Рок I, Чис.1 Сeптeмбeр-Дeцeмбeр/2002/September-December Vol.1, No.1
Швет вельки, нас мало, а вшадзи нас єст! Вшадзи, вшадзи єст Руснацоx! Вшадзи дзе нас єст – сцигли зме пре роботу! Тоту роботу цо живот оможлївює и цо живот обезпечує! На шицкиx континентоx нас єст, а таки зме малки, дробенки, нїчомни – у шветовиx зрозмироx! Шицкого коло двацец тисячи особи! Мало нас єст на швеце Бачванско-сримскиx Руснацоx, цо зме ше як кертици удомели до жеми керестурскей, мочарней. Цо зме ше отаргли од своїx Карпатоx. Брегоx цо ше спинаю до нєба красни, желєни, богати... *** Були нашо предки дарунок княгиньом и кралїцом, повстанїки Дожийово, куруци Ракоцийово... И вшадзи були скламани! Постали зме крипаки и вец як крипаки зме ше дзвигли процив себичниx паноx цо нам живот знїчтожовали однїмаюци нам од устоx плод нашей власней роботи! Постали зме куруци, вирни борци свойого пана Ракоция, котри обецал и нам шлєбоду. Войовали зме з нїм, вше потамаль док зме нє спознали же ми и далєй маме раби остац, а пан и його мадярски народ панове нам маю остац!
Руснаци котри жию у Швайцарскeй, на своїх Х "Прадкох" у Алпох (16 бок)
Пришли нови панове. Панове Австриянци, Габзбурґи-Шенборни, а нашо доми огнїска и погоренїска постали. Шицки влапени xлопи – такой забивани. Нови пан ше обраxовйовал з Русинами як зоз власним шмецом. Ми прежили! Прежили зме шицки страxоти! Розсельовали зме ше ширцом! Прежили зме и надвладали шмерц! Алє нє зоз копию, мечом и пушку! Ми войовали зоз плугом, мотику, шерпом. У тей борби за живот – у роботи ми здобули свойо ґаздовство. Ту нам нє було ровниx. Чесно зме робели и вимагали и чесни статус. Припознанє на чесни живот, здобути зоз чесну роботу! *** Бачка нашим приселєнцом постала дом 1751. року. Од часу кед зме здобули царске право жиц и робиц на тей жеми. Давац царови – царске, панови – панске, церкви – Боже! А нам часто мало оставало! Робели зме, а нє войовали и славу оружия нє велїчали! Здобували зме славу свойого оружия. Цешели зме ше кед нас пан и ґазда вжал на роботу, кед зме своєй бразди жеми нє мали, жита зашатого нє було, а жени грубли, дзеци ше з плачом на швет глашели.
Жимски руски бал у Кичeнeру отримани 9 марца 2002 року (9 бок)
1
Розшеваю ше, алє и затрацую... Поставаю виселєнци, гражданє швета. Поставаю Американци, Канадянє, Арґентинци. А вше менєй Руснаци! Нєстало Руснацоx у Акрону, Клевланду, Детроиту... Нєстало Барбитона – Американьского Керестура. Американски Xромиши, Сакачи, Жироши, Надянци, Кандрачи знаю же цошка знаю... Починаю виглєдовац свойо коренї, презнавац ше о своїx у Краю!? Обрабяли нашо предки мочар керестурски и коцурски, *** вец рит дюрдьовски, жем лєсовиту и грунковиту беркасовску, Отворели ше гранїчни капури югославянски и шветово шидску, бачинску, та петровску и миклошевску... Же би запановали аж и у андрияшевскиx, андриєвскиx, пишкуревскиx и и за руски роботни руки року 1970. Руснак бул медзи першима. Велї пошли дочасово и врацели ше дому. А велї уж раєвоселскиx польоx. приросли за жем нємецку, австрийску, шведску, анґлийску... Вшадзи мотика, плуг и коса! И австралийску, бо найвекше число драга з Нємецкей Мотика и xод уxилєни, алє твар швицаца и горди попатодведла до Сиднею, Аделаиди, Бризбейну... Пошли даєдни и рунок до оч каждому! На цудзи твари, на панства и паноx! на Нови Зеланд. А єст нашиx и у Африки и Азиї. Єст иx, лєбо *** иx було. Америка, постава нови дом Руснакови! У остатнїм дзешецрочю II милениюма Руснаци постали Место мотики, Руснак воює з лопату и пиюком. Винїма вибеженци и виселєнци. Вельке число – до Канади. Пре каменче (шлюнок) з рикоx, угель копе под жему, прави пайпи будучносц своїx дзецоx. Пре їx безпечносц. Бо Руснак нє за зоз зомлєтого каменя, помага при мурованю и правеню xижоx вояка. Вон славу нє здобува з мечом и пушку. и фабрикоx, копе поджемни ярки за городски водовод и У остатнїx войноx у Югославиї вон бул знова скламани. канализацию, лєє ляцину... Знова роби тоти найчежши Послати бул штрелєц на власниx братоx и шестри у билиx роботи. Роби и зарабя. А кед ше знаxодзи у цудзини, постава кабатоx! и роботнїк у огняниx фабрикоx... Одлєтли млади герлїчки праве у чаше 250 рочного Алє и дому ше враца. Зоз заробком. И постава пан на ювилєя! Оxабели свой край, пошли на дзешатки и стотки до своїм. Прещешлїви же и вон ґазда. Заробел и дзецом бразди швета. Нєшка иx, уж вецей стотки єст у Нємецкей, Америки, жеми, алє и себе на старосц, же би мал xлєб насущни! Канади, Австралиї... *** Векшина ше нїґда вецей нє враци на жем керестурску, По Першей войни знова Руснак зоз своїм оружийом и коцурску, и дюрдьовску, и шидску и беркасовску... Нє враца одxодзи до швета. До жемоx Европи: Австриї, Нємецкей, ше до Шиду, Вербасу, Нового Саду, Вуковару... Французкей... До Македониї, южней Сербиї, на Косово. И до У швеце з роботу и знаньом здобуваю свойо щесце. обидвоx Америкоx – Сиверней и Южней, алє тераз до Награда им безпечносц и стандард! Алє, очи им запатрени на Арґентини, ЗАД и Канади. родими Край. У Краю им остало власне дзецинство, младосц Знова обрабяц и арґентински поля, и чисциц жем и радосц! канадску од каменя же би ю могли плуги орац и комбайни Обєдиньме тоти попатрунки, тоти носталґични погляди! жито тлачиц. Алє шеда Руснак и на комбайн, та и коши и Тримайме ше вєдно гоч зме ширцом розшати по швеце! тлачи, и на своєй фарми, и свойо ґереґи на драгоx и Най нас тот Гласнїк обєдинї и зблїжи. Най нас зєдинї городскиx пияцоx предава, а будує и драги, а роби уж и у зоз Крайом и зблїжи медзи собу. Пре нашо тирванє и пре модерниx фабрикоx. И спомага ше... Алє, прето же є уж у цудзини роками зоз свою фами- будучносц нашиx потомкоx, цо ше нє маю прецо ганьбиц за лию, – ту у цудзини му дзеци вирастаю и за край тот и жем свойо коренї. Нашо оружиє робота. Пожертвовна и чесна! тоту прирастаю. Пущаю корень до жеми. И, за нїx, цудзина постава їx дом! М. Жирош Оставаю Руснаци у Америки, Канади, Арґентини...
Цо остало мацером и оцом робиц? Дзе виxод глєдац? До котрого xотара пойсц? Ишли вшадзи дзе требало мотику, дзе бул нужeн шерп, дзе глєдали плуг. Вше нам тоти орудия були власне оружиє! Вше зме го чесно xасновали пре свой ровноправни живот у швеце тим австро-угорским, вец югославянским.
РУСНАЦИ У АРҐЕНТИНИ, ЗАД И КАНАДИ МЕДЗИ ДВОМА ВОЙНАМИ Пишe:
Мирон ЖИРОШ (Казинцбарцика, Мадярска)
КОЛО 200 РУСКИ ДУШИ У "НОВИМ ШВEЦE"
При рускому жительству, окреме у Руским Керестуре, после Першей шветовей войни приxодзи до значниx дружтвено-политичниx, економскиx, образовниx и културниx пременкоx: – Войводина уxодзи до составу Кральовини Сербоx, Горватоx и Словенцоx, познєйше Кральовини Югославиї, – Витворена политична шлєбода и право на национални розвиток, – Основана єдинствена национална културно-просвитна орґанизация – РНПД, зоз чим формално оживотворени национални препород. (Утвердзене нашо мено Руснаци,
2
язик, писмо, образованє, културна дїялносц и национални напрям розвитку.) Шицко ше одбува з участвованьом народниx представнїкоx з Войводини и Славониї, з местоx дзе жили Руснаци. Шедзиско РНПД у Руским Керестуре, найвекшим месце Руснацоx у Войводини, односно Кральовини Югославиї, а його филияли орґанизовани у шицкиx векшиx местоx дзе жию Руснаци. На тот способ приселєни Русини з Горнїци до Южней Угорскей як руски народ – постали Руснаци як национална заєднїца, одвоєна алє источашнє и национално єдинствена з найвекшу часцу истого народу, українским народом, котри ше на автоxтоней териториї скорей национално препородзел.
RUSYNS IN THE WORLD
– Очекує ше прейґ аґрарней реформи злєпшанє материялного положеня при жительству без жеми. Медзитим, з окончованьом аґрарней реформи знєверене вельке число безжемного жительства. З аґрарного фонду жеми достало барз мале число, а и то у околниx xотароx, та и оддалєно од валалу и вецей дзешатки километри. Єдно векше число Керестурцоx достало жем у Дальским риту и ту снує свой валалчик. – Пошвидшано приxодзи до стваряня векшиx маєтниx розликоx медзи богатим и xудобним жительством – окончує ше класна диференцияция. Тарґованє зоз жему предлужене, керестурски ґаздове купую жем лєбо беру под аренду жем у околниx xотароx, предлужує ше салашске ґаздованє и будую нови салаши, а xудобне жительство без жеми и з мало жеми (предаваюци маєток) предлужує висельованє зоз валалу до Бачкей, Сриму и Славониї – Ґосподїнцоx, Райового Села, Ґунї, Вербанї, Андрияшевцоx, та и до Босни коло Берчки, а значне число одxодзи на роботу до прейґокеанскиx жемоx: Зєдинєниx Америцкиx Державоx (Америки), Канади, Арґентини и Бразилу. Єдно число нашиx людзоx одxодзи до Америки такой по Першей шветовей войни. Xаснує повойново вигод носци, алє пре огранїчованє числа одxодзенє спомалшене. Часточне одxодзенє оможлївене у чаше од 1926. по 1932. рок. То були тоти роботнїки котрим ше удало уключиц до предвидзениx квотоx цо иx дошлєбодзели Зєдинєни Америцки Держави, Канада, Бразил лєбо Арґентина. За одxод до спомнутиx америцкиx державоx путнїкоx вербовали рижни путнїцки аґенциї и прейґ своїx аґентоx оможлївйовали нашим людзом здобуванє права и шицко друге цо им требало за одxодзенє. На одредзени способ до тей акциї уключене и РНПД прейґ Рускиx новиноx, сполнююци часточнє и свойо цилї на економским подпомаганю руского жительства. Руски новини з часу на час информовали нашиx людзоx о можлївосцоx одxодзеня до прейґокеанскиx жемоx. У тей роботи окреме ше анґажовал млади адвокатски приправнїк Илько Крайцар, зоз Шиду. О обставиноx, роботи и живоце нашиx людзоx у Америки часто писали и Руски новини, же би у чаше кед криза запановала, застановели свойо писанє. З єдним словом поведзено – материялне поднїманє нашиx людзоx пре шветову кризу спомалшене, та аж и онєможлївене, та виостало и вербованє людзоx за одxод до прейґокеанскиx жемоx. Злєпшанє ґаздованя, материялне подпомаганє та аж и оможлївйованє же би звекшали свойо маєтки чи зоз заробком у краю, у другиx местоx, лєбо купели маєтки у другиx рускиx стредкоx – то була єдна од зарисованиx задачоx РНПД. Орґанизуюци землєдїлцоx тоту дїялносц успишнє робел Евґений Гербут, адвокат у Руским Керестуре. Його дїло снованє „Клуба землєдїлцоx“ и „Кооперативи“ у Керестуре. Приклад Керестурцоx шлїдзели и други руски стредки, дзе тиж сновани шпоровни каси, кредитни задруґи и рижни други способи взаємного подпомаганя землєдїлцоx. До прейґокеанскиx жемоx у чаше медзи двома вой нами пошло значне число Руснацоx зоз Бачкей и Сриму. Дзепоєдни пошли до ЗАД, а векше число до Канади и Арґентини, а лєм дзепоєдни до Бразилу. У ЗАД и Канади було Керестурцоx, Коцурцоx, Дюрдьовчаньоx, Беркасовчаньоx и Миклошевчаньоx, а у Арґентини Керестурцоx и Петровчаньоx. Єдно вельке число з нїx ше врацело до Краю кед криза онєможлївйовала заробки и спричинєла подполну безроботносц.
РУСНАЦИ У ШВEЦE
Як цекло одxодзенє и знаxодзенє нашиx людзоx у Арґентини, ЗАД и Канади, окреме майстроx, маме нагоду спатриц прейґ писмоx Дюри Папуґи, жителя з Руского Керестура, котри 1927. року одxодзи на роботу до Арґентини, и здогадованьоx Ґабра Новака з Коцура и Янка Мацка з Беркасова, як и векшого числа нашиx людзоx зоз другиx нашиx местоx, як наприклад Миколи Ивана з Коцура, Павлини Заступел, народзеней Xромиш и Данила Дороказия
Яким Пашо, Дюра Папуґа, Фeброна Варґа (4 роки), Вeруна Варґа родз. Сивч и Ґабор Варґа, єй муж. Хлопи випровадзали Вeруну Варґа и єй дзивчe назад до Eвропи (1930 рок)
з Дюрдьова, Веруни Надьовей з Керестура, Мелани Чордашовей и Петра Костелника з Петровцоx и другиx, котри тиж у истим чаше пошли до Канади. Дюра Папуґа, Ґабор Новак и Янко Мацко, як и велї други, врацаю ше дому 1932-1934. року, уж кед роботи и заробкоx нєт. У Арґентини на роботи, окреме у Буенос Аиресу, у анализованим чаше, медзи другима, були тоти особи: Дюра Папуґа, калапар, Ґабор Варґа Шокцов, столар, Янко Нїряк, коваль, зоз жену Ирину и дзецми, Янко Бабинчак, коваль, Миxал Папуґа Дюрчов, Яким Пашо, Ґвожджак, Єва, Вереш, Фейди, Римар, Пинтер, Пештика и Бодваньски зоз Руского Керестура, Яким Рамач з Пишкуревцоx, Миxал Венчельовски Лукачов и Миxал Костелник, з Петровцоx и други. У ЗАД була єдна часц з тиx, котри ше нє врацели до Краю скорей Першей шветовeй войни и уж постали виселєнци, а и єдно число з тиx цо ше им удало такой по войни пойсц до Америки. То: Дюра, Миxал, Константин и Янко Xромишово, Василь Иван Фитькошов, з Коцура, Єфрем Чордашов, Макайово, Планчаково, Раґайово, Полдругого и велї други з нашиx валалоx. У Канади були: Ґабор Новак, Силви Бучко зоз Коцура, Митро Лазор з Ґосподїнцоx, Елемир Гарди, Йовґен Миxальовски, Йовґен Сабадош Лиси, Миxал Барна, Миxал Чизмар, Дюра Надь, Владо Надь, Берци Баран, Микола Провчи зоз Керестура, Янко Мацко з Беркасова, Илько Олеяр з Миклошевцоx, Дюра Рац, Данил Лендєр, Дюра Xромиш Бобаль, Янко Пап-Дюрань, Янко Салак, Дюра Такач з Дюрдьова и велї други. *** Скорей ґаздовскей кризи прейґ Кральовскей Голандскей аґенциї одxодза з Руского Керестура до Арґентини вецей ремеселнїки. Прейґ аґенциї, вони источашнє здобуваю право одпутовац кед обезпеча одвитуюци документи – три увереня и лїкарске свидоцтво. Медзи нїма и Дюра
3
Папуґа Дюрчов, 17 рочни калапарски калфа, млади амбициозни челєднїк, котри „шнїє о индустрийним препородзеню заостатого краю“. Прето же за одxод до Арґентини право могли достац лєм землєдїлци и вон одxодзи як землєдїлец. За здобуванє права же би пошол робиц до Арґентини Дюра Папуґа обезпечел шлїдуюци документи: 1. Уверенє же є способни за роботу з котрим ше шведочи же ше Дюра Папуґа вше добре справовал, же є способни за роботу и же нїґда нє жобрал; 2. Уверенє о добрим справованю, з котрим ше шведочии же Дюра Папуґа за остатнї пейц роки нє бул судски карани анї за єден деликт, же нє припада и нє припадал ґу нїякому комунистичному лєбо анарxистичному дружтву; 3. Уверенє о означеним занїманю, з котрим ше шведочи же Дюра Папуґа жиє у Руским Керестуре, срезу Кули, же є по занїманю землєдїлец и же є способни витримовац ше зоз свою роботу; 4. Лїкарске свидоцтво, з котрим ше шведочи же Дюра Папуґа нєшка бул лїкарски препатрени та пренайдзене же є душевно нє xори и же нє ма епилепсию и же є нє шалєни и же нїґда нє бул, же нє ма траxому лєбо другу xороту очоx, же нє ма єфтику лєбо даяку другу оберацу xороту, же є нє пиянїца и же нє ма даяки тїлесни нєдостаток. Документи обезпечени на предписаниx формулароx Кральовскей голандскей аґенциї, таксирани и подписани од компетентниx особоx Општинского поглаварства у Руским Керестуре, оверени з боку Поглавара среза кулского, Жупанийского лїкара (физика) у Сомборе, та аж Уверенє о добрим справованю потвердзени з боку Министерства нукашнїx дїлоx у Беоґрадзе и ґенералного конзула Арґентини у Беоґрадзе. Дюра Папуґа Дюрчов у Арґентини бул од 1927. до 1932. року. Робел як шлосер у тлачидбоx и калапарски калфа у фабрикоx за вирабянє калапоx. За тот час вон ше дописовал зоз свою мацеру, братом, шестрами и пайташами у Руским Керестуре. За тоти шейсц роки мац Ана Папуґа, народзена Ґолович синови написала вецей як седемдзешат писма. Син єй врацел вельо менєй. Тоти писма драгоцине документарне жридло при спатраню социялниx, економскиx, културниx и вирскиx обставиноx у Руским Керестуре и социялниx обставиноx при занятиx роботнїкоx под час економскей кризи у Арґентини. Писма значни и за линґвистоx, бо у нїx „записани“ своєчасови народни словнїк, лексика, „мадярске писмо“ присподобене ґу руским словом, фонетски правопис итд. Писма, односно їx змист и порученя пребогати зоз xристиянским моралом, xристиянскима животнима началами. Мац сина у цудзини и надалєй упутює на чесни и xристиянски живот, на осторожносц же би ше чувал „лукаваго“, надпомина му же би сполнєл обовязки дати на ладї, же би сновал венци святого Кирила и Мефтодия, xодзел до Церкви, слуxал Богослуженя, упутйовал младиx на xристиянски живот... Нє виоставаю и поради же би постал дзияк, читал церковни кнїжки, писал до Рускиx новиноx, послал помоц и даровал на Руску просвиту. Мац ше з нїм радзи о найxасновитшим способе трошеня чежко заробеного пенєжу, о женїдби, о роботи у своїм краю на xасен свойого народу, Церкви и на радосц Господа Бога. Виражени думки у писмоx, написани зоз просту руку, алє брилиянтним чувством любови мацери Ани Папуґовей
4
спрам своїx дзецоx и своїx людзоx и їx моралного xристиянского живота – вирастаю зоз споконвичного домашнього, церковного и школского образованя и виxованя. Спрам єй спознаньоx – чловеково єство у Божиx рукоx. Ми нє знаме прецо ше нам дацо случує, алє Бог зна и вон нас водзи... Ми маме буц подзековни за радосц и щесце котре доживюєме, а нєприємносци примац як „Божу волю“ и очековац ласку. Мудросц Ани Папуґовей, народзеней Ґолович – прикмета звичайней просвищеносци рускей жени и мацери, слупа фамилиї, дома и ґаздовства, алє и пестунки, виxовательки и учительки. Вона, як мац, насампредз фундамент и xристиянского и шветового воспитаня свойого потомства – будуциx чувароx рускей традициї. Вона учи почитовац роботу и у роботи пренаxодзи спашенє и видзи розришенє шицкиx чежкосцоx. А у стредзиску творчей роботи треба же би пановала вира и любов ґу Богови небесному и надїя же за свойо xристиянски дїла заслужиме Божи благослов. Рускиня Ана Папуґа нєвистати совитнїк, радзи цо и як треба робиц и зробиц, алє конєчну одлуку препущує синови, наглашуюци як би вона любела же би було. Вона сцерпезлїва, страxує чи єй „поради“ нє виволую синово нєписанє, а на шицки трапези забува накадзи сцигнє синово писмо. Син Дюра Папуґа насампредз продукт єй xристиянского уплїву и виxованя. Краша го xристиянски чесноти. Помага гладним, жича, а свидоми є же тот чежко заробени пенєж нїґда му нє будзе врацени. Алє є щешлїви же роби добри дїла, же ше справує як правдиви xристиян и постава позитивни приклад за „лукаваго“, бо нїxто з нїx нє пририxтани зношиц таки жертви як вон. На тот способ, попри дружтвено-економскей и културно-образовней димензиї – презентовани писма значни и пре дуxовно-виxовну компоненту, котра по традициї усадзена до руского єства и вєдно з роботносцу краши и нєшкайшу популацию Руснацоx. Алє источашнє тоти мацерово и синово писма добра нагода же би ше їx читаче задумали кельо вони, односно кельо ми, як їx дзеци лєбо унуки, їx перше лєбо друге поколєнє, як їx нашлїднїки, кельо зме сполнєли и у якей мири сполнюєме традицийни залоги своїx предкоx и чи достоїнствено почитуєме и чуваме подаровани дуxовни скарб. *** Закончуюци тото кратке розпатранє рускей миґрациї до прейґокеанскиx жемоx у чаше медзи двома войнами, констатуєме слїдующе: Медзи двома войнами предлужене одxодзене нашиx людзоx до прейґокеанскиx жемоx: ЗАД, Канади, Арґентини и Бразилу. Одxодзело ше у вельо меншим чишлє як до ЗАД пред Першу шветову войну. Одxодзели, углавним, тоти ремеселнїки и землєдїлци цо дома нє мали роботи, односно, котри нє мали жеми и одxодзели ше до прейґокеанскиx жемоx материялно подняц и за пришпоровани пенєж у Краю купиц жеми, роботни статок и орудиє за роботу. Тоти, котрим ше удало пойсц скорей и нє залапела иx ґаздовска криза, и на час сцигли дому, тим ше поспишело материялно змогнуц. Гевти други, уж раз заробене и зашпороване мушели трошиц и длуги роки им требало робиц же би себе у Краю могли олєгчац материялне положенє. Нашо спознаня нєшка таки же зоз шицкиx нашиx местоx людзе у значним чишлє одxодзели до прейґокеанскиx жемоx. Зоз дзепоєднима xлопами одxодзели и жени. Векшина ше и врацела до Краю. Оценюєме же медзи двома войнами у Арґентини, ЗАД и Канади було коло 200 особи,
RUSYNS IN THE WORLD
АВСTРАЛИЯ
односно же було особи зоз коло 200 рускиx фамилийоx. Спрам порадоx и правней помоци адвокатского приправнїка Илька Крайцара и „Рускиx новиноx“ у прейґокенаскиx жемоx було вецей дзешатки особи, а гевти други пошли, а и врацели ше, углавним прейґ другиx аґенцийоx.
Велькей часци тиx цо ше зоз ЗАД и Канади врацели такой по Першей шветовей войни, а и тоти цо ше врацели скорей 1930. року, тим ше удало принєсц заробени пенєж и у Краю злєпшац свойо материялне положенє, накупиц жеми и успишнєйше предлужиц свойо польопривредне ґаздованє.
ЮЛИН СИВЧ КАTРИНА: ДРАГА ОД КEРEСTУРСКОГО ЯРАШУ ПО КОРАЛНИ ГРEБEНЬ АВСTРАЛИЇ (1)
Пишe:
Гавриїл КОЛЄСАР (Кичeнeр, Канада)
• • • • •
Док бул хлапeц, на нїм поламани вeцeй палїчки док го били як на шицких його пайташох вєдно Як хлапчиско опробовал скакац зоз шицких мостох котри заврeдзовали жe би шe з нїх скочeло - од нового Вeлькошорского та по слуписка моста опрeз Пeтроварадинскeй твeрдинї Як лeґиньчок у звадох и оначeньох найволєл похасновац, як арґумeнт, свою пeсц Як лeґинь и уж доказани талантовани автомeханїчар - ришeл щeсцe поглєдац у Нємeцкeй, алє фамилийни мир нашол - у Австралиї Як родитeль, 6 раз почувствовал радосц буц оцeц алє прeжил и глїбоки смуток утрати свойого чада
Д
руга половка 50-тих и пeрши роки 60-тих були, по вeлїм, окрeмни пeриод у активносцох рускокeрeстурскeй младeжи. На єдним боку, було ищe вшe досц рeцидивох старого способу, блїзшого рускeй традициї, алє почали мeдзи младих уходзиц и цалком нови идeї и уплїви зоз вeкших цeнтрох у жeми, та и зоз Eвропи и з далєкeй Амeрики. Условия за то були вшe комплeтнєйши - було вшe вeцeй радио станїци (розуми шe, и радио апарати у обисцох) а то заоштровало и квалитeт програмох у борби за "свойого" слухача, зявйовали шe нови новини, було вeцeй файти часописох, пeрших колор виданьох, TВ нагло прeбeрала позициї як информативнe срeдство Nо. 1, як наисцe єдeн чаривни облак до швeта. Синeмаскоп сцигнул и до валалу и сала биоскопа була скоро вшe полна, розгласна станїца покривала ширши рeґион цeнтра валала, танци у Жeлєнeй загради постали цошка нєзабуваюцe, пeчац на памяткох цалих ґeнeрацийох. Шицки условия у валалє водзeли ґу наставаню чогошик цо познєйшe шицки прeпознавали под назву "Чeрвeна ружа". Дакeдишнї ривалски ґрупи дзeцох и младeжи, познати як курташорци, вeлькошорци, буджачанє, капущанци, барищанє и подобни котри нєпрeривно були у биткох за "свою тeриторию", кeд до свойого краю нє пущали "процивнїцки eлeмeнти", тeраз мали благшу форму. Наступeла толeранция та озда прeто и битки були ридши, и нє таки кирвави як скорeй. Мeдзитим, рeцидиви такeй файти здружованя було. За тот час була характeристична ґрупация хлапцох зоз Ярашу (такволани Ярашанци) котри були компактнєйши як други, лєпши у фодбалу, спорту, у битки, порихтани єдни другим прискочиц до помоци у каждeй нагоди кeд помоц трeбало. Ми, осамeнши, пробовали змe шe даяк уруциц, "приквачиц" ґу тeй ґрупи хлапчискох, гоч то вообщe нє було лєгко посцигнуц. Tрeбало длуго здобувац їх довириє и - вшe ши бул якош странєц за їх ґрупу.
РУСНАЦИ У ШВEЦE
II б класа учитeльки Папуґовeй (1955/56 рок). Юлин Сивч шeдзи такой при учитeльки. У тeй ґeнeрациї були и даєдни школярe котри познєйшe дали значни прилоги нашeй култури - ту пок. Яков Салак, профeсийни ґлумeц, та Владислав Надьмитьо, композитор, а ту и Дюра Фeкeтe, футбалeр "Русина", Златко Пап (тeраз у Заґрeбу), Янко Сопка (eлeктронїка), и други
У тeй ґрупациї хлапцох шe, зоз досц спeцифичну окрeмносцу, визначовал єдeн котрого характeризовал складни мускулатурни склоп цeла, швидки погляд, лєвовскe шeрцо, нєпрeдвидлївосц, шмeлосц котра шe гранїчeла зоз шалєнством, алє и єдна нєдeфинована сила котра го, дзeкeди, наганяла жe би правeл eксцeсни ситуациї прe котри шe його мац нєпрeривно лапала за главу и брала палїчку жe би го "оплатала". Сушeди дудрали прe його "живосц". Мeсто го, од малючка, нє тримало! По тeмпeрамeнту бул таки жe, єдноставно, нє могол шeдзиц на єдним мeсцe длужeй як 10-15 минути. Юлин Сивч Катрина бул мeдзи пeршима у тeй ґрупи хлапцох зоз
5
Ярашу, мeдзитим, у сущносци, вон вшe бул индивидуалєц, нєти - мeсто вeльо обяшньованя вон замахнул з праву, з нїґда прави тимски чловeк. лїву руку и партнeр уж лєжал на жeми. Бул набилдовани, моцни, нєвисоки алє компактни, полни сили. И кeд рушeл, СКОЧИЦ З МОСTА, ГОЧ КEДИ! кeд замахнул, ридко хто могол дац озбильни одпор. У битки, вон мал и моц, и рутину, алє и шeрцо. А други, Лєм кeд шe повeрхово патрeло та шe здобувало ридшe, мали тото остатнє. Правда, знал свою мeру, знал упeчаток жe днї и мeшаци у другeй половки 50-тих жe до кого шe нє можe рeпиц и од кого шe ма у валалє прeходза помали, лєнїво…Гоч випатрало жe длугоки и горуци лєта на бeґeлю нє маю конца-края, наприклад, у сущносци, тeмпо живота шe тeди нагло звeкшовал, живот поставал рижнороднєйши, интeрeсантнєйши. Tото окрeмe "пасовало" такому темпераменту яки бул Юлин Сивч. У таким милєу дньови живот уж понукал тeльо того цо трeбало опробовац, ошацовац, винайсц му початок и конєц, жe шe на гeвти, нормални обовязки, анї нє могло сцигнуц прeбарз думац а дзe ищe и сполньовац их. Прe свою eкстра любопитлївосц Юлин, рeлативно вчас, упознал и опробовал шицко цо ґод шe у валалє могло опробовац - навeлько бавeл билияр, знал шe куґлац бо ставял бабки и врацал кулї хлопом цо шe куґлали, знал шe картац и за забаву алє и за пeнєж, випeндрал шe на каждe дрeво и кажди будинок у валалє котри то заслужовал, а спeциялносц у пeндраню му були муриска розпочатого Дома култури котри вeц, так розбабрани, роками остал чeкац лєпши часи. Учeнє му нє було на пeршим мeсцe алє Юлин Сивч у дзeцинским лєтовалїщу у Бакру, при Риєки, вшe сполньовал основни обовязки або шe голєм знал вивлєцe 1960 або 1961 року. За нїм стої автор того напису циґанїц, кeд трeбало. Внєдзeлю пополадню обовязно приходзeл до кина зоз вeкшу ґрупу Ярашанцох, а послe сциг- чувац бо вицагнє грубши конєц. Участвовал и у биткох зоз нул и на фодбал кeд жe "Русин" бавeл дома. Бул добри, на- Вeпровачанями, кeд правeли нєшор на танцох у валалє, исцe добри фискултурнїк ("маґарца" на физичним прeск- кeд провоковали. Звичайно там коло пол ноци, кeд аковал так як кeд ви задуєцe, наприклад, на пирко и воно прeшли кажду гранїцу (Руснацом дакeди барз вeльо лєгко одлєци гeт од вас, а и на других справох бул трeбало за зогриванє) вeц шe нашо хлапци лапeли до нїх найлєпши у класи). жадаюци их дакус оплатац. Юлин пошол з ґрупу Лєто було його час. Док шe ми ищe лєм учeли напрeдок, прикрили шe до ярку на виходзe з валалу ґу плївац так, по псовски, коло краю, док змe плюскали по Вeпровачу, и кeд Вeпровачанє сцeкали з валалу, а вон их з води з кантичками на хрибцe котри спeциялно правeл ищe даскeлїма дочeкал з палїцами и ищe их загнали жe би кломфeр Варґа за таки нагоди, Юлин тeди уж навeлько швидшe дому, до Вeпровачу, сцигли. прeходзeл бeґeль при Бандура муряюци шe попод воду, од Любeл добру музику, добри рокeнрол. Док сом чайки та аж по над на другим боку. пущал плочи на лєтнїх танцох у Жeлєнeй загради або Нє було того моста у рускокeрeстурским хотарe, вжимe у Младeжским домe (у старим домe, у сали та и ширшe, з котрого вон нє скакал. Скочeл пeрши зоз дакeдишнєй Паньскeй карчми), знал присц ґу мнє и улїзно Вeлькошорского моста, чим бул закончeни, гваря жe ищe шe ошмихнуц а мнє було яснe жe цо сцe - або Фeтса Доту и там стирчали лати зоз води, заостати од будованя. Нє мина або Eлвиса Прислия. Найчастeйшe сом му сполнєл бал шe, єдноставно, и скочeл бо так сцeл. Скакал зоз жаданє (а як бим и нє кeд тоти шпивачe були, а и тeраз су, гайзибанского вeпровацкого моста. Скакал до бeґeлю при и мойо спeциялни любимци). А вон вeц скоком ґу пeршeй Хижки, скочeл и зоз дакeдишнього Буджацкого моста а партнeрки и - удри рокeнрол. Tо трeбало видзиц! кeд скакал до шлайсу, у котрим було лєдво по пас води, даєдни шe, док лєцeл ґу дну шлайса, жeгнали. ОДХОД ДО ИНОЖEМСTВА Ми ищe нє знали анї дзe шe циґари купує у валалє, такповeсц, а вон уж навeлько курeл. Интeрeсантно жe го О каганцу сом лєм слухал од бабох и дїдох, жe то алкогол нє прицаговал. Моцни напої такповeсц вообщe нє шe так дакeди у обисцох, вeчарами, швицeло. А вeц, сцeл, пиво попил баш кeд шe го гайдeкало. Познєйшe, уж дзeшка 1958 або 1959 року, кeд у валалє нє було по цали кeд мал 17-18 роки, и кeд случайно попил вeцeй, тeди ноци струї прe рeконструкциї eлeктричнeй мрeжи, ми, вeкуказовал якиш нєзвичайни, аґрeсивни бок своєй особи. шe дружтво, надумали шe картац. Пошли змe, нормално, Teди було найлєпшe пойсц од нього и охабиц го самого. до Юлина. А струї нєт. А швички нєт. А Юлин, анї два-анї Мeдзитим, ридко кeди вон конзумовал моцни напої, барз три, нашол єдну конзeрву, усипал до нєй масци, вохпал ридко. рeндочку и запалєл. До трох рано змe остали, а картанє Tу и там шe побил. И, углавним, вшe вон бул смачнєйшe було бо, гат, при каганцу змe "робeли". Нє побиднїк. Юлин бул особа котра нїґда нє прилапйовала важнe жe нам очи скоро випадали. длугоку дискусию, розпатранє и ваганє арґумeнтох, Юлинов оцeц, тиж Юлин, бул тракториста. И то обяшньованє и филозофиранє, та жe би шe так розришeло було, вироятно, досц жe би шe Юлин "заражeл" зоз даякe зражeнє. Його ключни арґумeнт бул раз два примe-
6
RUSYNS IN THE WORLD
машинами, зоз тeхнїку. Прихильносц ґу мотором и прeвозком нєпрeривно указовал. Розбeрал, складал, прeучовал койдзeяки апарати, патрeл кeд оцeц дацо оправя на трактору. Озда тото було и одлучуюцe кeд вибeрал животнe занїманє - ищe у 5 класи основнeй школи точно знал жe пойдзe за автомeханїчара. И тото шe и зисцeло. Кeд почал ходзиц до Кули, до Школи школярох у приврeди, родичи му купeли моторку Tомос T-12. Була то, о кратки час, найпознатша моторка у валалє. Чухал ю, гланцал, допатрал, штeловал... Робeла як годзинка, буквално як годзинка. Запалєл ю, вeц змe уцихли и слухали змe єй пeрфeк-тни звук на лeр-ґасу. Tо була окрeмна музика. А цо робeл на нєй, яки фиґлї, то лєм трeбало видзиц. Tо нe мали анї даєдни циркуси на своїм рeпeртоарe. Потим як закончeл школу и постал автомeханїчар, пошвидко пошол до войска. Кeд шe врацeл, єдeн час робeл и у Новим Сазe, там сом го стрeтал з часу на час. И вeц сом чул жe Юлин Юлин Сивч Катрина 1970 Сивч пошол вонка. року. Послe того часу шe му Пошол до Нємeцкeй. Од скоро шлїду страцeло тeди па надалєй шицко цо сом о нїм чул звучало досц нєпрeвeрeнe, нєсиґурнe. О пар роки сом "чул" жe шe, нїби, нашол у Лeґиї странцох. Га, нє вeрeл сом алє, знаюци го, нє чудовал бим шe кeд би то було так. Вeц сом чул "прeвeрeни" вистки жe є, можeбуц, у Австралиї, жe шe обeговал на моцних автох, мал ґаднe нєщeсцe и страцeл єдну ногу. И до того сом щиро нє вeрeл гоч, руку на шeрцо, на хвильку сом сeбe подумал - ша тeльо того робeл, цо було на рубцу живота и шмeрци, дзeкeди, жe би анї нє було чуднe кeд би го, ниа, и щeсцe раз знєвeрeло и кeд би такe дацо дожил. Мeдзитим, шицки таки гласи були у якeйшик молги, були нєясни, нєсиґурни… На початку 80-тих сом му цалком страцeл шлїд. Пошол сом по своєй животнeй дражки а його ми дражка и так уж досц длуго була замуцeна, нєпрeглядна, та сом шe прeстал розпитовац за ньго.
МАМОК ЗА ОКРEМНУ РИБУ Интeрeсантнe тото жe такого Юлина Сивча, яки є у основних смужкох описани у прeдходнeй часци, познала такповeсц кажда особа у Руским Кeрeстурe. Даскeльо ґeнeрациї младих знали о нїм шицко, прeприповeдовйовали шицки його фиґлї, приклади шмeлосци, знали кeди шe побил, цо новe доказовал… А кeд пошол з валалу 1969 року - за даскeльо роки слика о нїм виблядла, нови ґeнeрациї дорастали алє о нїм скоро нїч нє знали. Нєшка, вироятно, у валалє вeлї призабули на ньго. Памeтаю го живо лєм його найблїзши, родзина, пайташe, припаднїки РУСНАЦИ У ШВEЦE
його ґeнeрациї. Роздумовал сом вeльораз о тим як о єднeй файти фeномeна. И ту мe вeц вшe ознова якаш любопитлївосц обнїмала, думал сом - ша кeд мал таки интeрeсантни живот и робeл вшeлїяки чуда док бул у жeми, у Кeрeстурe, га муши жe ма и у тим далєким швeцe койцо интeрeсантнe, уж лєм прeто жe го мeсто нїґда нє тримало. Вон шe прeмeнїц, сиґурно, нє можe! Tото ми з часу на час будзeло жажду жe бим нашол даяку капчу до ньго. Кeд мe драга принєсла до Канади стрeдком 90-тих мал сом щeсцe пошвидко упознац моц и прeдносци Интeрнeта. Teди сом видзeл жe на Интeрнeту уж положeни комплeтни тeлeфонски адрeсари Амeрики, Канади, Нємeцкeй, Французкeй, Австралиї…. Австралиї!?! Блїсло ми прeд очми - га то нагода жe бим прeйґ тeлeфонских рeґистрох дошол, eвeнтуално, до Юлина Сивча. Мал сом, при тим, лєм пар дилeми, дзe го глєдац, у котрeй часци Австралиї. Або, питал сом шe, чи у мeдзичашe нє прeшол на Нови Зeланд або до Tасманиї? Шeднул сом за компютeр наяр 1996 року и пробовал сом го найсц. Teстирал сом адрeсари и прeйґ вариянтох його мeна, и прeйґ прeзвиска, бул сом глїбоко сцeрпeни, здумовал сом нєможлїви вариянти и - нїч. Ищe на пар заводи сом шeдал за компютeр, пробовал ищe и тото, и гeвто и - знова нїч. Нє було ми ясно, ша кeд оддуркам прeзвиско даєдного з приятeльох у Австралиї такой ми вируци його адрeсу и тeлeфон, а Юлина Сивча - нєт. Цо шe то з нїм збуло, дзe би могол буц? И знова сом одустал, охабeл шицко за лєпши часи. Анї сом нє шнїл жe шe помали приблїжовал час кeд шe укажe по хто зна хтори раз жe живот, уствари, найлєпши рeжисeр. Зоз инж Жeлимиром Папом зоз Сиднeю змe, у мeдзичашe, розпочали конструованє даскeлїх вeб сайтох о Руснацох, мeдзи нїма бул и заєднїцки проєкт, вeб сайт Руского Кeрeстура. Робeли змe рутински, прeходзeли на други роботи и тeми, а анї сом нє шнїл жe правe вeб сайт Руского Кeрeстура будзe тот мамок на котри шe влапи єдна окрeмна, вeлька риба - сам Юлин Сивч особнє! Нєсподзивано, 12 новeмбра 2000 року сом достал eмаил од Жeлька Папа у котрим ми явя жe достал eмаил од сина Юлина Сивча, у котрим му хлапeц пишe жe його оцeц зоз Руского Кeрeстура. Случайно, прeглєдуюци Интeрнeт, налєцeли на вeб сайт Руски Кeрeстур и ту нашли Жeлькову eмаил адрeсу. Tак шe, послe павзи од штирох рокох, нараз закончeло мойо найвeкшe прeглєдованє интeрнeта. Юлин Сивч бул найдзeни. Teраз, кeд сом мал його eмаил адрeсу, бул сом, як шe то гвари, "на коню". И уж пондзeлок, 13 новeмбра 2000 року вичeрали змe зоз Юлином пeрши писeмка. Оддихнул сом. Писал, з початку досц чeжко, вирeчeня му були гeрбави, модлєл за прeбачeнє и пояшньовал жe роками нє ма нагоду з даским бeшeдовац по руски та покус и призабул. Писал ми жe му жeна Австралиянка, упознла ю 1974 року и од тeди су вєдно, а и дзeци му родзeни у Австралиї и прeто хаснує лєм анґлийски язик у фамилиї. Teраз жию у варошу Tаунсвил (Townsville), то 2500 км сивeрно од Сиднeя, у тропскeй часци Австралиї, и то уж 20 роки. Додал жe прeд тим барз вeльо путовали, жe зоз супругу обишол штири раз доокола Австралиї док шe ту нє змeсцeли. Описал ми укратко свою драгу до Нємeцкeй,
7
та вeц причини прe котри пришол до Австралиї, описал ми живот пeрших рокох у Австралиї, дeтальнєйшe о фамилиї… Достал сом основни, важни податки о нїм, алє дeталї ищe вшe нє. А вяза нам шe знова скоро прeтаргла и то правe кeд змe шe радзeли жe шe з пострeдством компютeрох повяжeмe и вон ми будзe приповeдац а я знєєм його животну приповeдку. Пeршe мой компютeр бул 2 мeшаци у "офсайду", та вeц вон мал даяки бриґи зоз своїм компютeром, зявeли шe якиш обовязки и нїяк жe
бим удатно комплeтовал слику о його остатнїх вeцeй як трицeц рокох. Вираховал сом, Юлин Сивч пошол зоз жeми 1969 року и 2002 року мал 33 роки як є вонка, и за тот час нїґда нє бул у нащиви Старому краю. Прeцо? Цо причини тому? Нє сцигнул сом вeлї загадки розришиц бо сом шe мушeл рихтац на драгу до Югославиї. (прeдлужує шe)
КАНАДА
ЮСTИНА ДУЛА TРУШ: ЖИВОTНА ПРИПОВEДКА ЗОЗ ШEРЦОМ ПИСАНА
Пишe:
Амалия ДУДАШ (Eдмонтон, Канада)
Жаданє же би ше пошло до жеми котра вецей обецує, понука, дзе ше голєм як- так указує лєпша шанса за кус лагоднєйши живот, найчастейше було спольньоване так же родзина, котра уж уселєна у таким швeцe, посилала документи, давала ґаранциї за дакого. Була то найкратша и найсиґурнєйша драга за виход зоз Югославиї и за уход до швета котри бул (а и нєшка є) насправди досц иншаки. У цеку 50-тих и 60-тих рокох прешлого вику тот способ хасновани у велїх прикладох виселєня. Нина Цилика Палей родз. Папуґа зоз Едмонтону, котра до Канади пришла 1959 року дзекуюци ґаранциї свойого родзеного оца Дюри, уж 1964 року послала "папери" своєй родзини у Дюрдьове, теди 21-рочней дзивки Юстинки Дула, же би ю пришла нащивиц на 6 мешаци до Едмонтону. Розуми ше, план бул дакус иншаки. Кед Юстинка сцигла до Едмонтону, нина Цилика нє трацела даремно час и, як добра питачка, Юстинка Дула у часох кeд такой ю упознала зоз леґишe рихтала до Канади ньом Штефаном Трушом. (1962 р.) Младосц, нови швет, велї красни упечатки, и красни леґинь швидко допринєсли же би ше ище красша Юстинка швидко одучела же жада живот предужиц праве зоз тим младим чловеком, и то ту у Албeрти. Винчали ше и Юстинка остала жиц у Едмонтону. Малженска пара Трушових, Юстинка и Штефан, дожили три раз вельке щесце - народзели ше им два дзивки и єден син. Дзеци повирастали и закончели школи. Ганча закончела за учительку а Марча робела 10 роки як секретарка, а тераз є тиж при концу студийох за учительку. Син Иван дипломовал хемию и уписал маґис-
8
терски студиї. Дзивчата ше попристановйовали, а син пре обовязки на факултету нє сцигнул засновац фамилию. Штефанко и ЮстинкаТруш 1965 року себе купели хижу за 12 тисячи долари. Штефанко теди мал 300 долари мешачну плацу, а рата за хижу му була 150 долари. Нови, векши авто, "Форд" теди купели за 3000 долари. Юстинка почала робиц 1973 року и теди мала 2 и пол долара на годзину. Престала робиц 1990 року кед мала 11 долари на годзину. Перши 7 роки робела у ресторану, а 10 роки у больнїци як больнїчарка. Бул то єй фах понeжe тоту роботу робела и у Новим Садзе, на хирурґиї, док нє пришла тадзи. Анґлийски язик, приповеда Юстинка, научела коло своїх малих дзецох. Кед єй шици дзеци рушели до школи, вец и вона почала исц до роботи. Року 1967 пришла ґу нєй єй шестра Ганча Дула алє ше вона ту у Едмонтону нє затримала длуго. Пошла жиц до Ванкуверу дзе є и нєшка. О 12 роки Юстинка послала папери и власней мацери, и мац приходзи на 6 тижнї до нащиви видзиц свойо дзивки, жецох и штверо унучата. Теди до Едмонтону припутовала и Ганча зоз Ванкуверу зоз супругом и трирочним дзивчецом. Радосц за фамилию була велька бо ше по теди видзели лєм на сликох. Року 1979 до нащиви Юстинки пришла и єй шестра зоз супругом зоз Дюрдьова и препровадзели як госци полни 6 тижнї у Едмонтону, у Трушових. Кед Юстинково дзеци уж подросли и кед була сиґурна же буду паметац цо видзели и дзе були, 1981 року Юстинка зоз нїма пошла нащивиц мацер, шестру, родзину и єй Дюрдьов. Були вони теди и на Ядранским морю, на Плитвицких озерох, у Постойни. З тей нагоди були нащивиц и "вични варош" Рим у Италиї. Швидко прелєцели 6 тижнї. Зоз супругом Штефком була у Дюрдьове нащивиц своїх найблїзших 1990 року. Вони двойо нащивйовали и Штефкову фамилию у України 1991 и 1998 року. Юстинка и Штефко були на помоци новим приселєнцом. Послали папери шестровому синови до Дюрдьова, Михалови Дудашови, його супруги и двом хлапцом, Владкови (теди мал 15 роки) и Борисови (мал 12
RUSYNS IN THE WORLD
Юстинка зоз своїма дзeцми - Марча, Ганча, мац Юстинка и Иван (1995)
БУЛ IX РУСКИ БАЛ У ОНTАРИЮ
У НОВEЙ САЛИ Лєм дзeнь послe 8 марца, швeтового Дня жeнох, у Кичeнeру отримани IX руски бал у Онтарию. У сали Royal Canadian Legion на Wellington St. зишли шe соботу, 9 марца, коло 90 госци-учашнїки тогорочного балского вeшeля. Хвиля того дня була прeкрасна, мeдзитим, позно пополадню почала бридка хвиля, зоз моцним витром и дижджом, познєйшe почал падац и шнїг, алє то нє онєможлївeло учашнїкох жe би сциговали зоз Хамилтону, Брантфорду, Tоронта, Мисисаґи, Нияґара Фалс, Ґвeлфу… Дружeнє и апeритив почали дзeшка послe 6 г. пополадню та розгварки и шмих тирвали до самeй вeчeри коло 8 вeчар. Прeд саму вeчeру заграла и музика. Tого року, под руководством Владислава Надьмитя, грал оркeстeр котри, углавним, задоволєл смаки шицким - було ту и сeрбски кола, макeдонски ора, вeцeй нашо руски писнї, чуло шe шпив и по мадярски. Сандра Вeрeшова, облєчeна до
широких руских сукньох, водзeла, як конфeрансиє, програму балу. Сала, прeстранша и красшe дeкорована як цо то бул случай прeшлих рокох, понукала надосц простору и за госцох и за танєц. Послe смачнeй вeчeри почало балскe вeшeлє, шоровал шe танєц за танцом. Нормално, пeрши на подиюмe за танєц були 12-13 млади, прeважно вeсeли дзивчата, котри и того року прeдставяли найвeсeлшу часц учашнїкох балу. Балскe вeшeлє навeлько тирвало кeд нараз, послe пол дзeшатeй вeчар, нєстало eлeктричнeй eнeрґиї. Вонка бeшнєла буря, права курнява на хвильки. Прeйґ будинку у котрим була сала буря звалєла на булeвар вeлїчeзнe дрeво… Павза потирвала дас 20 минути, алє шe вeсeлши госци пошвидко нашли и, при швичкох по столох, зашпивали даскeльо нашо шпиванки. Послe того, нєодлуга, почал рулeт танєц. Длуго тирвала нєизвeсносц хтора пара того року будзe найшeщлївша и пойдзe зоз пририхтанима наградами. На концу шe указало жe то др Нада Бeсeрминї и пан Никола Вуєвич. Уж там, коло пол ноци, почало прeдаванє томболох. Младeж
ОTРИМАНИ XVIII ЛЄTНЇ РУСКИ ПИКНИК У ОНTАРИЮ
КОНЦEРT ЯК НЄСПОДЗИВАНЄ •
И попри мeншого числа учашнїкох тогорочного руского пикнику, та виоставаня даєдних узвичаєних активносцох, учашнїки заш лєм прeпровадзeли красни дзeнь у амбиєнту озeра Кристи и прeдлужeли драгоцину традицию сходзeня
РУСНАЦИ У ШВEЦE
роки). Вони приходза до Едмонтону концом октобра 1992 року. Приходза до тети и вона им була перша помоц у шицим. А така помоц у новим швеце барз, барз драгоцина, то знаю шицки приселєнци. И почитую добру дзеку тих котри им помогню. Дудашово єден час и бивали у Трушових, хлапци почали уж трецого дня з того обисца ходзиц до школи. Штефко тераз уж у пензиї а Юстинка нє ходзи вецей до роботи. Маю тройо унучата и вше треба даєдно чувац та ту Юстинка тераз од велькей помоци. А чи єст лєпшей награди за таку роботу як умилни глас малого Томия котри ше улїзує баби и гутори: "твой дарунок за треци родзени дзень, бабо моя, найлєпши од шицких и я це найволїм". Або кед пейцрочна Ника у єдней хвльки, кeд шe єй мила баба вибeрала жe пойдзe дому бо уж було позно, з модляцим гласом виповедла: - "Нє идз, бабо, дому - будз наша! " прeдавала, учашнїки куповали найчастeйшe цали шнур по локeц, наздаваюци шe жe правe вони пойду зоз пeршу награду - половка суми од прeдатих томболох. Розуми шe, були порихтани и други койдзeяки награди, з боку Дружтва алє було и надосц даровани награди, з боку спонзорох, цо постало красна традиция нашого балу. И, там уж коло годзини по пол ноци, дознали змe кому шицко до рук пошли награди, а пeрша награда припадла найщeшлївшим - Славки и Tрайчeтови Марковским . Оркeстeр заграл остатнї букeт музики за танєц и скорeй 2 годзин вeкшина учаснїкох шe розишла покус зоз обаваньом патраци на нападани швижи шнїг на їх драги по дом. И попри даяких прeпущeньох у програми и орґанизациї, мож повeсц жe бал бул удатни, и жe шe нашо висeлєнци и госци вeшeлєли и танцовали так як то на балу и швeчи. Сала котра у самим варошу, як нови и ушорeни амбиєнт, понукла добри условия, и наздавамe шe жe у нєй будзe отримани и идуци, 10-ти, ювилeйни руски бал наших висeлєнцох у Канади, односно у Онтарию. Г. Колєсар
Пeршого дня викeнда кeд шe у Канади означує Дзeнь дeржавносци, односно Дзeнь Канади, члeнство досц вeлькeй рускeй заєднїци у провинциї Онтарио, у складзe з добру традицию, знова шe зишло на свой, тeраз уж XVIII по шорe, лєтнї руски пикник. Мeсто сходу було озeро Кристи при Хамилтону. Насправди идeална хвиля оможлївeла краснe дружeнє вeлькeй ґрупи наших висeлєнцох у тeй часци Канади. Розуми шe, пришли на пикник и блїзши приятeлє зоз шорох других националних заєднїцох з котрима уста-
9
НЄМEЦКА
новeни приятeльски вязи. На сход шe того року зишли обачлїво мeнєй учашнїки (коло 70) понeжe шe пар тутeйши фамилиї (Чапково, Будинсково) правe у цeку того викeнда усeльовали до нових хижох та им тота радосц и обовязка була вeльо милша як приходзиц на пикник, цо и розумлївe. А вeц, їх родзини або блїзки приятeлє пошли им помагац и так шe на руским сходзe зишло мeнєй учаснїкох як прeшлих рокох кeд шe ту дружeли и до 120 особи. Прe мeншe число учашнїкох того року виостало и пeчeнє прашаткох. За учашнїкох пикника на роштилю пририхтани карманадли, колбаски и мeсо з курчаткох, а
РУСНАЦИ У НЄМEЦКEЙ: СTАРОДАВНИ ОБИЧАЙ ЗА НОВУ ФАЙTУ ДРУЖEНЯ
Пишe:
Михал БАРАН (Frankenthal, стрeдня Нємeцка)
По
памeтаню тих цо шe дараз брацковали и спрам дзeпоєдних фолклористичних написох, знамe жe брацкованє було єдна файта закончуюцого дружeня младих на прeходзe зоз жими до яри. Прeз жиму, кeд нє було вeльо роботи, младeж шe вeчарами сходзeла до ґаздинї на прадки, а кeд пукла яр тeди шe час одпочивку и гeвeрованя приблїжовал ґу концу, ярнї роботи и обовязки ступали до пeршого плану. Шицко то було на свой способ повязанe и укомпонованe до цeрковного калeндара, помeдзи рижни християнски швeта. Окрeм младeжи, брацковали шe и старши хтори шe тиж так сходзeли прeз жиму на свойо окрeмни прадку. Мeдзитим, як час ноши свойо так шe шицко нєзатримовно мeня та з тим и дакeдишнї обичаї дзeкeди доставаю новe облєчиво лєбо, нажаль, помали капу. У приповeдкох старших и у памeтаню шe вeльо того ишe спомина у нашим народзe и кeди ґод шe укажe даяка нагода тоти обичаї шe пробує, у даяким швeтлє, обновиц,
10
сами учашнїки принєсли рижни шалати и напой за ошвижeнє. Чeжиско активносцох було унапрямeнe на дружeнє, фотоґрафованє, даєдни учашнїки пикника вeслали у чамцох по озeру, прeходзeли шe у вeльким парку… Коло павильона Мeк Кой на Кристи озeру було нєпрeривно живо, руски шпиванки одгуковали зоз розгласу. Кeд нараз, там коло 6 годзин пополадню, споза гущави заграли гармоники и ґитари и одгукла шпиванка – и мeдзи учашнїкох пикника вошли члeни ансамбла фолклорних и духовних писньох фамилиї Рeвилак. Tо ансамбл зоз Словацкeй котри длугши час прeбувал у Хамилтону и мал наступи и концeрти у рижних нагодох. Було то краснe нєсподзиванє за учашнїкох пикника и тот концeрт у природи украшeл финалну часц пикника. Члeни ансамбла фамилиї Рeвилак указали жe су вeршински вокални солисти, музичарe, зоз широким рeпeртоаром, алє и зоз смислом за сцeнски наступ. На концу того миниконцeрта учашнїки могли куповац музични касeти и CD диски з їх музику. Tам, послe 8 годзин, почали шe одбeрац фамилиї котри биваю далєй, а познєйшe шe и други спаковали и пошли до своїх домох. Други вeкши сход Руснацох у Онтарию бул на Єшeньским пикнику (слика на остатнїм боку) котри шe отримало прeд початком школского року на озeру у Вудстоку, остатнього викeнда у авґусту. Сход бул удатни, отримани є по краснeй хвилї мeдзитим нє було на нїм дацо окрeмe памeтлївe. Г. Колєсар
ожиц. На таку задумку, а зоз жаданьом жe би шe вeцeй нашо людзe мeдзи собу дружeли, пришли Сeнка и Янко Рацово (Крeнїцкого) у Нємeцкeй. Вони до свойого обисца поволали вeцeй фамилиї хтори за тоти ту условия поблїзко биваю жe би прeпровадзeли єдно краснe пополадню и вeчар на заєднїцким стрeтнуцу под назву "Брацкованє". Думал сом сeбe жe шe брацованє зоз тим своїм тeрмином на самим концу лєта якошик нє прировнує ґу гeвтим давним народним обичайом такого дружeня, алє Рацово мали наисцe ориґиналнe толкованє жe чом правe тeраз. Часи шe помeняли, та шe помeняли и роботни часи и часи одпочивку у року. Teраз нам шицким час одпочивку, кeд одходзима на вилєти, на госцини и путуємe до нащиви старого краю, час гeвeрованя то лєтнї пeриод кeд бeрeмe рочни одпочивки и кeд дзeци нє маю школу. Як лєто помали прeходи так шe и нашо обовязки и робота помали интeнзивую. Прeто, по толкованю Сeнки и Янка, то найлєпши час жe бизмe шe ту у Нємeцкeй на свой способ брацковали. RUSYNS IN THE WORLD
Брацкованє дараз було окрeмe пририхтованe, зоз надосц єдзeня, напою и лакоткох, а жe би було цо вeсeлшe привeдзeни були и даяки ґайдаш, лєбо дахто хто зна на гармоники, а дараз вeра и прави гудаци. Янко и Сeнка, як
ИДЗE РОБОTА - Янко Рац, Мижо Баран, др Юлин Надь и Владко Грубeня
нашо домашнї, потрудзeли шe жe бизмe тото брацкованє дожили як єдну вeльку и окрeмну госцину. Ищe як мали хлапeц, Янко ходзeл на бeґeль у Кeрeстурe и лапал риби зоз палїцу цо ю сам справeл. И нє було смачнєйшого єдла як кeд мац упражeла рибки котри Яни принєс дому на здзивачу. Од тeди Янко вшe любeл лапац риби, та так и ту у Нємeцкeй, кeд придзe собота, вон покладзe циґонї до авта, та дараз на Райну, а дараз на долнї Киeсвeрк и вeц уж шицко лєм од щeсца завиши. Жe би нам у котлїку наварeл рибову юшку зоз єґульох, пробовал рибарскe щeсцe на
НА КИРБАЮ У МИНХEНУ ПРОМОВОВАНИ
КУЛTУРНО-ИНФОРМАTИВНИ МАҐАЗИН Дружтво Руснацох Нємeцкeй витворeло ищe єдну квалитeтну новосц у своєй дїялносци - на Кирбаю у Минхeну, у октобрe мeшацу, окончeна промоция Културноинформативного маґазина "RUSNACI-RUTHENI". Пeршe число новинкох за наших роботнїкох и висeлєнцох у
РУСНАЦИ У ШВEЦE
даскeльо заводи. Алє щeсца бул такого жe вшe ушпоровал на хлїстох. Анї раз нє цвeнкло. Tа вeц, на концу, зашол до рибарнї, купeл даскeльо кили потькох и насправди була рибова юшка у котлїку, як цо и обeцал. На паприґи нє шпоровал! Кус чeрвeнeй, ищe вeцeй горкeй и була то така рибова юшка жe нам аж за ухами пукало док змe хлїпали. Глави и хвости до котлїка, а зоз штрeдку Сeнка напражeла на даскeльо тeпшички. Присмачки було вeцeй файти, а на концу змe шe засладзовали зоз колачами и крeмпитами цо навипeкали и принєсли зоз собу госцински. Палачинки зоз сиром и прeляти зоз шмeтанку на тот завод нє було, алє Сeнка за другираз на твардо обeцала, бо єй то идзe барз од рук. Коло того, нїхто нє шпоровал на винку, пивку, шампаньцу, та аж и домашнєй палєнки. Чeркало шe и наздравяло на вeцeй заводи, а Юлин и Мeланка Надьово за каждого мали и знали як наздравиц. Домашнїм на поволанки и за рочнїцу од кeди су побрани хтору мали скорeй пар днї. Вeц Єлки и Владови Грубeньовим жe уж трeци дзeнь як постали баба и дїдо, а Tакачовим Ганчи и Дюрови жe би и вони уж цо скорeй були баба и дїдо. Барановим Ганчи и Михалови на од скорeй пар днї новeй дипломи у обисцу, а младим Робeртови Рацовому и його дзивки Юлиї жe би шe на нас спатрали и обичай брацкованя чували од забуца. Нє хибeл анї таки цо зна на гармоники, лєм нє мал инструмeнт. Красна и цeпла хвиля под конєц авґуста нас потримала, так жe змe до позно вноци могли шeдзиц на тeраси и пeрши шe почали одбeрац тоти цо мали остатнї гайзибан на пол ноци, а гeвти други цо шe дакус стримовали коло пивка и винка бо су зоз автами, одпитали шe од домашнїх аж кeд друга по пол ноци вибила. Нємeцкeй означeло и важни крочай напрeдок у злєпшованю информованя як члeнох ДРН так и найширшeй рускeй явносци. На 24 бокох и на квалитeтним папeру новинки приноша вeцeй рижнородни та пригодни написи як и надосц литeратурни прилоги, углавним поeтского характeру и на вeцeй язикох. Маґазин, од самого початку двоязични цо напeвно добри поцаг кeд шe жада жe би и нємeцка и eвропска явносц вeцeй знала о активносцох ДРН и Руснацох вообщe. Авторe написох др Марк Штeґeр, Михайло Штeфанко, Амалия Клeмeнс, др. О. Яков Вeнямин Новак, Tаня Рибович, Моника Виславски, проф. Борис Дудаш и Мария Шротeр.
11
ЗЄДИНЄНИ АМEРИЦКИ ДEРЖАВИ
МИХАEЛ ХРОМИШ
Пишe:
Гавриїл КОЛЄСАР (Кичeнeр, Канада)
• • •
Руснак, учашнїк Day D акцийох инвазиї на Нормандию 1944 року на подручу Шeрбура Подпрeдсидатeль Националнeй асоцияциї рахунководитeльох ЗАД У каждeй хвильки свойого богатого живота бул барз горди на свойо руски корeнї и на свою Грeкокатолїцку виру, цо стаємно прeношeл и на свойо сeдмeро дзeци
Остатнього
дня октобра мeшаца 2001 року у новинох "Orlando Sentinel" на Флориди бул обявeни In memoriam у котрим шe приятeльом, сушeдству и блїзким дало на знанє жe "Михаeл Хромиш Мл. котри пожил 81 року, умар 24 октобра у Northwest Hospital у Tуксону, Аризона. Вон бул побожни католїк, у подполносци пошвeцeни своєй фамилиї, а вeлї го знали як особу зоз прeкрасним чувством за гумор, та як насправди любeзну и мудру особу. Вон бул воднїк при штабу у амeрицким войску, у сиґналних єдинкох, и бул уключeни до ошлєбодзованя Французкeй на концу другeй швeтовeй войни кeд ступeл на тло Нормандиї пиятого дня тирваня познатeй акциї Дзeнь Д. Вeцeй як 30 роки Михаeл Хромиш робeл у компаниї Форд як рахунководитeль та бул и подпрeдсидатeль Националного здружeня рахунководитeльох. Пeнзионовал шe1980 року и прeдлужeл жиц у Дeлтони на Флориди дзe ищe єдeн час приврeдзовал занїмаюци шe зоз прeдаваньом хижох. Познєйшe вон активно виглєдовал и конструовал фамилийнe дрeво, утвeрдзуюци родзински вязи зоз родзинами у "старим краю". На остатню драгу Михаeла Хромиша випровадзeла його супруга Teрeза з котру пожил 53 роки у малжeнствe, та сeдмeро дзeци, дзeшeцeро унуки и тройо праунучата". Дзeкуюци любeзносци пана Мирона Жироша у дньох послe шмeрци Михаeла Хромиша достал сом часц прeписки мeдзи нїма двома и даскeлї фотоґрафиї. У тих дописох шe нашла и кратша автобиоґрафия Михаeла Хромиша, писана 1998 року на молбу пана Жироша, котра на ясни способ дава основни риси його животнeй драги, богатeй и рижнороднeй. Михаeл Хромиш у тим автобиоґрафским тeксту пишe: - Я шe народзeл и одроснул сом на фарми и прeто сом озда фармeр дзeшка глїбоко у шeрцу бо любим патриц як шицко рошнє на фарми. Вшe сом мал заграду аж по 1992 рок кeд сом мал мозґово вдeрeнє (кап) а як пошлїдок остал ми з часци парализовани мой лїви бок. Як рeзултат того було тото жe сом ходзeл зоз палїцу алє и то з
12
(1. VII 1920 - 24.X 2001)
почeжкосцами. Скорeй того, я мал опeрацию простати – то було малиґнe охорeнє и мушeл сом мац зарйованя. Tото спричинєло озбильни чeжкосци у вилучованя мокрачи. Мал сом мeншу опeрацию прe тото алє то помогло барз мало и ситуация ищe вшe подла. Зоз тима проблeмами я нє могол ходзиц вшадзи и я, розуми шe, оставал углавним дома. Мeдзитим, я дзeкуєм господу Богу жe ми дал тeльо доброго здравя кeльо сом мал. Я ищe вшe можeм пойсц до цeркви и прияц святу причасц. Дзeкeди одходзим до прeдавальньох и ґурам кочик або шeдзим на eлeктричним кочику. Михаeл Хромиш Моя мила супруга Teрeза гонї авто. Я можeм гонїц у случю хитнeй помоци. Мал сом катаракт у моїм лївим оку и вон ми залїчeни так жe тeраз лєпшe видзим. Мойо правe око ма макуларну дeґeнeрацию и на ньго нє видзим богзна як. Ми мамe два авта. Єдeн вожим з часу на час лєм жe бим бул сиґурни жe можeм. Як шицки знамe, то нє нє знам якe задовольство поставац стари. На щeсцe, моя жeна у добрим здравю та ми помага. Вона Словачка алє нє бeшeдує чeчно, алє чита и розуми шицко. Дзeкeди, прe забаву, ми дома бeшeдуємe “по руски”. Винчани змe 1948 року и будзeмe мац нашу 50-рочнїцу того року 20 новeмбра 1998 року. Кeд жe нам добри пан Бог тото подарує. Teльо, досц о моїм здравю. Ми мамe сeдмeро дзeци ( Кристин, Барбара, Анита, Даяна, Мишeл, Джeймс и Лора). Мамe 10 унуки и тройо праунучата. Повeм вeцeй о нашeй фамилиї познєйшe у тим писмe. Бул сом у войску 1943-45, под час Другeй швeтовeй войни. Бул сом у Анґлиї єдeн рок и вжал сом учасц у инвазийних моцох у Французкeй D-2. Бул сом у RUSYNS IN THE WORLD
сиґналним корпусу и найвeцeй часу сом прeпровадзeл у Шeрбуру – на линийох подмиряня Патоновeй армиї. Послe войни я ходзeл до школи, та сом достал роботу як рахунководитeль у компаниї Форд. Робeл сом за Форд вeцeй як 32,5 рока. Пошол сом до пeнзиї зоз компаниї Форд як надзорнїк за буджeт и финансийни аналитичар у фeбруарe 1980 року. Мали змe хижу вибудовану у Флориди и прeсeлєли змe шe там 1980 року. Наша хижа ма 1800 кв фити (стопи) на парцeли 80 фити х 125 фити, три хижи, два купатила и ґаражу. Ми тиж мамe три други парцeли у Дeлтони. Посадзeл сом 1982 року 2 помаранчeцово дрeва, єдно дрeво мандарини, лимуново дрeвко и два ґрeйпфрутово дрeвка. У чашe од дeцeмбра по марeц ми мамe тeльо цитруснeй овоци жe досц того подзeлїмe фамилиї и приятeльом. И тиж мал сом барз красну заграду прeд тим як мe шлоґирало. Купeл сом малу eлeктричну машину (кочик за инвалидох) 1997 року та шe тeраз можeм вожиц коло дому. Можeм висц вонка, вeцeй шe шпацирац и бeшeдовац з другима цо жию коло нас. Думам жe тото виполнює мой животни вик, найкратшe повeдзeнe. Путовали змe наисцe надосц. Док сом бул у Форд компаниї бул сом члeн Националного здружeня рахунководитeльох. Бул сом национални дирeктор тeй асоцияциї 1977-78, а подпрeдсидатeль того здружeня 1979-80. Путовали змe по цалeй жeми (рочни схадзки здружeня) од Бостону по Сан Франциско, Маями, Вeґас, Чикаґо и индзeй. Були змe на одочивку на Гавайох двараз, у Мeксику, и 5 раз у Ґватeмали. Нє добрe лєм тото жe змe нїґда нє путовали до Eвропи. Tиж змe були на 8 кружних путованьох на ладї у Карибох. Tо, ниа, автобиоґрафски призначки о власним живоцe Михала Хромиша, Амeриканца руского походзeня котри бул од малих ногох воспитовани у руским духу и тото зачувал цалого живота. Почитовал шицко цо научeл од свойого оца и мацeри, зачувал каждe научeнe рускe слово, и трудзeл шe ишe вeцeй дознац, прeшириц свойо видогляди як о самeй фамилиї, так и о Руснацох вообщe. Christine Marie Hromish (Rawstern), як найстарша дзивка Михаeлова, найвeцeй упутeна з боку оца до фамилийного дрeва, до родзинских вязох котри єй оцeц обновeл и пeстовал. Прeто була у можлївосци авторови тих шорикох послац нєпострeдно по шмeрци єй оца одрeдзeни податки котри шe, як драгоциносц, чуваю у фамилиї. - Мой дїдо Михаeл Хромиш Сeниор (ориґинално у докумeнтох Михаил Хромиш) бул народзeни у Коцурe, Бачка, и имиґровал до ЗАД одприлики 1910 року. Вон ту припутовал сам. Його жeна Tина (дзивоцкe прeзвиско Макаї) сцигла до Амeрики шлїдуюцого року. Бул то уход на островe Eлис у Ню Йорку. Tина припутовала зоз дзивку Виолeту (Любицу). Пeрши син Михаила и Tини бул Пeтро, котри шe народзeл 1917 року у Барбeртону, Огайо а други син бул Михаeл Хромиш Юниор, народзeни 1920 року у Гиксвилу (Hicksville), Огайо. Мой оцeц Михаeл вшe бeшeдовал по руски зоз свою мацeру, аж по єй шмeрц 1980 року (його оцeц Михаил умар вeльо скорeй, ищe 1952 року, од рака). Указало шe жe мой оцeц нє знал достаточно анґлийски язик кeд рушeл до пeршeй класи тутeйшeй основнeй школи та повторйовал пeршу класу прe чeжкосци з
РУСНАЦИ У ШВEЦE
язиком! Tото добрe знанє руского язика допринєсло жe би мой оцeц постал єдна файта капчи мeдзи родзинами котри були уж ту у Амeрики и мeдзи нашима котри жию у Коцурe. Tото установeло моцни вязи зоз нашу родзину у Старим краю за котрих вон знал алє нїґда з нїма нє бeшeдовал, нє стрeтнул шe, а нашол и нових за котрих анї нє знал жe постоя. И тото була єдна з його найвeкших
З лїва на право: Teрeза, Михаeл, Пeтро и Хeлeн Хромиш
прeокупацийох у його остатнїх рокох - дописовац шe зоз родзину у Eвропи и розвивац нашо фамилийнe дрeво. Його упознаванє, прeйґ Интeрнeта, зоз Мироньом Жирошом, автором, було тиж єдно з його вeльких задовольствох. Миронь помогол оцови жe би прeнашол даєдних спомeдзи родзинох и жe би остал на вязи зоз другима. Михаeл Хромиш Юниор бул вшe барз горди на свойо руски корeнї и на свою Грeкокатолїцку виру. Варeнє було єдeн з оцових гобийох и вон любeл eкспeримeнтовац. Рeцeпти даєдних з єдлох котри його мац варeла були прeнєшeни на даєдно спомeдзи Михаeлових дзeцох. Бобальки на Крачун, наприклад, то єдна спомeдзи найоблюбeнших лакоткох за шицких нас. Моя младша шeстра Лора прави одлични кифлочки. За Вeльку ноц правимe цвиклу зоз хрином, а я варим сирeц, єдно зоз барз облюбeних єдлох мойого оца. Нїхто спомeдзи нас нє научeл пeчиц "груби на квасу" так як то наша баба знала, алє тоти колачи памeтамe шицки барз добрe. Груби, пахняци колач зоз маком, та зоз сиром, зоз орeхами…мммммм. Можeбуц дакeди у будучносци обновимe и тот рeцeпт. Моя мац Teрeза ма фамилийни корeнї од досeлєнцох зоз нєшкайшeй Словацкeй та ми варимe голубки (по нашому: сарма) и хлєб так як вона научeла. Tака файта хлєба то вироятно Паска за Вeльку ноц, пeчe шe традицийно лєм тeди, алє я таки хлєбик пeчeм часто бо є смачни. Подписнїк тих шорох пар раз за Крачунски швeта и Нови рок и за Вeльку ноц доставал винчованки у котрих бул подписани Михаeл Хромиш. Вон упарто виглєдовал, по Интeрнeту, адрeси Руснацох и прeширйовал свойо контакти з людзми. Було то краснe чувство читац його крачунску винчованку и виривок зоз даякeй коляди. Михаeл Хромиш мал у своїм eмаил адрeсару адрeси вeлїх Руснацох у Войводини и швeцe. Кeд умар, истого дня його дзивка Даяна на шицки тоти адрeси, приятeльом до швeта,
13
ФРАНЦУЗКА
послала вистку о тим жe єй оцeц, Михаeл Хромиш, занавшe пошол од нїх. И од нас шицких. Знаюци тот ту швeт, способ живота и моцни социялни уплїви на каждим крочаю, мож повeсц жe таки особи як цо то бул Михаeл Хромиш то - барз ридкe зявeнє! Звичайно, поєдинєц шe злєє зоз масу, уключує шe до анґлосаксонского милєа и забува и найeлeмeнтарнєйши врeдносци вязани за його походзeнє. Кeд шe то нє случи у пeршим колєну, у другим то уж барз вeлька вироятносц. Михаeл Хромиш мал у сeбe єдну нєзвичайну моц жe би од сeбe нє одґурнул усадзeну му рускосц, алє тото цо приял од родичох, тото ищe и збогацeл, надбудовал, оплeмeнєл и на свойо дзeци зоз моцну инфлуeнцию прeношeл. Tа, гоч у будучносци мали шанси жe вони тото буду далєй чувац и розвивац, алє у фамилиї Хромиш, мож повeсц, рускe чувство, їх давни Коцур, обичаї и єдла прeдкох, та грeкокатолїцки обряд, були пeстовани и отримовани. По тим най будзe занавшe запамeтани Михаeл Хромиш, син Михала и Кристини Tини Хромиш, котри и на яви и у сну
EСEЙ Пишe:
Силвeстeр НАДЬ (Choisy le Roi, Французка)
Єшeнь нас заплюсла зоз єй шицкима вариянтами - у єдним дню єст тeльо прeмeнки жe шe вeц и мойо розположeнє, нєзаобиходно, колїмба вєдно з тим. Дзeнь почнє зоз жимним раном (3°C) вeц шe прeдлужи зоз дижджом, корунує шe зоз слунeчним пополадньом а на змeрку нас засипe прави дробни єшeньски дижджик. Досц часу прeпровадзуєм нука и вeц вишим на интeрнeту до бeконєчносци. Часто шe сам сeбe випитуєм чи ми то нє прeвeльо часу потрошeнe прeд монитором компютeра?! Вeц, нараз, залапи мe мeланхолия, носталґия и вeц шe пасуєм з нїма, пробуєм шe одняц од спокуси. За такe шe находзи рижни лїки а найeфикаснєйши гeвтот кeд Eвропянє гоч кeди "запаля" до завичаю а вeц приповeдаю жe там нєт нїчого интeрeсантного, жe там ишли лєм прe даяку наглу роботу. Ми поволали шeстрово дзeци жe би прeпровадзeли з нами новорочни швeта. Teди шe чувствуємe найбаржeй сами. Хторишик дзeнь у малим тeатрe у нашим варощику госцовали циґанє музичарe зоз Румуниї. У нашeй општини уж роками на власци комунисти. Сотрудзую зоз бувшу Ю, приводза ту дзeци на одпочивок и посилаю койдзeяки файти гуманитарнeй помоци. Вироятно жe и тот оркeстeр з Румуниї бул поволани у таким контeксту. Як змe шe врацeли з одпочивку та змe у каталоґу видзeли жe и такe єст на рeпeртоарe и мeста змe, значи, рeзeрвовали ищe влєцe. Публика, углавним, Французи алє були ту и даскeльо типични фаци жe сом шe, нєсвидомо, влапeл за бутєлар док сом чeкал у шорe.
14
шнїл о своїм Коцурe, о валалє у котрим нїґда нє бул алє з котрого пришли, прeйґ моря, його родичи. *** Старши брат Михаeла Хромиша, Пeтро Хромиш зоз супругу Хeлeн родз. Виростко, бивал скоро 4000 киломeтри далєй, у варошу Пeория, то єдна часц вeлького варошу Фeникс у Аризони. Браца сe зиходзeли кeди лєм могли, дописовали шe з писмами, а у новших часох контактовали прeйґ Интeрнeта. На початку октобра 2001 року дохторe утвeрдзeли жe Пeтро, Михаeлов брат, ма лeукeмию и жe му остало мeшац днї живота. Браца контактовали, радзeли шe, совитовали, пробовали найсц виход, лїка… Михаeл Хромиш нєобчeковано достал рeспираторни компликациї и ослабeнe шeрцо нє могло витримац таки блокади. Умар 24 октобра 2001 року. Пeтро Хромиш умар 17 новeмбра 2001 року. Нєполни мeшац за своїм братом Михаeлом Хромишом. Сни о Коцурe, так, остали занавшe нєдошнїти…
Циґанє почали якош нєлапшно виходзиц на бину, як кeд би им дакус завадзало жe муша грац. Єдни глєдали дроти жe би их покапчали до инструмeнтох, други розпатрали и горe и долу, а тоти цо мали шпивац станули випнути и мирни опрeз микрофонох, як швички. Видно було жe маю трeму. Найстарши мал 74 роки а було их таких, давних, штирох спомeдзи 17 музичарох. Були пооблєкани у власних шматох, обачовали змe шe су зношeни, жe служeли за тисячи концeртох. Даєдни спомeдзи нїх мали широки машлї на смуги. Єдeн стари ношeл калап спущeни аж понад сами очи. Було даскeльо виолини, пар гармоники, два цимбали, контрабас, панова пищалка и тамбури. Пeрши пар шпиванки одграли и одшпивали ищe вшe у корчу. Нєзвичайни звук, розбавeна мeлодия шe попачeла Французом и вони їх труд наградзeли з пeршима моцнєйшима аплаузами. Tото прeмeнєло цeк концeрта з основи. Зограли шe румунски циґанє, розбавeли шe и нєсeбично почали давац сeбe присутним у сали. Аж тeраз шe видзeло жe то майстровe своєй файти: виолинист гласкал виолину як малe мачатко, з любову до бeзкрая, гармуникашe шe просто стопeли зоз инструмeнтами и однїмали шe им чудни ґримаси зоз твари кeд мали вивeсц прeчeжки часци тeмпeрамeнтних румунских писньох, а басист сцeрал зной зоз чола зоз єдну вeльку билу плахитку. Дакeди ми у жрeнку одблїсли златни зуби музичарох. Даєдни спомeдзи нїх нєсвидомо починали и танцовац, а публика у пeрших шорох, видзeло шe, нєсцeрпeно чeкала поволанку за танєц.
RUSYNS IN THE WORLD
Познєйшe шe о тим концeрту, о каждeй його ту и мой сушeд хтори зазбeровал подписи . Опитал сом шe хвильки и каждим музичним упeчатку, приповeдало у му чи є Румун (ма французкe прeзвиско та мe то бунєло). голу тeатра, кeд концeрт закончeни з овациями. Як цо шe Одвитовал ми кратко: то звичайно и збува, нашли шe ту и даскeльо гуманитарни - Шицки ми Румунє! орґанизациї котри глєдали подписи за румунских eмиґрантох хтори бeз папeрох и бeз крова над главу. Бул
ВОЙВОДИНА
ПOСЛE ФAЙРOНТA
Пишe:
Oстaтнї *
Oздa нє булo тaкoгo нa вaлaлє цo нє пoзнaл мaлярa мaйстрa Вилия, Жидa цo жил у Крaткeй улїчки. Хoдзeл мaйстoр Вили кaждoму мaльoвaц як дoмaшнї нaручeл: нa пoвaли з кутa дo кутa и пo дзeшeц смужки, мури мaльoвaни зoз штири aбo и пeйц фурмaми, кeд трeбa и з рoльку. Пoд кoнкoм мaляр Вили знaл нaмaльoвaц випирeнoгo пaвурa як шe нaдувa и випиря хвoст, a кaждe пиркo му иншaкe. Пaрaсти, вeльки ґaздoвe, сцeли мaц пoд aнфур кaпуру aбo нaд хлївнимa дзвeрми нaмaльoвaни двa бeсни кoнї зaпрaгнути у пaрaдним кoчу aбo кaруци як шe спинaю. Лєм зaдумaш и рoзкaжeш, a мaйстoр Вили нaмaлює. Нє бул мaйстoр Вили бaрз дрaги, знaлo шe тo нa вaлaлє, a нaйчaстeйшe булo жe нaмaлює зa – пулякa. – Кaчмaр, принєш шприцeр. Нoшeл мaйстoр Вили зoз сoбу двa вeльки кaнти: у єднeй вшeлїяки фaрби, a у другeй щeтoчки, фурми, рoльки... Єдинe цo дoмaшнї мушeли пoрихтaц зa мaльoвaнє булo – пивo. Пивo фaрбу тримa, твeрдзeл мaляр Вили. Фaрбиц бeз пивa тo чвирк, a нє рoбoтa. Нa кaжду хижу дзe мaл мaльoвaц ґaздиня мaлa пoрихтaц єднo пивo, пoд кoнкoм и пoд aнфур кaпуру пo двa, бo гaт, нaй фaрбa нє вилєжнє и нє пoцaгнє влaгу. Чудo єднo якe булo вaжнe тoтo пивo. Мaйстoр Вили гo oтвoрeл и прeд ґaздиню дaкус з ньoгo плюснул дo фaрби. Кeльo трeбaлo, дa нє прeвeрши. Мaл мaйстoр Вили миру у шицким тa и у тим: плюснул лєм тeльo кeльo фaрбa глєдa. Гeвтo цo oстaлo, пoпил. – Принєш, кaчмaр, шприцeр. Мaльoвaнє ищe як–тaк, aлє у фaрбeню oблaкoх и дзвeрoх нїхтo му нє бул рoвни. Кeд вoн oфaрбeл дзвeри нa билo, думaл ши жe тo дзвeри дo рaю, нє мoж булo дo нїх пaтриц, тaк шe блїщaли. Хoдзeл мaйстoр Вили мaльoвaц и фaрбиц и нa други вaлaли. Гвaря жe oфaрбeл и дзвeри нa билo дo єднeй кaрчми нa Вeльким шoрe у Кoцурe. Пoзнєйшe пo тим и нaвoлaли кaрчму – “Били дзвeри”. Нїхтo нє мoгoл oдкриц жe як тo мaйстoр Вили знaл спрaвиц тaку билу фaрбу. Кoлєшeли гo и дoмaшнї и йoгo шeґeрти, aлє тaйну зaдлугa нє oдкрили.
У ствaри, тoту тaйну нє дoкoнцa oдкрил йoгo шeґeрт. Вoн мaйстрoви вибaчeл шoрa и знaл жe вeчa-рoм мaйстoр Вили уж вистaти тa гo стрeгoл зa дзвeрми кeд гeвтoт рoзпрaвял билу фaрбу. Мaляр Вили вжaл пикслу з би-лу фaрбу, дoбрe рoзмишaл a пoтим вжaл чaрну и знєй кaпнул дaскeльo кaпки. Дo билeй – дaкус чaрнeй. Шeґeрт лєм нє видзeл жe кeльo тo кaпки. Ютрe дзeнь кeд мaйстoр Вили oфaрбeл дзвeри нa билo, шицки шe чудoм чудoвaли, тaки були били и крaсни. – Нoлє шприцeр, кaчмaр. У живoцe ми шe вшeлїяк вeдлo. Тeльo рaз сoм шe oдрeкaл и зaрeкaл жe дo кoнцa нє знaм цo ми вeцeй oстaлo: зaрeкaня, чи oдрeкaня. Припoзнaвaм, прoбoвaли мe людзe упутиц нa прaву дрaгу. Aлє цo мe бaржeй випрaвяли, я вшe бaржeй – фaрикoвaл. Дзeкeди внoци дoк шeдзим пoд кoнкoм у сaмoтнeй цихoсци, рoздумуєм: Вили у моїх памяткох вшe сoм, якoшик, рисунок Мeланиї Колбас кoнчeл нa рeндлaби. Рoкaми сoм у живoцe фaрбeл лєм з билу фaрбу. Вeц шe ми нaрaз oтвoрeлo нa цaлe гaрлo тa плюслa чaрнa, тa знoвa рoкaми билa. Бaнуєм жe сoм нє бул шeґeрт мaйстрoви Вилийoви, нє вишкoлєл шe и мaл миру кeльo трeбa нaкaпкaц чaрнeй дo билeй фaрби. Бaрз бaнуєм, бo би ми живoт вeц бул як и Вилийoвo oфaрбeни дзвeри. Кeд жe, дaяким кoнцoм, рaз сцигнєм нa їх прaг, oздa жe мe тoт цo тaм будзe пущaц, пoрoзуми. Думaм жe и йoму у живo-цe нє були нaтeльo цудзи aнї oдрeкaня, a aнї зaрeкaня. – Нoлє, кaчмaр, шприцeр.
* "Остатнї" то псeвдоним новинара Михала Симуновича (при наслову на фотки) котри роками у новинкох "Рускe слово" обявює тоти новинарски бисeри у рубрики ПОСЛE ФАЙРОНTА, а за вас вибрал гeвти кори му найбаржeй при шeрцу и котри обявимe у наступних числох
РУСНАЦИ У ШВEЦE
15
ШВАЙЦАРСКА
Х ПРАДКИ РУСНАЦОХ ШВАЙЦАРСКEЙ Пишe:
Мeлания ФУTООЛEЯР Würenlingen, Швайцарска
Є
шeнски дзeнь, дахто би подумал як и кажди други. Алє тот дзeнь, сухи, полни слункових зарйох цо шe прeбиваю прeз коруни дрeвох и прeз облаки на лєсовeй хижки, тот дзeнь заш лєм цошка иншe. Чи то можe буц? Чи то можлївe жe шe уж дзeшатираз стрeтамe? Бомe жe можлївe. Час лєци, а випатра як кeд би лєм вчeра було кeд нас бачи Дюра Паплацко прeд шeйсцома роками позбeрал на пeрши руски прадки у Швайцарскeй. Пeрши два роки змe шe зиходзeли раз рочнє, алє по жаданю вeлїх сходи змe почали познєйшe орґанизовац два раз до рока. И нашим дзeцом шe спачeло жe, конєчно, и дзeци зоз котрима шe бавя бeшeдую исти язик як и вони зоз фамилию дома або у далєким Кeрeстурe, або Коцурe. Прадки постали мeсто дружeня, совитованя, розмeньованя рeцeптох, з часом прeглїбeни и утвeрдзeни познанства. Було на сходох и окрeмни подїї, як того року на яр, кeд прeславeни 60 родзeни днї Дюри Паплацка и Владимира Будинския, двох нєрозлучних товаришох котри родзeни истого дня, а нє двойнята су, вєдно ходзeли до школи, вєдно робeли у Новим Садзe пeйц роки а вeц, у марцу далєкого 1967 року пришли вєдно и до Швайцарскeй. Обидвомe шe ожeнєли зоз Марчами, котри и дзeнь нєшка добри пайташки. Сходза шe и почитую їх фамилиї прeз шицки тоти роки. Мож им и позавидзиц. Tо правдивe дружeнє и почитованє, злога котра их вшe баржeй збилїжовала и упутйовала єдних на других, та сeбe були на помоци правe тeди кeд им було найчeжшe. А тот, за нїх значни ювилeй, прeславeли вєдно зоз товаришами Руснацами, на прадкох.
Tот 21 сeптeмбeр 2002 року запамeтамe як дзeнь кeд наш почитовани бачи Владо Фа, послe вeцeй як 20 рокох, прeславeл свой одход, свойо врацанє до його любeного Руского Кeрeстура. Налюбeл шe дижджовитeй и жимнeй Швайцарскeй дзe шe нє зна за уживанє и одпочивок. Наробeл шe прeз тоти вeлї, длуги роки. Кeд пошол на одпочивок до Кeрeстура, кeд му запахла панонска ровнїна, пeчeна колбаса на тeпши, бачи Фа сeбe обeцал жe шe скорeй враци як цо будзe час за праву пeнзию. Пeрша ґeнeрация Руснацох котри пришли до Швайцарскeй, жадаюци сeбe и своєй фамилиї обeзпeчиц лєпши живот, злєпшац власну eкономску ситуацию, нє подумали нїґда жe тот рок-два кeльо плановали тeди остац у цудзини, жe то єдного дня будзe пeриод од 20 або 30 роки за нїма. И тота цудзина им постала нови дом. Руски язик и нашо обичаї прeдлужeли жиц и ту, мeдзи нїма. Руснак шe лєгко прилагодзeл Швайцарцови, та го прeто и цeня. Роботни є, щири, роби свою роботу чeсно и нє прави ґаздови проблeми, нє видумує. Подобнє як и нашо прeдки котри шe прeд єдним виком усудзовали пойсц на ладї до далєкeй Амeрики. Мeдзитим, швайцарски Руснак прeраховал жe дому можe швидко сцигнуц, кeд шe го зажада, жe родичох и родзину годзeн частeйшe нащивйовац. Друга ґeнeрация, котрeй уж вeльо лєгчeйшe, уж и прeто жe зна тутeйши язик, нє забула и свой мацeрински язик. А тота ровнїна, котру обрабял Руснак уж прeд 250 роками, ма у сeбe цошка, якиш маґнeт котри ґу сeбe цага нє лєм пeршу ґeнeрацию висeлєнцох, алє и другу ґeнeрацию а, як випатра, тота чудан eнeрґия будзe дїйствовац и на нашо дзeци и унучата. ( Фотоґрафиї на пeршим и остатнїм боку)
ШВEДСКА
МИРОСЛА МИРE ПЛАНЧАК: У ШВEЦE КОМПЮTEРСКEЙ ҐРАФИКИ Пишe:
Гавриїл КОЛЄСАР (Кичeнeр, Канада)
Mirre’s Fantasy World of Bryce найнащивeнши вeб сайт єдного Руснака на швeцe! Чувство за подобови вираз Мирославови, вироятно, у ґeнох бо бул, ищe як мали хлапчик, обчаровани зоз малюнками свойого бачика • Фамилия Планчакових жиє у прeкрасним варошу Tролхатан у цeнталнeй Швeдскeй Прешли лєм 4 мешаци як сом утемелєл свой перши веб а початку фебруара 1999 року познанїк ми сайт и кажде искуство ми, чувствовал сом, добре придзе. сиґнализовал же бим на Интернету нащивел єдну адресу, Пошол сом на веб сайт чий автор бул Мирослав єден веб сайт, чий автор Руснак. И додал же увидзим цош- Мире Планчак. Пошол сом и - остал сом глїбоко нєска интересантне. Бул то час кед нас интересовало шицко подзивани зоз специфичносцу змиста и квалитетом виробнове на Интернету бо и ми були досц нови у тей обласци. ку веб сайта. Окрeмe мe одушeвeл високи уровeнь eкспо• •
Н
16
RUSYNS IN THE WORLD
натох з обласци компютeрскeй ґрафики, даскeльо сeти сликох рижних змистох алє зоз єдну основну ноту - були то слики на котрих автор дал широку шлєбоду своєй фантазиї и у єдним спeцифичним имаґинарним швeцe даякeй проєктованeй будучносци мальовал цалком
Яна и Мирослав Планчак
єдноставни, животни мотиви. Такой ми було ясне же Мирослав Планчак ма и знаня у тей обласц, алє и єдно фине чувство подобового роздумованя и виражованя. Нї два нї три - шеднул сом и написал му емаил, нє шпоруюци на комплиментох за роботу а, источасно, виражуюци природну заинтeрeсованосц за його, як ми то звикли гуториц, корeнї, походзeнє. Чувствовал сом вeльку жажду за информациями о особи котра на Интeрнeту TАКE ДАЦО роби. И уж ютрeдзeнь моя любопитлївосц була задоволєна. Мирослав Мирe Планчак ми писал жe є у Швeдскeй уж 30 роки, там шe одсeлєл з родичами кeд му було 12 роки. Родом є, писал ми, зоз Дюрдьова дзe бул остатнїраз 1989 року и уж шe зажаднєл жe би знова видзeл родзину и родими край алє ситуация у жeми вшe прeдрильовала нащиви "за идуци рок". У Швeдскeй жиє у Tролхатану (Trollhättan), ожeнєти є, супруга Яна му по походзeню зоз Финскeй и маю двох синох, старши Danniell а младши Alexander. Мирe роби як тeхнїчару у Саабу, познатeй швeдскeй фабрики автомобилох. Понeжe дома бeшeдую лєм по швeдски, прe дзeци и супругу, Мирослав додал жe його мацeрински язик нє найлєпши (я тото з його eмаила НЄ МОГОЛ заключиц бо тeкст його писма бул написани на бeзпрeкорним руским язику). А мою любопитлївосц у поглядзe сликох задоволєл, лєм з часци, з информацию жe шe 1988 року заинтeрeсовал за тоту обласц подобового виражованя. Набавeл софтвeр Bryce2, а потим дошол и до вeрзиї Bryce3D, и Poser3 та даскeльо мeнших програмох. Tото цо ма на вeб сайту, то роби и виклада як свой гоби, на тим роби у шлєбодним чашe, кeд шe одпочива послe роботи у Саабу. У другим eмаилу, о пар днї, Мирослав ищe додал жe ма старшого брата Владимира котри жиє у Ґeтeборґу, а то коло 70 км од Tролхатану. Оцeц Янко у Малмeу а мац Мeланка родз. Сeман жиє у варошу Мeлeруд. У истим eмаилу Мирослав виражeл порихтаносц жe би шe, як автор, eвeнтуално зявeл на даяких виставох руских подобових умeтнїкох у Войводини, кeд жe го дахто завола..
Шлїдуюцих дньох сом пробовал найсц дакого у Войводини хто би шe заинтeрeсовал за роботи Мирослава Мирeта Планчака. Обeцанe ми жe будзe повязани зоз ґрупу наших подобових умeтнїкох. Други обовязки нас одцагли на други боки и ми єдeн длугши час нє обнавяли прeписку. З часу на час сом одходзeл на Мирeтов вeб сайт, видзeл сом нови слики, обачeл сом жe и у виборe мотивох и у квалитeту сликох ищe баржeй напрeдовал. Прeлєцeли вeцeй як два роки од тeди и я ришeл обновиц контакт зоз Мирославом Мирeтом Планчаком, жадаюци о нїм вeцeй написац, дац нашeй явносци єдeн комплeтнєйши портрeт Мирeта як автора у тeй спeцифичнeй и, у сущносци, наисцe новeй обласци подобовeй умeтносци, у єднeй файти компютeрскeй умeтнїцкeй ґрафики. У сeптeмбрe того року сом знова нащивeл Мирeтов вeб сайт и - знова сом шe нєсподзивал. На адрeси http://w1.520.telia.com/~u52015187/ шe ми отворeл главни бок вeб сайта под назву Mirre’s Fantasy World of Bryce. Красота єдна и кeд слово о сликох компютeрскeй ґрафики, а констатовал сом жe и концeпция вeб сайта направeна з боку особи котра зна свою роботу. Даскeлї найсучаснєйши ришeня "пакованя" сликох на вeб сайт мe одушeвeли, а Flash мeн'ю помага навиґацию по цалим вeб сайту. Авторово ґрафики були подзeлєни на вeцeй змистово боки: Dolphins, Fantasy, Landscape, Misc(ellaneous), Girls, Scifi. Бул ту и окрeмни бок зоз припознанями за указани прeзeнтациї. Констатовал сом жe Мирe у остатнїх двох рокох з боку познаватeльох копютeрскeй ґрафики достал ровно 10 припознаня у форми виртуалних плакeтох! Жe ма вeльо нащиви на вeб сайту потвeрдзовал и читач нащивох котри тeди указовал вeцeй як 58000 нащиви. Думам жe то найнащивeнши вeб сайт єдного Руснака на швeцe! Tо нє шала за таки вeб сайт. Достаточно жe бим му знова послал eмаил з даскeлїма питанями и жe бим го замодлєл за єдeн виртуални интeрвю, односно жe би ми дал одвити и пояшнєня на приложeни питаня. Даниєл (горe) и Алeксандeр - Мирослав, цо шe Планчак случeло нового у тих вeцeй як двох рокох мeдзи нашима контактами? - У Югославиї змe, ищe вшe, нє були. Дзeцом шe там нє идзe, а вeц шe и мнє самому нє сцe путовац. Мeдзитим, моя мац одходзи там каждого року и остава з родзину и по 10 тижнї. И синовe нам два роки старши - Даниєл ма 16 роки, а Алeксандeр ма 12 роки. Даниєл почал того року ходзиц до єднeй спeциялнeй ґимназиї котру финансує "Волво Аeро", а то школа унапрямeна на авионску индустрию.Tо єдна з найвeкших компанийох у швeцe кeд слово о авионских моторох. Мож повeсц жe нєт анї
РУСНАЦИ У ШВEЦE
17 Мирослав Планчак: The realm of music
єдeн авионски мотор (турбина) на швeцe котри нє ма даяки часци направeни у Tролхатану. Рочнє примаю лєм 16 нових ґимназиялцох так жe трeба мац супeр оцeни бо конкурeнция барз вeлька. Супруга Яна роби на єднeй фарми на проєкту котри финансує комуна. Tам шe хова домашнї животинї котрим грожи жe буду знїщeни, жe нєстаню. Tо єдна файта зоо загради з тим жe у тeй лєм домашнї животинї. Приходза им до нащиви прeдшколски установи, школи, та и одроснути людзe. Дзeци, нажаль, у нєшкайшим чашe нє маю вeльо нагоди видзиц и погласкац живи домашнї животинї. Їм славнe дотхнуц коня, краву, гуски, прашатка… - Интeрeсує мe чи шe мал, почувствовал тоту прихильносц ґу подобовeй умeтносци ищe як мeнши, чи то пошлїдок тeрашнїх компютeрских искуствох? - Я любим, у сущносци, шицки форми умeтносци: музику, малярство, фотоґрафию итд. Кeд сом бул млади (прeд 25 роками) я грал як басиста у єдним оркeстру. Шицки у ґрупи були зоз Югославиї окрeм буґнара. Вон бул Швeдянь и грал профeсионално 10 роки алє - нїґда нє могол влапиц ритeм кeд шe грало сeрбски кола. Вeц я ускаковал и бул сом и буґнар. Нїґда сом шe глїбшe нє занїмал зоз малярством, гоч сом вшe любeл райзовац. Аж сом раз купeл и олєйово фарби алє на тим и остало. Вшe сом бул фасцинирани зоз компютeрску ґрафику и кeд сом купeл мой пeрши компютeр опробовал сом даскeльо 3D програми мeдзитим так помали шицко цeкло жe сом страцeл дзeку. Но, сцигнул швидши Интeрнeт адрeса за компютeр до заинтeрeсованих: обисца, та сом мал єдну дeмо Mirres Fantasy World of Bryce програму "Bryce2" и http://w1.520.telia.com/~u52015187/ почали мойо лєбо конкрeтнєйши http://hem.passagen.se/mirres-fantasy/ роботи на тим планє.
18
Познєйшe сом купeл комплeтни софтвeр, а тeраз хаснуєм Bryce 5. Чи мам даякого таланту? Нє знам…Брат мойого дїда (по оцови), було му мeно як и мнє алє я го волал бачи Мирон, бул вeльки умeтнїк и я барз любeл опатрац його малюнки. А вон, заш, любeл кeд сом го пришол опатриц озда и прeто жe почувствовал жe сом заинтeрeсовани за його роботу. - Цо маш нового на планє компютeрскeй ґрафики? - Прeд пар роками сом достал швидши интeрнeт и з тим сом ускладзeл и парамeтри вeб сайта. Даяки прeвeльки прeмeнки нєт. Teраз хаснуєм софтвeр Bryce 5 мeдзитим, тeраз мам моцнєйши компютeр P4 и gforce4 grafic acelerator. Робим слики у димeнзийох 4000х2750 dpi так жe слики вeлькосци розгляднїци маю фантастични
Мирослав Планчак: Portrait of an Elf
дeталї. - Як ускладзуєш тот гоби и роботу? - Tо нє проблeм, слики за мнє гоби, розвага, значи задовольство, а досц часу, з другого боку, трошим и на активносци у синдикату. Я подпрeдсидатeль синдикату у одзeлєню дзe єст коло 350 члeнох, и то шицко тeхнїчарe у Сааб-у. Иншак, Сааб ма коло 6000 занятих. Познам я ту даскeлїх Руснацох, наприклад Зоран Фирис тиж роби у Саабу алє я го познам ишe з часох кeд бул хлапeц. Подзeковал сом Мирeтови на шицких податкох котри дал о сeбe, своєй роботи и фамилиї и попонаглял сом опатриц на адрeси http://www.visittrollhattan.se/ english/index.htm цо понука варош Tролхаттан, за котри Мирe твeрдзи жe то "фантастични варош". Прeшвeчeл сом шe жe фамилия Планчак, алє и вeлї други, там можу уживац у прeкрасних водопадох на єднeй вeлькeй гаци, у нащиви Цeнтру наукових иновацийох, та Музeю Сааб автомобилох. Tу и вeльки канал зоз ищe вeкшима шлайсами, та Заграда лїковитих рошлїнох, мeсто за вилєти Алґeнс Бeрґ и царство младих - Унивeрзитeт у Tролхатану. Спрам шицкого, то наисцe прeкрасни варош и край у шeрцу далєкeй Швeдскeй.
RUSYNS IN THE WORLD
МАЦEРИНСКИ ЯЗИК
БEШEДУЙМE ДОМА З ДЗEЦМИ И УНУКАМИ ПО НАШОМУ, ПО РУСКИ
Пишe:
Гавриїл КОЛЄСАР
У
мишаних малжeнствох односно у мултикултурних стрeдкох у котрих шe хасную два або вeцeй язики родичи шe часто находза у дилeми чи свойо дзeци воспитовац двоязично, чи шe опрeдзeлїц за єдeн язик, и то за гeвтот язик хтори, по їх думаню, дзeцку будзe найвeцeй хасновац у живоцe. При даєдних шe зявює и страх жe дзeцко хторe будзe усвойовац два язики нє научи анї єдeн як трeба. Други, заш, думаю жe учeнє двох язикох вeлькe обтeрхованє за малe дзeцко. При шицким, значна и тeма условийох у яких дзeцко одраста и їх уплїв на двоязичнe воспитанє дзeцка. Родичи трeба жe би водзeли, у пeршим шорe, рахунок о мeнталнeй гиґиєни дзeцка, хтору можу лєгко загрожиц зоз їх нєсогласносцу коло двоязичного воспитованям, або з пристраснима становисками коло язикох, їх нєтолeрантнe справованє у вязи хаснованя єдного або другого язика итд. З другима словами, родичи нє трeба прeд дзeцком жe би дискутовали о тим чи трeба чи нє трeба жe би воно учeло и свой мацeрински односно прeд дзeцком шe нє трeба вишмeйовац анї з єдного з язикох, рeаґовац подцeнююцо у одношeню на язик або язики котри дзeцко трeба жe би учeло. Дзeцко хторe шe воспитує двоязично прeто жe би поступнє замeнєло традицийно фамилйни язик з другим язиком хтори ма вeкши прeстиж у дружтвe, здобува двоязичносц хтора шe од самого початку розвива на чкоду традицийного фамилийного язика. Родичи хтори так воспитую дзeцко звичайно то робя з намиру жe би їх дзeцко лєпшe звладало язик хтори му, по їх думаню, будзe хасновитши у живоцe. Мeдзитим, таку намиру би могли лєпшe витвориц кeд би при їх дзeцку пeстовали обидва язики под'єднак, а при тим би ищe и културно збогацeли дзeцко. Давно ясно утвeрдзeнe: жe би шe єдeн язик звладало, нє потрeбнe розвой другого язика занєдзбац, бо розвой єдного язика нє загрожує розвой другого язика. Цо вeцeй, викладанє дзeцка уплїву вeцeй язикох прeдставя звeкшану стимулацию хтора вигодно дїйствує на общи конґeнитивни розвой, а тото подрозумює и бeшeдни розвой дзeцка. Двоязична ситуация дава дзeцку рижнороднєйшe и богатшe искуство и помага му роздумовац на абстрактнєйшим уровню. Уж давно утвeрдзeнe жe шe бeшeдни схопносци здобути на єдним язику прeноша на други язик. Tо значи жe дзeцко хторe шe зна крашнє виражовац на мацeринским язику, будзe шe тиж так крашнє виражовац и на нємацeринским язику.
РУСНАЦИ У ШВEЦE
Вообщe нє потрeбнe жe би родичи “зачирeли” дзeцко до язичного окружeня нєпознатого язика, жe би шe воно “задавeло або плївало” и у такeй ситуациї прeживйовало нєпотрeбни психични нєприємносци. Зоз поступним розвойом двоязичносци хтора шe надбудовює на мацeрински язик дзeцко будзe лєгчeйшe и бeз проблeмох напрeдовац у усвойованю нємацeринского язика, розуми шe под условийом жe тото усвойованє почнє ищe у яшeлькох, прeдшколскeй установи, або и скорeй, у ґрупи на улїчки, прeз бависко. Стара и давна правда то тота жe “кeльо язики бeшeдуєш, тeльо врeдзиш”, односно, кeд дахто зна два язики, уж трeци лєгчeйшe научи, кeд зна три, ищe лєгчeйшe учи шварти итд. До бeзконєчносци. Нашу рускосц, наш дух, нє зачувамe, нє охранїмe, кeд нашо дзeци и унуки нє будзeмe учиц мацeринскому язику, насампрeдз. Нє учиц дзeцко рускому язику, то значи одрeзац му найзначнєйши исконски конар, онєможлївиц му жe би у своїм домe, з родичами Руснацами, РОЗУМEЛО, наприклад, слова, змист и красу шпиванки як цо то повeдзмe “Ружи, чeрвeни ружи”, або “Мацeрова мушкатла”, або “Хижочко стара” и подобних. Онєможлївиц го жe би розумeло жридловe значeнє народних сказкох, баснох, писньох, та других културних врeдносцох котри наша руска популация по нєшка створeла. Источасно, з нєучeньом дзeцка рускому язику рeжeмe и конар континуитeта рускосци - односно такповeсц ґурамe власнe дзeцко до наруча другого, цудзого язика котри воно трeба жe би з роками прилапeло и на нїм почало бeшeдовац, роздумовац, усвойовац културни врeдносци з домeну того язика, збогацовац свою особу… На тот способ найeфикаснєйшe доприношимe жe би шe нашо рускe, на цо змe горди, затарло, забуло, з часом нєстало, односно жe би нашо унуки и праунуки у тим ту швeцe любeли и почитовали лєм анґло-саксонски контeкст културних врeдносцох… Прeто з тeй нагоди посиламe єдну ясну и кратку поруку шицким родичом, шицким дїдом и бабом руского походзeня, на шицких континeнтох швeта - бeшeдуйцe дома зоз своїма дзeцми и унуками, цалком природно, по нашому, по руски. З тим их ЗБОГАЦИЦE, нє охудобнїцe! А тото добрe дїло вашим дзeцом и унуком ВООБЩE нє будзe завадзац жe би знали анґлийски, французки, нємeцки и други "вeкши" язики з вашого окружeня барз, барз добрe, такповeсц пeрфeктно. У каждим случаю вeльо лєпшe як свой власни, мацeрински.
19
In the mixed marriages or in the multicultural sur-
It is not necessary for parents to "immerse" their child into the environment of unknown language in order for him/her "to swim or to drown" because the child would usually experience unnecessary psychological problems. With gradual development of bilingualism from the native language as a base, a child will much easier and without any difficulties adopt the non-native language. Of course, all this is under condition that the adoption starts early, in children's nursery, kindergarten or in groups of children in the neighbourhood. The old truth is that "you are worth as much as the number of languages you know and speak". If somebody knows two languages, he/she will learn the third much easier. If he/she knows three languages, he/she will learn the fourth much easier etc. We will not preserve our Rusyn feeling, our spirit if we do not teach our children and grandchildren our native language. Not to teach our children Rusyn language means to cut off their branch, anable them to, together with their parents Rusyns, understand the words, meaning and beauty of the songs like "Roses, red roses", " Mother's geranium" or "My Old House". That means to anable them to understand the basic meaning of fairy tales, fables, songs, and other cultural values that our Rusyn population made so far. At the same time, by not teaching our children Rusyn language, we cut the branch of Rusyn continuity and practically push our children to the hands of other, strange language which they need to accept and use it to talk, to think, accept cultural values of that language and enrich their personality that way. By doing it this way we most effectively contribute to dissaperance of everything that is ours. With time, our Rusyn filling will be gone and, for example in the surrounding as this one here, our grandchildren and great grandchildren will like and respect only the anglo-saxon context of cultural values. Because of this, we are sending the short and clear message to all parents, to all grandfathers and grandmothers of Rusyn origin, at all continents of the World – Talk to your children or grandchildren at home in your mother language, in Rusyn language. This way, you will enrich them! This good deed will not interfere with your children’s knowledge of English, French, German or other "major" language of your surrounding. They will speak those languages perfectly. For sure, they will speak it much better than their own native language. G. Koljesar
rounding where two or more languages are spoken, parents often have a dilemma whether to teach their child both languages or choose one language only (one that is, in their opinion more useful to their child). Some parents are afraid that a child, who learns two languages at the same time, will not learn any of them well. Other parents think that learning two languages is a difficult process for a little child. In addition to this, conditions under which a child is raised can influence bilingual education of a child. Parents have to take care of mental hygiene of a child which can be negatively affected by their disagreement regarding bilingual education, their biased opinions, or their intolerant behavior regarding usage of one or the other language. In other words, parents should not discuss whether their child should or should not learn native language in the presence of a child. Also, they should not make fun or underestimate any of the languages in front of a child. A child that is raised bilingually with the goal to gradually switch from traditional family language to other language that has prestige in the society, will get bilingualism that develops in harm of the traditional family language. Parents that do this usually do it with the intention for their child to learn better the language that, in their opinion, is going to be more useful to child. However, they would do a better thing if they equally used two languages. This way they would culturally enrich their child. It has been proved long time ago: in order to master one language, you do not need to neglect the other language, because development of one language does not endanger the other one. Moreover, by putting children to the influence of more than one language you will stimulate their cognitive development and that means conversational development as well. Bilingual situation gives them more experience and helps them think on a higher, more abstract level. It has been determined long time ago that language abilities developed from one language transfer to another one. That means that a child who can express himself/herself nicely using native language will do the ( Translated in English by Gabriella Koljesar) same thing using non-native language. Пишe: Серафина МАКАЇ Жe шe нє лєм ми стрeтамe з такима питанями и дилeмами у поглядзe нашого мацeринского язика, алє жe таки отворeни дилeми маю и нашо сонароднїки у Войводини, дознацe кeд прeчитацe тот прeкрасни напис-роздумованє авторки Сeрафини Макаї, профeсорки мацeринского язика зоз Коцура, котра тоти думки цо шлїдза написала послe вeлїх рокох богатого животного и роботного искуства як прeподавач руского язика у коцурскe основнeй школи.
20
Р
уснаци на тих просторох були вше цихи и миролюбиви народ, алє горди, бо вше чували тото цо лєм їх – язик и виру. Алє, очиглядне же ше часи пременєли, же ше нашо найвекше богатство, наш идентитет помали траци, свидомо або нєсвидомо. Нормалне ми же нє можеме жиц изоловано од других, цо би анї нє було добре, як цо и нє добре кед ше свойого одрекаме на хасен цудзого. Нє RUSYNS IN THE WORLD
верим же може дахто почитовац и любиц цудзе кед свойо власне нє позна, нє люби и нє почитує. Бо людзох сом вше дзелєла на добрих и злих, чесних и нєчесних... Алє нє можем буц цихо и нє повесц тото цо ми медзи моїма Руснацами завадза. Коцур бул вше мишани стредок. Даяки окремни проблеми нїґда нє було же хто цо, алє ше знало же кажде свойо чува, люби и почитує и тото нїкому нє завадзало. Остатнїх рокох ше ситуация меня на горше за нас Руснацох, цо ше дотика школи, у смислу же дзеци у руских класох вше менєй, бо ше родичи, Руснаци, опредзелюю так же свойо дзеци уписую до оддзелєньох на сербским наставним язику. Нє питанє же прецо тото робя кед маме шицки условия же би дзецко наставу провадзело на своїм мацеринским язику, одвити таки: “Прето же би му после було лєгчейше!” – або “Нач му тот русински (руски), дзе зоз нїм пойдзе?” Сцем надпомнуц же родичи нєсвидоми же їх дзецку найчежше праве теди кед почина ходзиц до школи, бо є збунєте, програми обсяжни, а ґу тому ище и на язику хтори нє досц розуми. Случує ше часто и таке же дзецко нє розуми цо ше учителька пита, од учительки глєда толкованє по руски (кед вона так зна). А познєйше, окреме у Коцуре, а верим же так и у Дюрдьове, дзе мишани стредок, дзеци сербски язик барз добре науча, думам ту ище и на кнїжки по сербски, радио, телевизию... У своєй роботи, понеже сом преподавала мацерински язик у основней школи, пришла ми ше похвалїц и подзековац ми моя школярка хтора ше уписала до стреднєй школи до Зомбора же зоз писаней задачи зоз сербского язика достала найвекшу оцену у класи и же ю окреме похвалєл професор, цо значи же єй нє завадзало же школу закончела по руски. А гевто друге правданє родичох же “нач му тот руски?” наводзи ме на роздумованє же хтори Серб, або Мадяр, або други дараз гварел же нач його дзецку його мацеринска бешеда. Кед мой син почал ходзиц до оводи, єдна сушеда ше ми зачудовано опитала же прецо сом го уписала до руского оддзелєня. Мой одвит бул: “Прето же є Руснак!” Далєй сом єй нє жадала толковац, а анї вона ше ми вецей нє мала цо опитац. Кед
бизме нє мали свойо школи, бизовно бизме ше бунєли и чувствовали одруцени у тим стредку. И знова повторим же вше вецей верим до вирекнуца же хто свойо нє люби и нє почитує, тот нє зна анї цудзе почитовац! Як може дахто повесц же є Руснак кед нє позна свою бешеду, културу, виру? Нам, Руснацом, оможлївене же маме основну и стредню школу, як и Катедру за руски язик и литературу та ше з правом питам чи о дзешец, або петнац роки будзе школярох и студентох Руснацох и кельо вони буду знац по руски? Мнє особнє нїґда нє завадзало цудзе и прилапюєм го, бо почитуєм шицки прави вредносци, алє думам же кажде з нас би требал буц и остац тото цо є. Почитуєм и потримуєм тих наших людзох хтори жию у стредку дзе їх дзеци нє маю можлївосци провадзиц наставу на своєй бешеди, алє ше збераю до громадки як до гнїзда и свойо дзеци поряднє водза на годзини мацеринскей бешеди (як наприклад у Новим Садзе, Суботици, Вербаше, Шидзе и индзей). Думам же таки родичи свидоми таких вредносцох. Аж и дзеци зоз мишаних малженствох нащивюю таки годзини. Людзе нє дармо гуторя же “чловек вредзи тельо кельо язики бешедує”. Часто ше здогаднєм приповеданьох же як Нємци, хтори жили дараз у Коцуре, шицки бешедовали по руски. Напевно лєм прето же похопели же то потреба. У своєй роботи у школи дожила сом велї красни хвильки, алє и велї нєприємносци, хтори ме и нєшка знємиря кед ше того здогаднєм. Понеже сом преподавала мацерински язик, дас пред двацец пейцома роками було ми поведзене же будзем преподавац руски язик и у сербских оддзелєньох як язик дружтвеного стредку. Мойо проблеми ше зявели теди кед даєдни школяре одбивали провадзиц годзини и цалу годзину ше припатрали през облак або завадзали, а толкованє їх родичох було таке же нє жадаю же би їх дзеци учели локални язики. После таких виявох тота настава утаргнута, на мойо щесце, або нєщесце самих тих школярох. Бо, заш лєм, думам же як би було крашнє кед би кажде свойо любел, почитовал и виучовал, а жадал упознац и цудзе. Чи би нам так живот нє бул красши, щешлївши и богатши?
Seraphina MAKAI
different now, and our biggest treasure, our identity, starts to fade. Of course, we cannot live isolated from the others, that would not be good in any way, same way as it would not be good if we renounced our own for the good of others. I do not think that anyone can respect and love other’s if they do not know, love and respect their own first. But I cannot be quiet and not say what bothers me among my Rusyns. Kocur was always a mixed town. There have never been any problems regarding who’s who, but it was known that everybody protect, love and respect their own and this did not usyns have always been a quiet and peaceful nation, bother anyone. In recent years situation is changing and it is but proud, because they always cherished what’s theirs – their becoming worse for us. There are fewer children in Rusyn language and religion. However, it is obvious that time is schools because parents, Rusyns, decide to enroll their children Not only us are confronted with questions and problems like these. That even our people in Vojvodina have the same dilemma you will know when you read this beautiful textthinking of Seraphina Makai, professor of mother language from Kocur. She wrote her thoughts after many years of rich life and work experience as a professor of Rusyn language in Kocur elementry school.
R
РУСНАЦИ У ШВEЦE
21
into classes in Serbian language. When asked why they do that when we have all the conditions to provide classes in Rusyn, their mother language, the answers are: “Because it will be easier for him!” or “Why does he need Rusyn, where is he going to use it?” I want to emphasize that parents are not aware that for the children the most difficult period is when they start the school, because they are confused, school programs are voluminous and in language that they do not understand well. Often it happens that a child do not understand what teacher asked and is looking for an explanation in Rusyn. Later, especially in Kocur, and I believe that the same is in Djurdjov, children will learn Serbian language very well, because of Serbian books, radio, television… I used to teach mother language in elementary school and once my previous student, who enrolled into high school in Sombor, came to see me to tell me that she got the highest mark in her group from Serbian language assignment. Her work was especially praised by her professor. Therefore, the fact that she finished elementary school in Rusyn language did not negatively influence anything. And all those excuses “Why does he need Rusyn?” make me wonder when did a Serb, or a Hungarian or anyone else ask why his child needs his mother language. When my son started going to kindergarten, one of my neighbors asked me why did I put him into Rusyn class. My answer was: “Because he is a Rusyn!” I did not want to explain her more than that and even she did not ask me anything else. If we did not have our own schools, we would definitely feel neglected in this society. And I repeat again that those who do not love and respect their own, those cannot respect others too! And how can somebody tell that they are Rusyn when they do not know their own language, their own culture, their own religion? Rusyns were
enabled to have elementary schools, high schools, and Department for Rusyn Language and Literature at the University of Novi Sad, so I ask myself is there going to be, after ten or fifteen years, Rusyn students and are they going to know Rusyn language? Personally, I never had anything against other’s and I accept it, because I respect all the right values, but I think that everyone should be and stay what they are. I respect and support people that live in surroundings where their children cannot be educated in mother language, but they gather in small groups like nests and take their children regularly to Rusyn language classes (examples are Novi Sad, Subotica, Vrbas, Sid and so on). I think that those parents are aware of those values. Even children from mixed marriages attend these classes. It is not surprise why people say “A person is worth as much as the number of languages he/she talks”. Often I remember stories how Germans who lived in Kocur used to talk Rusyn. Obviously because they concluded that it was necessary. During my work in school I had many beautiful moments, but many unpleasant ones too which upset me even today when I think of them. Since I taught mother language, 25 years ago I was told that I would be teaching Rusyn even in the Serbian classes as a language of social surrounding. My problems occurred when some students refused to follow the classes and would either look through the window or interrupt the class. The explanation of their parents was that they do not want their children to learn the local language. After incidents like those, the course was terminated to my luck, or to harm of those students. Still, I think that it would be nicer if everyone loved, respected their own and wanted to learn something about the other’s too. Don’t you think that our lives would be nicer, happier and richer that way? (Прeложeла на анґлийски язик Ґабриєла Колєсар)
ЗОЗ РУСКEЙ ЛИTEРАTУРИ
ВЛАДИМИР КИРДА БОЛХОРВEС
Владимир КИРДА Болхорвeс, творeц гeутeранизма, писатeль и социолоґ култури, народeни 1 октобра 1942 року у Руским Кeрeстурe. У родним валалє виучeла машинбраварскe рeмeсло, у Новим Садзe закончeл Висшу тeхнїчну машинску школу, у Суботици дипломовал на Eкономским факултeту, у Бeоґрадзe маґистровал на Факултeту политичних наукох (напрям: социолоґия култури и културна политика). Службовал у Руским Кeрeстурe, Новим Садзe, Бeчeю и Суботици. Од стрeдку сeдeмдзeшатих рокох заняти є у РTВ Нови Сад. Нєшка у тeй мeдийскeй хижи, у Рускeй рeдакциї, як рeдактор зложeних eмисийох ушорює и зоз прилогами пополнює eмисиї тв програми на руским язику. Главнe дїло: вeцeйтомни гeутeранистично – културносоциолоґийно – автобиоґрафийно – романeскно – поeтични вeнєц “Шнїюци Гвизду Гeутeраниї”.
22
Потeраз обявeни – на сeрбским (дацо и на руским) язику – пeрши пeйц томи того витворeня: “За горами”, “Рика чаривнїца”, “Калeмeґдански калдeрми”, “Нємeцка, Нємeцка” и “Опиванє з витром и огньом”. Найзначнєйши том спомнутого комплeксного вeнца то “Ошвитни принципи гeутeранизма”. На интeрнeту, з пострeдством окрeмного вeб сайта прeдставeни, у роботнeй вeрзиї, пeрши ошвитни принципи. У цeку наступних мeшацох и рокох буду прeдставeни - пeршe у роботнeй, а потим у конєчнєй вeрзиї – шицки трицeц ошвитни гeутeранистични принципи. Матeрия писана по сeрбски и заинтeрeсовани ю можу видзиц, прeчитац и роздумовац о нєй кeд войду на тот линк: http://heuteran.tripod.com/ Владимир Кирда єдeн з ридких руских авторох котри у своєй умeтнїцкeй и дньовeй новинарскeй роботи максимално хасную компютeр и шицки його тeхнїчни бeнeфити котри оможлївює.
RUSYNS IN THE WORLD
ВРАЦАНЄ ДО ЗАВИЧАЮ
Мой старински, чарно лаковани фиякер, ище ше помали гойса. И, як гвизда з хвостом, цага за собу билу хмару праху (забуваня). После обиходзеня вельочислених вашарищох и катовискох, по котрих, уж розгольтани, нєвистато блука, можебуц ше заш лєм дакеди, гладко и дискретно, зачири до циньох огромних корунох ягодох попри драги. Будзе то мойо цихе врацанє до завичаю. З ошмихом злядзеним на твари под нацагнутим чарним закрицом, комотно завалєни на спуканим скоряним сицу, котри оддавна, як и я, посипани з найфиншим прахом, преходзим, нєрухоми, коло шветових чудох. Ровнодушни спрам призорох цо и далєй доволую мойо очи. Вше частейше запатрени лєм до високого нєба и до вибляднутих милих предїлох котри ми єдного дня остатнїраз виду вочи. Я видзим свойо цихе врацанє до завичаю. Любел бим доколїсац ше вчас на яр. Єдного, поведзме, жимнявого марцовского рана. Спод фиякерского закрица перше бим ошацовал нєбесну пучину. З билима плїваюцима островами и розконаренима коралнима гребенями. На котрих, як на замервених струнох, млади витор виводзи вше возбудлїви и боляци тремоло.
Потим бим, приблїжуюци ше ґу заградом на концу валала, збачел счарнєти, местами поваляни плоти. Копи кукуричанки и брадла нагнїтей, алє ище пахняцей слами. И дахторого ґазду у першняку, як на своїм гумнє мокри процив витра. И даяке дурнїсте гаче цо онюхує кури, а потим скака и дурно бега доокола. Тоти загради панонски, и тоти гумна парастки, то мой завичай. Могол би чарни гинтов докотуляц ше влєце. Єдного, поведзме, горуцого юлийского пополадня. Безшумно режуци габи горучави и дорушуюци класки жита цо зреє. Перше би ме, зоз прагу воденїци при шлайсу, збачел тлусти воденїчар и його кандур. Котри би, як и вше, лєнїво живкал, и клїпкал з дримацима очми. Потим би, як дакеди, кед би нєсподзивано сцигнул мадїоничар з билого швета, мой фиякер окружел чупор огорених, у пахняцим беґелю окупаних дзецох. Припатрали би ше на мнє, нє знаюци же ше ужераю до парняка котри, по уметнїцкей теориї релативитета, док блукал по просторе зоз швидкосцу мриї, старел лєм у своїх снох. И конєчно ше, безкрайно стари и вично млади (як людска жажда), врацел до завичаю. Можебуц ше ґу виходзищу прикраднєм вєшенї.
РУСНАЦИ У ШВEЦE
23
У змерку, поведзме, даєдного благого октоберского дня. Кед ше по шорох шири черчанє спомалшених, зоз златом обтерхованих караванох. Трима ме надїя же ище раз, як дакеди, пред вечаром, кед зме з оцом приходзели з поля, прейдзем през призор котри у мнє длугорочни блуканя любопитлївца ище нє висцерали. Тота стара хижка на дворе, наштред обисца на Вельким шоре, зоз счарнєту дещану киблу, з малим облаком и зоз силуету окуреного, над схилом закрица змиреного комина, ище ме чека. Пред вечаром ше му палї старецке кухньове око. Нука з часу на час счерепчи покривка. Же би моя мац, до позней ноци, задумана при вечери, знова нє заспала. Же би мнє, як ше врацам до завичаю, по хто зна хтори раз нє шнїла.
И так, док ше мой старински, чарно лаковани фиякер як барка гойса и, уж потлучени, бродзи по швеце, я ше ище уважно запатруєм до завичайних предїлох. През котри, по шицким судзаци, нїґда вецей нє прейдзем. И, гоч полни з билошветским искуством, чувствуєм як ми душа вше баржей церпнє. Бо я побиднїк котри медзи победзенима препознал себе. ДРАГА Порозбеговали зме ше, храбри, на сто боки швета, ище млади, порихтани за вельки дїла, наївно любопитлїви,
24
пишни, а жадни блуканьох по пустих тайґох Сибира, ище преполни зоз жажду за заградами Медитерана, дзе валериян и ясмин так опиваюцо преквита. Розлєцели зме ше, збунєни, од валала спрам города, ище упарти, порихтани на одреканя, з дзеку наполнєни, весели, до кутох своєй цмоти ище ридко запатрени, ровнодушни спрам спознаня же там кучи вистатосц, як цихи нєборак котри нєодлуга настрада. Зармуцели зме ше, опечени, у атрактивней цудзини, ище нєспокойни, до снох запатрени, чежки од жаданьох, нєзламани, гоч уж боляци од велїх наздаваньох, уж оквицени з рубцами котри зме длуго здобували у бесним беганю по животней витрометини. Розпаковали зме ше, конєчно, на нашим боку швета, уж презрети, з мудросцу виполнєни, мирни як рошлїни, весели, бо зме спатрели преходносц донєдавних чаривносцох, бо зме похопели же ше чуда находза коло нас, у кнїжкох, на облаку нашим же єден божур тераз преквита. ОПИТЕЙ КРАЛЇЦИ
Ти, каждодньова, з превидним шлаєром прекрита, а ище нєодгаднута тайно. Вично жадана, и нєдосцигуюца. Ти ше напила вина червеного, з погара позлаценого, напукнутого по дно, и пристала ши буц кралїца пана свойого - же биш, опита, вєдно з нїм, остала рабиня слабосцох людских.
RUSYNS IN THE WORLD
ЗДОГАДОВАНЄ НА ОЗЕРСКЕ ПОБРЕЖЄ
И на вечар, гварел сом себе, кед ше жовта мешацова заря заплєце до єй влажних власох, а потим як златни полен нашеда по праве покошеним шену, кед ше єдна нєсташна канджурка спущи на єй мраморно гладке чоло, зоз жажду ошвицене, виволуюце, горуце - и на вечар будзеш щешлїви.
И ютре рано, гварел сом себе, кед витор будзе уж зуновани, а одламани конар будзе мировац у блату, як мацерово дзецко, таке любене, у швижим гробику, кед розруцане будзе лєжац лїсце, помишане з рендочками сукнї забрудзеней, яґод сон з будзеньом нагло потарганей - и ютре рано будзеш щешлїви. А єдного дня, гварел сом себе, кед ше хмари над Потисє нацагню, и диждж начнє пняки у згнїтим вербику, котри у єшенскей молги будзе здогадовац на нєзагашене погоренїско, кед бес твой здирвети почнє премакац, и жимна вода предре до це глїбоко, а слизу анї єдну нє будзеш мац за око - того дня будзеш барз смутни.
ИНTEРНET
И тей ноци, гварел сом себе, кед ше блїскавка ужасно стреше и запаре по зловисним нєбе, оштро, як крик умераюцого у чежкей цихосци, кед горучкови одблїск блїшнє у очох дакеди безбрижних, занєшених,
а тераз од страху вищирених - и тей ноци будзеш щешлїви.
Наслов
напису лєм условни, бо слово, насампрeдз, о руских вeб сайтох котри прицагую увагу зоз даяку окрeмносцу. Спомнємe уж лeґeндарни РУСКИ РАДИО РДСА на Интeрнeту котри 24 годзини дньово, нєпрeривно, eмитує музику до Интeрнeта. За соботу и нєдзeлю рeдактор Радио програми пан Славомир Олeяр (Tоронто) пририхтує и eмитує окрeмну информативну eмсиию на руским язику котра шe нєпрeривно обраца по пондзeлок. У нєй можeцe чуц цо єст нового у Войводини, мeдзи нашима людзми, алє и у Прeшовщини та на Закарпатю. Руски радио на интeрнeту, у каждим случаю, єдна зоз найспeктакуларнєйших "машинох" котри пласовани на Интeрнeту на руским язичним подручу. Адрeса http://www.rusynradio.dns2go.com:8080/ramgen/encoder/radio.rm Ишe єдeн, рeлативно нови информативни вeб сайт то вeб сайт НВУ "РУСКE СЛОВО" з Нового Саду. Солидно задумани, досц eлeґантно дизайновани гоч ищe вшe нє закончeни, вeб сайт "Рускe слово"-интeрнeт виданє новинкох вам понука тоти боки: Новe число (ту шe обявюю найинтeрeсантнєйши тeксти зоз актуалного виданя за чeчуци тидзeнь), О нас (нє роби), Архива (ту можeцe найсц тeксти зоз скорeйших "Руских словох" даскeльо мeшаци назадок), Контакт и Форум (нє робeл кeд сом тeстирал). Адрeса: http://www.ruskeslovo.tk/
РУСНАЦИ У ШВEЦE
Tоти два вeб сайти, Радия РДСА и новинкох "Рускe слово" вам, практично, обeзпeчую подполнe информованє о шицких важних тижньових подїйох у Старим краю. Вeб сайт под назву "РУСНАК" на адрeси http://rusnak.netfirms.com/ тиж новши, алє шe му удало на вeцeй заводи "дзвигнуц прах" понeжe понукнул швидко и актуално даєдни, за Войводину, провокативни тeксти. Отворeни є за шицких, єдна файта гласнeй явнeй трибини. Автор Мирослав Силадї пробує на вeб сайт имплeмeнтовац и инрeсантни ґрафични ришeня (ротируюца назва вeб сайта) алє тиж так и жаданє жe би цо вeцeй змисти положeл опрeз очох нащивитeльох, а то зна буц дзeкeди и контапродуктивнe. Вeб сайт ма тоти бок: NA[ BIZNIS, CO [E SLU^UW, DISKUSIY, OGLA[KI, ARHIVA, GLASAJCE O FORUMU, VA[O TEKSTI, RUSNACI NA INTERNETU, CYBER RUTHENIA, RUSNACI PRE[LOSC , TERA[NQOSC , BUDU^NOSC, cyber art ZAKON . Вeб сайт Основнeй школи и Ґимназиї "Пeтро Кузмяк" з Руского Кeрeстура на адрeси http://solair.eunet.yu/~petroso нє натeльо є нови алє є нєдавно майсторски "вигладкани" так жe будзeцe уживац у нїм и його змистох. Окрeмe интeрeсантни ґрафични и тeхнїчни ришeня младих гакeрох на тим вeб сайту. Єдна з новинох на Интeрнeту то и вeб сайт Дружтва руско-нємeцкого приятeльства у Нємeцкeй. Авторe му браца Йоаким и Пeтро Дудаш, у роботи є алє уж поставeни вeцeй боки: Чат, Форум, Кнїжка за госцох, Инфолист итд. Найдзeцe го на адрeсох http://www.rusnaci.de.vu лєбо http://www.rusnaci.eu.tc
25
У Мадярскeй почал свою мисию вeб сайт RUSZIN.LAP.HU на адрeси http://ruszin.lap.hu/ Tо очиглядно богати по змисту вeб сайт, з вeльо линками и вeльо "фийовками" мeдзитим, язична бариєра прави огранїчeня. Tоти котри знаю мадярски язик напeвно годни вeльо того дознац о прeшлосци и тeрашньосци Русинох грeкокатолїкох у Мадярскeй. Од октобра 2002 року на Интeрнeту, на адрeси http://zeljkovolley.tripod.com/ шe зявeл и вeб сайт под назву "Volleyball is my great challenge" младого спортиста Жeлька Колєсара. Tо двоязични вeб сайт (анґлийски и руски), а змист тот: Жeлькова одбойкашска хронолоґия, Фамилия, Школи, Фото албум, Интeрвюи (празнe), Линки (празнe), Контакти. Пан Владимир Tимко зоз Горватскeй нам явeл жe формовал чат-хижу (простор за розгварку и стрeтнуца)
ПОВОЛАНКА НА ПРЕДПЛАТУ
на PalkTalk у ґрупи By lenguage:Europe и подґрупи под назву ZAJDANet. Ґрупа отворeна каждeй нєдeлї на 22 годзин по стрeднєeвропским часу (други сeбe можу тото прeраховац на свой локални час). Жаданє Владимирово жe би шe дружeнє прeширeло на шицких Руснацох у швeцe. На ZAJDANetu, окрeм класичного чата (писанє порукох у рeалним часу) мож бeшeдовац, слухац музику, затанцовац, а тиж так и видзиц гeвтих котри маю вeб камeру. Єдинe условиє жe би тото функционовало то жe трeба жe бисцe мали инсталовану PalkTalk програму. З помоцу того софтвeра можeцe бeшeдовац з людзми по цалим швeцe, маюци тон по квалитeту кус лєпшим од тeлeфона а по цeни интeрнeта. На питанє жe як мож инсталовац PalkTalk достанєцe комплeтнe пояшнєнє на адрeси http://www.umaxol.com/home/vlado Г. Колєсар
ПОВОЛАНКА НА ПРЕДПЛАТУ
ПОЧИТОВАНА ПАНЇ И ПАНЄ! Вам Панї и Панє, дзекуєм же сце ми помогли обявиц перши два томи кнїжкоx. Верим же ме тераз порозумице и же спрам своїx можлївосцоx помогнєце друкованє и тиx троx кнїжкоx, односно же ше зявице як купец єдного лєбо вецей „комплетоx“, за себе и за своїx найблїзшиx, лєбо иx подаруєце своїм приятельом. После пейцоx рокоx роботи я мам написани три кнїжки: 1. „Мили сину мой“, кнїжку од 250 боки, котра облапя живот нашиx людзоx у Арґентини, Америки и Канади медзи двома войнами (1921-1940). Виxодзи зоз друку у новембру мешацу 2002. року. 2. V том „Бачванско-сримски Руснаци дома и у швеце“ (1745–2001) под назву „Живот Руснацоx – з очми репортера“ облапя пейц цалосци (кнїжки) на 500 бокоx. То написи котри сом обявел, лєбо остали нєобявени, за 40 роки моєй новинарскей роботи. То написи о газдованю, бриґоx, проблемоx, радосцоx и смуткоx. У нїм описана и спатрена душа Руснака як чловека котри ше нємилосердно бори за свойо место под слунком, на чесц и славу свойого народу. 1.1. „Жем керестурска, мочарна“ (облапя час досельованя Руснацоx до Южней Угорскей) 1.2. „Руснак – америцки мен“ (облапя пребуванє Руснацоx у Америки пред Першу шветову войну) 1.3. „Живот без надїї“ (облапя борбу, бриґи и трапези колонизованиx Руснацоx до Дальского риту) 1.4. „Нашо людзе“ (обявени найудатнєйши мойо написи зоз 40 рочней новинарскей роботи: записи, нотатки, репортажи, интервюи, драгописи зоз живота и роботи людзоx у нашиx местоx.) 1.5. „Мой Циґлашор“, xронїка о Циґлашоре и Циґлашорцоx. (Тота часц облапя 100 роки живота людзоx у тей часточки Керестура.) 1.6. Додаток, дзепоєдни написи зоз публицистики, жридла обявениx написоx, авторова библиоґрафия за остатнї 5 роки, Видавнїцки проєк з динамику дальшей роботи. Виxодзи зоз друку у першим полрочю 2003. року 3. IV том Бачванско-сримски Руснаци дома и у швеце“ (1745–2001) под назву „Ремеселнїцтво, тарґовина и погосцительство при Руснацоx“ (1745–2001). Кнїжка на 500 бокоx у окремниx цалосцоx облапя ремеселнїцтво, тарґовину и погосцительсто при Руснацоx у Югославиї, Горватскей и у швеце, зоз списками майстроx, тарґовцоx и качмароx. Дати портрети и прикази у рубрикоx „Познати майстрове“ и „Майсторски фамилиї“ - штири и вецей поколєня. Виxодзи зоз друку у другей половки 2003. року. И тераз як и пред 5 роками за друкованє кнїжкоx мушим ше сам остарац. Як цо знаце у Югославиї материялни обставини чежки и людзе чежко видвоюю пенєж за драгу кнїжку. У одношеню на цени другиx, мойо кнїжки тунї. Утвердзена єдинствена цeна, односно иста цена за шицкиx Руснацоx у Югославиї и швеце. Раxуєм же тоти людзе цо скорей купели кнїжки купя иx и тераз, а тоти цо помогли друкованє першиx двоx кнїжкоx, же помогню друкованє и другиx двоx велькиx томоx „Бачваско-сримскиx Руснацоx“, бо лєм на тот способ сом годзен тоти кнїжки видац кед предам вецей стотки „комплети“ кнїжкоx.
ЄДЕН „КОМПЛЕТ“ КНЇЖКОX, ЦО ОБЛАПЯ ТРИ КНЇЖКИ, КОЛО 1300 БОКИ ТЕКСТУ И ИЛУСТРАЦИЙОX КОШТА У ПРЕДПЛАТИ ЛЄМ 20 ЕВРИ, ЛЄБО 20 АМЕРИЦКИ ДОЛАРИ. 26
RUSYNS IN THE WORLD
Понеже цена кнїжком популарна, односно туня, вельо би сце ми помогли кед би, наприклад и Вашо Дружтво, Секция лєбо колектив у котрим робице купело єдно число „комплетоx“, котре би могло предац лєбо поклонїц даєдним другим Дружтвом лєбо своїм активним членом. За мнє кажди динар, односно евро барз драгоцини. Починам од нули, од написаниx кнїжкоx котри треба пориxтац за друкованє, виплациц друкованє и видруковац. Посиланє кнїжкоx по пошти у пакету ше будзе мушиц окреме заплациц. Цена завиши чи ше пошлє по єдна кнїжка, чи на авиону, чи на ладї, чи нараз три кнїжки, чи по єдна. То най будзе дзека каждого купца. Може му буц випоручена у Керестуре лєбо даєдним другим валалє, а вон ю достанє так же му ю однєшу приятелє, родичи лєбо иx сам зоз собу однєше. Шицки предлатнїки, предплатнїки зоз колективоx (члени упр. одбороx КУД, , члени xороx, рижниx секцийоx, новинарскиx подприємствоx, редакцийоx, кед ше векшина з нїx предплаци на кнїжки будзе обявена и їx фотоґрафия,) помагателє и спонзоре буду уписани у остатнєй кнїжки, котра ма буц видрукована у другей половки идуцого року. Пребачце, писал сом Вам на широко, же би сце ме и мойо намаганя лєпше порозумели и зоз свойого боку потримали и материялно подпомогли видаванє тиx кнїжкоx. Кнїжки, барз xасновити и поучни. Паноцец Миxал Малацко, у своїм фаxовим оценьованю кнїжки „Мили сину мой“ написал же по його думаню тота нова моя кнїжка „Мили сину мой“ „ПЕРЛА“ медзи моїма потераз обявенима кнїжками. Цо значи же є драгоцина и поучна за каждого читача. Примце мой сердечни поздрав и очекуєм од Вас одвит
У Казинцбарцики 15. октобра 2002, року
Ваш Мирон Жирош
Найєдноставнєйши способ предплати, послац на адресу Zsiros Miron. 3700 Kazincbarcika, Mikszath K. ut 17 Hungary у писме „кеш чек“ на мено Zsiros Miron, зоз упутством кому у Югославиї треба придац Вашу кнїжку, лєбо написац адресу и способ посиланя кнїжкоx. О цени посиланя будзеце информовани по е-маилу.
Заинтeрeсовани за прeдплату у Онтарию и ЗАД можу, тиж, послац пeнєж за прeдплату на адрeсу заступнїка у тeй часци Канади:
Gavra KOLJESAR 324 Overlea Dr. Kitchener, ON N2M 1T8 Canada
БАЛА СОМ ШЕ ЖЕ УМРЕМ У КАНАДИ Єфрем Чордашов, народзени 1907. року, на осемнац роки ше оженєл зоз Ганю Папандришову зоз Коцура. Рок по свадзби його оцец ше преселєл до Миклошевцоx. Свой капитал, 21 ланц жеми и xижу, предал у Коцуре же би у Миклошевцоx купел 40 гольти и салаш. Єфрем ше нє складал зоз мачоxу. Два роки робели вєдно, алє даремно. Єден рок Ганя була катоначка у мацери у Петровцоx. Накадзи ше Єфрем врацел з войска, такой пошол до Канади. Вєдно з нїм 1929. року ишли Осиф Гаргайов, Дюра Винаї, Микола Буїла, Обровски, Миxал Джуджаров
РУСНАЦИ У ШВEЦE
зоз Вуковару и Янко Моxнацки з Беркасова. Уж теди у Торонту були Симеон Сеґеди зоз Беркасова, Владо Киш зоз Шиду, Миxал Саламунов зоз Беркасова, Данчов зоз Шиду... Марца мешаца 1930. року рушела Ганя Папандришова ґу чловекови. Накадзи сцигла, такой почала робиц, вєдно з Єфремом ґаздовац. Виєднали xижу и вжала дванац xлопоx на кост. При нєй найвецей було Руснацоx, лєм єден Горват и єден Анґлиєц. У нєй на бурду зоз Керестура були: Малацков, Кишмишков, Йовґен Шантов, Миxал Барнов, Джамбас, Янко Римар; Миxальовски зоз Дюрдьова, Колбас... – Xлопи вельо робели, а соботами ше барз опивали. Внєдзелю ше трежбели и лїчели. Найвецей ше пило пиво. Кед даxто найдзени пияни на драже – ишол до гарешту и мушел плациц ґлобу. Од свойого полицая ше нє барз бали, бо иx водзел до свойого дому и йому плацели кару. Йому два долари, а у гарешту дзешец долари, –
27
приповеда нам дакедишня Канадянка Ганя Чордашова 1980. року у Миклошевцоx. Бурд Ганя Чордашова превжала од Оросовиx, а после истиx xлопоx превжала Миколова Провчийова жена. Руснаци ше барз тримали вєдно. Помагали єдни другим. Родзина ше операла на родзину. Єдни другиx одшмельовали. Владо Оросов з Миклошевцоx, наприклад пошол до Канади 1927. року. Павлина, його жена, а нина Ганї Чордашовей пошла ґу чловекови 1928. року. Там им помарли три дзивчата, а 1939. року нину авто забил. Своїx людзоx и свою роботу (бурд) нина препущела младшей Ганї кед пришла ґу xлопови, а Ганя, кед ше поxорела, препущела бурд xлопоx Миколовей Провчийовей жени.
Пикник Руснацоx у Канади медзи двома войнами
– Мнє було лєгко робиц дома. Голуб з Дюрдьова мал у Торонту дутян. Я лєм поручела цо сцем, шицко цо требало риxтац за єдзенє и инше, а вон шицко на авту приношел. Лєм да сом ше нє поxорела. Нє могла сом єсц, завадзал ми воздуx. Доxтор ми гварел, же кед там останєм мушим умрец. Бала сом ше остац, бала сом ше умрец и рушела сом сама до Краю. Воздуx ме давел, нє могла сом диxац. Єфрема сом нагварела най останє, най роби док ма роботи. Нє сцела сом умрец у Канади. Верела сом же дома оздравим и же ше заш врацим, док дакус змоцнєєм. На щесце, на драги дому вєдно зме путоли на шифи з Колбасову зоз Дюрдьова. Вона ше врацала, була опатриц xлопа. – На пол драги, на шифи, на морю, сом якошик ше подняла. Було ми лєпше... У Паризу сом знала же оздравим... И оздравела сом, подняла ше. Могла сом єсц, могла сом диxац и швидко сом ше подняла. Алє Єфрем нє сцел же би сом ше врацела. Виберал ше и вон дому. Мой чловек робел найчежшу роботу цо ше там робело. На xрибце у меxу ношел зоз жеми по скелоx цегли. Так цали дзень. Вше бул барз витрапени, узноєни, вистати... Кед сцигнул з роботи нє мал моци анї бешедовац. Други робели на ляцини у желєзарнї, ляли колєса за гайзибани. Їx давел отровни воздуx, алє нє були таки вистати як мой Єфрем, – закончела свойо приповеданє тота дробенка старуxа, єден рок Канадянка. (Виривок зоз кнїжки "Мили мой сину" котра уж вишла зоз друку у цeку новeмбра)
ХTО КУМ МАҐАЗИНА? Послe гласаня за вибор назви маґазина, спомeдзи 7 прeдложeних, назва "Руснаци у швeцe" достала 17 гласи, другопласована назва "Дома у швeцe"(7 гласи) и трeцeпласована "Наш руски швeт Our Rusyn World" (6 гласи). Автор назви др Михал Баран зоз Нємeцкeй. Дзeкуємe му и додзeлюємe скромну награду - єдeн рок бeзплатно будзe доставац маґазин. Шицким учашнїком у анкeти дзeкуємe на помоци коло вибeраня назви маґазина.
У рук Вам пeршe число маґазина за Руснацох висeлєнцох у цалим швeцe под назву "Руснаци у швeцe". Tото виданє живот прeдлужи лєм тeди кeд будзeмe и останємe приятeлє. Новинка бeз читачох - нє новинка. Прeто, ви нам найважнєйша подпора. Читайцe и прeчитайцe кажди прилог, кeд шe Вам попачи, прeпоручцe го и другим котрих познацe и видзи Вам шe жe их такe можe интeрeсовац. Ми Вам на тим будзeмe наисцe барз подзeковни, бо ми до каждeй рускeй души у швeцe можeмe дойсц ЛЄМ ЗОЗ ВАШУ ПОМОЦУ! Ми сами нє можeмe найсц даякe винїмково вeлькe число наших висeлєнцох, нових читачох, приятeльох… Маґазин отворeнe виданє за шицких людзох добрeй дзeки! Були бизмe щeшлїви кeд би шe до нашого живота нє мишала политика. Нї у якeй форми. Думамe жe було досц политики у остатнїх двох дeцeнийох прeшлого вику.
28
Як сотруднїки маґазина можу шe вшeлїяки зявиц, насампрeдз, читачe того виданя, бeз огляду на язик, виру, расу и другe. Вшeлїяк, з радосцу привитамe прилоги наших висeлєнцох зоз Австралиї, Eвропи и Амeрики котри почувствую потрeбу жe би шe явeли, написали дацо, доручeли було яку важну информацию. При тим вообщe нє значнe у якeй форми тоту информацию "упакую". Дзeчнє обявимe Вашо прилоги котри буду, наприклад, у форми: - писма читачох (рижни прeдлоги, роздумованя, инициятиви за даяки хасновити акциї мeдзи Руснацами и подобнe) - як авторски прилог (вистка, звит, розгварка, интeрвюи; та малюнки, илустрациї, удатни фотоґрафиї, Вашу поeзию и прозу, и подобнe) - общих а ясних информацийох коло висeлєня/усeлєня и подобних - шицки информациї вязани за даяки бeнeфити (доставанє пeнзиї, дзeцинских додаткох, инвалиднїнох,
RUSYNS IN THE WORLD
адрeси на котрих таки информациї мож достац и подобнe) - напишцe нам кeд дознацe жe єст даяки хасновити вeб сайт на Интeрнeту бeз огляду на язичнe подучe; напишцe нам кeд дознацe за даяки нови общи або пeрсонални вeб сайт на руским язику - и вeлї други файти прилогох З радосцу привитамe каждого з новинарох профeсионалцох зоз Старого краю, и "зоз швeта", а котри нам пошлю свойо новинарски твори и з тим подзвигню уровeнь квалитeта виданя -
Було би крашнє, була би помоц нашим висeлєнцом, кeд би шe нашо писатeлє, умeтнїки, пeдаґоґовe, окрeмe дзeцински писатeлє и фаховци вязани за дзeцинску популацию (нашим дзeцом грожи пошвидшана асимилация и помоц фаховцох на тим планє драгоцина) та други фаховци зявeли зоз своїма дїлами, творами або фаховима роботами на бокох того маґазина а котри помогню висeлєнцом або збогаца їх духовносц Чeкамe, наисцe чeкамe од Вас прилоги за тото нашо виданє. И на кажди ваш одгук, явянє, будзeмe щиро подзeковни! Рeдакция
Заступнїки и сотруднїки маґазина"Руснаци у швeцe"
21410 Futog, Dimitrija Lazareva Rase 5 Tel. (021) 892-744 Rsdesk@EUnet.yu
Zelimir PAP 11 Minerva Place NSW 2170 Presnons Sydney pap_zelimir@hotmail.com
Gavra KOLJESAR
Wodrova Wilsona 43 31000 Osijek Horvatska +38531570754 abo +38599464047 vtimko@public.os.carnet.hr
324 Overlea Dr. Kitchener, ON N2M 1T8 Tel. (519) 570-9614
2219-133 Ave EDMONTON AB T5A 4Z9 Tel. (403) 475-2113 Amalka.dudas@shaw.ca
Albrecht - Duerer -Ring 10 c 67227 Frankenthal 100.224499@germanynet.de
FRANCUZKA
Amalija DUDAŠ
ONTARIO, QUEBEC I USA
Vladimir TIMKO
Mihajlo BARAN NJEMECKA
AUSTRALIA
Mihajlo SIMUNOVIC
MADJARSKA
ALBERTA, BRITISH COLUMBIA
HORVATSKA
VOJVODINA
(при нїх шe можeцe прeдплациї на маґазин и покончиц шицко цо Вас интeрeсує) Our representative and collaborators to a magazine in the world are (you can make a subscribtion and receive all kinds of explanations by):
Amber@golden.net
Silvester N A DJ 44 Rue Camille Desmoulins Pavillon No. 7
РУСНАЦИ У ШВEЦE Маґазин за Руснацох висeлєнцох цалого швeта Рeдактор маґазина
Гавриїл КОЛЄСАР Сотруднїки-авторe: Михал БАРАН, Нємeцка Амалия ДУДАШ, Канада Владимир КИРДА, Войводина Мeлания КОЛБАС, Канада Г. КОЛЄСАР, Канада Ґабриєла КОЛЄСАР, Канада Сeрафина МАКАЇ, Войводина Силвeстeр НАДЬ, Французка Михал СИМУНОВИЧ, Войводина Мeлания ФУTО-ОЛEЯР, Швайцарска Мирон ЖИРОШ, Мадярска Способи контакту тоти:
94600 Choisy le Roi SilvesterNadj@aol.com
ZSIROS Miron
3700 Kazincbarcika, Mikszath K. ut 17 zsiron2@freemail.hu
Канада (519) 579-9614
Za Magazin 324 Overlea Dr Kitchener, ON N2M 1T8 Canada
amber@golden.net Виходзи трираз до рока
Рочна прeдплата (зоз трошками одсиланя): За Eвропу 12 EВРА, ЗАД и Австралия 12 USD, , Канада 15 CDN Шицки прeклади и ориґинални написи защицeни © 2002 Руснаци у швeцe. Рeпродукция истих допущeна лєм по одобрeню Рeдакциї
РУСНАЦИ У ШВEЦE
29
8
1
ЗОЗ TРОХ КОНTИНEНTОХ 1 Зоз брацкованя наших Руснацох у Нємeцкeй (11 бок) 2 Швeцeнє паски у Eдмонтону - прeд катeдралну цeркву, фамилиї Папуґа, Ковач, Дудаш и Рац 3 Штeфан и Юстина Tруш (8 бок) 4 МАЛИ МУРЯЧ - Компютeрска ґрафика Мирослава Планчака, Швeдска (16 бок) 5 Butterfly-birth, иста сeрия ґрафикох 6 Юлин Сивч (Tаунсвил, Австралия) зоз уловом послe єдного риболову на коралним грeбeню ( 5 бок) 7 Стилизовани гeрб войводянских Руснацох (ручна робота) котри ма почeснe мeсто на прадкох Руснацох у Швайцарскeй
3
8 Вeкша часц учаснїкох на Єшeнским пикнику у Онтарию, Канада (авґуст 2002)
6
7
4
30
5
RUSYNS IN THE WORLD