнэ. - Ярилцлагаа хоёулаа танай хамт олны талаарх чиний сэтгэгдлээр өндөрлөе гэж бодож байна? - Манай хамт олон их сайхан хүмүүс. Би 4-р 10 жилийн сургуулиа төгсөөд урлах эрдмийн сургуульд элсэх бодолтой байсан юм. Тэгтэл ээж аав хоёр маань “Хүн бүхэн дээд сургуульд орж мэргэжил эзэмших шаардлагагүй. Сайн ажилчин бол, миний охин юм оёхдоо сайн юм чинь оёдолчин бол гэж зөвлөсний дагуу ТМС – ийн оёдлын ангид орж суралцсан. Ингээд 2010 оны 5-р сард Оёдлын цехэд хоёр охины хамт дадлага хийж, 3-р зэрэгтэй оёдолчин болсон. Энэ хоёр жилийн хугацаанд хамт олонтойгоо дасаж, эгч нараасаа их ч юм сурч байна. Тэдэндээ баярлалаа гэж хэлэх зав ч гараагүй юм байна. Бид нар өдрийн 8 цагийн нормын ажилтай болохоор суудлаасаа босох, ярих ч зав гардаггүй. Одоо би мэргэжлийн 4 –р зэрэгтэй болсон. Ингээд надад үргэлж зааж сургадаг, ажлынхаа хамт олон, багш, эгч нартаа “Баярлалаа” гэсэн сэтгэлийн үгээ танай сэтгүүлээр дамжуулья.

15


ÕÎÁÁÈ

16


17

ДАРСНЫ ШОШГО

ЦУГЛУУЛГА

ДАРСНЫ ШОШГО

ЦУГЛУУЛГА

ДАРСНЫ ШОШГО

ЦУГЛУУЛГА


ЧИХРИЙН ЦААС

ЦУГЛУУЛГА

ЧИХРИЙН ЦААС

ЦУГЛУУЛГА

ЧИХРИЙН ЦААС

ЦУГЛУУЛГА


ÕÎÁÁÈ

19


ÁÝ?

ÝÐׯ¯Ä

ÕÀÀ×ÑÀÍ

Àðûí ñàéõàí õàíãàéä òºðñºí Í.×îéæèë ãóàéã öýðãèéí àíãèéíõàí àíдàõã¿é. Íàñààðàà öýðãèéí ãàçàð àæèëëàõäàà 40-ººä æèëд íü ÌÀÕÍ-ûí òºâ õîðîîíû åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí èõ õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Þ.Öýäýíáàëûí áèå õàìãààëàã÷ нь болж явжээ. Ò¿¿íèé õàíèëñàí õàíü íü áàãûí ºí÷èí áàéñàí òóë ººðººðºº îâîãëîí ×îéæèëûí Äóëàìñ¿ðýí áîëãîæ, öýðãèéí àíãèä õàìò àæèëëàæ áàéõäàà òàâàí ñàéõàí õ¿¿õýäòýé áîëæýý. ×.Ñàðàíòóÿà ãýã÷ ýíý ýìýãòýé ýíý àéëûí äîîðîîñîî õî¸ð äàõü íü. Ààâûí õàéðûã òàòñàí, àìèíû ãàíö íü áàéñàí õýäèé ÷ ýðõýëíý ãýäãèéã ìýäýõã¿é, ñýðãýëýí öîâîî îõèí áàéæýý. Ñàðàà ýã÷èéí ààâ íü ¿ã äóó öººòýé, íºìºð ò¿øèãòýé áóóðàë. ”Áè ààâ, ýýæèéãýý áàÿðëóóëíà óó ãýõýýñ ãîìäîîæ áàéãààã¿é. Ààâ íàìàéã íýã óäàà àëãàäàæ ¿çñýí þì áàéíà. Áè ×óêà àõòàéãàà òàíèëöàæ áàéñàí ¿å. Àíõ óäàà ãýðòýý õîíîîã¿é, ºã뺺 íü îðæ èðýõýä ààâ ìààíü ãàð íü ñàëãàíà÷èõñàí õààëãà îíãîéëãîîä òàñ õèéòýë àëãàäñàí ñàí. Òýãýýä ë íàìàéã õ¿íòýé ñóóõ ãýæ áàéãààã ìýäýæ áèëýý” хэмээн öàãààõàí èíýýìñýãëýëýý òîäðóóëëàà. ×óêà àõòàéãàà òàíèëöàæ áàéñàí ãýõýä òà ãàéõñàí óó. Ñàðàà ýã÷ õàíüòàéãàà àíõíààñàà ë ×óêà àõ, Ñàðàà ýã÷ ãýæ бие биенээ дуудаад ñóð÷èõñàí þì áèëýý. Õàíüòàéãàà Ýðõ¿¿ä òàíèëöàæ, îäîî õ¿ðòýë “18”-ò øèã, àíõíûõàà òýð õàðöààð áèåíýý õàðæ, ýíý ë õàéðàíäàà ýýíýãøèí äàñæээ.

20


ժЪÃ

Çóðãààí îõèíû çóëàé ¿íýðëýæ, öýöýã öýðâ¿¿ øèã îëîí îõèäûíõîî òºëºº тэд àìü áèåý çîðèóëан ÿâна. Сараа эгч 1977 îíä ×óêà àõòàéãàà òàíèëöàæ, 1980 îíä àíõíûõàà îõèíûã òºð¿¿ëæ õ¿¿õä¿¿äýý á¿ãäèéã íü áîëîâñðîëòîé ñàéí õ¿í áîëãîæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõäýý ººðñäèéíõ íü ñîíèðõëûí äàãóó ñóðãóóëüä íü ñóðãàæýý. ”Ìàíàé õ¿í èõ óÿí 纺ëºí õ¿í. Õ¿¿õä¿¿äýý åð çàãíàæ ¿çýýã¿é, õàðèí áè îõèäóóäòàéãàà èëýí äàëàíã¿é áàéæ, îõèäóóäûíõàà áîäëûã ìýääýã áîëîõîîð òýðýí äýýð íü òóëãóóðëàí ÿðèëöäàã” ãýõýä åð íü õ¿¿õä¿¿äòýéãýý õàðüöàõäàà ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé ÿðèëöàæ áàéõ íü ç¿éòýé ñàíàãäëàà. “Õ¿¿õäýý õºõ¿¿ëæ ñóóõäàà ÷ õ¿ðòýë íîì óíøäàã, ìèíèé ãàíö õîááè ÷èíü íîì óíøèõ ø¿¿ äýý” ãýõ íü ¿íýõýýð íîìûí àìòàíä äóðëàñàí íü èëýðõèé... Îðîñ “õ¿ì¿¿æëýýð” ÿâàà ýäíèé ãýð á¿ëèéíõýí èõ ºâºðìºö ñàíàãäëàà. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç äýý. Íàñíûõàà òàëûã îðîñ îðîíä ºíãºð¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ. Ñàðàà ýã÷ 2-ð àíãèàñàà ë îðîñò ààâ, ýýæèéãýý äàãàæ ÿâñàí. 1979 îíä Òàøêåíòýä õºíãºí ¿éëäâýðèéí äýýä ñóðãóóëèéã î¸äëûí ìýðãýæëýýð òºãñ÷ áàéõàä ×óêà àõ Ýðäýíýòýä òîìèëîãä÷èõñîí áàéæýý. Áèä õî¸ð ñóóãààä óäààã¿é áàéëàà. Ìàíàéä ýýæ èð÷èõñýí áàéñàí. Öàéãàà ÷àíààä çî÷èääîî áàðиëàà. “Ýõëýýä ãýðèéí ýçýíäýý öàéãàà ºãäºã áàéõã¿é þó” ãýæ ýýæèéíõýý õýëñíèéã îäîî õýðýãæ¿¿ëдэг болсон. Çàëóó áàéõàä ìýäýõã¿é áàéãàà þì ÷èíü” ãýæ Ñàðàà ýã÷ õýíýã ÷ ¿ã¿é äóðñàæ áàéíà. “Ìàíàé íèéòèéí àæ àõóé ¿éë÷èëãýýíèé ÿàìíû àíõíû òºãñºã÷èä áèä íàð áàéëàà. Áè Ýðäýíýò ð¿¿ íºõºð ë¿¿ãýý ÿâìààð áàéäàã. “Õ¿ì¿¿ñ õîòîä ¿ëäýõ ãýäýã áàéõàä ÷è ÿìàð õà÷èí þì ãàð” ãýýä ë ìàíàé äàðãà çàãíàäàã áàéëàà. Ýýæýýðýý ÿðèóëæ áàéæ àðàé ãýæ Ýðäýíýòýä èðñýí äýý” ãýæ äóðñàâ. Òýðýýð Ýðäýíýòýä èðýýä íèéòèéí àõóé ¿éë÷èëãýýíèé êîìáèíàòàä àæèëëàæ áàéãààä 1990 îíîîñ “Ýðäýíýò “ ¿éëäâýðèéí àæëûí õóâöñûã õèéäýã, î¸äëûí öåõýä îðæ áàéñàí áîë ºíººäºð 70-ààä àæèë÷èäòàé òóñ öåõèéã òîëãîéëæ, öåõ íü “Ýðä Ñ¿ëæ” ÕÕÊ áîëòëîî “òîìîð÷”, ºðãºææýý. ªðºâ÷õºí, ñàíàà áîäëîî øóóäõàí õýëäýã òýðýýð õàìò îëîíäîî ¿íýí÷, çàð÷èì÷ áàéäëûã ýðõýìëýí, òýäíèéõýý ñóð÷ áîëîâñðîõ àñóóäàëä èõýä àíõààðàí ãàäààä, äîòîîäûí ñóðãàëòàä õàìðóóëàí, áîëîâñîí õ¿÷íýý áýõæ¿¿ëñýýð.. Õ¿íèé áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýã ãýýõèéí òóëä èë¿¿ èõ àæèëëàæ ÿâàõäàà ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðü àñàð èõ õýðýãòýéã îëæ, õàðæ, ìýäýð÷ýý.

21


ժЪÃ

Èëýí äàëàíã¿é ¿ãòýé, îëîí îõèäòîé, îëîí ýìýãòýé óäèðääàã ýíý ýìýãòýé øóóä ë ”ªíººäºð áàðèëãûí ñàëáàð, àëü ÷ ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿ä îëíîîð àæèëëàæ áàéíà. Ýð÷¿¿ä õàà÷ñàí áý?” ãýëýý. Íýýðýý õàà÷ñàí áý?..... “Àðä÷èëàë ãýíýò ãàð÷ èðñýí áîëîõîîð ñàéí õºã溺ã¿é ãýæ áîääîã, ñýòãýõ¿éãýý áýëòãýæ áàéæ àðä÷èëàë ðóó îðñîí àðàé ë ººð áàéñàí áàéõ. Áè ÷èíü àëü ÷ íàìûã äýìæäýäãã¿é, ãýõäýý àðä÷èëàë çºâ õºãæâºë èë¿¿ õýðýãòýé áàéñàí ãýæ áîääîã. Åð íü õ¿íèé ñýòãýõ¿éòýé ýõëýýä àæèëëàõ õýðýãòýé, ººðèéí ãýñýí ÷èí ñýòãýë õààíà ÷ áàéõã¿é áàéíà. Îäîî öàãò íàñ çààæ àæèëä àâ÷ áàéíà. Ìàíàé àæèëä 45-ààñ äýýø íàñíûõàí äèéëýíõ íü áàéäàã. Ýíý áàñ ë ñýòãýõ¿éòýé õîëáîîòîé” . Àíãèéí íàéç Ñ.Áàÿðûã /Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ñàéä байсан/ èõýä õ¿äýòãýäýã òýðýýð “àéëûí ãàíö õ¿¿õýä ó÷ðààñ áèåý äààæ ñóðñàí, àíãëè îðîñ õýëýíäээ мундаг ñýðãýëýí çàëóó юм áàéгаан. Ò¿¿íä õèéõ þì èõ áàéíà ,îäîî äààí÷ ãàíöààðäààä áàéíà” õýìýýí àíãèéí àíäàà äóðñëàà. “3-ð àíãèä áàéõäàà 36-èéí òîðãîî𠺺ðòºº þáêà ýñãýæ áàéõàä î¸äëûí ìàøèí ýâäýðëýý. Òýãýõýýð íü ãàðààðàà î¸îä ç¿¿ãýýð òîãòîîãîîä ãàäàà ãàð÷ õ¿ì¿¿ñò ãàéõóóëìààð ñàíàãäààä ºìñººä ãàðëàà. Òýãýýä ýýæäýý áàðèãäàæ áàéñàí ìèíü ñàíààíààñ íü åð人 ãàðäàãã¿é ãýæ ýýæèéãýý äóðñëàà. Ýýæ ààâûãàà çîâîîõã¿é àìüäàð÷ áàéñàíäàà áàõàðõàæ, òýäíèéõýý øóäàðãà, òàéâàí çàíã íü äýýäëýí, íºõðèéí ÷àíàð çîâñîí öàãò òàíèãääàãèéã òóóëæ ºíãºð¿¿ëñýí àìüäðàëààñàà ìýäýð÷ýý. “Äàðãà ÷ áàé, öýðýã ÷ áàé, áàÿí ÷ áàé, ÿäóó ÷ áàé, öààíà íü õ¿í ë áàéãàà. Õ¿íä ìóó ç¿éë õèéâýë ýðãýýä çààâàë ººðò ÷èíü èðíý, òèéì ó÷ðààñ õ¿í á¿ðòýé ñàéõàí õàðüöàæ, õ¿í эрдэнийг äýýäýëæ ÿâààðàé” ãýæ îõèäóóääàà ¿ðãýëæ çàõüäàã аж. Ýíý á¿õ ÷àíàðûã íü ñîíñîæ ñóóõàä àìüäðàëäàà õýðýãæ¿¿ëýýä àâàõ þì èõ áàéëàà. Õ¿íèé õ¿ñýë ìºðººäºë ãýäýã õÿçãààðã¿é, Ñàðàà ýã÷èéí õ¿ññýí á¿õýí áèåлýх болтугай.

Àëòàíõóÿãèéí ÁßÌÁÀÌÀÀ

22


Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÓËÀÍ

ÁÈ ÕÎÊÊÅÉ×ÈÍ ÁÎËÍÎ Èäýðèéí ÃÝÐÝËÒ

23


Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÓËÀÍ

×è àíõ ìºñºí òàëáàéä õýçýý ãàð÷ áàéñàí áý? Çóðãààí настай байхдаа анх аавыгаа дагаж коньки ºмсºж каток дээр гарч байсан. Хоккейн спортоор бол 5 дахь жилдээ хичээллэж байна. Аав нь хоккейн анхны багш чинь юм аа даа? Манай аавыг Жадамбын Идэр гэдэг. Хоккей, хºл бºмбºгººр мундаг. Одоо ахмадын багт тоглîж байгаа. Аав минь намайг жààхàн байхаас л байнга дагуулж явна. Бэлтгэл, тэмцээнд нь цуг явсаар байгаад энэ спортод дуртай болсон доо. Ñïîðòûí àíõíû àìæèëò ãýâýë...? Хоккейн багийн дасгалжуулагч багшийг маань Энхтºр гэдэг. Би анх секцэнд ороод долоон хоног бэлтгэл хийгээд улсын аваргад ороод х¿рэл медаль авч байсан. Одоо надад хоккейн 20 гаруй медаль бий. Зундаа хºл бºмбºгººр хичээллэж байгаа. Манай хºл бºмбºгийн багшийг Отгонбаяр гэдэг. Õîêêåé÷èí õ¿íèé ãîë çýâñýã þó âý? Мэдээж клющик. Аав бид хоёр олон ч клющик авч хугалсан даа. Одоо харин пластмассаныг аваад овоо тэсч байна. ªºðñ人 äýëã¿¿ðýýñ àâäàã óó? ¯íýòýé þó? Дэлг¿¿рээс л авна. ¯нэтэй. Пластмассан клющик 170 мянгаар авсан. Бусад хувцас, хамгаалах хэрэгслийг клубээс хангадаг. ×è àëü ñóðãóóëüä ñóðäàã âý? Õè÷ýýë, áýëòãýëýý ÿàæ çîõèöóóëäàã âý? Би Баян-ªндºр цогцолбор сургуулийн 9–ийн “Ж” ангид сурдаг. Манай ангийн багшийг Х¿рлээбаатар гэдэг. Би саяхныг х¿ртэл ангийн дарга хийдэг байсан. Сурлагаар дажг¿й ээ. Харин с¿¿лийн ¿ед тэмцээн спортдоо ил¿¿ анхаараад хичээлээ хий гэж аав ээжээсээ зэмлэл х¿ртээд байгаа. Манай секц долоо хоногт õî¸ð удаа хичээллэдэг. Тэмцээнтэй ¿ед бол долоо хоногоор хичээлээс чºлººлºгдºнº.

24


Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÓËÀÍ

Õîêêåéí ñïîðòûí îíöëîã äàâóó òàë íü þó âý? ªвлийн спорт гэдгээрээ мэдээж онцлогтой. Бага байхаасаа гадаа х¿рч, даараад сурчихсан даа. Бас хамгаалах хэрэгсэл б¿рэн хийхг¿й бол бэртэж гэмтэх эрсдэл ихтэй. Эрдэнэтэд хоккейн спорт хºгжихºд Оросуудын нºлºº их байсан гэж би боддог. Аавыг залуу байхаас Оросууд мºсºн талбай засаад их тоглîдог заадаг байсан. Бид нар одоо Бямба гариг б¿р Оросуудтай нºхºрсºг тоглолт хийдэг. ×è ñóðãóóëèà òºãñººä ÿìàð ìýðãýæèë ñîíãîõ ãýæ áàéíà. Ãýðèéíõýíòýéãýý ýíý òàëààð çºâëºñºí ¿¿? Том хоккейчин болно гэж боддог. Манай гэрийнхэн ер нь спортоор хичээллэдэг, спортод хайртай х¿м¿¿с. Ээж, эгч хоёр сагс сайн тоголдог. Намайг их дэмждэг. Харин аав хоккей тоглож байгаад нэг н¿дээ гэмтээсэн болîхоор аавын талынхан намайг ер нь хориглох гээд байдаг юм. Хоккейн спортыг Монголчууд их дэмждэг, байгууллага аж ахуйн нэгж¿¿д ч их хºгж¿¿лж байна. Одоо би Хангарьд клубын томчуудын Лигт тоглож байгаа. Багийнхаа хамгийн бага нь. Одоогоор 1 алт, 2 х¿рэл медаль авсан. Чамд спортын ºндºр амжилт х¿сье. Ярилцсанд баярлалаа. ßðèëöñàí Í.ÃÀÍÒªÃÑ

25


ÑÏÎÐÒ

Ìèíèé ä¿¿

ÊÈËÈÌÀÍÆÀÐÎ îðãèëä

Б

идний хуурай дүү Лувсанжавын Гантулга манай гарагийн таван тивийн гурав дахь өндөр оргил буюу Африк тивийн ноён оргил Килиманжарод гарч эх орон, элгэн саднаа баярлуулж байна. Сэтгэл нийлсэн эрэлхэг таван бүсгүй Эрдэнэт хотоос гарч байсан нь саяхан ч зорилгоо биелүүлээд ирсэнээс хойш бас чиг хэд хоножээ. Эх орныхоо нэрийг өндөрт өргөсөн бүсгүйчүүддээ баяр хүргэхээс өөр аргагүй. Ингээд тэднээс хамгийн сайн мэдэх дүүтэйгээ ярилцсан тухай сэтгэгдлээ хуваалцаж байна. Дүүгийн маань халамжит хань нь Д.Мөнхбаяр гэж сайхан залуу бий. ХБНГУ-д хүнсний технологич, тогоочийн мэргэжил эзэмшсэн. Л.Гантулга маань ХҮДС-ийг төгссөн. Тэд яг мэргэжлээрээ ажиллахгүй байгаа ч зах зээлийн сэтгэлгээ сайтай залуучууд болохоор өөрийн гэсэн компани байгуулан ажиллаж хэдийнээ “хөл дээрээ” босчээ. Одоо бизнесээ өргөжүүлж байна. Том охин Энхбаясгалан, хүү Эрдэнэбаясгалан нар нь БНСУ-д суралцаж байна. Бага охин Амарбаясгалан нь Эрдэнэт хотын орос сургуулийн есдүгээр ангийн сурагч. Шинэ жилийн өмнөхөн дүү маань, бидний хэдэн бүсгүйчүүд гадаадын нэг ууланд авирна гэж байна. Шалгаасны эцэст Килиманжарод авирахыг нь мэдлээ. Өмнө нь гавьяат тамирчин Б.Гангаамаатай хамт Эвэрестийн оргилд авирч 5200 метрийн өндөрт гарч уулын спортын хүнд хэцүүг ямар нэг хэмжээгээр мэдэж “ дарийн утаа үнэртсэн” болохоор нэг их юм бодсонгүй. Ер нь дүүгээ ууланд явахад нь, түүнийг 40 шахаж байгаа болохоор эхнэр бид хоёр эрсдэлтэй спорт шүү дээ, одоо тогтсон амьдралдаа сэтгэл өег амар амгалан байсан нь дээр биш үү, зүгээр нэг сагсан бөмбөгийн тэмцээнд явж байгаа биш шүү дээ гэдэг байснаа нуугаад яахав.

26


ÑÏÎÐÒ

“õºë òàâüñàí”

16988 äàõü õ¿í

Харин Ганаа маань зоримог, зорилгодоо хүрэхийн тулд юугаа ч зориулахад бэлэн, бие бялдарын өв тэгш хөгжилтэй бүсгүй л дээ. Тэр бас буудлагын спортын мастер хүн. За ингээд л Килиманжарог зорих нь тодорхой боллоо. Цоглог дүүдээ итгэж, найдаж байв. Сарын өмнө дүү маань маргааш явлаа гэж бид хоёрт хэллээ. Хамт явсан тамирчид нь “Эрдэнэт”, “Эрдмин” гээд хүчтэй үйлдвэрүүдэд ажилладаг болохоор хамаг л зардлыг нь “даачихсан” гэнэ. Харин манай Ганаа хувийн хэвшилд ажилладаг болохоороо халамжит хань, ах дүүс, найз нөхдийнхөө тус дэмэнд зардлаа базаажээ. Ёстой л бор зүрхээрээ зардлаа богосон доо. Авиралт амжилттай болжээ. Энэ тухайгаа дүү маань Килиманжарогийн оргил дээрээс утсаар мэдэгдэв. Үнэхээр баярт мэдээ байсан. Монголын хамгийн анхны эмэгтэй багийг Орхон аймгийн бүсгүйчүүд дангаараа бүрдүүлж, Монголын төрт ёсны уламжлалт Цагаан сарын босгон дээр Монгол улсынхаа төрийнхөө далбааг мандуулсан хэрэг шүү дээ. Халуун орны оргилд хавар шиг нөхцөлд л авирсан байх гэж бодож болох юм, манайхан. Үгүй гэнэ. Мөнх цастай тэгээд 6000 шахам метр өндөр уулын оргил дээр 30 гаруй хэм хүйтэн байж. Хажууд нь мөсөн уул данхайж, хэдэн давхар хувцас, хүрэм өмсөж явсан ч жиндсэн гэнэ шүү. Тэдэнд “өндрийн” гэх өвчин тохиолдож, толгой нь хагарчих шахам өвдөн, огиж бөөлжих бол энүүхэнд байсан байх юм. Ингээд бодохоор хэцүү замыг туулж байж зорилгодоо хүрчээ. Ёстой л эр зориг гэдэг тэр байх. Ууланд авирахад замын зардал, ууланд авирах эрх, хөтчийн мөнгө, хоол, зориулалтын хувцас гээд асар их зардал гардаг юм байна. Ингээд бодохоор уулын спортыг улс, түүний дотор Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Биеийн тамир спортын газар, Уулын спортын холбоо, ард иргэд маань ч их анхаарч дэмжин, үнэлэмжийг нь ч бодолцмоор юм шиг санагдаж байгаа юм. Тэднийг цас, мөстэй, хад чулуу, нуранган дунд 25-35 хэмийн хүйтэн тачигнасан уулын өөд махран зүтгэж байхад хэн ч алга ташин “балейшиглахгүй”, өөрөөр хэлбэл ямар ч үзэгчгүй спорт гэдэг нь хатуу үнэн шүү дээ. Гагцхүү уулын оргилд гарсныг нь батлахын тулд оргилд байгаа тэмдэг тэмдэглэгээний дэргэд авхуулсан гэрэл зураг, хөтчийн тодорхойлолтоор л батламж олгодог гэнэ.

27


ÑÏÎÐÒ

Оргилд үнэхээр гарч чадаагүй, бүр 10 метрийн дутуу байсан ч “Батламж” олгодоггүй хуультай шударга спорт юм байна. Ганаа маань 16988 тоот батламжийн эзэн болжээ. Ганаатай ярьж байхад, тэднийг авиралт хийж байх үеэр АНУ, Канад, Франц, Иран, Япон, Солонгос, Орос гээд олон орны авирагчид авирч байсан байна. Өндөр хөгжилтэй, мөнгөтэй орныхон болохоор удаан хугацаанд өндрийн нөхцөлд дасан зохицож, цаг агаарын таатай нөхцөлд авирч байгаа нь ажиглагдсан байна. Бүсгүйчүүдийг маань оргилоос буцаж явах замд тааралдсан гадаадын уулчид тав хоногт авирсныг нь сонсоод ихэд гайхаж, басхүү зоригтойг нь магтаж байсан гэнэ. Уулчид авиралт бүрээс сургамж авдаг. Саяын авиралтанд гэрээ хийсэн байгууллагатайгаа идэх хоолныхоо талаар тодорхой захиалга өгөөгүйгээс болж, махгүй цул ногоо голлосон хоол байсан нь Монгол бүсгүйчүүдийн маань хүч тамирт нөлөөлсөн байна. Ямартай ч Монголын зоригт бүсгүйчүүд зорилгоо биелүүлээд ирлээ. Тэдэнд цаашид ямар ямар уулын оргилд гарах тухайгаа ярьсан, бодсон зүйл бий гэнэ. Монголынхоо эрэлхэг зоригт уулчин бүсгүйчүүддээ жаргал жаргалын дээд эрүүл энхийн түмэн жаргаланг хүсч, өндөр уул шигээ толгой дээгүүр сайхан инээмсэглэж яваарай гэж ерөөе! Дүүдээ, ээжийнхээ хүнлэг, өрөвч сайхан сэтгэлийг Африк тивийн шүтээн болсон ноён оргил Килиманжарогийн 6000 метрийн өндөрт хүргэж баярлуулсанд ах эгч нь талархаж байна. Сэтгүүлч Л.БАТАА

28


Ìîíãîëûí çàõ çýýëèéã Ìîíãîë õ¿íèé îíöëîãò òîõèðñîí çàãâàð, øèéäýë á¿õèé òºðºë á¿ðèéí õóâöñààð õàíãàíà.


ժЪÃ

ÀÀÂ ìèíü Миний аавыг Сүрэнгийн Лэгшид гэдэг. Дундговь аймгийн Луус сумын харъяат. Ээж Сүрэн нь насаараа мал дагасан нэгэн. Аавын дүүг Ширчмаа гэнэ. Эмээ болон эгч Ширчмаа нар нэг гэрт амьдарч насыг элээсэн дээ. Ёстой л гүндүүгүй сайхан хүмүүс байж билээ. Аавын насан туршийн хань нь миний ээж Г.Дулмаа. Ээжийн эцэг нь Гомбожав гэж бурханы номонд нэвтэрсэн буянтай буурал байсан. Ээжийг өргөж авсан Далх мээрэн гэх хүн хэлмэгдлийн үеэр миний ээжийг таван настай байхад нь хилс хэргээр цаазлагдсан юм билээ. Харин 2000 оны үед цагаатгагдсан даа. Ээжийн минь ахыг Бэх-Очир гэдэг. Бичиг үсэг сайтай, их хээнцэр сайхан хүн байж билээ. Дүү Думбал нь орсон гарсанд ундтай устай өр зөөлөн хүн байсан. Ер нь малчин гаралтай, удам угсаа сайтай дээрх хүмүүсийн үр хүүхдүүд бид тохитой сайхан амьдарч, зах зээлийн энэ үед “хөл алдалгүй” олныхоо жишгээр болж бүтэж л явна. Аав, ээжээсээ бид ах дүү гурвуулаа. Бид, аав ээжийнхээ харьцуулшгүй их хайр халамжинд өссөн дөө. Алтнаас ч үнэтэй, ачтай, хүндтэй аав, ээжийнхээ тухай ер нь бичиж байгаагүй санагдана. Ямартай ч олон юм хэлээд үглээд байдаггүй ч өөрийнхөө ажил амьдралын зам мөр, энгийн даруу байдал, юманд ухаалаг ханддаг, гүндүүгүй, ёстой л дуунд гардаг шиг ...гандуу дээлтэй ... аавынхаа тухай дэлгэрэнгүй биш ч гэсэн бичих нь зүйтэй гэж бодсон юм. Аав минь 1911 онд эхээс мэндэлсэн хүн. Ингээд бодохоор энэ жил 100 жил нь тохиож байна. Луус сумандаа зарлага, Худалдаа бэлтгэлийн ангид манаач зэрэг ажил хийж байгаад 1936 онд цэрэгт мордсон юм билээ. Эх орноо хамгаалах үйл хэрэгт 1953 оныг хүртэл зүтгэсэн байдаг. 17 жилийн хугацаанд жирийн байлдагчаас дэд хурандаа болтлоо цол ахисан түүхтэй хүн. Аав маань эх нутгийнхаа хил хязгаарт эх орноо манаж, тусгай үүрэг гүйцэтгэн Халхын голын дайнд оролцож байсан юм билээ. Цэргийн албаа 1953 îíä хаахаас өмнө ээжтэй минь танилцаж, анхныхаа хүү болох Иваныг Дорнод аймгийн Тамсагбулагт төрүүлсэн гэдэг. Аав, ээж минь Мянганбаяр, Иван зэрэг хэд хэдэн нэрнээс сугалж, орос сургагчийн эхнэрийн хайралсан Иван гэдэг нэрийн эзнээр анхныхаа хүүг нэрлэсэн түүхтэй юм билээ. Тэд гурвуулаа болж төрөлх Дундговио бараадсан байна.

30


ժЪÃ

Аав, ээж маань Дундговийн Худалдааны байгууллагад олон жил ажиллаад тэтгэвэртээ гарсан даа. Аав минь гурилын худалдагч, ээж минь бэлэн хувцасны худалдагч хийж байсан. Намайг бага байхад аав минь “Социалист хөдөлмөрийн бригад” гэдгийг Дундговь аймагт анх удаа нэвтрүүлж, ахлагчаар нь ажиллаж байсан юм даг. Түүний бригадад ажилчдын урлагийн наадмаар дамжин УАДБЧын дуучин болсон, алдарт уртын дууч Цэнджав, аймгийн хөдөлмөрийн аварга ажилчин Цэсэнжав, Должин, Дулмаа, Эрэнцэнцоо гээд бүсгүйчүүд голдуу худалдагчид байсан санагддаг юм. Аав ээж маань зүгээр л худалдагч болохоор манай гэр бүлийн амьдрал ёстой л “хоёр идэхгүй, хоосон хонохгүй “ л болж байсан. Аавын маань өмссөн хүрэн тэрлэг гандаж хуучирсан ч тоохгүй алхаж байсан тэр дүр төрх миний санаанаас ер гардаггүй юм. Ажлын төлөө, хэдэн хүүхдийнхээ төлөө л ингэж ажиллаж байж дээ гэж бодохоор өрөвдмөөр санагддаг. Нэг өдөр аав маань жижигхэн хар телевизор худалдаж аваад ирдэг юм байна. Тэр үед дөнгөж л “Орбит” гарч эхэлж байсан үе шүү дээ. Бид ч бөөн баяр хөөр. Боржигоны гудамжинд телевизортой айл өдрийн од шиг. Орой телевиз гарах үеэр манайд хүүхэд төдийгүй томчууд цугларч үзнэ. Их л буянтай ажил байж дээ. Мөн нэг өдөр хөргөгч гэдэг бараагий нь ч хараагүй юм авчирсан. Орой нь хоолоо барахгүй болохоор зургийн жаазныхаа ард тавьж хонуулдаг дүр төрх бидний үеийнхний дунд их байсан байх. Манай эхнэр л лав тийм амьдралыг туулснаа ярьдаг юм. Хөргөгчтэй болсноос хойш жаазны ар цэвэрхэн болсон доо. Энэ хоёр жишээ бол мөнгө төгрөгөөр боломжийн байсныг хэлэх гээд байгаа юм биш. Үр хүүхдийнхээ төлөө аав, ээж маань өмсөж зүүхээ хасан байж тэр юмсыг авч байсныг л хэлэх гээд байгаа юм. Би үүнийг аавын маань их ухаан гэж үргэлж бодож, биширч явдаг даа. Аав маань намар болохоор аймгийн Худалдаа бэлтгэлийн ангид ирсэн тарваганы арьс бэлтгэх төлөвлөгөөг биелүүлдэг байж билээ. Ах минь ажилтай болохоор би зургаадугаар ангиасаа эхлэн аавтай анд явж, тарваганы арьс өвчдөг байлаа. Долоодугаар ангид байхдаа анх буу шагайж, ганц нэг юм унагаж, ааваасаа урмын үг сонсох мөн ч сайхан сан.

31


ժЪà Аавыг би тухайн үед мартагдсан хүн юм болов уу гэж боддог юм. Учир нь тэр үед НАХЯ-ны сайд агсан, генерал Намсрай гуай аавтай уулзаад, -Чи ингэж явах хүн биш гээд Сайншандын цэргийн ангид очихыг санал болгож байсныг нь санадаг юм. Дараахан нь генералын сүрлэг хувцсанд нь шавар үсэрчихсэн, аавтай минь жаахан халамцуу явахдаа, үнэнийг хэлэхэд чамайг амь мэнд байгаа гэж бодоогүй шүү гэж хэлж байсан даа. Түүнчлэн улсын баатар П.Чогдон, С.Төмөрбаатар нар цэрэгт яг нэг дор хамт байж үерхэж байсан юм билээ. Тэд аймагт уулзалт хийхээр ирэхдээ аавтай минь заавал уулздаг байж билээ. Аавыг минь тийм томчууд тоож уузахаар хүмүүс их л бахархаж “Хурандаа Лэгээ, Лэгээ хурандаа” гэж дотночилдог байсан даа. Би ч бүр онгирч, омогшиж гүйцэнэ. Ааваараа дэндүү бахархдаг сан. Аав минь үнэхээр энгийн даруу хүн байсан болохоор ажилчин гэсэн тэр л заяандаа үнэнч үлдсэн дээ. Аймгийн цорын ганц сонин “Улаан туг” дээр аавын тухай хөрөг гарсныг би сайн санадаг юм. Хөрөг бичсэн сэтгүүлч аавд хурандаагийн хувцас өмсүүлж, одон медалийг нь зүүлгэх гэж бөөн юм болсон юм даг. Аав минь дургүйцэж дургүйцэж, аймгийн Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэлтсийн дарга Жамсранжав гуайн хувцсыг өмсөж байсан юм. Тэр сэтгүүлч л олж ирсэн хэрэг шүү дээ. Аавд өмсгөж зургийг нь авах гэсэн болохоор Жамсранжав гуай ч татгалзаагүй юм билээ. Сонины тэр материалаас хойш аавыг таних мэдэх, хүндэтгэх хүмүүсийн тоо их л нэмэгдсэн байх гэж боддог. Гурилын худалдагч өвгөн чинь ийм хүн байсан юм уу гэж зарим нь их гайхаж байсан гэдэг юм. Миний аав цэрэгт байхдаа хил хязгаарыг хамгаалах, тагнуулын үүрэг гүйцэтгэхэд ихэвчлэн оролцож байсан юм билээ. Энэ тухай нь асуухаар “Би тангараг өргөсөн цэргийн хүн. “Нууц”-ын зэрэглэл гэж байдаг. Олон жилийн дараа та нар минь мэдэх байлгүй дээ” гээд áàðàã þì хэлдэггүй байсан даа. Оросын голдуу тагнуултай кино алгасалгүй үздэг хүүхэд бид түүнийг нь яриулах гэж, мэдэх гэж хорхойсдог сон. Гэхдээ өөрийнх нь хуучилсан ганц нэгхэн яриа, цэрэгт хамт явж байсан найз нөхөд болон бусад хүмүүсээс хожим сонссон зарим нэг зүйлийг сонин болгож өгүүлье. НУТГИЙН АРДЫН ДҮРЭЭР Овоотын заставаас цэргийн амьдралаа эхэлсэн аав минь Цэргийн дээд командлалын тушаалаар 1938 оны намар Ховдыг зорьжээ. Энэ хязгаар нутаг Хасагийн зэвсэглэсэн дээрэмчдийн халдлагад үе үе өртсөн хүндхэн үе байж. Тэнд малчдын мал хөрөнгийг нь дээрэмдээд зогсохгүй амь насыг нь бүрэлгэх нь жирийн үзэгдэл болсон байв. Хурандаа Цэдэн-Иш / генерал, улсын баатар болсон/ийн тушаалаар Хятадын Шинжааны нутагт “нутгийн ард”-ын дүрээр нэвтэрч тусгай даалгавар билүүлсэн байна. Энэ нь аавын минь хилийн дээс алхсан анхны даалгавар байжээ.

32


ժЪÃ

Гурван сарын турш дээрэмчдийн дунд ажиллаж тэдний унаа хөсөг, зэвсэг, цэргийн тоо, гадны ямар дэмжлэгтэй Монгол руу хэдийд довтлох зэрэг чухал материалыг олж, эсэн мэнд эргэж ирсэн гэдэг. Аав маань, -Оспан гэгч хасаг эрээр толгойлуулсан 3000 орчим хүнтэй бүлэглэл байсан. Тэд олон үндэстэн ястнаас бүрэлддэг Монголын баруун хязгаарыг эзлэн авах улс төрийн зорилготой байсан юм билээ. Тэд Байтаг богд уулаар гол хүчээ оруулж, Бүдүүн харгайтын сав газарт цэргээ төвлөрүүлэх зорилготой байж. Дээрэмчид тэр үед хүүхэд эмэгтэйчүүдээр бамбай хийж хил зөрчдөг. Ялагдаад буцахдаа эхлээд хүүхдүүдээ, дараа нь эхнэрээ алаад зугтдаг хөгийн амьтад байсан шүү гэж ярьж билээ. Аавын минь энэхүү тагнуулын ажиллагааг үнэлж дэслэгч цолоор шагнасан гэдэг юм. ЛХАГВАДОРЖ БААТАР ХИЙМОРЬТОЙ ЭР Аав минь Өмнөговийн хил дээр байжээ. Тэр үед хожим Монгол улсын баатар цолоор нэхэн шагнагдсан Лхагвадорж хамт байсан юм билээ. Салааны захирагч Лхагвадоржийн нэг цэрэг өмнөөс ирсэн ухуулгад автан хил зөрчин оргожээ. Цэргийн дээд командлалаас Лхагвадоржид цөөн хоногийн хугацаа өгч оргосон цэргээ олохыг тушаасан байна. Хэдхэн хоногт найз нь сэтгэлээр унаж, хоол унднаас ч гарчээ. Өдөр бүр л хил дээр өнждөг байж. Тэр үед өмнөөс морьтой хүмүүс хил зөрчин орж ирээд нутгийн ард түмнийг ятгасан ухуулах хуудас, бас бус зүйл тавьдаг байсан үе юм билээ. Товлосон хоног нь ч дуусах дөхөж байлаа. Гэтэл нэг өдөр 10-аад морьтон хил зөрчин 500 орчим метр газар ирж, өнөөх ухуулга зэрэг зүйлээ үлдээж байгаа бололтой жаахан сууж байгаад буцаад давхисан байна. Лхагвадоржид энэ боломжийг алдах эрх байхгүй байлаа. Тэгээд нуугдаж байсан нуувчнаасаа буудахад нэг нь ойчсон байна. Харин бусад нь өнөөхөө хаяад зугтжээ. Лхагвадоржийг хар хурдаараа давхиж очиход, амь авраарай гэсэн танил дуу гарсан нь нөгөөх оргодол цэрэг үхлүүт амьтан хэвтэж байсан аж. Ингэж оргодол цэргийг барьснаар, цэргийн шүүхэд шилжих гэж байсан найз нь “Алтан гадас” одонгоор шагнагдаж байжээ. Бид сүүлд нь нуувч, оргодол хоёрын хоорондох зайн хэмжээ бараг 800 метр байхыг үзэж билээ. Ёстой л хийморьтой эр, жинхэнэ мэргэн бууч байсан юм даа гэж ярьсан юм.

33


ժЪÃ

ИНГЭХИЙГ НЬ МЭДСЭН БОЛ АЛЧИХДАГ БАЙЖ

1937-1938 оны үед “шилийн хулгайч”, “сайн эр” нэрээр ард түмний дунд нэр хүнд олсон, үнэн чанартаа гадаадын тагнуул хийдэг байсан нь илчлэгдсэн Малгадын Доржийн тухай яриа олны дунд áàéäàã билээ. Нэг удаа өнөөх баригддаггүй Малгадын Доржийг хил нэвтрэх гэж байна. Бядтай хоёр сайн цэрэг дагуулан хил нэвтрэхээс нь өмнө баривчил гэсэн тушаалыг аав маань хүлээн авчээ. Ингээд байлдагч Насанбат /Булган/, Очирданзан /Сэлэнгэ/ нарыг сонгон авч хил нэвтэрч болзошгүй газруудад хяналт тавьж, отолт хийсэн байна. Гэтэл хөтөлгөө морьтой хэсэг адуу туусан эр отолт хийснээс хоёр хоногийн дараа сайртай ам уруудан гарч иржээ. Бие бялдар сайтай, хүнгэнэсэн дуу хоолойтой сайхан эр тайван гэгч мэндлээд сууж тамхи нэрэх зуураа өврөөсөө гурав нугалсан бичиг гардуулжээ. Аав маань бичгийг үзвэл яахын аргагүй Дотоод яамны сайд, маршал Х.Чойбалсангийн гарын үсэгтэй, ... энэ хүн тусгай даалгавар биелүүлж яваа учир замд тохиолдсон хэн бүхэн саадгүй нэвтрүүлнэ үү гэсэн байжээ. Аав: -Та яагаад адуу тууж явдаг билээ гэхэд, -Нутгийн малчны дүрээр хил гарах гэж яваа юм. Хилийн зааг дээр адуугаа орхино гэж. Энэхэн зуур өнөөх эр мориндоо мордож явах болжээ. Энэ үеэр аав маань бидний баривчлах Малгадын Дорж биш байх нь, гэхдээ ямар ч бичиг баримттай байсан баривчлах тушаал авснаа эрэгцүүлэн, нөгөө хоёртоо дохио өгч нэгэн зэрэг “Зогс! буугаад ир, хэрэв зугтвал буудна” гэж зандрав. Нөгөө эр тайвнаар: -Монгол хүмүүс байна даа, учраа энд

олцгооё гэсээр мориноосоо бууж, эмээл хазаарыг нь аваад морио сул тавьчихав. Аав маань: -Уучлаарай, ямар ч бичиг баримттай байсан бид баривчлах даалгавартай гэвэл: -За тийм байдаг байж. Нэгэнт тийм дээрээ тулсан бол нэгийгээ үзэж нэхий дээлээ тайлалцах болж дээ. Нэг бол та гурав энэ жалганд үүрд нойрсоно, эс бол би хил давахгүй гэж. Энэ үед тэд өмнө нь боловсруулсан ажиллагаагаа явуулжээ. Угийн наадамд гурван даваатай Насанбат Доржийн араас нь тэвэрч, Очирданзан аав хоёр баруун, зүүн гар талаас нь барих төлөвлөгөөгөө арай ядан хэрэгжүүлсэн байна. Нөхцөлгүй их тэнхээтэй өнөөх эр Малгадын Дорж байсан юм билээ. Цэрэг эрчүүдээс дутуугүй бие хамгаалах арга техникт суралцсан хүн байсан гэдэг. Малгадын Дорж, нутгаараа нэг удаа дайрч ээжтэйгээ уулзахдаа: -Та намайг санах уу гэхэд ээж нь: -Чамайгий чинь хэн санадаг юм. Айл амьтан дээрэмдсэн, хүний аминд хүрсэн гэж нутаг усныхан чинь ярьдаг болж гэжээ. Энэ үед Дорж: -За тэгвэл сайн байна гээд гарч давхисан гэдэг. Сүүлд тагнуул хийсэн, олон хүний аминд хүрсэнийг нь тогтоон цаазаар авах үед ээж нь: -Миний хүүгийн амийг хэлтрүүлж хайрла гэж шүүхэд гуйсан байгаа юм. Үүнийг нь сонссон Дорж, намайг санахгүй гэж байсан тэр үед нь ээжийгээ алчихдаг байж гэж хэлж байсан. Мөн оргодол хулгай, эх орноосоо урвагчид надаар дуусаг гэж сүүлчийн удаа хэлсэн гэсэн яриа байдаг юм билээ. Ийнхүү миний аав, багагүй хугацаанд баригдалгүй тагнуул, дээрэм хийж байсан Малгадын Доржийг барьсан түүхтэй. Энэ тухай миний эрхэм ах Б.Наймаа, миний нэг ангийн анд, одоо ”Эрдэнэт” үйлдвэрийн Авто тээврийн байгууллагын орлогч даргаар ажиллаж байгаа Банушкагийн аав Гомбо гуай нар бусдаас сонссоноо баталгаажуулан ярьж билээ.

34


ժЪÃ

ТОМ ЧУЛУУ НЬ МАШИН, БАГА НЬ АГТ МОРЬД

Сүүлд аавыг ээжтэй Дорнодын хил дээр байх үед ч янз бүрийн тагнуул, багахан хэмжээний хил зөрчих явдал, тулгаралт тасардаггүй байжээ. Энэ бүхнийг зогсоох, тагнуул, туршуулуудыг баривчлах өөрөөр хэлбэл эх орныхоо торгон хилийг хамгаалахад цэрэг эрсийн авхаалж самбаа нэн чухал байж. Нэгэн сөрөг тагнуулын ажиллагааны талаар аавын ярьсныг ах маань ийнхүү дурссан билээ. Хилийн цаанаас сөрөг тагнуул хил давах мэдээ байна. Иймд отолт хийж баривчил гэсэн тушаал иржээ. Тушаал биелүүлэхээр аав маань гурван цэргийн хамт явж отолт хийсэн байна. Тэд хоолныхоо тавгийг газарт хөмрөөд алсаас ирэх мал, хүний хөлийн чимээ чагнаж хэвтсээр шөнө дундыг хүргэж. Гэтэл нэг цэрэг нь: -Ахмад аа! Ямар нэг амьтны хөлийн чимээ гарах шиг боллоо, Та сонс доо гэв. Аав маань тавгаар чимээг сонсоход үнэхээр амьтны хөлийн чимээ тодхон сонсогджээ. Гучаад минутын дараа хүүхэд хөтөлсөн буу зэвсэггүй нэгэн өвгөн хил зөрчин ирж тэдэнд баригдсан байна. Өвгөнийг төвдөө хүргүүлэв.Тав орчим насны өвөрлөгч аялгуугаар ярьдаг хүүхдийг цэргүүдийн дунд 10-аад хоног байлгалаа. Нэг орой өнөөх хүүхэд гэнэт алга болж түгшүүр зарлан, эрэл сурал болсны эцэст нь хил давахын наахна баривчилсан байна. Хүүг авчрахад өврөөс нь том, жижиг олон чулуу гарчээ. Аргадаж байж учрыг нь хэлүүлтэл том чулуу нь отрядын машин техник, арай бага нь агт морьд, бүр жижиг нь цэргүүдийн тоо гэжээ. Энэ нь яг тохирч байсан байна.

Өөдсөн чинээхэн мөртөө өөртөө баймгүй санаа агуулсан хүүхэд байсан шүү гэж аавын ярьсныг ах минь дурссан юм. Хил хязгаарт далд фронтын голдуу үүрэг гүйцэтгэхдээ Японы нууцлагдсан холбооны цэргүүдийг цөөн хэдэн цэрэгтэйгээ хүч түрэн баривчилж, хилийн чанадад олон удаагийн нууц ажиллагаанд оролцож явахдаа хамгийн сайн найзтайгаа дуугарах нь битгий хэл танихгүй хүн шиг зөрж өнгөрч байсан зэрэг зарим нэн сонирхолтой баримтуудыг аав минь ярьдаг сан. Яагаад ч юм би аавыгаа мартагдсан хүн л гэж хэлчих гээд байдаг юм. Аав минь “Алтан гадас” одонтой, “Байлдааны медаль” хоёртой, Монгол, Зөвлөлтийн “Бид ялав” медалуудтай байсан. Бусад медалийг баяр бүрээр л хүртдэг байсан. Гэхдээ авсан шагналуудаасаа “Хүндэт чикист”, “Хүндэт хилчин” хэмээх хоёр тэмдэгтээ үнэхээр хайртай байсан юм. Магадгүй тэр хоёр шагнал залуу зандан нас, сайн найз нөхөд, хийморьтой явсан үеийг нь бодогдуулдаг байсан биз ээ. “Худалдааны хурандаа”, “Лэгээ хурандаа” хэмээн олон түмэндээ хүндлэгдсэн аав минь социалист зарчмаар ажиллаж амьдрах, сурч, соёлжихийн үлгэр жишээг үзүүлж, бригад нь үечилсэн уралдаануудад шалгарч цол мандатаа авч, аймгийн аварга байгууллагаар олон удаа тодорч мандаж явсныг би мэдэх юм. Үг дуу цөөн, ажлыг хийвэл ёстой л хийсэн шиг хийчихдэг, үгэлж яншаад байдаггүй, хань, үр хүүхэддээ ачлалтай сайхан хүн байлаа, аав минь. Миний аав 14-р Далай багштай гадна төрхөөрөө тун ч адилхан хүн байсан. Үр хүүхэд нь болсон бид аав ээжийнхээ ачлал дор аймгийн төвийн жирийн нэгэн айлын хүүхдүүдийн хэв маягаар өсч торнин, сургууль соёлын мөр хөөж, улмаар улс эх орондоо хөдөлмөрлөн хань ижил, үр хүүхэд, ач зээгээрээ хүрээлүүлэн сайхан амьдарцгааж байна. Энэ дашрамд хэлэхэд ах Иван маань аймгийн Соёлын ордны бүжигчин, дүү Эрдэнэтуяа маань аймгийн Дүрслэх урлагийн салбарт мэргэжлийн туурган хивсчин байëàà. МУСТА, ахынхаа бүжиглэсэн “Жалам хар” бүжиг, авъяаслаг зураач, туурган хивсчин дүүгийнхээ уран сэтгэмжит бүтээлүүдээр би бахархан, тэднийгээ хайралсаар явна аа.

2011 он.

35


ÃÝÐÝË ÇÓÐÃÈÉÍ ÖÎÌÎÃ

ÊÀÇÀÕ ÀÐÄ Ò¯ÌÍÈÉ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÁÀßÐ


ÍÀÓÐÛÇ

ÃÝÐÝË ÇÓÐÃÈÉÍ ÖÎÌÎÃ


ED2012-2