Meteorologica september 2019

Jaargang 28 - nr. 3 - September 2019

METEOROLOGICA

HITTERECORDS ZOMER 2019 Uitgave van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Meteorologie

Climate Physics Master’s Programme at Utrecht University, The Netherlands This Master’s programme offers a unique combination of theoretical courses and practical training in all aspects of the climate system.

Physics, dynamics and chemistry of the atmosphere, the oceans, the glaciers and ice sheets and their interaction are the core of this programme.

Our research fields: • Ocean Circulation and Climate • Physical Oceanography of the Coastal Zone • Atmospheric Dynamics and the Hydrological Cycle • Atmospheric Physics and Chemistry • Ice and Climate

More information: Utrecht University, The Netherlands Institute for Marine and Atmospheric Research

www.uu.nl/masters/climate

2

Meteorologica 3 - 2019

14

Inhoudsopgave 4

Hoe het hitterecord al vroeg in het vizier kwam

Robert Mureau, Ben Lankamp, Wim van den Berg

10 Vier jaar na Parijs

24

Rik Leemans

14 Golfcondities op de Noordzee tijdens de ramp van Moddergat

Henk de Bruin, Sofia Caires

18 Stadswarmte tijdens een hittegolf vastgelegd met

radiosondes in Amsterdam

Gert-Jan Steeneveld, Bert Heusinkveld, Oscar Hartogensis

20 Aankondiging NVBM Najaarssymposium –

Atmospheric Circulation and Climate Changes

27

Bestuur NVBM

22 Column – Hittegolf

Huug van den Dool

23 Aankondiging Symposium voor Bert Holtslags

vertrek als Chair of Meteorology (WUR) – Forty

years of Progress and Challenges in Meteorology

Van de hoofdredacteur Zomer 2019. Twee puntgave hittegolven, en als klap op de vuurpijl een verpulvering van het ‘Warnsveldse’ warmterecord uit 1944. Eindelijk. En hoe! Op veel plaatsen in het zuidoosten van het land werd de 40 °C gehaald, met als nieuw record 40.7 °C. Meer dan 2 °C hoger dan het vorige record. Als dat geen teken van klimaatopwarming is...?

Maar... is dat inderdaad het geval? In zijn bijdrage op pagina 28 analyseert Geert Jan van Oldenborgh lange temperatuurreeksen en stelt vast dat huidige hittegolven inderdaad zo’n 3 graden warmer zijn dan rond 1900. Probleem is wel dat we deze stijging maar deels begrijpen, want modellen laten een opwarming van slechts ongeveer 1.5 °C zien. Hoe dan ook, zonder de opwarming van de afgelopen eeuw was de 40.7 °C vrijwel onmogelijk geweest.

Geert Jan laat trouwens ook zien dat de hittegolf van eind juli echt uitzonderlijk was, zelfs in ons opgewarmde klimaat.

Waar Leo Kroon in zijn column op pagina 31 terecht klaagt over de recente explosie van de hoeveelheid (zogenaamde) klimaatdeskundigen, velen door de media opgetrom-

meld tijdens de hittegolven, en waar Huug van den Dool in zijn column op pagina 22 de oorsprong van de inderdaad nogal curieuze definitie van een Nederlandse hittegolf (vijf achtereenvolgende dagen met maximumtemperaturen boven de 25 °C, waarvan drie boven de 30 °C) probeert te achterhalen (en daarin deels slaagt), proberen Robert Mureau en medeauteurs in hun artikel op pagina 4 vast te stellen hoe de kwaliteit van de weersverwachtingen was ten aanzien van het al dan niet breken van het warmterecord.

Hun analyse laat zien dat de uitzonderlijk warme periode al een week van tevoren in de verwachtingen te zien was, en ook dat de mythische grens van 40 °C enkele dagen voordat het daadwerkelijk plaatsvond in het vizier kwam. Tevens komt naar voren dat, afgezien van allerlei technische details omtrent de diverse verwachtingsmodellen, er sprake geweest kan zijn van een psychologische barrière (de mythische 40 °C!) bij de dienstdoende meteorologen. Overigens bleken de verwachtingen over het algemeen adequaat.

Het was, kortom, een enerverende zomer...

Bestuur NVBM

24 Weermuziek – Het ritme van de regen

Harry Geurts

27 Dodelijke hitte

Rein Haarsma

28 Klimaatoverzicht – De extreme hitte van eind juli

Geert Jan van Oldenborgh

30 Column – 40.7

Leo Kroon

31 NVBM Sponsors en Colofon

Advertenties 2 IMAU – Universiteit Utrecht 13 KNMI 17 Wittich en Visser 21 Wageningen Universiteit 32 CaTeC

Voorkant Gebieden in Europa waar afgelopen zomer het all-time hitterecord werd verbroken (donkerrood), zie ook het artikel van Geert Jan van Oldenborgh op pagina 28.

Meteorologica 3 - 2019

3

Hoe het hitterecord al vroeg in het vizier kwam Robert Mureau, Ben Lankamp (InfoplaZa/WeerplaZa), Wim van den Berg (MeteoGroup) Deze zomer is tot twee keer toe een aanval gedaan op het hitterecord in Nederland. De tweede keer was het raak. Op woensdag 24, donderdag 25 en vrijdag 26 juli werd het record van Warnsveld uit 1944 op drie opeenvolgende dagen gebroken en ook nog eens op meerdere stations in Zuid-Nederland (Figuur 1).

Hoogtepunt was donderdag 25 juli toen voor het eerst in ons land 40 °C werd gemeten. Het is een goed gebruik in de meteorologie om verwachtingen te toetsen. Dat gebeurt voor alledaags weer, maar vooral ook voor extremen. Meestal wordt gekeken naar verwachtingen voor storm, overvloedige neerslag of een hitte- of koudegolf. In dit geval gaat het over een temperatuurrecord en over de overschrijding van een zeer precieze waarde: eerst 38.6 °C (Warnsveld) en vervolgens het bereiken van 40 °C. Dat betekent dat we nog iets scherper kijken naar hoe modellen en meteorologen hebben gepresteerd. Het was al vroeg duidelijk dat er een periode van uitzonderlijke hitte aankwam. Maar hoe goed zat het verbreken van het bijna 75-jarige record van 38.6 °C en het halen van 40 °C in de verwachtingen? De modellen gaven al enkele dagen van tevoren een aanwijzing dat het hitterecord gebroken zou kunnen worden. De verschillende meteorologische instanties durfden vanaf maandag actief in de media melding te doen van het mogelijk breken van het record voor het einde van de week. In dit artikel kijken we naar de prestaties van enkele modellen, waarbij we ons vooral zullen concentreren op de grens van 40 °C. Een week van tevoren: de eerste aanwijzingen via de mondiale modellen De eerste aanwijzingen kwamen ongeveer tien dagen van tevoren, bijvoorbeeld op maandagavond 15 juli voor het station Eindhoven, toen het ECMWF-ensemble van 12 UTC enkele leden liet zien die boven de grens van 35 °C uitkwamen (Figuur 2). Omdat het met name de control forecast was (blauwe lijn in de figuur) die zo’n uitschieter vertoonde, trok dit sterk de aandacht. Het ensemble had in juni ook al eens zo’n signaal afgegeven, dus meteorologen waren nog wat op hun hoede. De opwinding werd mede daarom niet meteen met het grote publiek gedeeld. In de dagen daarna werd het signaal echter gehandhaafd en zelfs versterkt. Dit is beter zichtbaar in de zogenaamde kansstaafjes waarin het aantal ensembleleden boven een bepaalde grens wordt geteld (Figuur 3). In het weekend voorafgaand aan het record is te zien dat in de run van 20 juli de kans groter dan 60% is dat de temperaturen boven de 35 °C zullen uitkomen, met zelfs al een (zeer kleine) kans op het breken van het Warnsveld-record op vrijdag. In de ensembleruns van 23 en 24 juli 12 UTC worden de verwachtingen verder aangescherpt, al waren er in Eindhoven geen kansen op overschrijding van de grens van 40 °C. Wel zien we

een kans van ruim 20% (in de run van 23 juli) en bijna 40% (in de run van 24 juli) op het breken van het record op donderdag.

Uiteindelijk werd het record al op woensdag gebroken. Daarvoor was in de ruwe modeluitvoer geen aanwijzing. Verderop in het verhaal zullen we laten zien dat meteorologen wel degelijk aanwijzingen hadden voor recordhoge temperaturen dankzij (statistische) correcties op de ruwe modelverwachting.

Evolutie naar de waarneming De evolutie van de modelberekeningen naar de waarneming is samengevat in de opeenvolgende kansverdelingen voor 25 juli (Figuur 4). Aangezien dit de dag was dat de 40 °C werd doorbroken concentreren we ons nu op deze waarde. Alhoewel de aanwijzingen die de modellen gaven goed waren, moet meteen ook worden vastgesteld dat niet veel leden van het ensemble op de locatie Eindhoven de grens van 38.6 °C overschreden, laat staan de grens van 40 °C. Dat was ook al in de kansstaafjes te zien. Dit is voor een verwachting van enkele dagen vooruit nog wel acceptabel, maar naarmate de verwachtingstermijn korter wordt zou men mogen verwachten dat de verdeling meer en meer verschuift richting de waarneming en zich ook meer en meer versmalt rond de waargenomen waar-

Figuur 1. KNMI-waarnemingenkaartje voor voor 24, 25 en 26 juli 2019. Op donderdag 25 juli zijn op acht stations waarden te zien van boven de 40 °C. Op vrijdag was er één station dat meer dan 40 graden aangaf.

4

Meteorologica 3 - 2019

Pluimverwachting Eindhoven − modelrun: 15 juli 2019 − 12 UTC

Kader 1 – Thermische vore en heat burst

45

Temperatuur

40 35 30 25 20 15 10 di 16 wo 17 do 18 vr 19 za 20 zo 21 ma 22 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31

Figuur 2. Pluim van Eindhoven van 15 juli 12 UTC van de Tmax over de voorgaande 6 uur. We zien ongeveer 10 dagen van tevoren de eerste aanwijzingen voor extreem hoge temperaturen (hoger dan 35 °C) en zelfs boven het Warnsveld-record (de rode lijn is het operationele ECMWF-model, de blauwe lijn is de controle run met een grovere resolutie dan de operationele run, en de groene lijnen zijn 50 verstoorde runs met dezelfde grovere resolutie).

Kansen Tmax Eindhoven − modelrun: 20 juli 2019 − 00 UTC >= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90

Kans (%)

80 70 60 50 40 30 20 10 0 vr 19 za 20 zo 21 ma 22 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04

Datum

Kansen Tmax Eindhoven − modelrun: 23 juli 2019 − 00 UTC >= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90

Kans (%)

80 70 60 50 40 30 20 10 0 ma 22 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04 ma 05 di 06 wo 07

Datum

Kansen Tmax Eindhoven − modelrun: 24 juli 2019 − 00 UTC >= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90

Kans (%)

80 70 60 50 40 30 20 10 0 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04 ma 05 di 06 wo 07 do 08

Datum

Figuur 3. Kansen te Eindhoven van 20 juli 00 UTC (boven), 23 juli 00 UTC (midden), en 24 juli 00 UTC (onder), voor de 12-18 UTC maxima. De kansen op temperaturen boven de 35 °C zijn groot en worden steeds groter in de nieuwere verwachtingen. In de verwachtingen van 23 en 24 juli zijn er ook aanzienlijke kansen op het overschrijden van het warmterecord. De kansen op overschrijding van 40 graden zijn nul.

Een thermische vore is te vergelijken met een thermisch lagedrukgebied zoals we dat bijna de gehele zomer boven Spanje zien. Door de grote hitte zet de lucht uit en stroomt op grotere hoogte zijwaarts weg, waardoor nabij de grond een vlak lagedrukgebied ontstaat. Grootschalige zeewindcirculaties proberen dit lagedrukgebied weer aan te vullen.

Tijdens de hittegolf in Frankrijk en de Benelux gebeurde net zoiets. De geografische verdeling van land en zee is echter anders en daardoor ontstaat er in West-Europa een langgerekt vlak lagedrukgebied, de thermische vore. Net als in Spanje zal een grootschalige zeewind vanaf de Golf van Biskaje en vanaf Het Kanaal en de zuidelijke Noordzee deze thermische vore proberen op te vullen. De eerst droge continentale lucht wordt van het westen uit vochtiger en de lucht steeds onstabieler. In de thermische vore ontstaan daardoor gemakkelijker onweersbuien.

Dit hele proces hangt sterk af van de heersende achtergrondwind. Zolang boven het continent of Zuid-Scandinavië een voldoende sterk hogedrukgebied ligt en er een matige wind uit het oosten of zuidoosten waait kan de thermische vore zich niet manifesteren. Als de luchtdrukgradiënt zwakker wordt omdat het hogedrukgebied wegtrekt, of wanneer de wind meer uit het zuiden komt voorafgaand aan de nadering van een koufront vanuit het westen, kan een vore ontstaan. Onweersbuien in/nabij de vore verstoren het vlakke luchtdrukpatroon nog meer, en het is lastig om van tevoren precies te verwachten wanneer het tot onweer en afkoeling komt, en wanneer niet. Globale modellen tonen de thermische vore, maar niet de buien. Regionale modellen hebben ook moeite met de buien, alleen de hogeresolutie convectieve modellen (Harmonie, Arome, Cosmo) zijn geschikt om de onweersbuien te verwachten, maar deze modellen zijn soms té actief of verwachten de buien op de verkeerde plaats/tijd. Eigenlijk is een ensemble van hoge resolutiemodellen nodig om de kans op het optreden van onweer te bepalen.

Een typisch kenmerk van hitte in de zomer is verder dat de warmte in de diepe droogadiabatisch doorgemengde grenslaag op een paar honderd meter hoogte tot in de avonduren aanwezig blijft. Aan de grond koelt het, behalve in de steden, wél af. Wanneer op enige afstand onweer voorbij trekt, bijvoorbeeld over de Noordzee, steekt vaak de wind op. Deze wind mengt de stabiele grenslaag met de nog aanwezige warmte erboven, waardoor de temperatuur in heel korte tijd weer met 5 graden of meer kan stijgen. Dit noemt men wel een “heat burst”. In de avond van 25 juli trad een zeer extreme heatburst op waardoor bijvoorbeeld te Westdorpe de temperatuur na 21 UTC weer korte tijd opliep naar 35 °C, en te Schiphol rond 24 UTC de 30 °C ook weer werd bereikt. Een heat burst komt vooral voor in berggebieden, bijvoorbeeld wanneer een katabatische wind (in de Alpen ook föhn) de grenslaag ineens weer doormengt; aan de oostzijde van de Rockies kan de temperatuur bij zo’n heat burst in enkele minuten meer dan 10 graden stijgen. Deze zeer lastig te verwachten heat burst maakt dat de natuurlijke afkoeling van een nog warme binnenstad in de avond/nacht nóg moeilijker verloopt.

Meteorologica 3 - 2019

5

Kansverdeling Eindhoven Tmax 25 juli 2019 13 juli 15 juli

Modelrun

17 juli 19 juli

21 juli 23 juli

Kansen BIAS−corr. Tmax Eindhoven − modelrun: 20 juli 2019 − 00 UTC

a)

24 juli 25 juli

>= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90

40.4°C

0.9

Kans (%)

0.8

80

Fractie van members

0.7

70 60 50 40 30 20

0.6

10 0

0.5

vr 19 za 20 zo 21 ma 22 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04

Datum

0.4

Kansen BIAS−corr. Tmax Eindhoven − modelrun: 23 juli 2019 − 00 UTC

b)

0.3 0.2

>= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90

0.1

80

20

25 30 Temperatuur (°C)

35

40

45

Figuur 4. Histogram voor Eindhoven (25 juli), voor een aantal 00 UTC ensemble verwachtingen. Merk op hoe de verdelingen steeds scherper worden, al gebeurt dat niet op een continue manier. De laatste run is zelfs iets minder warm dan de voorgaande runs.

de. Dat gebeurde niet. De verdeling van de allerlaatste modelruns schuift zelfs iets terug naar lagere temperaturen, terwijl de piek ook lager wordt. Dat wijst op een grotere spreiding (de sampling in bins van 1 graad kan hierbij ook een rol spelen, vooral als het ensemble gemiddelde precies op de grens van een bin ligt). Een eenduidige verklaring voor het minder warm worden in deze verwachting is niet te geven. Het kan zijn dat er meer modeloplossingen in het ensemble met bewolking of convectie voorkwamen. De meteorologen bleven hierdoor tot op het laatste moment nog enigszins terughoudend in hun verwachtingen. Het operationele ECMWF-model is geen onderdeel van de kansstaafjes en de kansverdeling, maar ook dat bleef 1 à 2 graden achter bij de waarneming, en vertoonde op het laatste moment dezelfde terugval.

Meteorologica 3 - 2019

40 30 10 0 ma 22 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04 ma 05 di 06 wo 07

Datum

Kansen BIAS−corr. Tmax Eindhoven − modelrun: 24 juli 2019 − 00 UTC

c)

>= 30.0°C

>= 35.0°C

>= 38.7°C

>= 40.0°C

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 di 23 wo 24 do 25 vr 26 za 27 zo 28 ma 29 di 30 wo 31 do 01 vr 02 za 03 zo 04 ma 05 di 06 wo 07 do 08

Datum

Kansve de ng B AS−co

d)

E ndhoven Tmax 25 u 2019

13 u 15 u

Mode un

17 u 19 u

21 u 23 u

09 08

24 u 25 u

07 F ac e van membe s

Biascorrectie in het modelensemble

6

50

20

Biascorrecties, modelklimaat en statistische post-processing Elke meteoroloog houdt (uit ervaring) rekening met de onderschatting van de maximumtemperatuur in een model.

Weerplaza heeft die intuïtieve kennis omgezet in een simpele biascorrectie die wordt toegepast op elk lid van het ensemble, afhankelijk van windsnelheid en bewolking (die voor ieder ensemblelid anders kan zijn). De aldus gekalibreerde kansverwachtingen van 20, 23 en 24 juli 00 UTC geven een duidelijk scherper beeld (vergelijk Figuur 5 met Figuur 3). De kansen op het breken van het record zijn door de correctie opgelopen tot 80-90% in de meer recente verwachtingen voor zowel 24 als 25 juli. Er zijn nu ook kansen op temperaturen van 40 °C en daarboven bijgekomen. Zelfs in de modelruns van zaterdag 20 juli is er al een kleine kans hierop waar te nemen.

Figuur 5d toont weer de evolutie van de kansverdelingen van de verschillende opeenvolgende verwachtingen, maar nu voor verwachtingen inclusief biascorrectie. De kansverdelingen liggen nu dichter bij de opgetreden waarde, maar onderschatten nog steeds de waarneming van 40.4 °C op donderdag

60

40.4°C 40 4 C

15

70

Kans (%)

10

Kans (%)

0.0

06 05 04 03 02 01 00 10

15

20

25 30 Tempe a uu C

35

40

45

F guu 5 Geka b ee de kansen voo E ndhoven van a 20 u 00 UTC b 23 u 00 UTC en c 24 u 00 UTC voo de 12 18 UTC max ma d h s og am voo E ndhoven 25 u voo een aan a 00 UTC ensemb e ve wach ngen maa nu me b asco ec e n egens e ng o F guu 4 De onde scha ng s nu k e ne gewo den

25 juli te Eindhoven. Door de verschuiving naar “rechts” zijn de kansen op de 40 °C wel toegenomen. Ook nu schuiven de laatste twee runs – net als in de ongekalibreerde runs – weer naar minder warme oplossingen vergeleken met de eerdere verwachtingen.

Extreme Forecast Index: een maat voor extremiteit ten opzichte van het modelklimaat

Een andere vorm van biascorrectie gebeurt via de Extreme Forecast Index EFI (https://confluence.ecmwf.int/display/ FUG/Extreme+Forecast+Index+-+EFI), die de ECMWFensembleverdeling vergelijkt met de klimatologische verdeling van het modelklimaat. De EFI geeft op een schaal van -1 tot +1 de mate van extremiteit van de verwachting. Figuur 6 toont de EFI zoals door het ECMWF berekend op zaterdag 20 juli voor de driedaags gemiddelde dagtemperatuur tussen 23 en 25 juli. Een EFI van 0.9 of hoger kan worden opgevat als een kansverwachting voor een hittegolf wanneer deze driedagen definitie wordt aangehouden.

De EFI geeft aan dat voor geheel West-Europa de verwachtingen extreem zijn, zelfs tot op het uiterste van de schaal (rood) ten opzichte van de modelklimatologie. Met andere woorden: op zaterdag al gaf het ECMWF-ensemble via de EFI aan dat er een extreme gebeurtenis op komst was. De EFI benadrukt het belang van biascorrecties, dat wil zeggen, alle modeluitvoer hoort eigenlijk te allen tijde vergeleken te worden met het klimaat van het model zelf. Zie voor meer informatie de ECMWF confluence pagina waarop deze (en ook de voorgaande) hittegolf geanalyseerd wordt: (https://confluence.ecmwf.int/display/FCST/201907+-+ Heatwave+-+W.+Europe).

Statistische bewerking van deterministische verwachting met lineaire regressie

Een model heeft niet alleen te maken met modelfouten maar ook met representatiefouten. De meest complete vorm van correctie van modeluitvoer kan uitgevoerd worden met statistische postprocessing (MOS), waarbij met een lineair regressiemodel zowel de systematische fouten als de representatiefouten zo veel mogelijk worden verwijderd. In de aanpak van MeteoGroup wordt een combinatie van parameters uit het ECMWF, GFS en het Britse EURO4 model als invoer gebruikt. Daaroverheen wordt nog een biascorrectie toegepast, gebaseerd op de modelprestaties in de voorgaande dagen. In Figuur 7 zijn twee verwachtingen te zien van maandag 22, respectievelijk dinsdag 23 juli, voor donderdag 25 juli, ingezoomd op Zuid-Nederland. De MOS laat een groot gebied zien waar temperaturen boven de 40 °C worden verwacht.

Het wekt dus geen verbazing dat meteorologen al vanaf het begin van de week tamelijk zeker waren dat het Warnsveld-record gebroken zou worden, al bleef men tot het laatste moment voorzichtig. Allereerst vanwege de iets teruglopende maximumtemperaturen in de verwachting naarmate de verificatiedatum dichterbij kwam (Figuur 4). In de tweede plaats vormde de grens van 40 °C waarschijnlijk een psychologische (?) barrière voor zowel meteorologen als consumenten (want nog nooit eerder vertoond), ook al gaven de statistisch gecorrigeerde modellen hiervoor meer dan duidelijke aanwijzingen (zie Kader 2).

Mondiale modellen versus regionale modellen De mondiale modellen produceerden na statistische correctie zeer bruikbare verwachtingen. Hoe goed waren de regionale

modellen? Dit soort modellen beschrijven immers de bodemcondities beter en gedetailleerder dan de mondiale modellen.

Verder is het bekend dat met deze hoge temperaturen en de, in dit geval, opdringende minder warme lucht vaak kleinschalige circulaties optreden, iets waarmee regionale modellen beter zouden moeten omgaan. Er waren inderdaad op 24 en 26 juli enkele thermische vores (Kader 1) in de buurt. Er was er één in de avond van de 24e en op de 26e was er een nog actievere (al dan niet versterkt door outflow uit buien). Ten slotte was er sprake van een heat burst (Kader 1) ten gevolge van windtoename door over de Noordzee langstrekkende buien in de avond en nacht van 25-26 juli. Al deze zaken vereisen modellen met een zeer hoge resolutie, zoals ICON-EU, maar vooral HARMONIE (2.5 km), AROME (1 km) en COSMO-DE (2.2 km). Een nadeel is echter dat regionale modellen vaak het risico hebben té actief (en soms ook te grillig) te zijn wat betreft de convectie en de bijbehorende afkoeling. In de modeluitvoer waren kleinschalige hete plekken te zien tussen de (drogere) convectieplekken in, waardoor de Tmax doorschoot naar 42-43 °C. Sommige regionale modellen gaven al vier dagen van tevoren grote gebieden aan waar de 40 °C zou worden overschreden.

Als voorbeeld hiervan tonen we het HARMONIE v40-model (Figuur 8). Dit model rekent 48 uur vooruit, en gaf in de runs vanaf woensdag grote gebieden in Zuid-Nederland en België aan waar de temperatuur de volgende dag om 15 UTC – niet noodzakelijkerwijs de maximumtemperatuur – boven de 40 °C zou kunnen uitkomen. Je kunt voor dit model in de run van 24 juli zelfs van een overschatting spreken, want de warmte heeft zich in werkelijkheid niet over een zo groot gebied in Nederland uitgebreid. Merk op dat er zowel in de modelrun van 24 als die van 25 juli sprake is van convectie, waardoor lokaal lagere temperaturen worden berekend. Verder heeft de data-assimilatie de eigenschap om, als eerdere runs te warm zijn, hiervoor te corrigeren met lagere temperaturen en meer bodemvocht. Hierdoor krijgen nieuwere runs een relatief koudere start. De 25 juli 00 UTC-run is daarom waarschijnlijk minder warm dan de eerdere verwachting, iets dat we bij het ensemble en ook bij de operationele ECMWF-run al zagen. HARMONIE wordt aan de randen gevoed door het ECMWF-model van 6 uur eerder, dus er zou invloed kunnen zijn van het ECMWF-model, maar het lijkt waarschijnlijker dat door de zwakke stroming de oppervlakte data-assimilatie van HARMONIE belangrijker was en zo voor de lichte terugval in de verwachte temperatuur zorgde. De andere regionale modellen vertoonden vergelijkbare goede verwachtingen.

Discussie Het mondiale ECMWF-model leverde een redelijk goede prestatie met sterke aanwijzingen voor hoge maximumtemperaturen, via zowel het ensemble als de deterministische modelruns. De berekende waarden waren echter ongeveer 1-2 °C te laag. Na statistische correctie, via een biascorrectie in het ensemble (zoals door Weerplaza) of een MOS afgeleid op een klein ensemble van operationele modellen (zoals gedaan door MeteoGroup), waren de verwachtingen echter zeer bruikbaar.

In de bijdrage van Geert Jan van Oldenborgh (pagina 28) wordt vastgesteld dat klimaatmodellen de hittegolven lijken te onderschatten. Klimaatmodellen hebben een grovere resolutie dan weermodellen, dus je mag van de mondiale weermodellen een betere prestatie verwachten dan van de klimaatmodellen.

Opvallend was dat de ruwe uitvoer van de regionale modellen (we toonden HARMONIE als voorbeeld) de hoge Meteorologica 3 - 2019

7

Figuur 6. Extreme Forecast Index (EFI) van het ECMWF-ensemble voor West-Europa voor de driedaagse periode 23-25 juli. De schaal van -1 tot +1 geeft aan hoe extreem de verwachting is, van extreem laag tot extreem hoog, ten opzichte van het modelklimaat.

Kader 2 – Ervaringen uit de weerkamers De modellen gaven sterke aanwijzingen dat woensdag 24 en donderdag 25 juli niet enkel een nieuw Nederlands hitterecord gevestigd kon worden (daarvoor was ten minste 38.7 ⁰C nodig), maar ook dat 40 ⁰C tot de mogelijkheden behoorde.

Het moment dat de kans op 40 ⁰C in de publieksverwachtingen werd opgenomen, liep uiteen van maandagavond (MeteoGroup), tot dinsdagavond (Weerplaza) en woensdagavond (KNMI).

Bij Weerplaza werd de afweging op de dinsdag gemaakt.

Er werd allereerst gekeken naar de regionale modellen, met name naar het Duitse ICON (6.5 km) model. Dit model berekende die avond voor donderdag lokaal 40-41 ⁰C. Er werd ook gezocht naar theoretische argumenten waarom 40 ⁰C op donderdag wel of geen mogelijkheid zou zijn. De conclusie werd snel getrokken dat lokaal 40 graden heel reëel was. De optelsom bestond uit de berekende zeer hoge bovenluchttemperaturen (op 850 hPa circa 23 ⁰C), een doorstaande aflandige wind, het uitgedroogde, deels verdorde landschap met zandgronden in Noord-Brabant en een voor die regio geringe kans op verstoring door convectie. Dezelfde redeneerlijn is woensdag nogmaals doorlopen, waarin de eerdere verwachting werd bevestigd en zelfs gesterkt door de allerlaatste regionale modellen en de gestegen kansen in het ECMWF ensemble.

MeteoGroup baseerde zijn verwachtingen op de uitkomsten van een multimodel MOS (Model Output Statistics) verwachting. Deze verwachting wordt ook gearchiveerd. De meteoroloog kan op basis van actuele waarnemingen en regionale modellen besluiten de MOS-verwachting aan te passen, en dit gebeurt vooral in de winter. We kunnen in de archieven terugvinden dat tijdens deze hete periode de meteoroloog meestal de MOS-verwachting liet voor wat hij was, al was de verleiding om deze iets bij te stellen soms aanwezig. Op de 22e komt de MOS tot een waarde van 40.2 ⁰C voor Arcen, die de meteoroloog van dienst niet aanpaste. Op de 23e, toen de modellen ineens iets lagere temperaturen voorspelden, heeft men de maxima iets naar beneden bijgesteld. Hier speelde misschien ook de psychologische barrière, want men moest immers een verwachting uitspreken die nog nooit in Nederland was voorgekomen. Een bruikbare factor hierbij was de 8

Meteorologica 3 - 2019

temperaturen van boven de 40 °C in ons land lieten zien. De regionale modellen hebben het dus beter gedaan, al vertoonden deze wel meer convectie dan in werkelijkheid waardoor de resultaten negatief beïnvloed werden. Convectie in regionale modellen heeft een stochastisch karakter (deze treedt op op willekeurige locaties, en is zeer kleinschalig) en heeft een geringe deterministische voorspelbaarheid. Ondanks dit soms iets te “enthousiaste” convectieve gedrag lijken de regionale modellen door hun hogere resolutie de temperatuurverdeling beter te beschrijven. Dit is te verklaren hetzij doordat de fysica (grenslaagprocessen, wolkenvorming, straling) mogelijk beter gemodelleerd wordt, hetzij door een betere representatie van topografie, terreinruwheid en landsoorten, die derhalve veel beter in de regionale modellen tot uiting komen. Regionale modellen hebben bovendien het voordeel dat ze zich concentreren op één regio, waardoor het model beter voor die regio kan worden geoptimaliseerd.

Alle modellen vertoonden het opvallende gedrag dat de laatste runs een minder warme verwachting gaven. De HARMONIE 00 UTC-run van 25 juli, die in de loop van de ochtemperatuur in het ECMWF model op 400 meter hoogte.

Op de 24e en 25e wordt voor meerdere stations 40+ graden berekend en men laat deze waarden goeddeels onaangeroerd.

Op dat moment was natuurlijk ‘Warnsveld’ al van de troon gestoten.

Het KNMI beschrijft in de ‘guidance voor meteorologen’ op dinsdagavond dat het HARMONIE-model voor woensdag 24 en donderdag 25 juli met waarden van 39 tot 40 ⁰C komt (zie voor de guidance https://www.weerwoord.be/m/2515081 waarin de meteoroloog twee versies van HARMONIE vergelijkt: de operationele versie 36 en versie 40, de versie die dit najaar operationeel wordt). Deze berekening werd op dat moment nog niet overgenomen, vanwege onzekerheden in de bedekkingsgraad en de mogelijke aanwezigheid van Saharastof. Woensdagmiddag schrijft de KNMI-meteoroloog dat het kortetermijn-ensemble van verschillende Harmonie-modelruns een kans van 80 tot 90% op 40 ⁰C oplevert voor de driehoek Gilze-Rijen-Eindhoven-Volkel. Uiteindelijk wordt laat op woensdagavond de 24e, nadat het breken van het hitterecord een feit is geworden, de kans op 40 ⁰C in het weerbericht genoemd en zelfs 40 graden ingetekend op de weerkaartjes in het zuidoosten van het land.

Een leuke illustratie van de psychologische barrière is dat de HARMONIE ontwikkelaars op het laatste moment nog de temperatuurbandbreedte (kleuren) in hun kaartjes hebben moeten aanpassen met een extra range van 40-45 graden. Het was een range die lang buiten bereik leek.

Alle meteorologen, zowel die van de private weerbedrijven als die van het KNMI, hebben in deze extreem hete periode ondanks de grote aandacht vanuit de media het hoofd “koel” kunnen houden. Zij hebben gewikt en gewogen, en ieder op zorgvuldige wijze gecommuniceerd over het bereiken van de ooit mythische 40 ⁰C .

Ook op de ochtend van de 25e, toen de thermometers de 40 graden-grens dreigden te overschrijden, bleven de weerkamers alert en werd aldus een vreemde uitschieter op vliegbasis Deelen tijdig onderkend. Automatische doorgifte van de waarnemingen en Open Data betekent dat metingen snel beschikbaar zijn. Het was daarna wel een hele uitdaging om de meting van Deelen weer weg te werken, met name uit de social media.

Figuur 7. MeteoGroup MOS van 22 juli 00 UTC (links), 23 juli 00 UTC (rechts), voor donderdag 25 juli. Over een groot gebied in Zuid-Nederland worden temperaturen van boven de 40 °C verwacht

Figuur 8. HARMONIEv40-model temperatuurverwachting van 24 juli 00 UTC (links), 25 juli 00 UTC (rechts), voor 25 juli 15 UTC. Ook hier doet de meest recente verwachting een stapje terug in de temperatuurverwachting. (Met dank aan Ben Wichers Schreur voor de figuren).

tend beschikbaar kwam, haalde plots zelfs de 40 °C niet meer (we kunnen ons de schrik bij de dienstdoende meteorologen goed voorstellen). Er zijn aanwijzingen dat de instraling in het model minder was door de berekende aanwezigheid van convectie, waardoor het model achterliep bij de waargenomen temperatuur en het de verdampingsafkoeling niet kon compenseren. We zagen in deze HARMONIE-run ook gebieden waar convectie optrad, dus is het goed mogelijk dat deze convectie de bewolking liet toenemen. (Waarom deze convectie dan niet in de eerdere runs optrad is niet duidelijk. Mogelijk heeft dit te maken met de eerder niet-verwachte thermische vore die woensdagavond 24 juli ver het land op trok en met een tijdelijke westenwind de grenslaag iets vochtiger en koeler maakte). De waarnemingen laten echter zien dat de werkelijke instraling nog lager was, wat verklaard kan worden door de aanwezigheid van Saharastof, dat niet door de modellen wordt meegenomen. Dit Saharastof was overigens een andere reden waarom sommige meteorologen een slag om de arm wilden houden.

Conclusie In dit artikel hebben we laten zien dat de extreme hitte van eind juli al ruim van te voren in het vizier kwam. De ensembleverwachtingen van het ECMWF gaven heel tijdig aanwijzingen voor extreme temperaturen, en kort van tevoren werd ook de concrete mogelijkheid van 40 °C door zowel regionale modellen als statistische methoden realistisch weergegeven.

Dit laat zien dat zelfs een weersituatie die in onze geografische regio alle grenzen te buiten gaat zich toch goed laat verwachten.

Dankwoord De auteurs danken Geert Jan van Oldenborgh, Fiona van der Burgt, Wouter Mol, Reinout van den Born en Sander Tijm voor het kritisch doorlezen van het manuscript.

Meteorologica 3 - 2019

9

Vier jaar na Parijs Rik Leemans (WUR-ESA) Sinds de jaren tachtig staat klimaatverandering in zowel wetenschappelijke als in politieke belangstelling. In 1992 werd het internationale klimaatverdrag, UNFCCC (UNFCCC.int) ondertekend, op basis van de toenmalige wetenschappelijke inzichten. Dit verdrag had als doel om gevaarlijke menselijke beïnvloeding van het klimaatsysteem tegen te gaan door de atmosferische concentraties van broeikasgassen te stabiliseren. Wat gevaarlijk is wordt expliciet omschreven in het verdrag: ecosystemen kunnen zich niet op natuurlijke wijze aanpassen, de voedselzekerheid wordt bedreigd, en de economie kan niet duurzaam groeien. Ondanks dat de meeste landen dit verdrag snel hebben geratificeerd en dat werd besloten dat de geïndustrialiseerde landen de eerste uitstoot-reductiestappen zouden nemen (het zogenaamde Kyoto Protocol), is deze doelstelling pas in 2009 tijdens de klimaatconferentie van Kopenhagen verder uitgewerkt, en dit leidde eind 2015 tot het Parijs Akkoord, wat als doel had om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 °C en, indien mogelijk, tot 1.5 °C. De wetenschappelijke onderbouwing van het Parijs Akkoord Het Parijs Akkoord is wetenschappelijk redelijk goed onderbouwd (Leemans and Vellinga 2017). In het derde IPCC-rapport werd voor het eerst een synthese gemaakt van de klimaateffecten (Smith et al. 2001) om de potentieel gevaarlijke implicaties te kwantificeren. Gevaarlijk is echter meer een politieke keuze is dan een wetenschappelijk kwantificeerbaar concept. Verschillende mensen, groepen, partijen en culturen zullen ‘gevaarlijk’ verschillend definiëren en interpreteren.

Wetenschappelijk onderzoek kan daarom nauwelijks bepalen wat gevaarlijk is, maar kan wel risico’s aangeven. Dit leidde tot het zogenaamde “Reason for Concern” (reden tot bezorgdheid) diagram dat voor verschillende domeinen (unieke ecosystemen, extreme weersomstandigheden, verdeling van effecten, mondiale effecten, verrassingen of systemische singulariteiten) weergeeft bij welke mondiaal gemiddelde temperatuurstijging de risico’s hierop sterk toenemen. De optredende effecten zijn dus gecorreleerd met een mondiaal gemiddelde temperatuurstijging, een maat die makkelijk te berekenen is met zowel simpele als geavanceerde modellen, en met observaties. In deze maat is verdisconteerd dat sommige regio’s sterker opwarmen dan andere, en worden ook de bijbehorende veranderende neerslagpatronen, zeespiegelstijging en verzuring van de oceanen meegenomen. Daarom zijn bijvoorbeeld koraalriffen zo kwetsbaar.

De toenemende risico’s worden weergegeven in een glijdende schaal van wit (weinig risico) via geel en oranje naar rood (wijdverspreide en ernstige risico’s). Dit diagram heeft veel invloed gehad en is verschillende keren geactualiseerd (Smith et al. 2009; O’Neill et al. 2017). In het laatste IPCC-rapport (IPCC 2014) is er nog een extra kleur aan toegevoegd: paars voor onomkeerbare, en dus zeer ernstige, risico’s. (www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf) Of te bepalen een risico ernstig is, evalueren de IPCC assessment-teams vooral of aanpassingen nog mogelijk zijn en of die ook financieel haalbaar zijn.

Ook in het eind vorig jaar verschenen IPCC special report (2018, www.ipcc.ch/sr15/) over het verschil in klimaateffecten tussen 1.5 °C en 2.0 °C, en de mogelijkheden om de temperatuurstijging te beperken tot 1.5 °C, is dit diagram weer geactualiseerd en uitgebreid voor verschillende systemen en sectoren (Figuur 1). Hieruit blijkt duidelijk dat de risico’s voor 10

Meteorologica 3 - 2019

unieke systemen (bijvoorbeeld polaire en alpine ecosystemen, gletsjers en koraalriffen) en extreme weersomstandigheden (hittegolven, stormen en orkanen, overstromingen en droogtes) boven een mondiaal gemiddelde temperatuurstijging van 1.5 °C snel toenemen en dat aanpassingsmogelijkheden beperkt zijn. De andere ‘redenen-tot-bezorgdheid’ leiden bij een opwarming van 2 °C of meer ook tot ernstige risico’s. De eerdere diagrammen uit de verschillende IPCC-assessments zijn een goede wetenschappelijke onderbouwing van het Parijs Akkoord en dit is nogmaals bevestigd met het recente 1.5o IPCC-rapport: allerlei effecten nemen snel toe als 1.5 °C temperatuurstijging wordt overschreden, terwijl de aanpassingsmogelijkheden afnemen.

Wat betekent het Parijs Akkoord voor de mondiale uitstoot van broeikasgassen?

Verschillende onderzoeksgroepen hebben berekend wat het Parijs Akkoord betekent voor de toekomstige uitstoot. Over het algemeen komen deze studies uit op een wereldwijde uitstootreductie van tenminste 90% in 2050. Deze grote getallen worden gedicteerd door de mondiale koolstofkringloop.

Slechts als de uitstoot sterk is verminderd stabiliseren de concentraties in de atmosfeer, wat vervolgens weer leidt tot een (op termijn) ‘stabilisering’ van het klimaat. De meeste studies laten ook zien dat de mondiale uitstoot, alvorens minder te worden, eerst piekt. Als de piek later komt, moet de uitstoot daarna sneller dalen. Sommige studies stellen zelfs (zie de discussie in het IPCC 1.5o rapport (IPCC 2018)) dat als er te laat wordt gepiekt, negatieve emissies in de toekomst noodzakelijk zijn. Dit kan door meer CO2 uit de atmosfeer vast te leggen (bijvoorbeeld door meer bossen te planten en/of door CO2 af te vangen en op te slaan in lege gasvelden), maar dit is nog niet op grotere schaal mogelijk. Veel bossen, bijvoorbeeld, worden nu duurzaam onderhouden, maar het totale bosareaal wereldwijd neemt nog steeds af (1990: 31.6%, 2010: 30.8%, en 2015: 30.6% van het landoppervlak).

Om aan het Parijs Akkoord te voldoen is er dus maar een beperkt CO2 budget beschikbaar (het oppervlak onder de uitstootcurve). Het IPCC heeft dit budget bepaald vanuit het relatief rechtlijnige verband tussen de wereldwijde cumulatieve uitstoot en de mondiaal gemiddelde temperatuurstijging. Dit verband is ietwat gevoelig voor de temperatuurgevoeligheid van het klimaatsysteem. Sinds 1870 is er 1950 gigaton (Gt) CO2 uitgestoten. Dit heeft geleid tot een temperatuurstijging

Figuur 1. De risico’s in het “Redenen-tot-Bezorgdheid” diagram van het IPCC (IPCC 2018). De individuele redenen zijn qua risico geschaald met een stijging in de mondiaal gemiddelde temperatuur van 0.0 oC tot 2.0 oC. De letters (L, M, H, en VH) geven de betrouwbaarheid aan van elke kleurovergang, zoals die zijn vastgesteld door de IPCC auteurs.

van bijna 1 oC. Om binnen een stijging van 2 °C te blijven mag er maximaal 2900 Gt CO2 (2200 Gt CO2 voor 1.5 oC) worden uitgestoten. Dan hebben we nog maar 23.5 jaar (= 2900-1950)/36.2) en 7 jaar voor 1.5 oC, gebruik makend van de huidige uitstoot. [De CO2 uitstoot in 2017 is 36.2 gigaton CO2 (1015 gram CO2). Als hieraan nog de uitstoot van de andere broeikasgassen wordt toegevoegd (in equivalente eenheden CO2) dan is de totale uitstoot 50.9 Gt CO2-equivalent (Olivier and Peters 2018).] Dit beschikbare budget geeft de politieke uitdagingen duidelijk aan, vooral omdat de andere broeikasgassen in deze berekeningen zijn verwaarloosd. Als die ook worden meegenomen, dat neemt het beschikbare budget met ongeveer een kwart af.

De belangrijkste politieke vraag is dus niet “Hoe moet de wereldwijde uitstoot worden verminderd?” maar “Hoe worden deze nog beschikbare 250 tot 950 Gt CO2 verdeeld tussen burgers, landen, sectoren of generaties?” Dit zijn sociaal-politieke vraagstukken met sterke morele, solidariteit en rechtvaardigheid aspecten. Het nog beschikbare budget geeft ook aan dat de transitie naar een klimaatneutrale wereld met acceptabele klimaatrisico’s urgent is. Onduidelijk is echter hoe de noodzakelijk snelle transitie naar zo’n wereld moet worden gerealiseerd.

Hoever is de mondiale uitstoot gedaald sinds Parijs?

Ondanks dat de Verenigde Staten het akkoord wil opzeggen, hebben de meeste landen het Parijs Akkoord geratificeerd

(treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY& mtdsg_no=XXVII-7-d&chapter=27&clang=_en). Slechts enkele landen, zoals Rusland, Iran en Turkije, hebben dit nog niet gedaan. Bij ratificatie hebben landen ook hun zogenaamde nationale bijdrage (Nationally Determined Contributions: NDC’s) moeten vastleggen. Deze NDC’s zijn (voorgenomen) verminderingen in de nationale broeikasgasuitstoot in 2030 en worden vastgelegd bij het klimaatverdrag. Vooralsnog zijn ze echter nauwelijks juridisch bindend. Elke vijf jaar (de eerste keer in 2020) wordt bekeken of de NDC’s voldoende zijn om het Parijs Akkoord te halen, en, zo niet, worden ambitieuzere NDC’s gevraagd.

De meeste landen hebben hun eerste NDC’s ingediend.

Prof. Höhne (WUR-ESA) en zijn collega’s berekenen jaarlijks of deze NDC’s voldoende zijn om het Parijs Akkoord te halen. Dit wordt zowel in de wetenschappelijke literatuur gepubliceerd (bijvoorbeeld Rogelj et al. 2016) als in de jaarlijkse Emission Gap Reports (2018, www.unenvironment. org/explore-topics/climate-change/what-we-do/mitigation/ emissions-gap-report), belangrijke informatie voor klimaatconferenties. De resultaten van deze berekeningen laten duidelijk zien dat de gezamenlijke NDC’s vooralsnog onvoldoende zijn om de temperatuurdoelstelling van het Parijs Akkoord te behalen. Als alle NDC’s zijn geïmplementeerd bedraagt de verwachte temperatuurstijging in 2030 minstens 3.5 °C. De jaarlijkse uitstootkloof tussen de beloofde NDC’s en het 2 °C doel is ruim 13 Gigaton CO2-equivalent. De 2 °C doelstelling Meteorologica 3 - 2019

11

wordt zodoende dus niet bereikt. Het laatste Emissie Gap Report laat ook zien dat er nog een enorm gat zit tussen wat alle landen beloven en wat ze eigenlijk doen. Het rapport geeft echter duidelijk aan dat het zowel technisch als economisch nog steeds mogelijk is om de opwarming ruim binnen de 2 °C te houden, maar landen moeten dan hun uitstoot nog sterker en sneller verminderen. Dit vergt ambitieuzere NDC’s in 2020, een nog beter klimaatbeleid en een snellere implementatie daarvan. Slechts enkele landen maken hierin goede voortgang.

Dat de huidige klimaatmaatregelen wereldwijd onvoldoende zijn blijkt ook uit de analyses van het Global Carbon Project (www.globalcarbonproject.org/carbonbudget/ index.htm). Elk jaar publiceert dit project allerlei nieuwe, wetenschappelijk onderbouwde mondiale broeikasgasuitstoot en –concentratie gegevens (Le Quéré et al. 2018). Van 2014 tot 2016 leek de wereldwijde uitstoot zich te stabiliseren, maar de afgelopen twee jaar is deze toch weer duidelijk toegenomen tot 37.1 Gt CO2 in 2018. Dit is een stijging van ruim 2% ten opzichte van voorgaande jaren en 60% sinds 1992. De stijging komt vooral door het steeds intensievere gebruik van fossiele brandstoffen, niet alleen in landen als Mexico en India, maar ook in vele ontwikkelingslanden. De uitstoot in de VS en Europa neemt al jaren af, en die van China lijkt zich sinds 2015 te stabiliseren. Dit komt vooral doordat zowel de energie-efficiëntie als de fracties wind- en zonne-energie relatief snel toenemen.

Ongeveer de helft van de uitstoot wordt opgenomen door bossen en oceanen (wat lijdt tot verzuring), en de rest blijft in de atmosfeer. Hierdoor stijgen de concentraties nog steeds snel. De huidige CO2 concentratie is nu al 415 ppm, een stijging van bijna 50% sinds het begin van de 20ste eeuw. Ook de concentraties van enkele andere broeikasgassen stijgen nog steeds.

Het Parijs Akkoord en toekomstige ontwikkelingen De wereldwijde temperatuurtrends, met de afgelopen vijf jaar de warmste sinds mensenheugenis, laten zien dat het aanpakken van het klimaatprobleem urgent is. Effectief internationaal klimaatbeleid zal ten eerste de mondiale uitstoot snel moeten laten pieken en daarna sterk laten afnemen (ook in ontwikkelingslanden). De politieke wereldleiders en vele bedrijven ondersteunen het Parijs Akkoord met ambitieuze doelstellingen, waarbij mitigatie- en adaptatiebeleid met elkaar worden afgestemd om zowel de geit (maatschappij) als de kool (klimaateffecten) te sparen.

Het snel en sterk verminderen van de wereldwijde uitstoot zal tot minder ernstige effecten leiden en dus minder (kosten voor) klimaatadaptatie. Kwetsbare systemen, zoals koraalriffen en gletsjers, zullen langer blijven bestaan en mogelijk niet overal verdwijnen. Het verminderen van de uitstoot is echter ook duur en wordt daarom niet door iedereen onderschreven.

Sommige machtige bedrijven en landen die de wereld van fossiele brandstoffen voorzien zullen hier en daar een transitie naar duurzame energie steunen en stimuleren, maar lobbyen tegelijkertijd om hun fossiele marktaandeel in de energievoorziening te behouden. Dit zal vaak gaan met slecht onderbouwde meningen en oneigenlijke argumenten, die robuuste wetenschappelijke inzichten negeren.

Veel wetenschappelijke studies laten duidelijk zien dat een klimaatneutraal energiesysteem mogelijk is en dat dit zal leiden tot innovaties en ook werkgelegenheid, welzijn, betere gezondheid en mogelijk zelfs meer biodiversiteit, en zeker niet de teloorgang van economieën en samenlevingen. Zulke 12

Meteorologica 3 - 2019

inzichten worden ook zeer goed weergegeven in de verschillende wetenschappelijke beleidsassessments, zoals die van het IPCC. In het nieuwe boek “Discerning Experts” (Oppenheimer et al. 2019) is het belang van zulke assessments voor beleid geëvalueerd. Voor zure regen en het ozongat hebben de assessments oplossingen beschreven, en het publiek, de politiek en vele bedrijven in beweging gebracht om deze effectief te implementeren en verder te innoveren. Nu het IPCC en Emission Gap blijven beweren dat het klimaatprobleem over enkele decennia ook tot het verleden kan behoren, hoop ik dat regeringen, bedrijven en burgers overal in actie komen.

Literatuur

Environment, U. 2018. Emissions Gap Report 2018. United Nations Environment Programme, Nairobi.

IPCC. 2014. Summary for Policymakers. Pages 1-39 in The Core Writing Team, R. K. Pachauri, and L. Meyer, editors. Climate Change 2014: Synthesis Report. Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva.

IPCC. 2018. Summary for Policymakers. Page https://www.ipcc.ch/sr15/ in V. Masson-Delmotte, et al., editors. Global Warming of 1.5 °C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty.

Le Quéré, et al. 2018. Global Carbon Budget 2018. Earth System Science Data 10:2141-2194.

Leemans, R., and P. Vellinga. 2017. The scientific motivation of the internationally agreed ‘well below 2°C’ climate protection target: a historical perspective. Current Opinion in Environmental Sustainability 26–27:134-142.

O’Neill, B. C., et al. 2017. IPCC reasons for concern regarding climate change risks.

Nature Climate Change 7:28-37.

Olivier, J. G. J., and J. A. H. W. Peters. 2018. Trends in global CO2 and total greenhouse gas emissions. PBL publication number 3125, PBL Netherlands Environmental Assessment Agency, The Hague.

Oppenheimer, M., N. Oreskes, D. Jamieson, K. Brysse, J. O’Reilly, and M. Shindell. 2019.

Discerning Experts: The Practices of Scientific Assessment for Environmental Policy.

University of Chicago Press, Chicago.

Rogelj, J., M. Den Elzen, N. Höhne, T. Fransen, H. Fekete, H. Winkler, R. Schaeffer, F. Sha, K. Riahi, and M. Meinshausen. 2016. Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C. Nature 534:631-639.

Smith, J. B., et al. 2001. Vulnerability to Climate Change and reasons for concern: A Synthesis. Pages 913-967 in J. J. McCarthy, O. F. Canziani, N. A. Leary, D. J. Dokken, and K. S. White, editors. Climate Change 2001. Impacts, Adaptation, and Vulnerability.

Cambridge University Press, Cambridge.

Smith, J. B., et al. 2009. Assessing dangerous climate change through an update of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) ‘reasons for concern’. Proceedings of the National Academy of Sciences 106:4133-4137.

Werken bij het KNMI: the best place to be voor onderzoekers!

Het weer is grillig, de bodem beweegt en het klimaat verandert. Voor onze veiligheid en welvaart moeten we weten welke risico’s en kansen dit oplevert.

En: hoe we ons het beste kunnen voorbereiden.

Die kennis heeft het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) in huis als het nationale kennis- en datacentrum voor weer, klimaat, oceanografie en seismologie. Betrouwbaar, onafhankelijk en gericht op wat Nederland nodig heeft. Voor een veilig Nederland dat voorbereid is op de invloed van weer, klimaat en aardbevingen.

Voorbereiden, waarschuwen en adviseren

In ons dichtbevolkte land van water, wind en dijken leven we al eeuwenlang met de elementen. Nu de aarde opwarmt, de zeespiegel stijgt en extreem weer vaker voorkomt, groeit de kans dat het weer ons onaangenaam verrast.

De weerkamer van het KNMI staat 24/7 paraat om Nederlanders te waarschuwen als er gevaarlijk of extreem weer dreigt. Tijdig, gericht en met oog voor de impact van het verwachte weer.

Uniek onderzoek bij het KNMI

In de R&D vakgroepen van het KNMI wordt gewerkt aan verbetering van het waarneemsysteem en van de modellen.

Unieke expertise ligt op het gebied van satellietmetingen van de atmosferische samenstelling. Het KNMI heeft de wetenschappelijke leiding over het TROPOMI satellietinstrument dat in 2017 succesvol is gelanceerd. TROPOMI is de opvolger van OMI, en brengt de mondiale luchtkwaliteit in kaart. Ook wordt gewerkt aan innovatieve metingen met kleine sensoren op de grond. Op het gebied van modellering wordt gewerkt aan het HARMONIE hogeresolutie model.

Werken bij het KNMI?

Voor onze R&D vakgroepen zoeken we regelmatig onderzoekers, zowel OIO’s als post-doc’s, die een bijdrage willen leveren aan ons internationaal hoog gewaardeerde onderzoek.

Kijk voor onze actuele vacatures op www.werkenvoornederland.nl/knmi.

Evalueren, onderzoek en wetenschap

Na elke gebeurtenis maken we de balans op. We plaatsen incidenten in een bredere context. We willen ervan leren en nieuwe kennis opdoen. Zodat we risico’s preciezer kunnen bepalen en onze kwaliteit als kennisinstituut kunnen waarborgen. Uniek aan het KNMI is de koppeling tussen operationeel en wetenschap. Praktijkervaringen kunnen meteen wetenschappelijk onderzocht worden. Kennis kan direct ingezet worden ten behoeve van de operationele diensten van het KNMI.

Meteorologica 3 - 2019

13

Golfcondities op de Noordzee tijdens de ramp van Moddergat Henk de Bruin (Wageningen Universiteit), Sofia Caires (Deltares) In de Meteorologica van maart 2018 werd een voorbeeld gegeven een toepassing van moderne heranalysetechnieken waarmee de weersituaties tijdens de ramp van Moddergat van maart 1883 werden gereconstrueerd. Bij deze ramp werd bijna de volledige vissersvloot van de Friese dorpen Moddergat en Paesens vernietigd en kwamen bijna alle mannelijke inwoners van deze dorpen om het leven (de Bruin en van den Dool, 2018). In de publicatie stonden de weerkaarten centraal, berekend in het kader van The Twentieth Century Reanalysis Project (Compo et al., 2011). Deze kaarten gaven een indruk van de windvelden, maar bij een ramp als deze zijn de opgetreden golfhoogten nóg belangrijker. Op grond van de windvelden van Compo et al. (2011) is een hindcast uitgevoerd met het operationele Noordzee-golfmodel van Deltares om een beeld te krijgen van de golfcondities tijdens de betreffende stormramp. De tweede auteur heeft in een intern Deltares memo de resultaten beschreven van haar berekeningen (Caires, 2019). Dit artikel is geheel hierop gebaseerd.

Het Golfmodel Zes-uurlijkse meteorologische velden, verkregen op grond van de moderne heranalysetechnieken van Compo et al.

(2011), werden gebruikt om het Simulating WAves Nearshore (SWAN) North Sea model van Deltares, beschreven door Gautier en Caires (2015), aan te drijven. Dit model is gebaseerd op het SWAN-model ontwikkeld op de Universiteit van Delft (Booij et al., 1999). SWAN is een open-source golfmodel en beschikbaar voor meerdere operating systemen; meer informatie hierover is te vinden op de SWAN website (http:// swanmodel.sourceforge.net/).

Figuur 1 toont het voor deze studie geselecteerde gebied alsmede de waterdieptegegevens die als invoer voor SWAN North Sea zijn gebruikt. De resolutie is 1/20º bij 1/30º (circa 3.6 km x 3.6 km). De gebruikte windvelden zoals berekend door Compo et al. (2011) zijn in Figuur 2 weergegeven. Deze windvelden illustreren duidelijk hoe snel de vissersvloot door de storm werd overvallen.

Het model werd gedraaid voor de periode van 1 maart 1883 00 UTC tot en met 10 maart 1883 00 UTC. Alvorens we de berekende informatie over de golftoestand presenteren is het goed enkele ‘vakjargon’ grootheden te bespreken die gebruikt worden bij dit soort golfstudies. In de eerste plaats de significante golfhoogte, Hs (zie

Figuur 1. Geselecteerd deel van het Noordzeegebied met de waterdiepte (in m).

14

Meteorologica 3 - 2019

Kader 1). Van groot belang voor scheepvaart en het ontwerp van schepen is de piekgolfperiode, Tp. Dit is de periode van de meest energierijke golven. Voor visuele informatie over de zeegang (en de deining) is een aparte schaal ingevoerd in analogie met de schaal van Beaufort voor windsnelheid, zie Tabel 1.

Resultaten De berekende significante golfhoogten in het geselecteerde deel van de Noordzee zijn weergegeven in Figuur 3, samen met de berekende gemiddelde golfrichting. Te zien is hoe de significante golfhoogten in het gebied rondom de visgronden van Borkum in korte tijd aangroeiden tot waarden van 6.5 m.

Dit wordt nader geïllustreerd in het bovenste paneel van Figuur 4 waarin voor een locatie ongeveer 30 km ten noorden van Moddergat de berekende significante golfhoogte wordt

Figuur 2. Windvelden van Compo et al. (2011) zoals gebruikt als invoer voor het golfmodel.

getoond voor de periode 3-10 maart 1883. De berekende golfhoogten van 6.5 m betekenen dat er een behoorlijke kans was op individuele golven van 10 meter of hoger. In het middelste paneel van Figuur 4 is de piekgolfperiode Tp geplot. Tijdens het hoogtepunt van de storm was deze 14 seconden. Dat wil zeggen dat er ongeveer vier hoog-energierijke golven per minuut optraden toen de storm op zijn hoogtepunt was.

Discussie De zeecondities tijdens de ramp van Moddergat kunnen worden vergeleken met de golfextremen van het huidige klimaat en ook met de golfcondities tijdens de recente containerramp (begin januari 2019). Hiertoe gebruiken we ERA5 gegevens voor dezelfde locatie als de SWAN-berekeningen (Herschback en Dee, 2016). ERA5 betreft de meest recente heranalyse van het Europese weerinstituut ECMWF. Deze heranalyse dekt alleen de laatste tientallen jaren en bevat Figuur 3. Berekende significante golfhoogte Hs en de gemiddelde golfrichting. ook gegevens over golven. De ERA5 golfcondities tijdens de containerramp van begin januari 2019 zijn weergegeven in Figuur 5. De grafiek laat zien dat tijdens de containerramp de piekwaarde van de significante golfhoogte en piekgolfperiode lager waren dan tijdens de ramp van Moddergat, en ook dat de toename van de golfhoogte minder plotseling was. De herhalingswaarden van de ERA5 significante golfhoogtedata van de 21e eeuw (2000-2018) zijn weergegeven in Figuur 6.

De grafiek laat zien dat op basis van de ERA5-gegevens van de 21e eeuw de piekwaarde van de significante golfhoogte in Figuur 4. Tijdsverloop van de berekende significante golfhoogte Hs (bovenste paneel) en de piekgolfperiode Tp (onderste paneel) voor een locatie 30 km ten noorden van Moddergat in de periode 3 – 10 maart 1883.

Figuur 5. Tijdsverloop van de ERA5 significante golfhoogte Hs (bovenste paneel) en de piekgolfperiode Tp (onderste paneel) voor een locatie 30 km ten noorden van Moddergat in de periode 30 december 2018 – 6 januari 2019.

Figuur 6. Herhalingswaarden van significante golfhoogten berekend met ERA5 voor de periode 2000 – 2018 (*). De gestreepte lijnen geven de bijbehorende betrouwbaarheidsintervallen van 95% weer.

Meteorologica 3 - 2019

15

Schaal

Zeegang

Deining

Golfhoogte (m)

0

Vlak

Geen deining

0

1

Kabbelend

Lage, korte en matige lange deining

0 — 0.10

2

Licht golvend

Lage en lange deining

0.10 — 0.50

3

Golvend

Matig hoge en korte deining

0.50 — 1.25

4

Zee

Matig hoge en matig lange deining

1.25 — 2.50

5

Aanschietende zee

Matig hoge en lange deining

2.50 — 4.00

6

Wilde zee

Hoge en korte deining

4.00 — 6.00

7

Hoge zee

Hoge en matig lange deining

6.00 — 9.00

8

Zeer hoge zee

Hoge en lange deining

9.00 — 14.00

9

Buitengewoon hoge en wilde zee

Dooreenlopende deining

14.00 en meer

Figuur 7. Replica van een schip van de vissersvloot van Moddergat Paesens anno 1883.

de heranalyse (6.46 m) een herhalingstijd heeft van ongeveer 50 jaar.

Slotwoord De berekende golfcondities verkregen met het operationele Noordzee golfmodel van Deltares (Gautier en Caires, 2015) maken aannemelijk dat tijdens de storm van 5 – 6 maart 1883, die de vissersvloot van Moddergat en Paesens trof, golfhoogten van meer dan 10 m hoogte zijn opgetreden en dat de vissersschepen tijdens het toppunt van de storm werden geteisterd door ongeveer vier energierijke golven per minuut.

Het ging daarbij om schepen zoals getoond in Figuur 7. Het is dus niet verwonderlijk dat de meeste schepen van de vissersKader 1 – De significante golfhoogte De significante golfhoogte (Hs) werd ingevoerd door de “Einstein onder de oceanografen”, Walter Munk, als de golfhoogte die een ervaren zeeman kan rapporteren als visuele waarneming (zoals ingevuld in scheepslogboeken). Formeel is Hs gedefinieerd als volgt: uit een gegeven golfhoogtemeetreeks bepaalt men eerst de golfhoogte H1/3 waarvoor geldt dat 1/3 van alle golfhoogtes groter is dan H1/3; het gemiddelde van alle golfhoogtes > H1/3 is dan gelijk aan de significante golfhoogte Hs, zie Figuur 7. Het blijkt dat statistische eigenschappen van de golfhoogten in goede benadering beschreven worden door de verdelingswet van Rayleigh.

Deze geldt met name voor het geval dat de golfenergie geconcentreerd is in een nauwe band rondom de piekwaarde.

Er geldt dan dat één op de acht golven hoger is dan Hs, één op de 100 > 1.5 Hs, en één op de 3000 > 2 Hs (Groen en Dorrestein, 1976).

Tabel 1. Zeegangschaal (ontleend aan nl.wikipedia.org/wiki/zeegang).

vloot tijdens deze storm zijn vergaan.

Literatuur

Booij, N., Ris R.C., and Holthuijsen L.H. ,1999: A third-generation wave model for coastal regions. Part I, Model description and validation. J. Geophys. Res., 104, 7649-7666.

Caires, S., 2019: De golfcondities tijdens de Moddergat ramp, Deltares interne memo 11202255-001-ZKS-0002, 6 maart 2019.

Compo, G. P., et al., 2011: The twentieth century reanalysis project. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 137, 1-28. de Bruin, H. en H van den Dool, 2018: Meteorologica 2018-1, 12-15.

Gautier, C. and S. Caires, 2015: Operational wave model of the Southern North Sea, E-proceedings of the 36th IAHR World Congress, 28 June – 3 July, 2015, The Hague, the Netherlands Groen, P. and R. Dorrestein, 1976: Zeegolven, Opstellen op oceanografisch en maritiem gebied. K.N.M.I., Publ. 111, 11, 126p

Figuur 8. Definitie van de significante golfhoogte Hs. 16

Meteorologica 3 - 2019

Meteorologica 3 - 2019

17

Stadswarmte tijdens een hittegolf vastgelegd met radiosondes in Amsterdam Gert-Jan Steeneveld, Bert Heusinkveld, Oscar Hartogensis (WUR) Steden zijn vaak warmer dan hun omgeving. Dit kan nadelige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid, arbeidsproductiviteit, het energieverbruik, kritieke infrastructuur en de kwaliteit van het drinkwater.

Tijdens de hittegolf van juli 2019 werden zeven beweegbare bruggen op de Amstelroute voor vijf dagen gesloten. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden werd genoodzaakt 45 km aan veendijken in westelijk Utrecht te besproeien om uitdroging en scheuren te voorkomen. Ook werd de jaarlijkse open dag van Ajax wegens de hitte afgelast. Zorgcentra Amsta en Cordaan stelden het hitteplan in werking waardoor moest worden afgezien van wandelingen, en er werd extra op de vocht­inname van cliënten en medewerkers gelet.

18

Meteorologica 3 - 2019

SP

OS

SCH

SCH GD

GD

B

B

SP

OS

SP

OS

SCH GD

SCH

GD

Figuur 1. Ruimtelijk patroon van a) waargenomen minimumtemperatuur in de nacht van 2425 juli 2019, b) maximumtemperatuur op 25 juli 2019, c) tijdreeks van de waargenomen 40 C (SP) locaties in Amsterdam. temperatuur opSpuiplein een patroon aantal C Figuur 1. Ruimtelijk van a) waargenomen minimumtemperatuur in de nacht van 24 Gaasperdam (GD)

35 Osdorp (OS) 25 juli 2019, b) maximumtemperatuur op 25 juli 2019, c) tijdreeks van de waargenomen Schiphol (SCH) 3 temperatuur op een aantal locaties in Amsterdam.

30

3

25

26 - 06

26 - 00

25 - 18

25 - 12

25 - 06

25 - 00

24 - 18

24 - 12

24 - 06

24 - 00

23 - 18

15

23 - 12

20

23 - 06

Eerste resultaten De minimumtemperatuur in Amsterdam in de nacht van 24 naar 25 juli varieert ruimtelijk sterk (Figuur 1a). Waar Schiphol 17.8 ºC als minimum rapporteert, blijft het in vrijwel het gehele bebouwde gebied van Amsterdam boven de 20 ºC (een tropische nacht). In het centrum lagen de minima rond 22 ºC, in het oosten (Zeeburg, Amsterdam-Noord en de Watergraafs-

SP OS

Luchttemperatuur (C)

Methodiek Wageningen Universiteit en het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions onderhouden sinds 2014 een meetnet van 24 weerstations in Amsterdam. De weerstations hangen op 4 m hoogte aan lantaarnpalen in qua bouw en leeftijd contrasterende wijken in de stad. Deze stations meten de luchttemperatuur en -vochtigheid met een VP-3 sensor van Decagon geplaatst in een stralingsscherm. Bovenop het stralingsscherm is een aspiratieventilator geïnstalleerd die wordt aangedreven door twee zonnepanelen. Alle stations zijn tevens uitgerust met een Decagon DS-2 sonische anemometer (Ronda et al., 2018).

De radiosonde waarnemingen zijn uitgevoerd tussen 23 juli 2019 22:00 uur en 24 juli 2019 24.00 uur (lokale tijd). Op deze manier kan de gehele dagelijkse gang worden bepaald, en kan tweemaal het maximale stedelijk warmte-eiland effect worden vastgelegd (circa 2 uur na zonsondergang). Stedelijke waarnemingen zijn verricht op de Dam in Amsterdam, en op het platteland werd gemeten in de polders te Portengen, zo’n 22 km ten zuidoosten van de Dam. De metingen zijn uitgevoerd met een WindSond® radiosonde tot op een hoogte van circa 2.5 km. Dit instrument is uitgerust met een T en RH sensor en met GPS waarmee windsnelheid en -richting wordt bepaald. De profielwaarnemingen worden ondersteund door windobservaties met een Scintec SFASS SODAR opgesteld op het Marineterrein in Amsterdam.

A A

23 - 00

Tijdens hitterecords zoals die van juli 2019 is het interessant om de temperatuur in de stad te kwantificeren. Dit doen we door het temperatuurveld in Amsterdam in 4D te meten. Horizontaal door middel van 24 weerstations die sinds 2014 continu meten met een tijdresolutie van 5 minuten, en verticaal met radiosondes die gedurende een etmaal twee-uurlijks vanaf de Dam en het nabijgelegen platteland zijn opgelaten. Hiermee kunnen we bepalen tot welke hoogte het stedelijk warmte-eiland zich uitstrekt (het zogenaamde cross-overpunt).

Dit artikel bespreekt waarnemingen in Amsterdam van a) de temperaturen op de dag van het landelijk hitterecord op 25 juli 2019 en b) de radiosonde-campagne op 23 en 24 juli 2019.

tijd (dag- uur locale tijd)

Figuur 1. Ruimtelijk patroon van a) waargenomen minimumtemperatuur in de nacht van 24-25 juli 2019, b) maximumtemperatuur op 25 juli 2019, c) tijdreeks van de waargenomen temperatuur op een aantal locaties in Amsterdam.

Figuur 2.Tijdreeks van waargenomen windprofielen (SODAR) boven Amsterdam (Marineterrein) tussen 23 juli 2019 22:00 u en 25 juli 2019 00:00 u lokale tijd.

meer) iets koeler.

De maximumtemperatuur op 25 juli 2019 op de luchthaven Schiphol bedroeg 36.3 ºC, maar de stad is duidelijk warmer. Figuur 1b toont aan dat niet de binnenstad het warmst is, maar de buitenwijken. De hoogste temperatuur werd behaald in Gaasperdam (38.4 ºC) gevolgd door Osdorp (38.3 ºC) en Amstelveen (37.4 ºC). Dit kan worden verklaard door de relatief hoge verhouding tussen gebouwhoogte en straatbreedte in het centrum, waardoor de straten relatief lang in de schaduw liggen. Het weerstation op het natuureiland midden in het IJ haalde de 30 ºC-grens niet eens, omdat de verdamping het

1800

600

1600

Amsterdam

500

hoogte (m)

1400 1200

hoogte (m)

daar won van de voelbare warmtestroom.

Verder is in Figuur 1c (en ook 2) heel duidelijk op 24 juli de doorkomst van een thermische vore te zien die grootschalige zeewind tot ver in het binnenland bracht. Het verschil in doorkomst op Schiphol, Osdorp, vervolgens de binnenstad (Spuiplein) en als laatste Gaasperdam is goed te onderscheiden. De SODAR profielen tonen aan dat de westenwind om 16:00 uur lokale tijd binnenkomt (Figuur 2). Deze tijdelijke aanvoer van lucht van zee zorgde voor een duidelijke temperatuurdaling op de avond van 24 juli. Hierdoor was de nacht van 24-25 juli in open gebieden niet tropisch warm (Tmin rond

1000

Platteland

400 300 200 100 0

800

18

20 22 24 26 28 Potentiële temperatuur (ºC)

22:00 LT

30

24:00 LT

600

04:00 LT 06:00 LT

400

08:00 LT 10:00 LT

200

12:00 LT

0 20

22

24

26 28 30 32 Potentiële temperatuur (ºC)

34

36

38

Figuur 3. Tijdreeks van waargenomen potentiële temperatuur op de Dam in Amsterdam van 23 juli 22:00 uur tot en met 24 juli 12:00 uur. Inzet: potentiële temperatuurprofiel in de stad en op het platteland op 23 juli 22:00 uur.

Meteorologica 3 - 2019

19

18 °C – zie Schiphol). In de binnenstad (onder meer station Spuiplein) was de tijdelijke doormenging door de zeewind minder effectief. In de nacht van 24-25 juli werden daarom vrijwel dezelfde minimumtemperaturen in de stad gerealiseerd als de nacht ervoor.

De radiosondewaarnemingen bestuderen we aan de hand van de potentiële temperatuur, omdat dit een behouden grootheid is voor verticale verplaatsingen in de atmosfeer. Hierdoor kunnen we stabiliteit van de atmosfeer beter inschatten dan met de absolute temperatuur. Als we de radiosonde van 22:00 uur bekijken zien we dat de stad aan de grond een potentiële temperatuur heeft van 24.7 ºC, en dat de laag tot 65 m superadiabatisch van karakter is (Figuur 3). Daarboven neemt de temperatuur toe, met een sterke inversie net onder het 200 m niveau. Gedurende de nacht koelt het oppervlak af tot 21.5 ºC om 6.00 uur en de inversie wordt gedurende de nacht versterkt door advectie van warme lucht uit het zuiden. Gedurende de campagne neemt in de vrije atmosfeer de temperatuur met ruim 4 ºC toe, waarvan het grootste deel in de nacht. Op de inversie ontstaat ook een sterk nachtelijk windmaximum (Figuur 2). In de vroege ochtend zien we dat ondanks de opwarming vanaf de grond de sterke inversie maar moeilijk opbreekt. Om 10.00 uur was dat nog zeker niet het geval. Het SODAR signaal toont pas een sterke doormenging rond 12.00 uur. De unieke combinatie van een hoge instraling en een sterke inversie heeft uiteraard nadelige gevolgen voor de luchtkwaliteit.

Het platteland ontwikkelt in de avond van 24 juli om 22:00 uur al snel een stralingsinversie (oppervlaktetemperatuur 19.6 ºC) terwijl de potentiële temperatuur in de stad dan

nog 24.7 ºC bedraagt – een stedelijk warmte-eiland van 5 ºC (Figuur 3, inzet)! Ook zien we dat de temperaturen van stad en platteland elkaar op circa 76 m hoogte kruisen: het crossover punt!

Meer informatie Scan onderstaande QR-code voor een video.

Dankwoord De auteurs danken Sophie van der Horst, Fidessa Wijnholds, Brian Verhoeven, Aristofanis Tsiringakis, Marieke Reijneker en het AMS Institute team voor hun inzet tijdens de meetcampagne. Dit onderzoek is onderdeel van het Amsterdam Atmospheric Monitoring Supersite en is mede mogelijk gemaakt door het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (https://www.ams-institute.org/) en NWO project 864.14.007.

Referenties

Ronda, R.J., G.J. Steeneveld, B.G. Heusinkveld, J. Attema, B. Holtslag, 2018: Numerieke weersverwachtingen op buurtniveau voor Amsterdam. Meteorologica, 27 (2), 4-8.

Programme NVBM Autumn Symposium 2019

Atmospheric Circulation and Climate Changes

09.30 Walk in

10.00 GertGert-Jan Steeneveld (NVBM): Opening 10.05 Rein Haarsma (KNMI): Circulation Circulation change in high resolution global climate models 10.40 Michiel Baatsen(IMAU): Circulation and heat distribution in an extreme greenhouse climate during the Eocene 11.15 Coffee and tea break 11.45 Karin van der Wiel (KNMI) : Dynamics of the atmospheric diagonal Convergence Zone over the South Pacific 12.20 Eveline van der Linden (Wageningen University): The role of circulation changes in European drought projections 12.55 Lunch 14.00 Paul Williams (Reading University) : Changing atmospheric circulation patterns: Impacts on flight routes and turbulence 14.3 14.35 Paul de Witte (Dutch Air Force): The challe challeenges of climate change for the Dutch Armed Forces 15.10 15.10 Coffee and tea break 15.30 15.30 Peter Kerkmans (Vattenfall) (Vattenfall): Impact of weather changes on energy supplies in Europe, now and in the near future 16.05 16.05 Closure and Drinks Date: Friday 29 November 2019 Venue: Utrecht University, Booth room, Heidelberglaan 3, Utrecht (Science Park).

Free for NVBM members and students, NonNon-members 50 euro.

Please register before 24 November 2019 at www.nvbm.nl or bestuur@nvbm.nl

20

Meteorologica 3 - 2019

Bachelor of Science

Soil, Water and Atmosphere

Master of Science in

Meteorology and Air Quality

Wageningen University Meteorology and Air Quality www.maq.wur.nl

Contact: Arnold Moene arnold.moene@wur.nl

Information: BSc: www.wur.nl/bbw MSc: www.wur.nl/mee

Meteorologica 3 - 2019

21

Hittegolf Huug van den Dool

Normaal is het ‘s zomers ‘komkommertijd’ voor de media.

Maar dit jaar valt er heel wat te schrijven. Zoals een Elfstedentocht die werd verzwommen (zeer verbazingwekkend in die smalle slootjes), velerlei wereldkampioenschappen (voetbal voor dames, voetbal voor daklozen (nee niet bij AZ), cricket), Boris Brexit, Trump Tweet, klimaatakkoord in Nederland en, u raadt het al, speculatie over een op handen zijnde “hittegolf.”

Maar ja, wat is nu precies een hittegolf? Goeie vraag. In Nederland spreekt men van een “landelijke” hittegolf indien (in De Bilt!!) Tx ≥ 25 °C gedurende vijf (of meer) dagen waarvan drie Tx ≥ 30 °C. Een onding van een definitie. Maar goed, zonder definitie zijn we nergens, of wel soms? In 1976 was ik een der KNMI-ers die een rapport volschreven over de zomer van 1976. Lang, droog en heet. Het woord hittegolf komt er niet in voor, iets dat nu onvoorstelbaar is. Bedenk dat er in mijn jeugd (jaren 1950 en 1960) geen hittegolven bestonden, ook zoiets idioots. Dus was er toen geen enkele urgentie om de definitie van hittegolf (ddvh) op orde te hebben (voor zover dat überhaupt nodig is). Mijn ouders spraken al die koele jaren vol heimwee over die prachtige zomers van voor de oorlog (en die van 1947 natuurlijk, mijn geboortejaar).

In ons vak is niet alles exact gedefinieerd. We weten vaak wel wat er wordt bedoeld. Wat is een warme middag? Ook in mijn koele jeugd was het best wel eens erg warm in de bruine keet die onze HBS heette te zijn. “Als de mussen dood van het dak vallen” mochten we van onze wiskundeleraar klagen over warm weer. Hij gaf in zijn driedelig zwart pak tevens creatief les over Nederlandse literatuur. Hildebrand in Camera Obscura heeft het over een middag “zoo heet en zoo brandend, dat de mosschen op het dak gaapten.”

Hittegolf. Waar, wanneer, waarom en door wie? Een mooi Nederlands woord, waarvan de betekenis natuurlijk duidelijk is: een lange, onplezierig warme periode. Via Delpher kan men zoeken naar het gebruik van het woord hittegolf. Nauwelijks gebruikt in de 19de eeuw maak ik uit mijn minuscuul onderzoekje op. Wel te pas en te onpas in de vroege 20ste eeuw. In de literatuur voor weerfanaten, Hemel en Dampkring (H&D), komt het woord hittegolf een keer of 10 voor in de periode tot WOII. In het augustus nummer van 1922 schrijft de KNMI-er Hartman over “De hittegolf van Mei 1922.” Bij latere warme zomers schrijft ook M. Pinkhof over hittegolven. Hartman en Pinkhof benoemen alle elementen ervan, namelijk de duur of persistentie, de hoogste waarden, het gemiddelde over X dagen, maar ook de hoge nachtelijke minima, het drukkend karakter, de ruimtelijke verdeling binnen Nederland, en een verlangen om hittegolven te vergelijken. Van Everdingen schrijft in 1941 over hitteperioden; ja wat moet die golf eigenlijk?

Als iets erg geslaagd is claimen velen de vader van het succes te zijn. In die zin is ddvh een trieste wees. Kom er maar eens achter wie dat heeft bedacht en wanneer; niemand is er trots op, blijkbaar. Ddvh kan ook niet op een regenachtige middag uit de basisvergelijkingen worden afgeleid. Ik heb dagen gezocht en niets gevonden. Ik heb ook m’n kennissen gevraagd, maar niemand die het zo gauw wist. Uiteindelijk vond ik zelf iets: in de zoveelste druk van Buismans ‘Weer of geen weer’ uit 1978 staat een lijst van hittegolven en een voetnoot legt hij uit dat ddvh van Cannegieter afkomstig is (werkzaam aan het KNMI vanaf ~1910, en hoofddirecteur tijdens 1938–1945). De combinatie van hittegolf en Cannegieter in Google levert nóg iets 22

Meteorologica 3 - 2019

op: in een krant van begin augustus 1990 staat (exact als in de voetnoot van Buisman) “Cannegieter... sprak van een hittegolf als er vijf opeenvolgende zomerse dagen zijn waarvan drie tropische...” Er wordt in beide (secundaire) bronnen bijna identiek gesproken over een alternatief (of afzwakking) die Cannegieter ook zou hebben gehanteerd, namelijk zeven zomerse dagen achter elkaar, dat wil zeggen, zonder nadere eisen over tropische dagen binnen die periode. Helaas ken ik geen referentie voor de aan Cannegieter toegeschreven definitie(s). U wel?

Een aantal van mijn kennissen, onbekend met het Cannegieter aspect van de zaak, weten te melden dat de huidige definitie stamt uit de jaren 1980, toen de sterk toegenomen interactie met de media ertoe leidde dat verschillende ddvh-varianten die werden gebruikt door een legertje interviewbare KNMI-ers tot verwarring leidden in de pers en een KNMI-voorlichter toen zelf de knoop maar heeft doorgehakt. Het landelijke versus De Bilt aspect? Ook een verhaal zonder enige referentie.

Als ik mag gokken denk ik dat ddvh is ontstaan in 1947.

Niet dat ik een definitie expliciet in H&D kan vinden, maar in dat jaar, naar aanleiding van de super-warme zomer, schrijven Labrijn, Levert, Braak, ten Kate en ook Cannegieter creatief over dit onderwerp. In zijn overzicht van de zomer van 1947 schrijft Levert met naam en toenaam over de vier hittegolven dat jaar, iets wat ook de pers haalt. En er is in die periode een commissie onder leiding van Braak die aanbevelingen doet over zomer en winter getallen en dergelijke. Sommige van de aanbevelingen zijn overgenomen (Hellmann getal), andere vergeten tot de actualiteit plus gedoe met media het onderwerp weer oprakelt.

Ik woon sinds 1982 nabij Washington DC. Het is hier normaliter erg warm en vochtig in de zomer, zuchtend onder een volgens de Nederlandse definitie nooit eindigende hittegolf.

Eén hittegolf is niet indrukwekkend, maar met strategisch geplaatste koele dagen ertussendoor worden het er vanzelf 10!

Van een definitie ter plaatse heb ik nooit iets gemerkt, al wordt er wel gesproken (ge-oh-ed) over heat wave (de letterlijke vertaling van hittegolf, of omgekeerd). Op TV gebruiken weerlieden gretig de heat index, dat wil zeggen de gevoelstemperatuur die temperatuur en vochtigheid combineert. De heat index wordt makkelijk 5-10 graden hoger dan de gewone temperatuur, dus dat gaat er in als koek bij media die geregeerd worden door trapezewerk op de overtreffende trap. Sommige TV-casters hebben verder hun eigen definities die vaak met ronde getallen werken, dat wil zeggen X dagen boven 90 Fahrenheit, of de weinige dagen met Tx ≥ 100 °F als ook in Washington de mosschen gaapen op het dak. Mythische getallen die zinloos afhangen van de eenheden die we toevallig gebruiken. En ook een andere irritatie, namelijk dat 100 °F niet telt voor de boeken, tenzij waargenomen op DCA (National Airport), dat dus dezelfde rol speelt als De Bilt in Nederland. Mijn eigen familie lacht zich scheel als ze horen dat een landelijke hittegolf wordt bepaald door die ene meting bij het KNMI. Zo’n jaar of tien geleden werd mijn werkplek bezocht door een missionaris uit Australië. Zijn missie was ddvh. Veel glazige blikken in het gehoor, want in de Verenigde Staten laat niemand zich de wet voorschrijven. Voor een verslag van deze hopeloze zaak, zie en.wikipedia.org/wiki/Heat_wave.

Met dank aan de heren de Brui(j)n, Mureau, Schuurmans, van Oldenborgh en Geurts.

WAGENINGEN UNIVERSITY & RESEARCH

Symposium at Wageningen University, October 10, 2019 on the occasion of the farewell of Bert Holtslag as Chair of Meteorology Venue: LUMEN, meeting room 1+2, Droevendaalsesteeg 3a, 6708 PB Wageningen Please confirm your attendance by October 1st, 2019 by sending an email to Sandra .vanEe@wur.nl

10.00

Welcome

10.20

Introduction by the new Chair: Jordi Vila [Wageningen Univ)

10.30

Atmospheric Modelling and Forecasting: Anton Beljaars [ECMWF)

11.00

Observing Dutch Boundary Layers: Fred Bosveld [KNMI)

11.30

Stable Boundary Layers: Bas van de Wiel [TU Delft)

12.00

Discussion and Lunch Break

13.00

Complex Boundary Layers: Mathias Rotach [Univ of Innsbruck)

13.30

Wind Energy Meteorology: Sukanta Basu [TU Delft)

14.00

Urban Meteorology: Gert-Jan Steeneveld [Wageningen Univ)

14.30

Discussion and Concluding Remarks

15.00

Adjourn and travel to Main Auditorium

16.00

Farewell Address by Bert Holtslag

17.00

Reception

Main Auditorium Wageningen University, Generaal Foulkesweg 1, 6703 BG Wager'iin§er'i

GABE�

Meteorologica 3 - 2019

23

WEERMUZIEK Het ritme van de regen Harry Geurts (KNMI, voormalig persvoorlichter) Regen als inspiratiebron Over weinig weersverschijnselen wordt zo vaak gezongen als de regen. It’s raining again, Who stops the rain, Purple rain, A hard rain is gonna fall, Raindrops keep fallin on my head, I’m singing in the rain, It never rains in Southern California, Raining in my heart…

The sun is out, the sky is blue.

There’s not a cloud to spoil the view.

But it’s raining, raining in my heart.

The weatherman says “Clear today.”

He doesn’t know you’ve gone away.

And it’s raining, raining in my heart.

Buddy Holly, 1958 U kunt deze songs vast neuriën en het zou me niet verbazen als er een top honderd of zelfs meer van te maken is. Met wat mij betreft de langdurige regen in de onweersbui van Riders on the Storm van The Doors op nummer één. Natuurlijk mag ook Rob de Nijs niet ontbreken. Hij maakte begin jaren zestig zijn debuut met de song Ritme van de regen, een klassieker.

“Zachtjes tikt de regen op mijn zolderraam, ’t ritme van de eenzaamheid. Die regen zegt wij waren zo gelukkig saam, maar nu is dat verleden tijd. De regen valt bij stromen, ’t is een trieste dag want je liet me staan alleen. Ik ken nu de betekenis van tegenslag, omdat je met m’n hart verdween.”

Ritme van de regen, Rob de Nijs, 1963 Rob de Nijs slaat de spijker op de kop: de tikkende regen die een droevig gevoel van eenzaamheid oproept. Regen als stemmingmaker. Het monotone regengeluid is dan ook bij uitstek geschikt voor meditatie. Er bestaan tal van new age opnamen waarin het aanhoudend regent die gebruikt kunnen worden om in slaap te vallen. Regen speelt al door de eeuwen heen een rol in de muziek en is ook een belangrijk thema in de klassieken.

Zo schreef Johann Sebastian Bach 300 jaar geleden de cantate Gleich wie der Regen und Schnee vom Himmel fällt.

Je herkent in de beweeglijke muziek de vallende regen die de aarde bevochtigt, vruchtbaar maakt en goed is voor het gewas.

De Zweedse componist Hugo Alfvén, oom van natuurkundige en nobelprijswinnaar Hannes Alfvén, schreef in de twintigste eeuw Sommarregn (zomerregen), een romantisch orkeststuk uit het ballet de Bergkoning, en de Amerikaan Samuel Barber componeerde het lied Rain has fallen. De inleidende pianoklanken suggereren de vallende regen.

Rain has fallen all the day O come among the laden trees: The leaves lie thick upon the way Of mem’ries Three songs, opus 10, van Samuel Barber (tekst: James Joyce)

Figuur 1. Partituur van de regendruppelprelude van F. Chopin.

24

Meteorologica 3 - 2019

Waarom Chopin de regen niet wilde horen De misschien wel bekendste regenmuziek komt van Frédéric Chopin (1810-1849). Hij componeerde pianomuziek die bekend staat als de regendruppel, een van zijn 24 preludes voor piano solo. De componist schreef het stuk in de winter van 1838 op Mallorca. De Franse schrijfster George Sand had haar zieke minnaar meegenomen naar het eiland in de hoop dat het warme klimaat en het mediterrane leven hem goed zou doen. Maar dat viel tegen. Chopin werd steeds zieker, leek aan tuberculose te lijden (wat later werd betwijfeld) en stierf op 39-jarige leeftijd. Vanwege besmettingsgevaar vertrokken de overwinteraars naar een klooster in het hooggelegen plaatsje Valldemossa waar koud en guur weer de toon aangaf. Toen Sand en haar zoon een dagje gingen shoppen in de stad begon het zo hard te regenen dat ze amper terug konden komen. Chopin was alleen thuis achtergebleven en maakte zich grote zorgen. Hij kreeg last van angstvisioenen waarin hij zelf aan het verdrinken was. Uit wanhoop nam de grote meester achter de piano plaats en componeerde de prelude die bekend is geworden als de regendruppel. Toen Sand veilig was thuisgekomen

Figuur 2. Tienerzoon Maurice maakte deze schets van het huis (huis van de wind) op Palma de Mallorca waar George Sand en Frédéric Chopin verbleven.

en hij het stuk voor haar speelde meende zij het ritmische patroon van de regen te herkennen. In haar memoires schrijft George Sand dat “de compositie vol was van regendruppels die weergalmden op de welluidende dakpannen van het klooster.” Naar aanleiding van haar omschrijving noemde dirigent Hans van Bülow (1830-1894) dit werk de regendruppelprelude. Aan hem hebben we dus de uiteindelijke benaming te danken. Chopin ontkende echter dat hij de regen had verklankt: “muziek is geen imitatie van de natuur voor het oor!”

Daarmee opende Chopin de eeuwenoude discussie of muziek een kunst is die de werkelijkheid nabootst en een verhaal vertelt. Marlies de Munck, docente muziekfilosofie aan de Universiteit Antwerpen, schreef er een essay over: “Waarom Chopin de regen niet wilde horen” (Uitgeverij Letterwerk, Borgerhout, 2017). In haar slotconclusie geeft zij geen eenduidig antwoord op de vraag of een verhaal al dan niet iets toevoegt aan de luisterervaring. Verschillende opvattingen kunnen naast elkaar bestaan. Waarom ook niet? Voor het luistergenot kan het juist een verrijking zijn als er betekenis aan de muziek wordt gegeven en de muziek een verhaal vertelt. Je krijgt niet voor niks bij een klassiek concert een programmaboekje met achtergrondinformatie over de stukken die gespeeld worden.

Tranenregen Regen roept de mooiste muzikale verhalen op, vaak melancholisch. Neem Jardins sous la Pluie uit 1902 -1903 van Claude Debussy. De componist verklankt in dit stuk voor piano gebaseerd op een Frans volksliedje (Nous n’irons plus au bois) de ruisende regen en wind in een tuin tijdens zijn verblijf in het pittoreske Orbec in Normandië. Bij Darius Milhaud staat

in Poème Romantique uit 1914 de regen symbool voor tranen door liefdesverdriet. Het lied is gebaseerd op een tekst van de Indiase dichter en wijsgeer Rabindranath Tagore: “Het regent pijpenstelen. Een vrouw voelt zich letterlijk buitengesloten als de man niet thuis geeft. Hoe komt zij de duistere regendag door zonder zijn gezicht te zien?” De twintigste-eeuwse Italiaanse componist Ottorino Resphigi schreef het regenlied Pioggia waarin het plenst in een tuin vol geurende bloemen. Ook Johannes Brahms schreef een tweetal weemoedige regenliederen: Regenlied en Abendregen. De Rus Igor Stravinsky moest er niks van hebben en toen hem gevaagd werd wat hij van Brahms vond was zijn antwoord: “teveel regenliederen.” Onzin, want zoveel verwijzingen naar de regen zijn in het omvangrijke oeuvre van Brahms niet te vinden. De benaming treffen we alleen nog in een sonate voor viool en piano die hij baseerde op een thema van de regenliederen. Deze regenliedsonate schreef Brahms in de zomer van 1879 in zijn vakantieverblijf aan de Oostenrijkse Wörthersee. Een zonovergoten plek waar je niet aan regen denkt, en over meteorologische regen gaat het stuk dan ook niet. Hij droeg het werk op aan Clara Schumann die kort daarvoor haar zoon had verloren. In het derde deel van de sonate zijn met wat fantasie in de dialoog tussen viool en piano tranen van verdriet als druppels te herkennen.

Ook in Le Temps et la Pluie van de Nieuw-Zeelandse componist en slagwerker Gaerth Farr (1968) is de regen bedoeld als een soort klaagzang. Hij schreef het instrumentale werk It looks like rain voor de slachtoffers van radioactieve neerslag door Franse kernproeven in de wateren rond Nieuw-Zeeland. Hij componeerde dit in opdracht van Musicians Against Nuclear Arms voor een concert in Wellington Meteorologica 3 - 2019

25

Figuur 3. Het huis in Orbec in Normandië waar Debussy Jardins sous la Pluie schreef.

in 1995 ten bate van het Greenpeace-schip Rainbow Warrior.

Muzikale dochter van een meteoroloog Nog recenter, in 2012, ging in de Verenigde Staten het saxofoonconcert About Rain On It van Kristin Kuster (1973) in première. De componiste schrijft in haar toelichting: “I love rain. . . In this music, I freeze an instant of imagined rain, fully static, non-passing, and still. After the rain, there is newness and joy.” Kristin Kuster groeide op in Boulder waar ze samen met haar vader onweersbuien observeerde. Pa was meteoroloog die zijn passie voor het weer deelde met zijn muzikale dochter. “When it rains I am with him, and I love the weather too,” schrijft ze in de toelichting bij deze muziek. Ze schreef ook Rain Chain voor vibrafoon solo over stromend water. “After the rain, I ran out to watch the water fall – sometimes fast, sometimes slow, it ebbed and flowed in a dance down the chain.”

Stromende regen is niet alleen een bron van inspiratie voor componisten maar kan de beleving van muziek ook beïnvloeden. De regen op het dak van de concertzaal kan zoveel lawaai maken dat de muziek flink verstoord wordt. Ik heb het al vaak meegemaakt en daarbij gemerkt dat het weer de aandacht voor de muziek behoorlijk kan afleiden. Zeker voor de schrijver dezes met een passie voor zowel muziek als voor het weer (Figuur 4).

Waterballet bij Salzburger Festpiele Het weer kan een enorme impact hebben, ook op de uitvoering van muziek. E en optreden van de Russische pianist Grigory Sokolov op 8 augustus 2018 te Salzburg moest worden onderbroken omdat het regenwater vanaf het dak van het Festspielhaus de zaal instroomde (zie het filmpje “Regen im Festspielhaus” op twitter BR-Klassik). Het was zover bekend de eerste keer dat de Salzburger Festspiele moesten worden 26

Meteorologica 3 - 2019

onderbroken vanwege de regen. En dat in een van de droogste zomers in de geschiedenis. Overigens speelde de pianist onverstoorbaar door terwijl een deel van zijn publiek een nat pak kreeg en ondanks alle rumoer in de zaal. Pas in de pauze werd de pianist verteld wat er was gebeurd. Ondertussen werd het gat in het plafond gedicht en na een extra lange pauze kon Sokolov weer plaatsnemen aan de vleugel. U raadt het al: hij verraste zijn publiek met de regendruppelprelude van Chopin en speelde uiteindelijk liefst zes toegiften als tegemoetkoming. Dankzij de regen werd het een historische avond.

Figuur 4. Muziek met regen zoals te horen op youtube.com. Gebruik de zoekterm "muziek met regen" voor mooie regenmuziek. (foto: pixabay. com).

Dodelijke hitte Rein Haarsma (KNMI) De recente hittegolf in Nederland van 24 en 25 juli met maximumtemperaturen van boven de 40 graden ontwrichtte de Nederlandse samenleving. Het nationale hitteplan kwam in werking en veel mensen, vooral ouderen, hadden het zwaar tijdens deze dagen. Er stierven tijdens deze hittegolf gemiddeld meer ouderen boven de tachtig met een zwakke gezondheid (nos.nl/artikel/2296839-400-extra-doden-tijdenshittegolf-veel-tachtigplussers-overleden.html). Voor gezonde mensen is een hittegolf vervelend, maar niet bedreigend, mits voldoende voorzorgmaatregelen genomen worden, zoals veel drinken en niet te grote lichamelijke inspanning. Wanneer wordt een hittegolf voor gezonde mensen niet alleen vervelend, maar ook bedreigend?

Bij een te hoge luchttemperatuur kan het lichaam niet meer afkoelen en stijgt de lichaamstemperatuur tot boven de 37 graden. Afkoeling van het lichaam gebeurt voornamelijk door zweten. De energie die nodig is om het zweet te verdampen wordt aan het lichaam onttrokken zodat de lichaamstemperatuur constant blijft. De natteboltemperatuur is de temperatuur die een nat voorwerp, dat zich in een luchtstroom bevindt, ten gevolge van die verdamping aanneemt. Hoe droger de lucht, hoe groter het verschil tussen de nattebol- en de ‘gewone’ luchttemperatuur. Bij een volledig verzadigde atmosfeer is er geen verschil. Wanneer de natteboltemperatuur hoger is dan 35 graden wordt de hitte dodelijk (Sherwood en Huber, (2010): het lichaam kan dan niet meer afkoelen door zweten.

Mensen die aan dergelijke temperaturen blootgesteld worden sterven doorgaans binnen enkele uren. In Nederland waren we tijdens de hittegolf in juli gelukkig daar nog ver van verwijderd. De natteboltemperatuur bereikte in het zuiden waarden rond de 22 tot 25 graden. De oorsprong van de hitte was droge en hete Saharalucht die naar Nederland werd geadvecteerd (zie ook het klimaatbericht: https://www.knmi.nl/over-hetknmi/nieuws/absolute-temperatuurrecords-door-saharahitte, waardoor de natteboltemperatuur in onze regio niet extreem hoog werd. Ook in andere landen, met een veel warmer en ook vochtiger klimaat, waar temperaturen van boven de 40 graden veel vaker voorkomen, worden dodelijke natteboltemperaturen in het huidige klimaat niet bereikt.

Kan dit gaan veranderen in een opwarmend klimaat en ontstaan er dan gebieden waar hittegolven dodelijk worden?

Recentelijk hebben Im et al. (2017) de kans op dergelijke extreme dodelijke hittegolven in een toekomstig klimaat onderzocht. Voor het ‘business-as-usual’ scenario blijkt, vol-

gens hun studie, dat, aan het eind van deze eeuw, dodelijke hittegolven met natteboltemperaturen boven de 35 graden, een bedreiging voor het vochtige en warme Zuid-Azië gaan vormen (Figuur 1). Mensen moeten dan schuilen in koele ruimtes met airconditioning of andere vormen van koeling toepassen, maar dat zou, voor dit dichtbevolkte deel van de wereld, een gigantische operatie worden, te vergelijken met die voor een tropische cycloon. Daarbij komt dat een hittegolf een veel grotere ruimtelijke schaal en tijdsduur kan hebben dan een tropische cycloon. Hoge natteboltemperaturen zijn niet alleen bedreigend voor de mens, maar voor alle zoogdieren. Dat realiserend worden dit soort extreme hittegolven, met mogelijke een massale sterfte onder zoogdieren en een volledig ontwricht ecosysteem, een apocalyptisch scenario.

Bij een minder sterke opwarming van de aarde blijft de kans op dodelijke hittegolven in Zuid-Azië gering. Het Nederlands klimaat blijft in alle scenario’s daarvan ver verwijderd.

Referenties

S. C. Sherwood, M. Huber, An adaptability limit to climate change due to heat stress.

Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 107, 9552–9555 (2010).

E.-S. Im, J. S. Pal, E. A. B. Eltahir, Deadly heat waves projected in the densely populated agricultural regions of South Asia. Sci. Adv. 3, e1603322 (2017).

Figuur 1. Maximale natteboltemperatuur voor het huidige klimaat (links), aan het eind van deze eeuw voor het RCP4.5 en RCP8.5 (“business as usual”) scenario (midden en rechts) (Im et al. 2017).

Meteorologica 3 - 2019

27

KLIMAATOVERZICHT De extreme hitte van eind juli 2019 Geert Jan van Oldenborgh (KNMI) De hete dagen eind juli in Nederland en omringende landen waren uitzonderlijk. In een gebied van Frankrijk tot Noorwegen en tussen oostelijk Engeland en westelijk Duitsland werden nieuwe records in de maximumtemperatuur verbroken (Figuur 1). Samen met collega’s uit Frankrijk, Engeland, Duitsland en Zwitserland heb ik een attributiestudie uitgevoerd, en de bijdrage van de opwarming van de aarde door de mens aan de extreme temperaturen berekend (Vautard et al., 2019). De uitkomst is dat in Nederland en Frankrijk de hitte zonder het versterkte broeikaseffect zeer onwaarschijnlijk zou zijn geweest en dat hittegolven nu zo’n drie graden warmer zijn dan rond 1900. Het probleem is dat de meeste klimaatmodellen slechts de helft van deze opwarming aan klimaatverandering toeschrijven, dus óf de andere helft van de waargenomen trend heeft een andere oorzaak óf deze modellen bevatten systematische fouten in het representeren van hitteHittegolven de maat nemen De officiële KNMI definitie van een hittegolf heeft beperkingen, zowel om de oorzaken als de gevolgen te bestuderen.

Deze definitie maakt namelijk geen onderscheid tussen hele warme dagen en hittegolven die de drempelwaarde maar nèt bereiken. Een maat die dat wel doet is de temperatuur van de warmste driedaags gemiddelde periode van het jaar. Let wel, hiervan kun je er per definitie maar één per jaar hebben (zoals dit jaar), terwijl je meerdere hittegolven per jaar kunt hebben. De tijdschaal van drie dagen is gekozen omdat voor de gezondheidsrisico’s een langer durende hittegolf onevenredig meer impact heeft dan een enkele warme dag. Het maakt hiervoor niet uit of we de driedaags gemiddelde maximumtemperatuur (TX3x) of de daggemiddelde temperatuur (TG3x) nemen, waarin ook warme nachten worden meegewogen. Tot nu toe analyseerden we meestal TX3x omdat we meenden dat deze variabele beter aansloot bij de communicatie van een hittegolf, waarbij de nadruk vaak op de maximumtemperaturen ligt. Dit jaar besloten we om TG3x te gebruiken, voornamelijk omdat deze grootheid minder gevoelig is voor details zoals de mate van beschutting in de omgeving van de instrumenten.

TG3x is dus beter voorspelbaar dan TX3x en we verwachten daarom dat TG3x ook beter door klimaatmodellen zal worden gesimuleerd.

Modellen en hittegolven Weermodellen hebben grote moeite om hitte goed te representeren. Het ECMWF model voorspelde in juli nog regelmatig een graad lagere maximumtemperaturen dan waargenomen. De daggemiddelde temperatuur werd door dit model echter veel beter voorspeld. De laatste versie van het KNMI HARMONIE model voorspelde ook de maximumtemperatuur goed, tot op een paar tienden van een graad (zie het artikel van Mureau et al. op pagina 4).

Klimaatmodellen, die een lagere resolutie hebben vergeleken met weermodellen en daardoor ook “grovere” parameterisaties gebruiken, hebben vaak moeite om hittegolven goed te simuleren. We zien dat de meeste modellen de variabiliteit overschatten: de jaar op jaar verschillen in hittegolven in de modellen zijn groter dan in de werkelijkheid. De modellen onderschatten tevens sterke hittegolven in Frankrijk en andere regio’s waar bodemvocht een grote rol speelt. In dit soort gebieden versterkt de uitdroging van de bodem de hittegolven.

In sommige klimaatmodellen ligt deze zone te ver naar het 28

Meteorologica 3 - 2019

Figuur 1. Rangorde van de hoogste maximumtemperatuur van het jaar (TXx) van 2019 (tot en met augustus) in de E-OBS dataset 1950-2019.

In de donkerrode gebieden was in 2019 een nieuw record gevestigd. Dit is inclusief de hitte van eind juni in Zuid Europa (ook een WWA analyse).

noorden vanwege een warme en droge bias. We hebben voor de analyse in deze bijdrage alleen de modellen geselecteerd waarvan de schaal- en vormparameters van de waarschijnlijkheidsverdelingen binnen de onzekerheidsmarges van de waarnemingen vallen.

Trends in de waarnemingen De waarnemingen (gehomogeniseerde reeks) laten een heel sterke toename van de temperatuur van hittegolven (TG3x) zien. In De Bilt bedraagt deze 2.7 ± 0.8 graad opwarming per graad mondiale opwarming, oftewel 2.9 ± 1.0 ºC vanaf 1900 tot op heden. (Voor degenen die de homogenisatie van de temperatuurreeksen niet vertrouwen: een fit vanaf dat jaar geeft zelfs een iets hogere trend.) Dit is bepaald zonder de waarde van 2019 mee te nemen. Er zijn goede argumenten om dat wel te doen: we hebben het station De Bilt niet uitgekozen omdat het er het warmst was maar nemen het altijd mee. Inclusief 2019 vinden we een stijging van 3.1 ± 1.0 ºC van 1900 tot en met 2019.

Dit is in de ons omringende landen niet anders. Voor het vliegveld van Lille (1945 - heden) als proxy voor Parijs zonder verstedelijking vinden we een stijging van 3.5 ± 1.2 ºC

3-day mean De Bilt (tg260 max1 3v anom)

De Bilt 1901:2018 32

26

30

24

28

22

TG3x [Celsius]

max tg [Celsius]

28

20 18 16 1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

Figuur 2. Hoogste driedaags gemiddelde daggemiddelde temperatuur van het jaar in De Bilt. In 2019 bedroeg deze waarde 28.0 ºC. De groene lijn geeft het 10-jaar lopend gemiddelde. Bron: KNMI.

geëxtrapoleerd naar 1900–2019. Cambridge Botanical Gardens (1911 – heden, aangevuld met Cambridge NIAB) laat een stijging zien van 2.3 ± 0.9 ºC zien en voor het landelijke station Weilerswist-Lommersum in Duitsland (1937 – heden) bedraagt de stijging 3.4 ± 1.2 ºC vanaf 1900. Het KMI heeft de dagelijkse reeks voor Ukkel ter beschikking gesteld die op basis van lange parallelmetingen en zonneschijnmetingen gecorrigeerd is voor de overgang van een open naar gesloten Stephensonhut in 1983. De overgang levert verschillen tot twee graden op, juist op de warmste dagen was de open Stephensonhut veel warmer vanwege gereflecteerde zonnestraling, vergelijkbaar met de bevindingen bij de pagodehut in De Bilt.

De gehomogeniseerde reeks heeft een stijging van 2.7 ± 1.0 ºC ten opzichte van 1900 zonder 2019, en 2.9 ± 1.0 ºC als we 2019 wel meenemen, in lijn met de waardes voor Lille en De Bilt.

Herhalingstijden Een van de opvallende conclusies van eerdere studies naar hittegolven in Europa was dat deze helemaal niet meer zo zeldzaam zijn, juist vanwege de opwaartse temperatuurtrend.

Meestal kwam men uit op een kans van zo’n 10% per jaar.

Dit is zeker niet het geval voor de extreme warmte in juli: in Nederland, België en Noord-Frankrijk is deze hittegolf zelfs met de sterke opwarmtrends nog steeds een zeldzame gebeurtenis met herhalingstijden rond de 70 jaar (ondergrens van ongeveer 20 jaar). Zelfs in het huidige, veel warmere klimaat dus niet een gebeurtenis die we snel nog een keer kunnen verwachten. In Duitsland en Engeland was deze hittegolf overigens minder uitzonderlijk.

Figuur 3 laat zien hoe de herhalingstijden in De Bilt zijn veranderd. De paarse lijn geeft de waarneming van 2019 aan: de hoogste driedaags gemiddelde temperatuur was 28.0 ºC. De rode lijnen geven de fit aan voor het jaar 2019. De snijpunten met de paarse lijn geven de herhalingstijd en onzekerheid in 2019 aan: 70 jaar, met een ondergrens van 20 jaar. De waarnemingen zijn aangegeven alsof ze in 2019 zijn gedaan, dus met de trend omhooggeschoven. Daardoor zijn er ook hogere waardes dan 2019: de warmste drie dagen van 1923, 1975 en 1976 waren uitzonderlijker ten opzichte van het klimaat van die tijd dan ten opzichte van het huidige klimaat en zouden dus in 2019 warmer geweest zijn dan 28.0 ºC. De blauwe lijnen geven het klimaat van 1900 aan. Alleen de hoogste lijn komt boven de 28.0 ºC. Dit geeft aan dat de waarschijnlijkheid van zo’n hoge TG3x in 1900 minder dan eens in de 2500 jaar geweest zou zijn.

Hetzelfde geldt voor Lille en Ukkel. We kunnen hiervoor alleen een ondergrens berekenen en die is al meer dan eens in de duizend jaar, dus een kans van < 0.1 % per jaar. We kunnen dus stellen dat zonder de opwarmtrend deze hitte zeer onwaar-

26 24 22 20 GEV fit 1900 GEV fit 2019 waargenomen 2019

18 16 2

5

10 100 herhalingstijd [jaar]

1000

10000

Figuur 3. Herhalingstijd voor de hoogste driedaags gemiddelde temperatuur van het jaar (TG3x) in De Bilt. De distributie is gefit met een GEV die opschuift met de gladgestreken wereldgemiddelde temperatuur en is hier uitgezet voor het klimaat van 2019 (rood, waarin het jaar 2019 niet is meegenomen in de fit) en 1900 (blauw). De waarnemingen zijn ook twee keer ingetekend: met de gefitte trend naar het klimaat van 2019 getransformeerd (rood) en naar het klimaat van 1900 (blauw).

schijnlijk was geweest. In de toekomst worden zulke extreem warme episodes steeds normaler als de waargenomen trend verder doorzet: bij een opwarming van 2 ºC boven pre-industrieel kunnen we dan eens in de 1.5 tot 10 jaar zulke extreem hoge temperaturen in De Bilt verwachten.

Klimaatmodellen De meeste klimaatmodellen laten een veel lagere trend in de temperatuur van de drie warmste dagen van het jaar zien: rond de 1.5 ºC. Dit geldt ook voor de modellen waarop de KNMI’14 scenario’s gebaseerd zijn. Deze gaan uit van een trend van 1.2 ºC per graad wereldwijde opwarming in de warmste dag van het jaar voor de L-scenario’s met weinig verandering in de statistiek van weerpatronen, tot 1.7 ºC in de gevallen met meer oostenwind vanwege de opwarming van het Middellandse Zeegebied.

Dit opvallende verschil tussen waarnemingen en modellen met betrekking tot hittegolven in ons deel van de wereld is al vaker gesignaleerd, bijvoorbeeld door Min et al. (2013).

We weten nog niet waardoor dit wordt veroorzaakt. Het is in principe mogelijk dat een andere factor dan klimaatverandering de waarnemingen heeft beïnvloed. Stadseffecten zijn al uitentreuren bestudeerd en lang niet groot genoeg bevonden, maar misschien is er iets anders over het hoofd gezien. Anderzijds is het niet onwaarschijnlijk dat klimaatmodellen moeite hebben om dit soort extreme situaties nauwkeurig te representeren. We zullen echt aan de slag moeten om dit probleem op te lossen.

Data beschikbaarheid Alle data die we hier genoemd hebben, met uitzondering van de Ukkel reeks van het KMI, zijn te downloaden en analyseren op de KNMI Climate Explorer onder “attribution runs.”

Literatuur

Vautard, R. et al., Human contribution to the record-breaking July 2019 heat wave in Western Europe, https://www.worldweatherattribution.org/ (2019).

Van Oldenborgh, G. J. et al, Human contribution to record-breaking Juny 2019 heatwave in France, https://www.worldweatherattribution.org/ (2019).

Min E., et al., Environ. Res. Lett., 8, 014011 (2013), doi.org/10.1088/1748-9326/8/1/014011

Meteorologica 3 - 2019

29

40.7

column

Leo Kroon

30

Meteorologica 3 - 2019

Het aardigste van de vele records brekende hittegolf van juli 2019 was wel het gegeven dat er veel meer klimaatdeskundigen in dit land zijn dan ik voor mogelijk had gehouden.

Met de regelmaat van de klok verschenen er op de televisie personen waarvan ik nog nooit had gehoord maar die blijkbaar deskundig genoeg waren om den volke kond te doen van het bijzondere van deze hittegolf, de extreme temperaturen, de droogte en vele andere gevolgen van de hitte voor mens, plant en dier. Toegegeven, het begrip klimaatdeskundige is niet echt gedefinieerd en klimaatonderzoek kan op heel veel manieren worden uitgevoerd. Vanouds waren klimatologen de mensen van het KNMI die gemiddeldes berekenden over 30 jaar en hun resultaten publiceerden in de vorm van tabellen, kaarten en dergelijke, in een klimaatatlas. Later kwamen daar de onderzoekers bij die metingen deden aan bijvoorbeeld ijsboorkernen en boomringen, en natuurlijk de modelbouwers en –gebruikers. Wat betreft die modellen werd al snel duidelijk dat een goed klimaatmodel niet alleen over de atmosfeer en oceaan uitspraken moest doen maar ook over sneeuw en ijs, over biogeochemische cycli, en dus bijvoorbeeld over samenstelling van de bijvoorbeeld atmosfeer, vegetatie, bodem, landgebruik.

Hierdoor konden bijvoorbeeld glaciologen, hydrologen en bodemkundigen zich met recht ook klimaatonderzoekers gaan noemen. Maar de grootste toename in het aantal klimaatdeskundigen kwam met de onderzoekers die zich op biologisch, sociaal en technisch gebied gingen bezighouden met de gevolgen van klimaatveranderingen. Dat kan dus uiteenlopen van biologen die het veranderend gedrag van ijsberen bestuderen, van sociologen die de gevolgen van klimaatveranderingen voor het leven in de Sahel bestuderen, tot techneuten die oplossingen bedenken voor de energietransitie die ons te wachten staat. Zo stelt bijvoorbeeld Tilburg University op hun website hierover dat “Hoewel nieuwe technologieën oplossingen bieden, moeten de uitdagingen waar de samenleving voor staat aangepakt worden op bestuurlijk, juridisch, financieel en economisch, psychologisch en vooral sociaal niveau.” Tel uit je winst: zomaar een hele lading klimaatdeskundigen erbij… Ach, we hoeven ons hier niet echt druk om te maken, dat kunnen we beter doen over het klimaat zelf. In een lezenswaardig artikel in NRC van 21 juli vergelijkt de schrijver Haroon Sheikh het experiment dat we wereldwijd met het klimaat uitvoeren met het experiment dat leidde tot de ramp in Tsjernobyl in 1986.

Elk eenmalig experiment heeft een inherente tekortkoming: het kan niet herhaald worden.

Dat besef ik elke keer als je een pilletje neemt tegen de hoofdpijn, je zult nooit weten of het zonder pilletje óók niet over zou zijn gegaan.

Maar met het klimaat en Tsjernobyl zijn er meer overeenkomsten dan dat het eenmalig is. Het gaat dan over bureaucraten die beslissingen nemen over technische kwesties zonder enig verstand van zaken, het gaat over (economische) belangen die prevaleren over de mogelijke gevaren. Ook gaat het over de waarheid die onder druk staat door bedrijven, medeburgers (klimaatontkenners) die samenzweringstheorieën, fake news en andere desinformatie verspreiden. Onder het motto “Wetenschap is ook maar een mening” worden waarschuwingen in twijfel getrokken, in de wind geslagen of gebagatelliseerd.

Totdat het te laat is natuurlijk. Wat ons dan te wachten staat is een klimaat dat lijkt op dat van ongeveer 3 miljoen jaar geleden, het “Mid-Plioceen”. In de New Scientist van 6 juli beschrijft Graham Lawton hoe de wereld er dan waarschijnlijk uitziet. Met de huidige emissiescenario’s is het mogelijk dat we dat klimaat over 20 tot 30 jaar al kunnen bereiken. Natuurlijk duurt de afname van de ijskappen en de stijging van de zeespiegel wel veel langer, maar we bereiken dan al een klimaat dat we de afgelopen miljoenen jaren niet hebben meegemaakt. Daar bovenop kwam in augustus een IPCC-rapport uit dat het heeft over een vicieuze cirkel van meer landgebruik voor voedsel, daardoor minder kooldioxide absorberende bossen, stijgende temperaturen, daardoor landdegradatie, nog meer ontbossing voor landbouw, enzovoorts. En dit tegen een achtergrond van een nog immer groeiende wereldbevolking van momenteel 7.7 miljard met ongeveer 80 miljoen per jaar. Dat is ongeveer het aantal inwoners van Duitsland.

Deze groei is, samen met de energieverspillende leefwijze in veel landen, uiteindelijk de bron van alle klimaatproblemen. Je wordt er niet echt vrolijk van. De vraag is dus niet of de 40.7 °C nog verbroken gaat worden, maar of dat wij dat nog gaan meemaken. Ik vrees van wel.

Sponsors van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Meteorologie

Werken bij KNMI: the best place to be voor onderzoekers!

Colofon Redactie Hoofdredacteur: Richard Bintanja (e-mail: richard.bintanja@knmi.nl, tel: 030-2206499).

Redactieleden: Wim van den Berg, Aarnout van Delden, Robert Mureau, Rob Sluijter, Fiona van der Burgt en Ben Lankamp.

Artikelen en bijdragen Deze dienen uitsluitend digitaal (bv. per e-mail) te worden aangeleverd, als Word document met figuren apart. Uiterste inleverdata hiervoor zijn: 1 februari, 1 mei, 1 augustus en 1 november voor respectievelijk nummer 1, 2, 3 en 4.

Voor meer informatie over de procedure, zie http://www.nvbm.nl/meteorologica/informatie_voor_auteurs/ Artikelen uit Meteorologica mogen uitsluitend worden overgenomen na voorafgaande schriftelijke toestemming van de redactie.

Meteorologica (ISSN 0929-1504) verschijnt vier maal per jaar en is een uitgave van de Nederlandse Vereniging ter Bevordering van de Meteorologie (NVBM).

Penningmeester en administratie: Mike Budde (penningmeester@nvbm.nl) Vormgeving: Colorhouse, Almelo Vermenigvuldiging: Colorhouse, Almelo

Abonnementen Alle leden van de NVBM zijn automatisch geabonneerd op Meteorologica. Ook niet-leden kunnen zich abonneren door 31,- euro voor vier nummers over te maken naar IBAN: NL66INGB0000626907, BIC: INGBNL2A, ten name van:

Lid worden van de NVBM Het lidmaatschap van de NVBM kost 55,- euro per jaar. Meer informatie hierover is te vinden op de NVBM website: www.nvbm. nl. Opzeggingen per email naar het bestuur (bestuur@nvbm.nl); hierbij geldt een opzegtermijn van drie maanden.

NVBM-Meteorologica Postbus 464 6700 AL Wageningen

Advertenties Adverteren in Meteorologica is mogelijk. Advertenties worden geplaatst op 3 formaten: A5, A4 of A3. Uiterste inleverdata voor advertenties zijn: 1 februari, 1 mei, 1 augustus en 1 november voor respectievelijk nummer 1, 2, 3 en 4.

Tarieven zijn op te vragen bij Richard Bintanja (e-mail: richard.bintanja@knmi.nl, tel: 0302206499).

onder vermelding van: “Abonnement Meteorologica” en uw adres.

Abonnementen worden telkens aangegaan voor een heel kalenderjaar; bij tussentijdse betaling worden de reeds verschenen nummers van dat jaar toegestuurd. Voor abonnees in het buitenland zijn de kosten 38,- euro per jaar. Ook losse nummers kunnen op deze manier worden besteld (zolang de voorraad strekt) voor 10,- euro per stuk, onder vermelding van de gewenste jaargang en nummer(s).

Instellingen betalen 65,- euro voor een abonnement. Een student-abonnement kost 16,- per jaar. Opzeggingen per email naar het bestuur (bestuur@nvbm.nl); hierbij geldt een opzegtermijn van drie maanden.

Sponsorschap NVBM Men kan sponsor worden van de NVBM. Een sponsorschap wordt afgesloten voor minimaal 1 jaar. Een sponsor heeft diverse rechten, o.a.: – Het plaatsen van advertenties in Meteorologica – Plaatsing van het firmalogo in het blad.

– Het bijwonen van congressen e.d. georganiseerd door de NVBM. Voor meer informatie over het sponsorschap kunt u contact opnemen met Richard Bintanja of Mike Budde (zie boven).

Meteorologica 3 - 2019

31

M E E T I N S T R U M E N TAT I E

Specialist in klimaatmeet instrumentatie

Van Kluit tot Cloud : Bodemvochtigheid en EC HydraProbe

AVO

GroPoint Profile

CaTeC heeft een breed assortiment van sensoren, dataloggers en meetinstrumentatie waaronder sensoren die de volgende bodemparameters kunnen bepalen: Bodemvochtigheid, EC waarden, Bodemtemperatuur en Waterpotentiaal.

Toepassingen: • Land- en Tuinbouw • Onderzoek • Monitoring (bijvoorbeeld dijk bewaking) Nieuwe bodemvochtsensoren bij CaTeC: HydraProbe, een bewezen betrouwbare bodemvochtsensor voor steekproeven en permanente metingen. Wereldwijd geroemd om zijn nauwkeurigheid voor elk type bodem dankzij een unieke meettechniek en zijn stevigheid onderstreept met 5 jaar fabrieksgarantie.

GroPoint Profile, is één sensor die op verschillende dieptes kan meten zonder dat hier afgraving voor nodig is. Hiermee wordt de bodem minimaal verstoord. Daarnaast wordt er op elke diepte een groot meetvolume gemeten waardoor kleine onregelmatigheden minder invloed hebben op de meting.

De AVO : een compleet on-line universele datalogger.

Hiermee kunt u via de cloud uw data monitoren, analyseren en veilig opslaan.

Turfschipper 114 | 2292 JB Wateringen | Tel. 0174 272330 | info@catec.nl | www.catec.nl