Nor Ghiank

?YUmANIY HAOY} mIYUtOAN ERGLEZVOAN AmSAcIR

DARI 62 tIV 11-12 (1983-84ƒ NYOEmpER-XEGDEmpER 2(11

> N Y R H AV Y R NYR DARI

2_12

<mpAcRAGAN 2

yudyv 2(11 tvagan; bidi an]ni badmyutoan cirg;$ In[bes mi.d# darever`in gwyr'enq verhi.el an]a\ darva ;nta]qin mer hamaonqi goanqin me` deki yune]a\ cl,avyr iraxar'yutoyunner;$ Mer gar\iqyv# 2(11-i gar&yracyuon iraxar'yutoyun; hanxisa]av Byuqre.i me` gazmagerbva\ badmapanner Taner Aq[ami & ?aomynd C&yrcoani masnag]yutoamp xasa,ysyutoyun; & Taner Aq[ami hekinaga\ yu Ararad hradarag[yutoan lyuos ;n\aoa\ Amy­tali­ ararq­ m;^­ Haoeryu­ }ekasba­nyutoyun;­ &­ tyurqagan­ badas,a­nadvyutoan­har]; ,yracryv hadyri .nyrhanxes;$ ?yumanahaoyutoan hamar* haogagan har]i aos zyuoc masnacedneryun hed hanxibyum; ezagi iraxar'yutoyun m;n =r# qani yr qsan darva ;nta]qin a/a`in ancamn =r# yr nman hekinagavyr wyr'acedner gxasa,ysein Haoy] }ekasbanyutoan masin Byuqre.in me`$ Aox na,a'e/nyutoan iragana]man me` cl,avyr xern yu arjaniq; gbadgani Nyrin cerazan]yutoyun ?yumaniy me` Haoasdani Hanrabedyutoan xesban* baryn Hamled Casbaroanin# yrn abavine] ?yumaniy Haoy] Miyutoan a`ag]yutoan;$ Nyuon baryn Hamled Casbaroani na,a'e/nyutoamp Byuqre. ao]ele] & /yumanahao hamaonqin hed hanxibyumner yune]av na& HP:M badviragyutoyun m;$ Nerhamaonqaoin goanqi meg aol 'e/qperyum ghanxisana mer eridasarxyutoan xebi haogagan azcaoin arjeqner nerqa.yum;$ <ysq; Syu[avaoi me` gazmagerbva\ ama/aoin 0amparin masin =# yur a/a`in ancam; ;llalyv .yur` 7( /yumanahao eridasarxner havaqve]an ,yselyu hamar Haoasdani# haogaganyutoan# haogagan m.agyuoti yu havadqi masin# in[bes na& iraryu hed \anytanalyu & paregamanalyu hamar$ Syu[avaoi havaq; gar\es te na,abadrasdva\ =r HH Swoyu/qi na,araryutoan \avala\ ŠAri Dyun‹ \racrin /yumanahao eridasarxneryu ,yumpi m; masnag]yutoamp# isg darva ver`in amis; eridasarxner; nyren havaqve]an aos ancam Sinaoaoi me`* haoy] lezvi xas;nta]neryun hamar$ Eridasarxagan ha-

>

11-12/2011

Ta­ner­Aq[am­&­ ?aomynd­C&yrcoan­Byuqre.i­me` ,yrhrxag]yutoan­;nta]qin vaqneryu na,a'e/nyk Dat& vrx^ Hagypoan;# xe/ darin [lra]a\# yrbes ?yumaniy Hao A/aqelagan Egeke]vy a/a`nyrx# +`mia\ni me` ebisgybys 'e/naxrve]av ararykyutoan m; ;nta]qin# yryun nerga cdnve]an na& mer hamaonqi .yur` 3( nergaoa]yu]i[ner$ Yura,yutoamp gngadenq# te nyr A/a`nyrxi n.anagyumen edq ?yumanahao temi haoabahban cyr\yuneyutoyun; me\ taw sda]av pylyr yukkyutoyunneryv$ Ir avardin myde]yk darva ;nta]qin n.e]inq Haor Syurp Zareh Barynoani & cekangari[ Oaqybyvi[ Miqly.i hypeloanagan \nyunx;# sagaon hraje.d dvinq ergar dariner .aryunag Byuqre.i haogagan xbry]i hycin hanxisa]yk yu marmnavyryk digin Anahid Garabedoanin$ Mer terti nek soyunag; pavagan [= tvargelyu hamar meg darva mer cyr\yuneyutoan pylyr 'e/qperyumner;$ Yuze]inq miaon n.el aon# yr 2(11 tvaganin al mer hamaonq; aba]yu]e] ir gesyunagyutoyun;$ Ev pylyrs gt&agy,enq 2(12 tvagan;* haoyutoan abacaoi hanxeb havadqyv & haoabahban a.,adanq; .aryunagelyu v0ragamyutoamp$ m^S^cAZAZOAN

ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi

COLECTIVUL «NOR GHIANK» MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare

REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 redactia@araratonline.com TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI TIPARUl: s.C. ARARAT srl.

I.S.S.N. 1221-9169

Եպիսկոպոսական ձեռնադրություն և օծում Մայր Աթոռ Սբ. Էջմիածնում Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, Տեղեկատվական համակարգ Նոյեմբերի 6-ին, հընթացս Հայրապետական Սբ. Պատարագի, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում տեղի ունեցավ եպիսկոպոսական ձեռնադ­րու­թյուն: Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ձեռամբ եպիսկո­պո­սական ձեռնադրություն և օծում ստացան Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Կենտրոնական Եվրո­պայի և Շվեդիայի Հայրապետական պատվիրակ Տ. Հայկազուն ծայրագույն վարդապետ Նաջարյանը, Մեծ Բրի­տանիայի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Վահան ծայրագույն վարդապետ Հով­հաննիսյանը, Ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Տաթև վարդապետ Հա­կոբյանը, Գևորգյան Հոգևոր ճե­մա­րանի տեսուչ Տ. Գևորգ վարդապետ Սարոյանը, Մայր Աթոռի վար­չատըն­-

տեսական բաժնի տնօրեն Տ. Մուշեղ վարդապետ Բաբայանը և Մայր Աթոռի լուսարարապետ Տ. Հովնան վար­դա­պետ Հակոբյանը: Նոյեմբերի 5-ին, երեկոյան ժամերգությունից առաջ, Մայր Տա­ճարում կատարվեց ընծայացուների ուխտադրության կարգը, որի ըն­թաց­քում Հայր Սուրբերը երդմնագրեր ստո­րագրեցին` Հայաստանյայց Առաքե­լա­կան Սբ. Եկեղեցուն և Մայր Աթոռ Սբ. Էջմիածնին հավատարմության իրենց ուխտը կատարելով: Պատարագի սրբազան արարո­ղու­թյունը սկսվեց Սբ. Ստեփանոս Նախասարկավագի խորանի վրա, որտեղ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը կատարեց ընծայացուների հավատքի ուղղափառության քննությունը: Ապա­գա եպիսկոպոսների արժանավո­րու­-

թյան մասին Ամենայն Հայոց Հայ­րա­պետին վկայեցին դպիրներ, կիսասար­կավագներ, սարկավագներ, քահանա­ներ, եպիսկոպոսներ, ինչպես նաև ժողովուրդը ներկայացնող աշխարհա­կաններ: Որպես առընթերականներ Նորին Սրբությանը սպասավորում էին Եգիպտոսի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Աշոտ եպիսկոպոս Մնացականյանը և Գեղարքունյաց թեմի առաջնորդ Տ. Մարկոս եպիսկոպոս Հովհաննիսյանը: Այնուհետև Սբ. Պատարագը շա­րունակվեց Միածնաէջ Տաճարի Ավագ Խորանին, որտեղ Նորին Սրբությունը ընծայացու Հայր Սուրբերին եպիս­կո­պոսության կոչեց և Սրբալույս Մյուռոնով օծեց նրանց ճակատներն ու աջ ձեռքերի բութ մատները: Այնուհետև նորաօծ եպիսկոպոսներին Վեհափառ Հայրապետը հանձնեց նաև եպիսկո­11-12/2011

3

պոսական իշխանության խորհրդա­նիշերը` եպիսկոպոսական գավազան­ներ և մատանիներ, ինչպես նաև Սբ. Ավետարան` ի նշան քարոզչության: Ձեռնադրությունից հետո Ամե­նայն Հայոց Կաթողիկոսն իր պատ­գամը հղեց նորաօծ եպիսկոպոսներին և ներկա հավատավոր ժողովրդին­(...): «Սիրելի բարեպաշտ զավակներ Մեր, Տիրոջ կենարար Հարությունից ավելի քան երկու հազար տարիներ անց` ներկա ժամանակներում, բազում են խնդիրները, որոնք վերաբերում են ոչ միայն քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, այլև հոգևոր աս­պա­րեզին: Այսօր, երբ Տիրոջ ողորմու­թյամբ ստվարանում են մեր հոգևորա­կանաց շարքերը, հոգևոր-եկեղեցական կյանքի առաջընթացի համար մեծապես անհրաժեշտ են խոհեմ և բանիմաց, 4

11-12/2011

քաջեռանդ և կորովի եպիսկոպոսներ, ովքեր գլխավորելով Եկեղեցու գործու­նեության տարբեր ասպարեզները` նո­րանոր հաջողություններ պիտի բերեն հավատավոր մեր ժողովրդին և հա­վելեն փառքը առաքելահաստատ մեր Սուրբ Եկեղեցու» (...): Դիմելով ձեռնադրյալ վեց եպիս­կոպոսներին` Նորին Սրբությունը հորդորեց Տիրոջ լույս օրինակով գոր­ծել և ծառայել, հաստատուն պահել իրենց ուխտը և տերունապատվեր առաքելությամբ հավելել իրենց ազ­գօգուտ ու եկեղեցանվեր գործերն ու վաստակը նորանոր արարումներով և ձեռքբերումներով­(...): Ողջույնի՚ ընթացքում արարո­ղությանը ներկա բոլոր եկեղեցական­ները բարձրացան Սուրբ խորան` առնելու նորաօծներից Ողջույնը և

շնորհավորելու ձեռնադրության և օծման առիթով: Ս. Պատարագի ավա­ր­տին բարեպաշտ ժողովուրդը և հյու­րերը ևս իրենց շնորհավորանքներն ու մաղթանքները բերեցին նորաօծ եպիսկոպոսներին: Ձեռնադրության արարողու­թյա­նը ներկա էին Վեհափառ Հայրապետի գահակալության 12-ամյակի և ծննդյան 60-ամյակի տոնակատարությունների առիթով Մայր Աթոռ ժամանած Հայոց Եկեղեցու նվիրապետական Աթոռների ներկայացուցիչներ, աշխարհասփյուռ թեմերի առաջնորդներ և թեմական պատվիրակներ, Մայր Աթոռի միա­բան­ներ, բարերար հայորդիներ, ձեռնադրյալ­ների բարեկամներ և ուխտավորներ: Առաջիկա օրերին նորաօծ եպիսկոպոսները Մայր Տաճարում կմատուցեն ուխտի պատարագներ:

Տ. Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյան

Տ. Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանը (ավազանի անունը՝ Հրաչ) ծնվել է 1966 թ. Իրաքի Մուսուլ քաղաքում: 1972-1979 թթ. սովորել է Բաղդադի միջնակարգ դպրոցում: 1979-1986 թթ. սովորել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Հոգևոր Ճեմարանում: 1986 թ. փետըր­վարի 14-ին Ս. Էջմիածնում ձեռնադրվել է սարկավագ՝ ձե­ռամբ Տ. Հուսիկ արքեպիս­կո­պոս Սանթուրյանի: 1986-1987 թթ. գործուղվել է Իրաքի հայոց թեմ՝ որպես սարկավագ: 1988 թ. մարտի 10-ին Էջմիածնի Հոգևոր Ճեմարանում պաշտ­պա­-

չու­թյան, հիմնել է կիրակնօրյա նել է ավարտաճառը «Եվսեբիոս վարժարան: Կեսարացին հայ մատենագ­րու­թյան մեջ» թեմայով և արժա­- 1993 թ. փետրվարի 18-ին` ձեռամբ Տ. Ավագ արքեպիսկոպոս Ասա­նացել գերազանց գնահա­տա­կա­նի: տուրյանի, ձեռնադրվել է կուսակը­1988-1990 թթ. ԵՀԽ հովանա­վո­րությամբ սովորել է Ժնևի ­րոն քահանա Բաղդադի Ս. Գրիգոր համալսարանում: Միևնույն ժա­Լուսավորիչ առաջնորդանիստ մանակ ծառայել է Ժնևի Ս. Հա­եկեղեցում, սպասավորել է իբրև կոբ եկեղեցում որպես քարտու­հոգևոր հովիվ, դասավանդել ղար և սարկավագ, դասավան­քրիստոնեական կրոն Բաղդադի դել է կիրակնօրյա դպրոցում: «Սրբոց Թարգմանչաց» Հայ Հիմնել է Շվեցարահայ Երիտա­Եկեղեցասիրաց Կազմակերպու­սար­դաց Միությունը: թյունում և կիրակնօրյա վար­1990-1992 թթ. ծառայել է Հոլան­ժա­րաններում: դիայի Ս. Հոգի եկեղեցում` 1993-1996 թթ. հոդվածներով հան­որպես քարտուղար, սարկավագ, դես է եկել «Լրաբեր» և «Ձայն» խորհրդատու եկեղեցական վար­իրաքահայ ամսագրերում:

11-12/2011

5

1996-ի հունիս-հոկտեմբեր ամիսնե­րան, Տիկնանց եկեղեցասեր խումբը, կիրակնօրյա վարժա­րին նշանակվել է Պոլսի Հայոց հանձնախումբ, հայոց լեզվի րանը, Սուրբ Գրոց Լսարանը և Պատրիարքարանի «Լրաբեր» դասարաններ երիտասար­դու­թյան Հայ Եկեղեցասիրաց Կազմա­կեր­շա­բաթաթերթի խմբագրության համար և «Հայ Լուար մա­պությունը (VAJA): ան­դամ և հանդես է եկել մի քազին» եռամսյա թերթը: 2007 թ. հոկտեմբեր 14-ին կատարել շարք հոդվածներով: 2000-2004 թթ. հանդես է եկել է Ամստերդամի Հայ Եկեղե­1996-1997 թթ.-ի հրավիրվել է Սենթ-Էթիենի Կաթոլիկ Եկեղե­ցասիրաց Կազմակերպության Մայր Աթոռ Սբ. Էջմիածին, ցու RCF ռադիոկայանի Հայ (AYO) բացումը: ծառայել է Հայ Եկեղեցու ՔԴԿ-ում, Եկեղեցու մասին հաղորդա­- 2008 թ. Ամենայն Հայոց Հայրապետի դասախոսել Էջմիածնի կիրակ­շարե­րով: տնօրինությամբ վերանորոգել է նօրյա վարժարաններում, Կրոնի 1999 թ. պաշտպանել է իր վարդա­հայոց հինավուրց Սուրբ Հոգի ուսուցիչների վերապատ­րաս­տ­պետական թեզը «Մատաղը հայ եկեղեցին: ման լսարաններում, քարոզնե­աստուածաբանության մեջ» թե­- 2010 թ. Ամստերդամի վարչության րով հանդես է եկել Հայաստանի մայով Լիոնի համալսարանի նախաձեռնությամբ կանգնեցրել Պետական հեռուստա­տեսու­հայագիտական բաժնում և է Ամստերդամի Տիմըն գերեզ­թեամբ «Սիրեցէք զմիմեանս» և սեպտ. 12-ին Լիոնի Ս. Հակոբ մանոցի մեջ խաչքար-հուշար­«Խորան Լուսոյ» հաղորդաշա­եկեղեցում ստացել է վարդա­ձան` նվիրված Հայոց Նահատակ­րե­րով, ինչպես նաև ձայնասփյուռով: պետական աստիճան` ձեռամբ ների հիշատակին: Հրատա­րա­կել 1997 թ.-ի սեպտեմբերին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Տ. Նորվան եպիսկոպոս Զաքար­է Հոլանդիայի Հայոց Հոգևոր Գարեգին Ա Հայրապետի հո­յանի: Հովվության պատկերազարդ եկե­վանավորությամբ նշանակվել է 2004 թ. ապրիլին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գա­ղեցական օրացույցը և կազ­Լուար նահանգի Սենթ-Էթիենի րեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթո­մակերպել է սուրբ Պատարագի ու շրջանի հայոց հոգևոր հովիվ: ղիկոսի բարձր տնօրինությամբ թարգմանությունը հոլանդե­րե­նի: 1997-1998 թթ. ուսանել է ֆրանսե­նշանակվել է Հոլանդիայի Հա­- 2010թ. սեպտեմբեր 21-ին միաձայ­նությամբ ընտրվել է Ռումի­րեն լեզու և գրականություն յոց հոգևոր հովիվ: նիայի հայոց թեմի առաջնորդ: Սենթ-Էթիենի Ժան Մոնե հա­- 2004-2010 թթ. հիմնել է Հոլան­մալսարանում: դիայում հինգ եկեղեցական Հրատարակել է բազմաթիվ գի­1997-2004 թթ. Սենթ-Էթիենի Ս. ծուխեր՝ Արնհեմ, Տոտրեխդ, Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցում Ասսըն, Այնթհովեն եւ Մաստ­- տական հոդվածներ, սփյուռքահայ մա­հիմնել է «Թարգմանչաց» երգ­րիխդ քաղաքներում, ինչպես մուլում մի շարք հրապարակումների չա­խումբ, կիրակնօրյա վարժա­նաև Ալմելոյի «Գեղարդ» երգչա­- հեղինակ է: 6

11-12/2011

Պուքրեշի մայր տաճարի մատաղօրհնության օր

Կ

իրակի, 13 նոյեմբեր Պուքրեշի Միքայել և Գաբրիել Սուրբ Հրեշ­տակապետաց մայր տա­ճարի մատաղօրհնության օրը, տեղի ունեցավ Գերաշնորհ Տ. Տաթև եպիս­կոպոս Հակոբյանի ձեռամբ մատուց­ված պատարագի արարողությունը միաս­նաբար թեմակալ փոխանորդ Տ. Եզրաս քհն. Պոկտանի և Տ. Գրիգոր քհն. Հոլքայի: Արարաողության մասնակ­ցեցան նաև Ռումանիո տարբեր կրոնքներու ներքայացուցիչներ, մեր եկեղեցվո բազում հավատացյալներ, ՌՀՄ-ի ղեկավար անդամները, ինչպես նաև Պուքրեշի մեջ Հայաստանի Հան­րապետության և Լիբանի դեսպաններ: Ներկա էին նաև Պուքրեշի ռոմանոկաթոլիկ եկեղեցվո Արքեպիսկոպոս և Մեթրոփոլիտ Նորին բարձրաշնորհու­թյուն Իոան Ռոպու, Ալպա-Յուլիայի ռոմանո-կաթոլիկ եկեղեցվո Արքեպիս­կոպոս Կեորկի Յակոբինի և Ռումա­նիո հայ կաթոլիկներու հովիվը: 11-12/2011

7

Մամուլի հաղորդագրություն

Հայաստանի արտգործնախարարի հանդիպումը Ռումինիայի արտգործնախարարի հետ

Նոյեմբերի 16-ին արտգործնա­խարար Էդվարդ Նալբանդյանը հան­դիպեց աշխատանքային այցով Երեւան ժամանած Ռումինիայի ԱԳ նախարար Թեոդոր Բակոնսկիին: Ողջունելով հյուրին` ԱԳ նախա­րար Նալբանդյանը նշեց, որ երկու երկրների ժողովուրդների միջեւ ավան­դական բարեկամությունը նպաստավոր հիմք է հանդիսանում հայ-ռումինական հարաբերությունների զարգացման հա­մար: Արտգործնախարար Նալբանդյանը հույս հայտնեց նաեւ, որ այս այցե­լությունը նոր լիցք կհաղորդի երկկողմ հարաբերություններին: Շնորհակալություն հայտնելով Երեւան այցելելու հրավերի եւ ըն­դունելության համար` նախարար Բակո­նս­կին նշեց, որ իր Երեւան այցի նպա­տակն է խթանելու բարեկամ Հայաս­տանի հետ համագործակցությունը: Հայաստանի եւ Ռումինիայի արտգործնախարարները քննարկեցին քաղաքական, տնտեսական, գիտակրթա­կան եւ գիտատեխնիկական ոլորտնե­րում փոխգործակցությանը, իրավա­պայմանագրային դաշտի ընդլայն­մա­նը, 8

11-12/2011

մշակութային կապերի ակտիվացմանն առնչվող հարցերի լայն շրջանակ: Զրույցի ընթացքում երկուստեք կարեւորվեց արտաքին քաղաքական գերատեսչությունների եւ միջխորհըր­դարանական վեհաժողովների շրջա­նակներում խորհրդատվությունների եւ փոխայցելությունների անցկացումը, ապակենտրոնացված համագործակ­ցու­թյան խթանումը: Արտգործնախարար Նալբանդյանը գոհունակություն հայտնեց հայ հա­մայնքի եւ ռումինահայ մշակութային

ժառանգության պահպանման հանդեպ Ռումինիայի իշխանությունների հո­գատար վերաբերմունքի համար: Հանդիպմանը քննարկվեցին Հա­յաստան–ԵՄ համագործակցությունը, Արեւելյան գործընկերության շրջա­նակ­ներում տեղի ունեցող գործըն­թաց­ները: Այս առումով նախարար Բակոնս­կին բարձր գնահատեց Հայաստանի քայլերը ԵՄ հետ համագործակցության ընդլայնման եւ Արեւելյան գործընկե­րության ծրագրերի շրջանակներում: Բանակցություններին Հայաս­տանի եւ Ռումինիայի արտաքին քա­ղաքական գերատեսչությունների ղեկա­վարները մտքեր փոխանակեցին միջազ­գային եւ տարածաշրջանային հիմնախըն­դիրների, այդ թվում նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցի խաղաղ կարգավորման գործընթացի վերաբեր­յալ: Երկուստեք վերահաստատվեց, որ հիմնախնդիրը պետք է լուծվի միմիայն խաղաղ բանակցությունների միջոցով` միջազգային իրավունքի սկզբունքների եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանա­խա­գահների առաջարկությունների հիման վրա:

Հարցազրույց­հոգեբան­տոքթոր­ Անի­Քալայճյանին հետ –­ Հոգեբանական­ ի՞նչ­ աշխա­տանքներ­ տարվեցան­ 1988թ.­ երկ­րաշարժեն­տուժած­ժողովուրդին­հետ հոգեպես­ ավելի­ արագ­ վերականգ­նըվելու­համար: –­Մենք­հոգեբանական­աշխա­տանք­ները­ սկսանք­ դեռևս­ դեկտեմ­բերին:­ Հունվարին,­ ԱՄՆ-են­ գալով Երևան­սկսանք­մեր­գործունեությունը, հոգեբանական­ շարժում­ մը­ սկսանք: Երևանի­հոգեբանները­և­հոգեբույժ­ները­ կամավոր­ առնելով­ մեկնեցանք Սպիտակ­և­Գյումրի:­Մոտավորապես վեց­ամիսը­մեկ­Երևան­տարբեր­հոգե­բույժներ­ ղրկեցինք:­ Սկսանք­ շրջիլ գյուղերը`­մոտ­50­գյուղեր,­ուր­մնա­ցած­էին­մարդիկ: –­Կկարծեմ,­որ­այնտեղ­ալ­շատ աշխատանքներ­ունեիք­ընելու: Գյուղերու­մեջ­շատերը­տեսանք քարացած,­սառած­վիճակի­մեջ:­Վեց ամիս­շարունակ­58­կամավոր­ղրկեցի, քանի­որ­ես­էի­կազմակերպողը: Ավելի վերջ­սկսանք­քիչ­մարդիկ­ղրկել,­բայց երկար­ ժամանակով`­ երեք­ ամիս­ կե­ցան,­վեց­ամիս­կեցան,­տոքթորանին ըրին,­հոգեբուժական­մասնաճյուղին մեջ:­Մեկ­տարի­հոգեբույժ­Լույս Նա­ջարյանը­մնաց,­ապա­տոքթոր­Երկե­ր­յա­նը­մնաց,­որպեսզի­որքան­կարելի ավելի­ արագ­ հանեն­ մեջերնեն­ այդ թրավման­և­այնտեղի­հոգեբաններուն ալ­սորվեցուցինք:­Քանի­որ­դեռ­համայ­նավարական­շրջան­էր,­անդրադարձը շատ­ավելի­խորն­էր­ու­բարդ­և­ապրող­ները­ կկարծեին­ թե­ պատերազմ­ է: Ռումբի­պայթյունի­պես­ձայն­ելած­էր և­ մարդիկ­ աճապարած­ էին­ ներքնա­հարկերը`­ փոխանակ­ դուրս­ ելլելու: Ճիշդ­հակառակը­ըրած­էին:­Կենդանի­ները­և­մանուկները­շատ­օգնէր­էին իրենց:­Երբ­ուզեցինք­գիտնալ­իրենց

Հոկտեմբերի­սկիզբը­Ռումանիա­գտնվեցավ­ԱՄՆ-են­հոգեբան­տոքթոր Անի­Քալայճյան:­Ան­Ռումանիա­հրավիրված­էր­«Հոգու­կանչ»­Անհատի զարգացման­ կեդրոնի­ կողմե:­ Տիկին­ Քալայճյան­ սեպտեմբեր­ 30-ին, հոկտեմբեր­1-2-ին­դասախոսություններ­ունեցավ­Պուքրեշի­մեջ՝­«Պատե­րազմեն­խաղաղություն,­սերունդներու­միջև­թրավմաներու­վերափոխումը առողջացման»­ նյութին­ շուրջ:­ Տիկին­ Անի­ Քալայճյան­ այցելեց­ նաև Ռումանիո­Հայոց­Միության­կեդրոնատեղին,­եղավ­նաև­„Ararat”­և­«Նոր Կյանք»­խմբագրատուն,­ուր­և­հետաքրքիր­հարցազրույց­մը­ունեցանք­իր­հետ, որ­սիրով­կներկայացնենք­մեր­ընթերցողներու­ուշադրության:

զգացումները,­ անոնք­ կըսեին,­ որ շունե­րը­սկսեր­են­շարունակ­հաչել­և մարդիկ­ դուրս­ ելեր­ են­ տուներեն­ և տուները­ անմիջապես­ իրենցմե­ ետք փլեր­ են:­ Մարդկությունը­ պետք­ է մշտապես­ բնության­ հետ­ համերաշխ ըլլա,­սակայն­դեռևս­մարդը­ինքզինքը

գերադաս­կնկատե­բնութենեն­և­կուզե ճնշել­անոր,­այսպիսով­մենք­կմեռ­ց-­ նենք­ մեր­ մեջ­ բնազդը­ և­ կսկսինք իշխել:­Շատերը­կըսեին,­որ­նորածին­ները­ այնքան­ սկսեր­ են­ լալ­ տունին մեջ,­որ­ծնողները­ստիպված­բժիշկի տարեր­են,­փոխանակ­աշխատանքի­եր­11-12/2011

9

թալու,­ուրիշները­դպրոց­չեն­գացեր­և­այս ձևով­ազատեր­են­և­այսպիսի­օրինակ­ները­ շատ­ են:­ Մենք­ ամեն­ երկու տարին­մեկ­կերթանք­Հայաստան: –­ Դեռևս­ կա՞ն­ մարդիկ,­ որ կտառապին­ երկրաշարժի­ հետևանք­ներեն: –­Ավելի­բարդ­է­հիմա­խնդիրը, որ­ ղարաբաղյան­ հարցը­ կա­ և կառավարությունը­ ավելի­ կճնշե, անվստահություն­ կա,­ որ­ կու­ գա համայնավարական­անցյալի­շրջանեն: –­ Հիմա­ տեսակ­ մը­ հոգնած­ է ժողովուրդը­պայքարելեն­և­անտարբեր դարձած­ է,­ որ­ կկարծեմ­ ավելի վտանգավոր­է: –­ Այսօր­ ժողովուրդը­ ավելի արևելյան­ հովերով­ կերթա,­ օրինակ շատ­ ցածր­ որակի­ երաժշտություն կլսեն­մանավանդ­մեքենաներու­մեջ: –­ Իսկ­ ատոր­ դեմ­ ինչպե՞ս կրնանք­պայքարիլ: –­Այս­ավելի­լուրջ­աշխատանք մը­ և­ մարդիկ­ կպահանջե:­ Մարդոց բարկությունը­ առաջվա­ 70­ տարվա համայնավարներու­ ճնշումի­ դեմ տարբեր­ ձևերով­ կարտահայտվի: Կխոր­հին,­ որ­ հոնկե­ դուրս­ ելնեն բոլորովին,­ կամ­ ալ­ անտարբեր­ այլ աշխարհի­մեջ­են:­Երկուքն­ալ­դժվար խնդիր­ է:­ Ամենօրյա­ տագնապները ավելի­ քիչցնելու­ համար­ կմտածենք դուրսեն­ ներդրումներ­ ընեն­ գործա­րարներ,­խանութներ­բացվին,­որ­ժո­ղովուրդը­գործ­ունենա:­Այն­գործա­րանները,­ ֆաբրիկաները­ որ­ փլան, այդ­չափով­նոր­գործարաններ­չբաց­վեցան:­Կային­այնպիսի­գործարաններ ինչպես­ շաքարի,­ վերելակի­ գործա­րանները,­ ուր­ մինչև­ 8000­ մարդ կաշխատեր,­որ­փլեցան,­անոնք­շատ կօգնեին­Հայաստանին:­Պետք­է­այդ չափով­ գործարաններ­ շինվին,­ որ ժողովուրդը­աշխատանքի­տեղ­ունենա: Պետք­է­այդ­մասին­մտածենք:­Պետք­է նախ­տնտեսական­վիճակը­բարելավվի, որ­այս­խոր­տարբերությունը­չըլլա: Հայաստանի­ մեջ­ հիմա­ կան­ շատ հարուստներ,­որ­պալատի­պես­տուներ ունին­և­մարդիկ,­որ­նյութական­շատ ծանր­ վիճակի­ մեջ­ են,­ այդ­ մասին 10

11-12/2011

պետք­է­մտածենք: –­ Իսկ­ ի՞նչ­ կրնաք­ ըսել­ ցե­ղասպանությանը­ զոհվածներու­ ըն­տանիքներու,­նոր­սերունդներու­հետ տարված­հոգեբանական­աշխատանք­ներու­հետ՝­վերացնելու­համար­ստեղծ­ված­հոգեբանական­բարդույթները: –­Երկրաշարժեն­առաջ­Ամերի­կայի­ մեջ­ կազմակերպություն­ մը կազմեցի­ամերիկահայ­ցեղասպանու­թյան­վրա­հիմնված:­Ատ­կազմակերպու­թյամբ­հետազոտություն­մը­կատարե­ցինք­ արդյունքը­ չելած­ երկրաշարժ եղավ:­Երկրաշարժեն­անմիջապես­ետք գործերնիս­մեկ­կողմ­դրինք,­որ­միայն երկրաշարժով­ զբաղինք:­ Վերջապես վերջացուցինք­հետազոտումը­և­ամենեն վատ­բանը­այն­էր,­որ­վերապրողները կզգան­որ­անընդհատ­աղետի­մեջ­են, որովհետև­թուրքերը­կդրժեն­որ­եղած է­ցեղասպանություն­և­այն­ամեն­տարի կթարմանա:­Ամեն­տարի­կսկսինք­լոպպի ընել,­ նամակներ­ քաղաքական­ պե­տերուն­ և­ վերքերը­ կրկին­ կբացվին: Վերապրողները­ ծերանոցներու­ մեջ չեն­ կրնար­ քնանալ,­ շատերը­ մղձա­վանջ­կունենան:­Երբ­կուզենք­հարցազը­րույց­ ընել­ անոնց­ հետ,­ աղջիկները կըսեն՝­անկե­ետք­չեն­քնանար,­ախոր­ժակնին­կգոցվի­կսկսին­լալ­և­կմտա­ծեն­արդյո՞ք­թուրքերը­ղրկեցին,­վստա­հությունը­այնքան­խախտված­է­անոնց մեջ: –­ Իսկ­անոնց­երեխաները­ի՞նչ կզգան,­ ինչպե՞ս­ կդիտեն­ ցեղասպա­նու­թյան­խնդիրը: –­ Առաջին­ հերթին,­ որ­ ամեն տարի­մղձավանջի­մեջ կապրին­ամեն տարի­ վերքերը­ կբացվի­ և­ սոսկալի բարկություն­մը­ունին,­որ­չեն­կրնար իրենք­ալ­բանով­մը­օգնել,­որ­Թուր­քիան­և­կամ­ԱՄՆ-ը­ճանչնան­ցեղաս­պանությունը,­ այս­ աղետը:­ Հաջորդ սերունդի­ հետ­ մեր­ հարցազրույցի ատեն,­զգացինք,­որ­թե՛­կսկիծ­և­թե՛ բարկություն­ ունին,­ որ­ տեսնելով իրենց­ ծնողներուն,­ բավարար­ ուժը չունին­ստիպելու­ամերիկյան­կառավա­րությանը­ցեղասպանությունը­ընդու­նելու­և­երկրորդ­ձևով­մը­իրենց­որբ կզգային:

Այս­ամենուն­հետ­մեկտեղ,­աշ­խարհի­տարբեր­կողմերեն՝­Հալեպեն, Սիրիայեն,­ Իրանեն,­ Հայաստանեն հայեր­ կու­ գան­ Ամերիկա­ և­ կարծես տարբեր­ազգեր­ըլլանք,­կսկսի­գործիլ իրանահայ,­լիբանահայ,­հայաստանա­հայ­ակումբ­և­այս­ձևով­կսկսի­իրարու մեջ­բաժանումը­և­մենք­աշխարհի­մեջ միայն­8­միլիոն­ըլլալով­պզտիկ-պզտիկ կբաժնվինք­և­մեր­ուժը,­կեդրոնացումը կկորսնցնենք:­ Լավ­ լիբանանցի,­ լավ իրանացի,­լավ­սիրիացի,­լավ­ամե­րի­կացի­ըլլալով­պետք­է­նախ­լավ­հայ ըլլանք,­այս­է­կարևորը: –­ Իսկ­ ի՞նչ­ տարբերություն կտեսնեք­ցեղասպանութենեն­տուժած սփյուռքի­ հայերու­ և­ Հայաստանի հայերու­միջև: –­ Հետաքրքիր­ է,­ որ­ նույնիսկ երկրաշարժեն­հետո­մղձավանջներու մեծամասնությունը­երկրաշարժի­մասին չէր,­ ցեղասպանության­ մասին­ էր: Մարդիկ­իրենց­մղձավանջներու­մեջ թուրք­ժանդարմներ­կտեսնեին,­ավազ, շոգեկառք­որ­ոչ­մեկ­կապ­ունի­երկ­րաշարժին­հետ:­Այդ­ապացույց­է,­որ փոխանցում­կա­և­իրենց­մեջ­ալ­ատ տրավման­կա:­Գիտության­կողմե­ալ պարզված­է,­եթե­այսօր­երկրաշարժի թրավմա­ունիս,­իսկ­ատկե­առաջ­ունե­ցած­ ես­ ցեղասպանության­ թրավման նախ­ այդ­ առաջինը­ պետք­ է­ հաղթա­հարես,­ անցնիս:­ Կուզեի­ այս­ բանը արթնցնել­ այսօր­ ձեր­ մեջ­ ալ:­ Դուք Ռումանիա­ կապրիք­ և­ ռումանական թրավման­կա՝­կոմունիստական,­կա­և հայերուն­հատուկ­թրավման,­որմե­ետք կու­գա­անվստահությունը:­Տասնյակ տարիներու­ճնշում­կա:­Այս­կքանդե ժողովուրդը:­Բուն­արմատները­կոմու­նիստներեն­կու­գա,­անոնք­իրարու­դեմ հանեցին­ մարդոցը՝­ եղբայրը­ եղբոր, հայրը­զավակին:­Այս­ևս­ազդած­է­մեր ինքնության­վրա:­Ես­կրկին­որոշած­եմ գալ­այստեղ­և­նոր­ծրագիր­մը­ընել: Կուզեի­ հաջորդ­ անգամ­ հայերու մասին­ավելի­շատ­խոսինք: Շնորհակալություն­ զրույցի համար­ և­ հաջողություններ­ ձեր գործունեության­մեջ: Մ.­Ղ.

Հարցազրույց­պրո­ֆեսոր­ ԼԵՎՈՆ­ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆԻ հետ ինգշաբթի­նոյեմբեր­17-ին,­Բուխարեստի­«Նոր­Եվրոպա­Կոլեջ»-ի Կոնֆերանսների­ դահլիճում,­ Երևա­նից­ հրավիրված­ Երևանի Հպետական­ համալսարանի­ Արվեստի­ Պատմու­թյան­ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի

ամբիոնի­տնօրեն, պրո­ֆեսոր­Լևոն­Չուգասզյանը­ունկնդիր­ների­առջև դասախոսություն­կարդաց­«Լույսը­և­հրաշագեղությունը­Հայ­Ման­րանկարչության­մեջ»­թեմայի­շուրջ: Պարոն­Չուգասզյանը­այցելեց­նաև­Բուխարեստի­Հայոց­մայր տաճարը,­հանդիպումներ­ունեցավ­Հայոց­թեմի­առաջնորդ­Տ.­Տաթև եպիսկոպոս­Հակոբյանի­և­թեմի­այլ­հոգևորա­կանների­հետ:­Պարոն Չուգասզյանը­եղավ­նաև­Դուդյան­Մշակույթի­տանը,­ուր­գերաշնորհ Տ.­ Տաթև­ եպիսկոպոսը­ և­ Բոգդան­ քահանա­ Եզրասը­ հարգար­ժան հյուրին­ծանոթացրին­թանգա­րանի­մշակութային­արժեքներին,­իսկ գրադարանում­ պարոն­ Չուգասզյանին­ դիմավորեց­ Երևանի Մատենադարանի­նախկին­աշխատակցուհի­Արշալույս­Պարոնյանը: Այնուհետև­ պարոն­ Չուգասզյանը­ այցելեց­ նաև­ Ռումինիայի Հայոց­ Միություն,­ «Նոր­ Կյանք»­ և­ „Ararat”­ պարբերականների խմբագրություն,­ ուր­ և­ հետաքրքիր­ զրույց­ ունեցավ­ „Ararat”-ի գլխավոր­խմբագիր­Միհայ­Ստեփան­Գազազյանի­հետ: Առիթից­ օգտվելով­ փոքրիկ­ հար­ցազրույց­ ունեցանք­ պարոն Չուգասզյանի­հետ,­որ­ստորև­­ներկայացնում­ենք­մեր­ընթերցողների ուշադրության:

–­Կխնդրեի­համառոտ­պատմեիք ձեր­աշխատանքային­գործունեության մասին: –­ Ավարտել­ եմ­ Երևանի­ պե­տական­համալսարանը­և­համալսա­րա­նական­տարիներից­արդեն­ինքնուրույն մասնագիտացել­եմ­հայ­մանրանկար­չության­ ասպարեզում­ և­ համալսա­րանը­ վերջացնելուց­ հետո­ արդեն ամբողջովին­ կյանքս­ կապել­ եմ­ ար­վեստագիտության­հետ:­Ասպիրա­նտուրա եմ­ ընդունվել­ Երևանի­ պետական համալսարանի­ գեղագիտության­ և գրականության­տեսության­ամբիո­նում: Մոսկվայում­հաճախել­եմ­նշանավոր մասնագետների­դասերին­և­իմ­առաջին ատենախոսության­ (դիսերտացիայի) ղեկավարը­եղել­է­Վիկտոր­Լազրևը, որը­արվեստի­պատմության­ամբիոնի վարիչն­էր՝­Լազարյանների­նշանավոր տոհմից­և­աշխարհի­բյուզանդա­գետ­ների­ ասոցիացիայի­ նախագահ,­ շատ մեծ­ անուն­ ռուս­ և­ համաշխարհային արվեստագիտության: –­Ե՞րբ­եք­պաշտպանել­առաջին դիսերտացիան­և­ի՞նչ­թեմայով:

–­ Իմ­ առաջին­ դիսերտացիան պաշտպանել­եմ­Թիֆլիսում­1982-ին տեղի­արվեստի­պատմության­ինստ­ի-­ տուտում:­Դիսերտացիան­նվիրված­է եղել­1232թ.-ի­նշանավոր­թարգման­չաց­ավետարանին,­որը­նկարազարդել է­Գրիգոր­Ծաղկողը­և­ենթադրվում­է նկարազարդել­է­Կարինում:­Այնուհետև դիսերտացիան­առանձին­գրքի­ձևով, Գրիգոր­ Ծաղկող­ անունով­ հրատա­րակել­եմ­1985թ.-ին:­Դրանից­հետո սկսել­ եմ­ ուսումնասիրել­ Թորոս Ռոսլինի­արվեստը:­Թորոս­Ռոսլինը մեր­ թիվ­ առաջին­ մանրանկարիչն­ է, միջնադարյան­Կիլիկիայի­թագավորու­թյան­ մեջ­ պատմական­ կարևոր, համբավ­ունեցող­նկարիչ,­պալատի­և կաթողիկոսի­համար­աշխատած­նկարիչ: Նա­թողել­է­մոտ­6-7­ձեռագիր,­որոնք տարբեր­երկրներում­են­գտնվում­և­իմ երկրորդ­դիսերտացիան­նվիրված­էր Թորոս­ Ռոսլինի­ արվեստին,­ որ պաշտպանել­եմ­2001-ին­Մոսկվայի արվեստագիտության­ինստիտուտում: Բազմաթիվ­ հոդվածներ­ եմ­ տպել տարբեր­լեզուներով,­Ռոսլինի­մասին տպագրել­ եմ­ հայերեն,­ ռուսերեն,

անգլերեն,­ֆրանսերեն:­Բացի­դրանից ոչ­ միայն­ հայ­ մանրանկարչության մասին­ եմ­ գրել­ առհասարակ,­ այլև ունեմ­հոդվածներ­արծաթագործության մասին,­փայտարվեստի­մասին,­բազ­մաթիվ­հոդվածներ­ունեմ,­որոնք­նվիր­ված­ են­ զանազան,­ ավելի­ նոր­ ժա­մանակների­ նկարիչների:­ Այսինքն 19-րդ­դարում­ծնված­20-րդ­դարում ապրած­հայ­նշանավոր­արվեստագետ­ների,­որոնք­մոռացվել­են­մանավանդ: Գրել­եմ­Ամերիկայի­նշանավոր­Հուշ­մանի­ մասին­ հոդվածաշար,­ գրել­ եմ Արշակ­Ֆեթֆաչյանի­մասին­հոդված­ներ­և­վերջերս­օգոստոսին­հրատարա­կեցի­Արշակ­Ֆեթֆաչյանի­մասին­մի մեծ­ հատոր,­ որը­ շքեղ­ հատոր­ է­ 80 գունավոր­նկարներով­և­անգլերեն­ու ռուսերեն­ մեծ­ ամփոփումներ­ ունի, հիմնականում­ հայերեն­ է:­ Մոռա­ցությունից­փրկվեց­մի­նկարիչ,­որի գործերը­գրված­են­տարբեր­երկրնե­րում­և­ես­այդ­երկրների­նկարների­մի մասը­կարողացա­հավաքել­այդ­ալբոմի մեջ­ և­ ոչ­ միայն­ օգտագործել­ մեր պատկերասրահի­ունեցածը­այլև­դա: 11-12/2011

11

–­Ձեր­կարդացած­դասախոսու­թյունը­ Ռումինիայում­ շարունակու­թյունն­էր­ձեր­ընդհանուր­դասախոսու­թյունների­ շարքի,­ թե՞­ առանձին­ մի դասախոսություն­էր: –­ Ես­ մոտ­ 170-180­ դասա­խոսու­թյուններ­ եմ­ տվել­ աշխարհի զանազան­երկրներում,­հրատարա­կային դասախոսություններ,­ համալսարան­ների­մեջ,­թանգարանների­մեջ,­գրա­դա­րանների­մեջ­և­Միացյալ­Նահանգ­ների­ 22­ նահանգներում­ եմ­ եղել: Դասավանդել­ եմ­ Լեհաստանի­ հա­մալսարանի­մեջ,­նաև­երեք­ամիս­ԼոսԱնճելեսի­համալսարանի­մեջ:­Հետո ունեցել­եմ­գիտաթոշակներ,­որոնցով աշխատել­եմ,­ուսումնա­սիրու­թյուններ եմ­ արել­ Վաշինգթոնի­ Ազգային պատկերասրահում­մոտ­չորս­ամիս: –­ Ընթերցողներին­ ավելի կհետաքրքրի­ իմանալ­ ձեր­ դասա­խոսությունների­ընդհանուր­թեման: –­ Ընդհանուր­ թեման­ հայ արվեստն­է,­հայ­մանրանկար­չու­թյու­նը,­հայկական­զանազան­արվեստա­գետների­ գործունեությունը:­ Ունեմ դասախոսության­ դիմանկարը­ հայ 12

11-12/2011

Պրո­ֆեսոր­Լևոն­Չուգասզյանը­գրադարանի­տնօրեն­Արշալույս­Պարոնյանի,­ խմբագիր­Մադլեն­Տեր-Ղուկասյանի­և­պրո­ֆեսոր­Վլադ­Պետրոսի­հետ

արվեստում­կամ­հայ­կնոջ­կերպարը­և նշանակությունը­հայ­արվեստում,­հայիտալական,­հայ-ֆրանսիական­գեղար­վեստական­կապերը,­Խաչակիրների­և հայ­արվեստի­կապակցությունները­և այլն:­Դասախոսություններ­ունեմ­որոշակի ժամանակաշրջանների­մասին:­Հարյու­րավոր­հոդվածներ­ունեմ­կենսագ­րա­կան բնույթի,­որոնք­տպվել­են­Հայկական Սովետական­հանրագիտարանի­վերջին հատորի­մեջ:­Հետո­հայկական­համառոտ հանրագիտարանի­մեջ­հայկական­հարց՝ հայերենով­ և­ ռուսերենով­ գրված հայկական­հանրագիտարանների­մեջ, հետո­20­տարուց­ավելի­է­հոդվածներ եմ­ուղարկում­Գերմանական­Համաշ­խարհային­ մեծ­ հանրագիտարանին, Զավրի­համընդհանուր­արվեստի­հան­րա­գիտարանին:­Մոտավորապես­900-ից ավելի­ հոդվածներ­ եմ­ խմբագրել­ և ուղարկել­ եմ­ գերմանական­ հանրա­գիտարանին: –­Ի՞նչ­կասեիք­Ռումինիայում մեր­ ունեցած­ հայկական­ արվեստի հարստության­մասին:

–­ Իմ­ վրա­ մեծ­ ազդեցություն թողեց,­թե­ինչքան­մեծ­հարստություն ունենք­ մենք­ Ռումինիայում­ և­ ուրիշ երկրներում:­Եվ­ես­երազում­եմ­այն պահը,­երբ­ես­կարող­եմ­մի­ամբողջ խումբ­ուղարկել,­որը­ուսումնասիրի ամեն­ կողմ­ ցրիվ­ եկած­ մեր­ մշակու­թային­ ունեցվածքը:­ Մենք­ մտածում ենք­միջազգային­խումբ­բերել,­բայց այդ­միջազգային­խմբի­մեջ­ես­ուզում եմ­իմ­ուսանողներից­մեկին­մտցնել­և հետո­ տեսնենք­ ինչ­ ուսանողներով կարելի­ է­ համալրել,­ որոնք­ մաս­նագիտանում­են­տարբեր­ասպարեզ­ներում:­Ես­գործը­տանում­եմ­մի­քանի ուղղություններով,­ որովհետև­ բոլոր ասպարեզներում­ մասնագետների կարիք­ունենք: –­ Շնորհակալություն­ հե­տաքրքիր­զրույցի­համար­և­մեծ­հա­ջողություններ­ձեր­բեղուն­աշխատան­քային­գործունեության­մեջ: Մադլեն­Տեր-Ղուկասյան

ÜàðàôÂÚàôÜܺ𠫸àô¸Ú²Ü» ¶ð²¸²ð²ÜÆò AR>ALYUOS BARYNOAN

2010Ã.-Ç „Ararat” ³Ùë³·ñÇ ÑáõÉÇë ³ÙëÇ Ñ³í»Éí³Íáí Ù»ñ ÁÝûñóáÕÝ»ñÇÝ Ý»ñϳ۳óñ»óÇÝù ¸áõ¹Û³Ý Գñ³¹³ñ³ÝÇ Ñ³Û ÑݳïÇå ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý (1512-1850ÃÃ.) ѳí³ù³ÍáÛÇ Ù³ëÇÝ ÝÛáõÃÁ: Ü»ñϳ۳óí³Í ÝÛáõÃÁ Ýå³ï³Ï áõÝ»ñ ɳÛÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñÇ ÁÝûñóáÕÇÝ Í³ÝáóóÝ»É ÙÇ ³ñÅ»ù³íáñ ѳí³ù³ÍáÛÇ Ñ»ï, áñÁ ÙÇÝã ³Û¹ ã¿ñ Ý»ñϳ۳óí»É ·ñ³Ýóí³Í áõ Ùß³Ïí³Í ãÉÇÝ»Éáõ å³ï׳éáí: ²ß˳ï³ÝùÁ ÉáõÛë ï»ë³í éáõÙÇÝ»ñ»Ý É»½íáí, ѳëáõ ¹³éݳÉáí û՛ éáõÙÇݳóÇ և û՛ éáõÙÇݳËáë Ñ³Û ÁÝûñóáÕÇÝ: ÜÛáõÃÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ³ñÓ³·³ÝùÝ»ñÁ Ù»ñ ëå³ë»ÉÇùÝ»ñÇó í»ñ ¿ÇÝ: гïϳå»ë ³Ýëå³ë»ÉÇ ¿ñ éáõÙÇÝ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ ·ñ³¹³ñ³ÝÝ»ñÇ óáõó³µ»ñ³Í Ñ»ï³ùñùñáõÃÛáõÝÁ ³Ûë ѳí³ù³ÍáÛÇ Ýϳïٳٵ, áñÇ Ù³ëÇÝ , ÇÝãå»ë Çñ»Ýù ³ñï³Ñ³Ûïí»óÇÝ, µáÉáñáíÇÝ ï»ÕÛ³Ï ã¿ÇÝ: ²Ûë ÷³ëïÁ Ù»Ï ³Ý·³Ù ևë Ùï³Í»Éáõ ï»ÕÇù ïí»ó, ³ÛÝ ¿` èáõÙÇÝdzÛáõÙ Ù»ñ ݳËÝÇÝ»ñÇ Ù»½ Ïï³Ïí³Í Ùß³ÏáõóÛÇÝ Å³é³Ý·áõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÁ µ³í³Ï³Ý³ã³÷ Ý»ñϳ۳óí³Í ã¿,

Ñ»ïև³µ³ñ ݳև ׳ݳãí³Í ã¿: ¸ñ³ ѳٳñ ¿É, »ñµ èáõÙÇÝdzÛÇ ²½·³ÛÇÝ ¶ñ³¹³ñ³ÝÇ «BIBLIOTECA» ³Ùë³·ñÇ ËÙµ³·ñ³ïÝÇó Ù»½ ³é³ç³ñÏí»ó ¸áõ¹Û³Ý ¶ñ³¹³ñ³ÝÇ Ñ³Û ÑݳïÇå ·ñù»ñÇ Ù³ëÇÝ ÙÇ Ñá¹í³Í Ý»ñϳ۳óÝ»É, áõñ³ËáõÃÛ³Ùµ û·ï³·áñÍ»óÇÝù ³Û¹ ³éÇÃÁ, Ù»ñ ѳí³ù³ÍáÛÇ Ù³ëÇÝ ÝÛáõÃÁ ³é³í»É ɳÛÝ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠׳ݳã»ÉÇ ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ: Ðá¹í³ÍÁ ÉáõÛë ï»ë³í í»ñÁ Ýßí³Í ³Ùë³·ñÇ 2/2011Ã. ѳٳñáõÙ: ²ÛëáõÑ»ï Ù»ñ å³ñïùÝ »Ýù ѳٳñáõÙ Å³Ù³Ý³Ï ³é Å³Ù³Ý³Ï Ù»ñ ÁÝûñóáÕÝ»ñÇÝ Í³ÝáóóÝ»É ¸áõ¹Û³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ: ²ÛÅÙ ß³ñáõݳϻÉáí Ñ³Û ÑݳïÇå ·ñùÇ Ñ³í³ù³ÍáÛÇ Ù³ëÇÝ ÝÛáõÃÁ, ó³ÝϳÝáõÙ »Ýù Ó»½ տեղյակ պահել ³Ýó³Í Ù»Ï ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ·ñ³¹³ñ³ÝáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ áõ ϳï³ñí³Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ÆÝãå»ë ³ñ¹»Ý ï»Õ»Ï³óñ»É ¿ÇÝù, ѳí³ù³ÍáÛÇ Ù³ëÇÝ Ý³Ëáñ¹ ÝÛáõÃáõÙ, սկսած 2009Ã.-ից մինչև 2010թ.-ի í»ñçÁ, ¸áõ¹Û³Ý Ð³Û Øß³ÏáõÛÃÇ î³Ý Ý»ñùݳѳñÏáõÙ

å³Ñ»ëï³íáñí³Í ·ñù»ñÇó ÁÝïñÁí»óÇÝ ու գրադարան բերվեցին ÙÇÝãև 1850Ã. ѳյ ïå³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Սկսվեց դրանց Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý Ùß³Ïումը, ³ÛëÇÝùÝ` ϳï³ñí»ó ·ñù»ñÇ ·ñ³ÝóáõÙÁ, Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ, ϳ½Ùí»óÇÝ Ý³և Ù³ï»Ý³·Çï³Ï³Ý ó³ÝÏ»ñ: ²Ûë ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ·ñ³Ýóí»ó ³í»ÉÇ ù³Ý 1100 ·Çñù: ºñµ ÃíáõÙ ¿ñ û Ù»ñ ïÝûñÇÝ³Í Ñ³Û ÑݳïÇå ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³ÍáÝ ³Ûë Ãí³ù³Ý³Ïáí ³í³ñïíáõÙ ¿ áõ å³ïñ³ëïíáõÙ ¿ÇÝù ³ÝóÝ»É Ýáñ³ïÇå ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇÝ, Ñ³Û Ñ³Ù³ÛÝùÇ ÏÛ³ÝùáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í Ýáñ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ å³ïÏ»ñÁ ÏïñáõÏ ÷áËí»ó: 2010Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇó èáõÙÇÝdzÛáõÙ Çñ å³ßïáݳí³ñáõÃÛáõÝÁ ëÏë»ó гÛáó »ÙÇ Ýáñ ³é³çÝáñ¹ Ðá·»ßÝáñÑ î»ñ î³Ãև ì³ñ¹³å»ï гÏáµÛ³ÝÁ (այժմ Եպիսկոպոս): Իր ݳËáñ¹ ³Ûó»ÉáõÃÛáõÝÇó ³ñ¹»Ý ÇëÏ ù³ç³ï»ÕÛ³Ï ÉÇÝ»Éáí ÑݳïÇå ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³í³ù³ÍáÛÇÝ, гÛñ êáõñµÇ ·ñ³¹³ñ³ÝÇ

Ü»ñë»ë ÞÝáñѳÉÇ, «ÚÇëáõë àñ¹Ç», ì»Ý»ïÇÏ,1686Ã

14

11-12/2011

Մետաղական­կազմ:­Ավետարան­Կ.Պոլիս­1805­ (Տըրգու­Օկնա)­

Þ³ñ³ÏÝáó, ²Ùëï»ñ¹³Ù,1692Ã. Ñ»ï ϳåí³Í ³é³çÇÝ ·áñÍÝ³Ï³Ý ù³ÛÉ»ñÇó Ù»ÏÁ »Õ³í Ý³Ë և ³é³ç ³é³çÝáñ¹³ñ³ÝÇó ·ñ³¹³ñ³Ý ï»Õ³÷áË»É ³ÛÝï»Õ ·ïÝíáÕ Ù»Í Ãíáí ·ñù»ñ, áñáÝó Ãíáõ٠ݳև ßáõñç 30 ÑݳïÇå ·Çñù: ²ÛÝáõÑ»ïև, áñáßáõ٠ϳ۳óí»ó ݳև èáõÙÇÝdzÛáõ٠гÛáó »ÙÇÝ å³ïϳÝáÕ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñáõÙ å³ÑíáÕ ³é³í»É ³ñÅ»ù³íáñ ·ñù»ñÁ, ӻ鳷ñ»ñÝ áõ ÙÇ ß³ñù »Ï»Õ»ó³Ï³Ý ÍÇë³Ï³Ý Çñ»ñ, Ýٳݳå»ë Ï»ÝïñáݳóÝ»É ´áõ˳ñ»ëïÇ Ð³Ûáó »ÙÇ ²é³çÝáñ¹³ñ³ÝÇ Ð³Û Øß³ÏáõÛÃÇ î³ÝÁ: Æñ³Ï³Ý³óí³Í ßñç³·³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, êáõã³í³ÛÇó, äÇï»ßïÇó, üáÏß³ÝÇó, ´áïáß³ÝÇó, Ú³ßÇó, ´ñ»ÛɳÛÇó, ¶³É³óÇó áõ îÁñ·áõ-úÏݳÛÇó µ»ñí»óÇÝ Ã»՛ ÑݳïÇå (ÙÇÝչև 1850à ïå³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, և û՛ Ýáñ³ïÇå 1851-Çó Ñ»ïá Ññ³ï³ñ³Ïí³Í) µ³½Ù³ÃÇí ·ñù»ñ, ÇÝãå»ë ݳև ӻ鳷ñ»ñ:

ÐÇß»óÝ»Ýù, áñ 84 ï³ñÇ ³é³ç гÏáµ êÇñáõÝáõ áõ ÙÇ ß³ñù Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ ÝÙ³Ý ÙÇ ³é³ù»ÉáõÃÛ³Ý ßÝáñÑÇí ¿ñ, áñ ÑÇÙݳ¹ñí»ó ´áõ˳ñ»ëïÇ Ð³ÛÏ³Ï³Ý Î»ÝïñáÝ³Ï³Ý ¶ñ³¹³ñ³ÝÁ, áñÁ ѻﳷ³Ûáõ٠ѳݹÇë³ó³í Ð³Û Øß³ÏáõÛÃÇ î³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ áõ óݷ³ñ³ÝÇ ÏáñǽÁ: ´»ñí³Í ·ñù»ñÇó Ý³Ë և ³é³ç ³é³ÝÓݳóí»óÇÝ ÑݳïÇå ·ñù»ñÝ áõ µÝ³Ï³Ý³µ³ñ ß³ñáõݳÏí»ó ³Ûë ·ñù»ñÇ Ùß³ÏáõÙÁ: ò³íáù ëñïÇ, ÑݳïÇå ·ñù»ñÇ ÙÇ Ù³ëÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý íÇ׳ÏÁ Ù»ÕÙ ³ë³Í µ³í³ñ³ñ ã¿: Ðñ³íÇñí³Í ÷áñÓ³·»ï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùáí, այս ·ñù»ñը µáõÅÙ³Ý Ï³ñÇù áõÝ»Ý: ÜÙ³Ý ·ñù»ñÇ ÙáõïùÁ ·ñ³¹³ñ³Ý ³ñ·»Éí³Í ¿, ¹ñ³Ýù å³ÑíáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ, ù³ÝÇ áñ ϳñáÕ »Ý í³ñ³ÏÇ ³ÕµÛáõñ ѳݹÇë³Ý³É Ùݳó³Í ³éáÕç ·ñù»ñÇ Ñ³Ù³ñ: Այս ·ñù»ñÇ (Ùáï³íáñ ѳßíáí

ßáõñç 100 Ïïáñ) Ùß³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ³é³ÛÅÙ Ëáëù ÉÇÝ»É ãÇ Ï³ñáÕ, ù³ÝÇ ¹»é ã»Ý µáõÅí»É: ¶ñ³Ýóí»ó ³éáÕç ѳٳñíáÕ ßáõñç 250 ÑݳïÇå ·Çñù (Ññ³ï³ñ³Ïí³Í ÙÇÝãև 1850Ã): ²ÛëåÇëáí ¸áõ¹Û³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ ÑݳïÇå ѳ۳ï³é ·ñù»ñÇ Ñ³í³ù³ÍáÛÇ ÃÇíÁ 1100-Çó ѳë³í 1350-Ç: Üáñ ·ñ³Ýóí³Í ѳí³ù³ÍáÛÇ ·ñù»ñÇ Ù»Í Ù³ëÝ ³ñ¹»Ý ÇëÏ ¸áõ¹Û³Ý ·ñ³¹³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ³í³ù³ÍáÛÇ ÏñÏÝûñÇݳÏÝ»ñÝ »Ý, ë³Ï³Ý å»ïù ¿ Ýß»É, áñ Ï³Ý Ý³և ß³ï ³ñÅ»ù³íáñ áõ »½³ÏÇ ûñÇݳÏÝ»ñ, áñáÝù Ù»ñ ѳí³ù³ÍáÛáõÙ ãϳÛÇÝ: Ø»½ ѳٳñ áõñ³Ë³ÉÇ ¿ñ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³ÝùÁ, áñ Ýáñ Ó»éù µ»ñí³Í ѳí³ù³ÍáÛáõÙ µ³í³Ï³Ý Ù»Í ÃÇí ¿ ϳ½ÙáõÙ`ßáõñç 100 Ïïáñ ·Çñù, Ññ³ï³ñ³Ïí³Í ÙÇÝãև 1800Ã., ³ÛëÇÝùÝ` ³Ûë ·ñù»ñÁ å³ïϳÝáõÙ »Ý Ñ³Û ïå³·ñáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ 300 ³ÙÛ³ÏáõÙ Ññ³ï³-

11-12/2011

15

ñ³Ïí³Í ·ñù»ñÇ ÃíÇÝ, áñáÝó ³ñÅ»ùÝ áõ ϳñևáñáõÃÛáõÝÁ ³é³í»É Ù»Í ¿ Ñ³Û ïå³·ñõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¸ñ³ÝóÇó ѳïϳå»ë ϳé³ÝÓݳóÝ»ÇÝù, ³é³í»É í³Õ ÉáõÛë ï»ë³Í ³ÛÝ »ñÏáõ ·ñù»ñÁ, áñáÝù Ññ³ï³ñ³Ïí»É »Ý 1600³Ï³ÝÝ»ñÇÝ, Ù»ÏÁ` Ü»ñë»ë ÞÝáñѳÉÇ «ÚÇëáõë àñ¹Ç» ì»Ý»ïÇÏ, 1686Ã: (Ù»ñ ѳí³ù³ÍáÛáõÙ áõÝ»ÇÝù ÝáõÛÝ ·áñÍÇ Ù»Ï ³ÛÉ` 1660Ã. ³Ùëï»ñ¹³ÙÛ³Ý Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ), ÙÛáõëÁ` Þ³ñ³ÏÝáó: ²Ùëï»ñ¹³Ù, 1692Ã., í»ñçÇÝáí ³Ùëï»ñ¹³ÙÛ³Ý Ù»ñ áõÝ»ó³Í ѳí³ù³ÍáÝ Ñ³ñÁëï³ó³í ևë Ù»Ï ·ñùáí: Üßí³Í »ñÏáõ ·ñù»ñÝ ¿É êáõã³í³ÛÇó »Ý: Üáñ Ó»éù µ»ñí³Í ³Ù»Ý³Ù»Í ѳí³ù³ÍáÝ ` ³í»ÉÇ ù³Ý 100 ÑݳïÇå ·Çñù µ»ñí»ó Ñ»Ýó ³Ûë ù³Õ³ùÇó: Ü»ñϳ۳óÝ»Ýù Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ù³Õ³ùÇó µ»ñí³Í ÙÇ ûñÇÝ³Ï Ï³Ù ³é³í»É ³ñÅ»ù³íáñ ·ñù»ñÇ ÃíÇÝ å³ïϳÝáÕ ÙÇ ù³ÝÇ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ:

êáõã³í³ Þ²ð²ÎÜàò£ 1730. ²Ûë ·ÇñùÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ³ëïÕ³ÝÇßáí ·ñù»ñÇ ÃíÇÝ, ³ÛëÇÝùÝ Áëï ÑݳïÇå ·ñùÇ Ñ³Ù³Ñ³í³ù ·ñ³óáõó³ÏÝ»ñÇ, ³Ûë ·ñùÇó ÙdzÛÝ Ù»Ï ûñÇÝ³Ï Ï³, áñÝ ¿É ·ïÝíáõÙ ¿ سï»Ý³¹³ñ³ÝáõÙ: Þ²ð²ÎÜàò£ Î. äáÉÇë, ïå. ²ëïí³Í³ïáõñ ÎáÝëï³Ý¹ÝáõåáÉë»óáõ, 1743: Þ²ð²ÎÜàò£ Î. äáÉÇë, ïå. ²ëïí³Í³ïáõñ ÎáÝëï³Ý¹ÝáõåáÉë»óáõ, 1724: Ú²ÎഠܲȺ²Ü: ×𲶠ÖÞزðîàôº²Ü: Î.äáÉÇë,ïå. ÐáíѳÝÝ»ë ²ëïí³Í³ïñÛ³ÝÇ, 1756. î²Ô²ð²Ü: ¶²ÜÒ²ð²Ü öàøðÆÎ: Î. äáÉÇë, ïå. êï»÷³Ýáë ä»ïñáëÛ³ÝÇ,1788: ²ôºî²ð²Ü£ ì»Ý»ïÇÏ, ïå. ²ÝïáÝÇ ´áñïáÉÇÇ, 1732: (²Ûë ûñÇݳÏÁ, áñÇ å³ïÏ»ñÝ»ñÁ ·áõݳ½³ñ¹í³Í »Ý Ó»éùáí óáõó³¹ñíáõÙ ¿ óݷ³ñ³ÝáõÙ) Ö²Þàò: Î.äáÉÇë, ïå. ²ëïí³Í³ïáõñ ÎáÝëï³Ý¹ÝáõåáÉë»óáõ, 1722:

IJز¶Æðø£ ¾çÙdzÍÇÝ, ïå. ¶ñÇ·áñ Èáõë³íáñãÇ,1785. ÊàðÐð¸²îºîð: Üáñ ܳËÇçև³Ý, ïå. ê. ʳã í³ÝùÇ, 1794: êÆؾúÜ ºðºô²ÜòÆ: ¶Æðø ²ÔúÂÆò: Üáñ ܳËÇçև³Ý, ïå. ê. ʳã í³ÝùÇ, 1794:

¶³É³ó Ú²ÎഠܲȺ²Ü: ¶Æðø غÎÜàôº²Ü ²ÔúÂÆò êð´àÚÜ ¶ðƶàðÆ Ü²ðºÎ²òôàÚ: Ðï. ²-´: Î. äáÉÇë, ïå. ¶³µñÇ»É ê»µ³ëï³óÇ ´³ñë»ÕÛ³Ý, 1745: ²êîàô²Ì²ÞàôÜ⣠ì»Ý»ïÇÏ, Ññ³ï. ØËÇóñ 껵³ëï³óáõ, ïå. ²ÝïáÝÇ ´áñïáÉÇÇ, 1733. äÇï»ßï Ö²Þàò£ Î. äáÉÇë, ïå. äáÕáë ÐáíѳÝÝÇëÛ³ÝÇ, 1799-1801: Þ²ð²ÎÜàò£ Î. äáÉÇë, ïå. ²ëïí³Í³ïáõñ ÎáÝëï³Ý¹ÝáõåáÉë»óáõ, 1743: ÊàðÐð¸²îºîð ëñµ³½³Ý å³ï³ñ³·Ç Áëï ³ñ³ñáÕáõû³Ý ëñµáÛ »Ï»Õ»óõáÛë г۳ëï³Ý»³Ûó£ Î. äáÉÇë, ïå. äáÕáë ²ñ³åÛ³Ý ²åáõã»Ëóáõ,1844:

²ôºî²ð²Ü£ ì»Ý»ïÇÏ, ïå. ²ÝïáÝÇ ´áñïáÉÇÇ, 1732:

16

11-12/2011

Îáնëï³Ýó³ Ö²Þàò: Î. äáÉÇë,ïå. ê³ñ·Çë ¹åñÇ:1712-1714: ê²ÔØàê²ð²Ü£ гۻñ»Ý և ѳ۳ï³é Ãáõñù»ñ»Ý É»½áõÝ»ñáí£ Î. ՊáÉÇë, ïå. سïûáë ¸åñÇ, 1800: üáÏß³Ý Þ²ð²ÎÜàò£ Î. äáÉÇë, ïå. äáÕáë ÐáíѳÝÝÇëÛ³Ý, 1794: Üáñ Ó»éù µ»ñí³Í ·ñù»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ µÝ³Ï³Ý³µ³ñ ÏñáÝ³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ·ñù»ñ »Ý, ù³ÝÇ, áñ »Õ»É »Ý ѳÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇ Ñ³í³ù³ÍáÝ»ñÁ: ÌÇë³Ï³Ý ·ñù»ñÇó ß³ï»ñÁ ` ųٳ·ñù»ñ, Ù³ßïáóÝ»ñ, ËáñÑñ¹³ï»ïñ»ñ,³í»ï³ñ³ÝÝ»ñ û·ï³·áñÍí»É »Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñáõ٠ѳٳå³ï³ëË³Ý ³ñ³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï: ØÇ ù³ÝÇ Ëáëù ݳև Ýáñ ·ñ³Ýóí³Í ӻ鳷ñ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ØÇÝãև 2011Ã. ·ñ³Ýóí³Í 41 ӻ鳷ñ»ñÇÝ ³í»É³ó³Ý ݳև 20 Ýáñ ӻ鳷ñ»ñ, áñáÝó Ù»Í Ù³ëÁ 19-20ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ ÁݹûñÇݳÏí³Í ӻ鳷ñ»ñ »Ý: ¶ñ³¹³ñ³Ýáõ٠ӻ鳷ñ»ñÁ ·ñ³Ýóí»Éáõó Ñ»ïá ѳÝÓÝí»óÇÝ Ã³Ý·³ñ³Ý: êïáñև Ý»ñϳ۳óÝáõÙ »Ýù Ýáñ ·ñ³Ýóí³Í ӻ鳷ñ»ñÇ ÙÇ ù³ÝÇ ûñÇݳÏ.

ÀݹûñÇݳÏí³Í 1880թ. г۳ù³Õ³ù (λéɳ) ʳã³ïáõñ ÐáñÙ»³Ý í³ñųå»ï¿: ÆÝãå»ë Ýϳï»óÇù ӻ鳷ñ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ÁݹûñÇݳÏí»É ¿ èáõÙÇÝdzÛÇ ï³ñµ»ñ ù³Õ³ùÝ»ñáõÙ: 2011 Ã. ³åñÇÉÇó ëÏë»É »Ýù ݳև Ñ³Û Ýáñ³ïÇå (1851-Çó Ñ»ïá ïå³·ñí³Í) ·ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ·ñ³ÝóáõÙÝ áõ Ùß³ÏáõÙÁ: ØÇÝã ³Ûëûñ ·ñ³Ýóí»É ¿ ßáõñç 500 Ïïáñ ·Çñù: Բուխարեստի Ø»ïñáåáÉÇï³Ý ¶ñ³¹³ñ³ÝÁ աÛë ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ å³ï׻ݳѳÝել է 350 Ïïáñ ÑݳïÇå ·Çñù áõ 45 ӻ鳷Çñ, ßáõñç 270 000 ¿ç: ÆëÏ ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ßï»Ù³ñ³ÝÇ Ñ³Ù³ñ Ù»ñ ÏáÕÙÇó ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ Çñ³Ï³Ý³óí»É ¿ ÝáõÛÝ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Û ÑݳïÇå ·ñù»ñÇ Ù³Ýñ³ÏñÏÇï Ýϳñ³·ñáõÃÛáõÝÁ (metadate) éáõÙÇÝ»ñ»Ý É»½íáí:

²é³ÛÅ٠ѳۻñ»Ý É»½íáí ·ñ³¹³ñ³Ý³ÛÇÝ ¿É»ÏïñáݳÛÇÝ Ñ³ïáõÏ Íñ³·Çñ ãáõݻݳÉáõ å³ï׳éáí ѳۻñ»Ý É»½íáí ßï»Ù³ñ³ÝÇ ïí۳ݻñ ã»Ýù ϳñáÕ Ùáõïù³·ñ»É: ¸ñ³ ÷á˳ñ»Ý ³Û¹ ïíÛ³ÉÝ»ñÁ ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý Ù³ï»Ý³·Çï³Ï³Ý óáõó³ÏÇ ï»ëùáí` Áëï ïå³·ñáõÃÛ³Ý Ãí³Ï³ÝÇ, Áëï Ñ»ÕÇݳÏÇ áõ ûٳïÇϳÛÇ (ÙÇÝãև ³Ûëûñ ßáõñç 1350 հնատիպ և 500 նորատիպ ·Çñù): ²Ñ³, ¸áõ¹Û³Ý Գñ³¹³ñ³ÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í í»ñçÇÝ Ù»Ï ï³ñí³ ÝáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù áõ½áõÙ ¿ÇÝù Ý»ñϳ۳óÝ»É Ó»ñ áõß³¹ñáõÃÛ³ÝÁ:

²ñß³ÉáõÛë ä³ñáÝÛ³Ý

Þ²ð²ÎÜàò: г۳ï³é Ãáõñù»ñ»Ý: (Îáնëï³Ýó³ÛÇó) òàôò²Î ¶àôÞ²Îàôº²Üò: îñáÑ»³É Û»ñÏáõë ѳïáñë: Æ ê³ÝÏ ä»ï»ñµáõñ·: 1789: ( ´áïáß³ÝÇó) ÚàìвÜÜ¾ê ¸ð²êʲܲκðîòÆ : ä³ïÙáõÃÇáõÝ Ð³Ûáó: 1821, Îáëï³Ý¹ÝáõåáÉÇë: ( ´áïáß³ÝÇó) ì²ðÄàôÂÆàôÜ Ø²ÜβÜò Æ äºîê Èàôê²ôàðâº²Ü Ø²Úð ¸Ըäð²î²Ü Ô²¼²ðàô ø²Ô²øÆ: ì»Ý»ïÇÏ 1824, ÁݹûñÇݳÏí³Í 1849Ã. üûùß³Ý,¶ñÇ·áñ سÝáõÏÇ ¶ñÇ·áñ»³Ýó-Ç Ó»éùáí±; ¶Æðø ²ÔúÂÆò : ÀݹûñÇݳÏí³Í ¶ñÇ·áñÇ ê³ñ·ë»³ÝóÇ Ó»éùáí: ´ñ³ßáí:1848Ã. Ù³ñïÇ 20: ´Ý³·ÇñÁ ѳۻñ»Ý և ÑÇÝ èáõÙÇÝ»ñ»Ý (ÎÇñÇÉÇÏ) ÚàôÔ²´ºðÆò ²ìºî²ð²Ü: äÇï»ßïÇ Ñ³ÛÏ. »Ï»Õ»óáõó: βð¶ ä²î²ð²¶Æ: êáõã³í³,1935: гۻñ»Ý և ɳïÇÝ»ñ»Ý É»½áõÝ»ñáí: (êáõã³í³ÛÇó) àÔ´ Æ ìºð²Ú úȲʲò ºðÎðÆ Ð²ÚºðàôÜ Ç Âá˳ï»óÇ ØÇݳë ê³ñϳõ³·¿ ³ë³ó»³É:

11-12/2011

17

Նուցի Ակոնց „Artmark” աճուրդի տունը ար­վեստի հավաքիչներու համար արժեքավոր ալպոմ մը ներկայացուց՝ «Նուցի Ակոնց», հովանավորությամբ տոքթոր, փրոֆեսոր Հորթենսիու Ալտեա, որ այս տարի Յաշի Ռումանական Գիրքի Միջազգային Սրահի շրջանակին մեջ, որպես Յաշի մասնա­ճ­յուղի Կերպարվեստագետներու Միության արվեստի գիրք աշխատությանը մրցանակ շնորհված է: Պուքրեշի Հիլթոն հյուրա­նոցին մեջ տեղի ունեցած ներկայացման միջոցով, Պուքրեշցի արվեստի սիրահար­ներուն ևս հասանելի դարձավ ալպոմը, որ ներկայացուց արվեստի քննադատ Ռուք­սա­նտրա Կարոֆեանու: Գրքի ներկայացումեն հետո, պա­րոն Հորթենսիու Ալտեա մեզ հայտնեց հետևյալը. «Այս ալպոմը ամենեն ներկա­յանալի աշխատանքն է իրագործված մինչև օրս այս արվեստագետի կյանքի և ստեղ­ծագործություններու վերաբերյալ: Շատ մոտ եղած եմ արվեստագետի ընտանիքին: Ան մահացավ 1957-ին, իսկ ընտանիքը

վերապրեցավ մինչև 1982-1984թթ.-ը: Արվեստագետին քույրը արժանավոր դաշ­նակահարուհի մըն էր Քլուժի դաշնակի դպրոցին մեջ: Նուցի Ակոնցը շատ գնահատված և միայնակ արվեստագետ մըն էր, որով­հետև ան ձախորդությունը ունեցավ ձեռքեն բաց ձգելու նկարիչ Հենրի Քաթարճիի հետ ամուսնությունը, որուն հետ աշխատած է շուրջ չորս տարի: Ապա հետևեցավ միջ­պատերազմյան երջանիկ ժամանա­կաշըր­ջան մը, Պալչիկի նկարչական դպրոցին մեջ: Հաջողեցա ճանչնալ անտիպ իր աշխատանք­ները, որ Երկրորդ Համաշխարհային պա­տերազմի շրջանին ռմբակոծություններու ընթացքին կորսված էին: Խոսքը մոտավո­րապես 40 աշխատանքներու մասին է: Արվեստագետը շատ պարզ, անպաճույճ և խիստ անձ մըն էր և չէր թույլատրեր աշ­խատանք մը դուրս հաներ (ուշադրության ներկայացներ) եթե համոզված չըլլար, որ այդ աշխատանքը կներկայացներ իրեն: Հաջողեցա լրացնել 20 աշխատանք­նե­րով այս ալպոմը, նկարներով որ մինչ օրս ներկայացված չէին: Այս մենագրության իրագործումը մեծ երախտագիտության ձև

մըն է: Այս արվեստագետի պարագային, այն միջոց մըն է վերաիմաստավորելու, կրկին խորհելու այս արվեստագետին արժանիքներու մասին»: Նուցի Ակոնցը (1894-1957) գեղանը­կարչության մեջ կշոշափեր իր նախա­սի­րած բնությունը, անկենդան բնությունը, ծաղիկներ, ներքին բեմերը՝ ըլլալով Պալ­չիկին համար սովորական բաներ, ուր արվեստագետները կգտնեին իրենց ապա­ս­տանը, թաքստոցը XX դարի կեսերուն:

100 ՏԱՐԻ ՀԵՏՈ ԹՈՐՈՍ ՌՈՍԼԻՆԻ 2 ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ՎԵՐԱԴԱՐՁՎԵՑԱՆ ԵՐՈՒՍԱՂԵՄԻ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔԱՐԱՆԻՆ Նոյեմբեր 24-ի «Ազգ»-են կտեղեկանանք, որ Երուսաղեմեն չափազանց ուրախ լուր մը ընդուներ են, այն է՝ Հայոց պատ­րիար­քու­թյան գանձարան վերադարձված են հանճարեղ Թորոս Ռոսլինին երկու գլուխգործոցները, և ինչպես կտեղեկացվի, անոնք շուրջ 100 տարի առաջ փրցված և գողցված են Կեռան թագուհիին կողմե իր ամուսնուն համար պատվիրած Ավետարանեն: Վերադարձված են որպես նվեր և ան ալ ազգությամբ հույն Թանասիս Մարտինոս անունով բարերարեն, Լոնտոնեն Ներսես (Վրեժ) քահանա Ներսեսյանի միջնորդությամբ: Երկու մանրան­կար­ները, որ այժմ իրենց տունը վերադարձած են կներկայացնեն Սուրբ Մարկոս Ավե­տարանիչը (էջ 145) և Համբարձումը (էջ 284), որոնք անօ­րի­նաբար փրցված էին ձեռագիր մատյանեն մոտ հարյուր տարի առաջ:

18

11-12/2011

DEC

2011

-

Limba Armeană pentru Toţi !

NOV

publiCa ÞiE biliNgVÃ a uNiuNii armENilOr DiN rOmâNia

A

rhiepiscopia Bisericii Armene din România, Organizaţia Tineretului Bisericii Armene din România şi Uniunea Armenilor din România au organizat în perioada 16-23 decembrie, Şcoala de Iarnă a Tineretului Armean cu motto-ul Limba Armeană pentru Toţi!

După succesul din această vară, al taberei de la Suceava, cca 40 de tineri s-au mutat pentru şapte zile la Sinaia, unde, în incinta Hotelului Arca lui Noe s-a desfăşurat un bogat program educaţional şi recreativ. În acest sens trebuie să adresăm mulţumiri familiei Hovakimyan, proprietari ai hotelului, care au oferit toate condiţiile participanţilor la tabără. Zilnic au avut loc două module de limba armeană sub îndrumarea PS Episcop Datev Hagopian şi a PC preot vicar Bogdan Ezras. Cursurile au avut loc atît dimineaţa cît şi după amiaza fiind urmate de vizionarea de filme, cursuri de dans, alte activităţi educativ/recreative. De asemeni PS Episcop Datev Hagopian a ţinut un curs de istorie a Armeniei. Tinerii au participat şi la o lecţie susţinută de Zare Nazarian, vicepreşedinte UAR, despre istoria armenilor din orientul mijlociu iar preşedintele UAR, Varujan Vosganian a ţinut o expunere despre limba armeană. Şi fiindcă tabăra s-a organizatla Sinaia nu putea fi ocolit Castelul Peleş care a fost vizitat de tinerii armeni. Ca o concluzie putem spune că această acţiune şi-a atins scopul, de a insufla tinerilor armeni dragostea pentru limba armeană şi să participe, cît mai mulţi, la cursurile şcolii armene.

Să amintim că finanţarea acestei tabere a fost asigurată, parţial, de Arhiepiscopia Bisericii Armene şi Uniunea Armenilor din România.

11-12/2011

19

20

11-12/2011

11-12/2011

21

Premii pentru armenii din România Joi 22 decembrie a avut loc la Ambasada Republicii Armenia din București o festivitate la care Excelența Sa domnul ambasador Hamlet Gasparian a înmînat, unor personalități ale comunității armene din România, medalii și diplome oferite de Ministerul Diasporei și Ministerul Culturii din Armenia. Acțiunea a fost prilejuită de împlinirea a 20 de ani de la proclamarea independenței Republicii Armenia, astfel de manifestări avînd loc și în alte comunități armenești din Diaspora. Din partea Ministerului Diasporei au fost oferite Medalia de Aur deputatului Varujan Pambuccian şi domnului Agop Kirmizian, Medalia William Saroyan, scriitorului Bedros Horasangian, poetei Anais Nersesian și publicistului Vartan Arachelian, Medalia Komitas jazzman-ului Harry Tavitian iar Medalia Arshile Gorky pictorului Nicolae Jakobovits. Din partea Ministerului Culturii au fost oferite

Diploma de onoare baritonului Eduard Tumageanian, inginer de sunet Anușavan Salamanian, saxofonistului Garbis Dedeian și chitaristului Capriel Dedeian, actorului Florin Kevorchian, pictorului restaurator Haik Azarian, ziaristei și traducătoarei Madeleine Karacașian, pictorului Debreczeni Botond, caricaturistului Pavel Botezatu. Ministerul Diasporei și Ministerul Culturii au oferit cîte o Diplomă de onoare ziariștilor Mihai Stepan Cazazian și Vartan Martaian, vicepreședintelui UAR și director al Editurii Ararat, Sirun Terzian, ziaristului și scriitorul Sergiu Selian (actualmente stabilit în Australia) precum și secretarului general al

UAR, Berci Margarian. O parte din laureați nu au putut participa la festivitate urmînd să primească, ulterior, premiile. Trebuie menționat că senatorul Varujan Vosganian fiind prezent în toamna acestui an, la Erevan, la manifestările prilejuite de aniversarea a 20 de ani de independență a Armeniei a primit Medalia Movses Khorenaţi, distincție ce i-a fost înmînată personal de președintele Armeniei domnul Serj Sarkissian iar ziarista Madeleine Karacașian a primit în luna octombrie, cu ocazia celei de-a 4-a Conferințe a scriitorilor armeni de limbi străine de la Erevan, Medalia William Saroyan a Ministerului Diasporei.

Premiul Academiei Române pentru “Cartea Şoaptelor” Joi 15 decembrie în Aula Academiei Române a avut loc ceremonia de decernare a premiilor Academiei Române pe anul 2009 La secţiunea filologie şi literatură „Premiul Ion Creangă“ a fost acordat scriitorului Varujan Vosganian pentru romanul “Cartea Şoaptelor” apărut la Editura Polirom în anul 2009. Premiul a fost înmînat autorului de academicianul Eugen Simion, în prezenţa preşedintelui Academiei Române acad. Ionel Haiduc şi a membrilor reuniţi în cadrul Adunării Generale a Academiei.

22

11-12/2011

Trei mari cineaşti pe Scara Raiului Semnalăm apariţia, la Editura Arca Învierii, a unui volum semnat de doamna Elena Dulgheru – specializată în relaţia dintre cinematografie şi estetica sacrului – despre motivul şi simbolistica Scării Raiului în operele a trei mari cineaşti moderni: Kusturica, Tarkovski, Paradjanov. Prefaţa este semnată de un nume care nu mai are nevoie de prezentare – Manuela Cernat.

Avem de-a face cu un demers estetic ambiţios, aparent riscant dar, la o privire atentă, cît se poate de motivat prin substanţa spirituală a operelor investigate, vizînd o „redescoperire a Bizanţului” în arta Europei de Sud-Est. E vorba – în termenii Manuelei Cernat – despre „O scară al cărei model îndepărtat e cărarea verticală de îngeri, oameni şi demoni din visul patriarhului iacob. O scară a anamnezei” şi, totodată, de „trei

Cu ocazia împlinirii a 20 de ani de la tragica asasinare a savantului şi scriitorului de origine română Ioan Petru Culianu (mai 2011), la editura pariziană Les Amis de I. P. Couliano a apărut o revistă-caiet – Les cahiers „Psychanodia” – ce continuă proiectul demarat prin lucrările Colocviului ”Psychanodia” (Ascension et hypostases initiatiques de l‘âme.

Mystique et eschatologie á travers les traditions religieuses) din 2006. Iniţiatorii acestor manifestări – şi editări – au fost scriitorul şi istoricul religiilor Ara Alexandru Şişmanian şi soţia sa Dana Şişmanian. Tot ei sunt şi principalii protagonişti ai numărului de faţă: Ara Alexandru Şişmanian semnează, în sumarul acestuia, un amplu şi extrem de laborios studiu referitor la viaţa şi circumstanţele, încă neelucidate, ale morţii lui Culianu, „citite” într-o cheie a transgresiunii multiple (Les sept transgressions de Ioan Petru Culianu), iar Dana Şişmanian – un fragment dintr-un studiu mai amplu despre chestiunea, încă netranşată, a existenţei sau inexistenţei „şamanismului la români”, pe

sensibilităţi şi paradigme auctoriale reprezentative pentru cele trei moduri de relaţionare cu scarul din lumea contemporană”. Anume: sacrul imuabil al credincioşilor marilor religii, sacrul relativizabil al agnosticilor şi cel refuzat al ateilor. Pe linia acestui demers, Elena Dulgheru diagnostichează, mai întîi, „maladia” contemporană a uitării sacrului în arta contemporană (şi nu numai…), identificînd, prin intermediul celor trei mari figuri ale cinematografiei, trei căi ale „reamintirii”.

Incursiunea în istoria filmului religios şi în raporturile acestuia cu politicul este însoţită, avenit, de analiza formelor de reprezentare filmică a mesajului spiritual din ultimele cinci decenii, dublată de identificarea promptă a surselor estetice, filozofice şi ideologice aferente. Trebuie spus că, din cele trei substanţiale studii

de caz privind imaginile Paradisului, cel mai amplu şi mai detaliat este – nu întîmplător – cel dedicat cineastului armean Serghei Paradjanov, veritabilă micromonografie. Într-adevăr: filmografia acestuia (Sayat-Nova, Aşik-Kerib, Legenda fortăreţei Suram ş.a.) sau, cu o inspirată formulă a autoarei, „cinem-arheografia” sa, oferă, de departe, gama cea mai bogată şi mai diversă a reprezentărilor edenice, ducînd filonul creştinismului răsăritean, armeano-bizantin, pînă pe coordonatele postmodernismului, care îi acordă – crede Elena Dulgheru – o nouă şansă reprezentaţională. „Postmodernismul creştin” e văzut ca „un miracol al Răsăritului” şi, aş adăuga, o contribuţie majoră a artei răsăritene contemporane. Densă, multistratificată, cu un discurs vădind competenţă, precizie a valorificării surselor şi claritate conceptuală, cercetarea urmăreşte varii izvoare biblice şi mitico-simbolice (între care legenda românească a Mănăstirii Argeşului), iar rezultatele sunt demne de toată atenţia, dincolo de fruntariile esteticii cinematografice. Volumul este completat, la final, de o „Anexă bio-filmografică” a celor „trei mari”.

Şişmanian, Culianu, Psychanodia

urmele cercetărilor lui Mircea Eliade, maestrul lui Culianu – care s-a ocupat, cu alte instrumente, de reprezentările ascensiunii sufletului în diferite tradiţii mistico-religioase (textul Danei Şişamnian se intitulează, semnificativ, Chamanisme chez les Roumains. Pourquoi pas?).

Alături de cele două texte semnalate, sunt incluse şi o serie de reproduceri ale unor interviuri şi convorbiri înregistrate la Paris în 1993, cu ocazia unei alte ediţii a colocviului „Psychanodia”. Protagonişti sunt nume de marcă ale studiilor religioase, istorice şi antropologice: Ugo Bianchi, Moshe Idel, Ted Anton, Gilles Quispel, Catherine Durandin, Cicerone Poghirc, Mihail nasta, Paul Drogeanu, Alexander Arguelles, Michel Masson.

O secţiune specială include discuţii pe marginea comunicărilor susţinute de diferiţi participanţi din mediul academic internaţional – Gilles Quispel,

Recenzii realizate de Cristina MAnuk

Iegor Reznikoff, Denise Jourdan-Hemmer din ger, Tara Michael, Moshe Idel, Ugo Bianchi, MarieEve Colin, M.-A Amir Moezzi, cu, în final, o serie de „concluzii” ale lui Cicerone Poghirc.

Atît studiile soţilor Şişmanian, cît şi transcrierea dezbaterii mai susmenţionate ar merita un comentariu analitic detaliat într-o revistă de specialitate sau generalistă.

O vor face, probabil – dacă vor avea răgazul şi curiozitatea intelectuală de a se apleca asupra lor – specialiştii în materie şi/sau cunoscătorii vieţii şi operei lui Ioan Petru Culianu. Contribuţiile consemnate aici o merită cu prisosinţă. Deocamdată, ne mărginim să înregistrăm cu satisfacţie continuitatea acestor colocvii şi devotamentul soţilor Şişmanian pentru personalitatea regretatului savant, a cărui posteritate exegetică şi ştiinţifică se dovedeşte, iată, foarte productivă.

11-12/2011

23

Deputații francezi au decis:

negAReA genoCiDuLui ARMeAn Devine infRACțiune.

Turcia reacționează dur Camera inferioară a parlamentului francez a votat astăzi legea care transformă în infracţiune negarea genocidului armean, informează agențiile internaționale. Turcia și-a rechemat ambasadorul la Paris și a anunțat măsuri dure în replică la votul din Adunarea Națională.

Proiectul trebuie să fie supus însă și votului senatorilor francezi.

Senatul a respins la începutul acestui an o inițiativă similară, la cinci ani după ce fusese adoptată de deputați.

Deputații au votat prin simpla ridicare a mâinii. Înainte de demararea procedurii de vot, parlamentarii francezi au denunțat ceea ce au numit propaganda dusă de guvernul de la Ankara pentru a împiedica adoptarea deciziei de astăzi.

Franța a recunoscut oficial genocidul armean în 2001, dar nu a stabilit nicio formă de pedeapsă pentru cei care îl neagră pe teritoriul francez.

Proiectul de lege adoptat astăzi prevede o amendă cu închisoarea de până la un an și o amendă de 45.000 de euro pentru cei care neagă public genocidul armean, punându-l practic pe picior de egalitate cu Holocaustul.

Replica Turciei Premierul turc Recep Tayyip Erdogan a anunțat, la câteva ore după votul din camera inferioară a parlamentului francez, că, pe lângă decizia de rechemare a ambasadorului la Paris, guvernul de la Ankara va suspenda toate vizitele la nivel politic, precum și toate proiectele de cooperare militară, inclusiv manevrele comune. „Din nefericire, această propunere a fost adoptată în pofida tuturor avertismentelor noastre. Acest lucru va produce răni de nevindecat extrem de grave în relaţiile bilaterale ale celor două ţări”, a indicat şeful guvernului turc într-o conferinţă de

24

11-12/2011

presă la Ankara. „Este o iniţiativă rasistă, discriminatorie şi xenofobă şi în consecinţă Turcia a decis suspendarea vizitelor oficiale bilaterale cu Franţa şi îngheţarea cooperării politice şi militare cu această ţară”, a continuat premierul Erdogan.

Turcia, care respinge termenul de „genocid”, avertizase de ieri Parisul că își va retrage ambasadorul și că va suporta grave consecințe economice și politice. Ankara a comparat o eventuală lege în acest sens cu o încălcare agravă a libertății de exprimare, împieicându-i pe francezi să spună ceea ce gândesc.

Premierul turc Recep Tayyip Erdogan a reamintit Franței de trecutul său colonial, de masacrele din războiul pentru independența Algeriei și presupusul rol jucat de armata franceză în genocidul din Rwanda, din 1994. „Cei care vor să vadă genocid ar trebui să se uite împrejurul lor și să își vadă propria istorie murdară și însângerată”, a spus Erdogan.

Pro și contra În octombrie 1914, Imperiul Otomat a intrat în Primul Război Mondial alături de Germania şi imperiul austro-ungar. La 24 aprilie 1915, mii de armeni bănuiţi de sentimente naţionale ostile guvernului central au fost arestaţi. La 26 mai, o lege specială a permis deportarea de persoane „din raţiuni de securitate internă”, amintește și Agerpres.

Populaţia armeană din Anatolia şi Cilicia, catalogată de autorităţi „inamic intern”, este constrânsă să plece în exil în deşertul Mesopotamiei. Numeroşi armeni au fost ucişi pe drum sau în tabere de refugiaţi.

Imperiul Otoman s-a destrămat în 1920, la doi ani după ce Armenia şi-a declarat independenţa de stat, în mai 1918, urmând ca după alţi doi ani să fie sovietizată.

Turcia afirmă că şi-au pierdut viaţa până la 500.000 de armeni în cursul confruntărilor şi al deportărilor forţate spre Irak, Siria şi Liban, foste provincii otomate, negând însă orice intenţie turcă de exterminare a armenilor.

Ankara susţine că este vorba despre o represiune împotriva unei populaţii care colabora cu inamicul rus, în timpul Primului Război Mondial, insistând că zeci de mii de turci au fost ucişi atunci de către armeni.

Parlamentul European a recunoscut genocidul armean la 18 iunie 1987. În 2007, Elveţia a sancţionat un negaţionist, potrivit legislaţiei antirasiste elveţiene.

Autor: Paul CioCoiu dupa evZ.ro

manga-badanegan

Փոքրիկ ձկնորսը

Շա¯տ-շա¯տ տարի առաջ Ճապոնական ծովին ափը երիտասարդ ձկնորս մը կþըլլայ անունը՝ Ուրաշիմա: Ուրաշիման լաւ ու բարի տղայ մըն էր եւ հմուտ ուռկան ու կարթ նետող: Անգամ մը կþերթայ ձուկ բռնելու: Ձկան տեղ ջուրէն կը հանէ, ի՞նչ կը կարծէք, ի՞նչ... Մեծ, ահագին կրիա մը: Բայց հիմայ ձեզ դեռ բան մը պիտի ըսեմ, որ կրնայ դուք չգիտնաք, այն է, որ կրիաները կþապրին մինչեւ հազար տարի՝ Ուրիշիման ինքն իրեն միտք կþընէ, թէ աւելի լաւ էր, որ ատոր տեղ ձուկ մը բռնէր, գոնէ ճաշին կþուտէր: Իսկ ասոր ի՞նչ ընէ, ինչո՞ւ սպաննէ խեղճ կեն­դանին, ինչո՞ւ արգելէ ինը հարիւր իննսունինը տարի եւս ապրելու: Չէ, այդպէս խստասիրտ չեմ ըլլար, մտածեց: Գիտեմ, որ այդ մայրս ալ չի հաւնիր: Ու կրիան կրկին ծովը կը նետէ: Անկէ ետք Ուրաշիման չի քնանար իր նաւակին մէջ: Օրն ալ ամառւայ տաք օրերէն մէկը կþըլլայ, երբ ամեն մարդ կþուզէ ճաշէն յետոյ քիչ մը քնանալ: Քունի ատեն ծովի անդունդէն դուրս կþելլէ սիրուն աղջիկ մը, կը մտնէ նաւակն ու կþըսէ.

– Լսէ, Ուրաշիմա, ես ծովի թագաւորին աղջիկն եմ, հօրս հետ կþապրիմ ծովին յա­տակը, վիշապներուն ապարանքը: Քու բռնածդ ոչ թէ կրիան էր այլ ես էի: Հայրս՝ ծովին աստուածը ղրկած էր ինձ փորձով գիտնալու, դուն բարի՞ ես թէ ոչ: Մենք այժմ գիտենք, որ դուն լաւ ու բարի տղայ ես, որ երբէք խստա­սիրտ չես կրնար ըլլալ եւ ահաւասիկ ես եկած եմ քու ետեւէդ: Եթէ կþուզես՝ եկ ամուսնացիր ինձ հետ ու հազար տարի բախտաւոր ապրինք կա­պոյտ ծովին հատակը, վիշապներու ապա­րանքը: Այդ պահուն թիակն առաւ Ուրաշիման, միւս թիակն առաւ ծովի թագաւորին աղջիկն ու երկար կը թիավարէին, մինչեւ հասան ծովին

տակ վիշապներու ապարանքը, ուր կը բնակէր ծովին աստուածը ու կþիշխէր վիշապներու, կրիաներու ու ձկներու վրայ: Ի¯նչ լաւ էր այնտեղ: Պատերը մար­ջանէն էին, ծառերու տերեւները զմրուխտէն, պտուղները հակինթէն, ձկներու թեփերը արծաթէն: Ու այդ ամենը կը պատկանէին Ուրաշիմային, որովհետեւ ան ծովին աստուծոյ փեսան էր, չքնաղ Սեն-Նինիի ամուսինը: Ու կþապրէին անհոգ, երջանիկ: Միայն հայրենի երկրի ու հարազատներու կարօտը մտած էր Ուրաշիմային սիրտը եւ կը զօրանար օրէցօր: Անցաւ երեք տարի: Առտու մըն ալ Ուրաշիման ըսաւ.

– Ես շատ բախտաւոր եմ այստեղ, այս հրաշալի դրախտին մէջ, իմ աննման ՍենՆինի, բայց սիրտով կþուզեմ մեր տունը երթամ, տեսնեմ ինչպէ՞ս են իմ անօգնական, ծերացած հայրս ու մայրս, քոյրերս եւ եղ­բայրներս... կրկին ետ վերադառնամ քու քովդ: – Ես թէեւ հակառակ եմ քու ցան­կութեանդ, բայց չեմ կրնար ուժով բռնել, ե՞րբ կþուզէս հեռանալ,- ըսաւ Սեն-Նինին: – Գնայ, բայց հետդ վերցուր այս տուփը եւ զգոյշ եղիր, չբանաս: Եթէ բանաս, գիտցիր երբէք, երբէք այլեւս չես վերադառնար ինծի: Ու գեղեցիկ տուփը տուաւ Ուրաշի­մային: Ուրաշիման խոստացաւ չբանալ, ինչ ուզէ ըլլայ: Ապա Սեն-Նինին անոր քուն մը տուաւ, որ մէկէն աչքը բացաւ՝ տեսաւ իր հայրենիքի եզերքը: Բայց ի¯նչ էր պատահած իր բա­ցակայութեանը: Ո՞ւր էր իր հօրենական տունը: Ո՞ւր էր իրենց գիւղը: Ճիշդ է, սարերն իրենց տեղն էին, բայց անոնց անտառները չկային: Կը հոսէր եւ իրենց տան մօտի վտակը, սակայն ալ նախկինի պէս կիները լուացք չէին ընէր

անոր մէջ: Զարմանալի կը թուէր, թե երեք տարուայ մէջ ինչպէս էին այդ ամենը այդքան փոխուած: Այս մտածմունքներու մէջ Ուրաշիման պատահեցաւ անցորդ ծերունիի մը: – Ըսէ խնդրեմ, բարի ծերուկ, ո՞ւր փոխադրուած է Ուրաշիմայի տունը, որ կանգ­նած էր այստեղ: Ծերունին հիշեց ու պատմեց, թէ մա­նուկ ատենը լսած է, որ հարիւրաւոր տարիներ առաջ Ուրաշիմա մը եղած է, որ գացած է ծովը ձուկ որսալու ու այլեւս չէ եկած: Անոր ծնող­ները, եղբայրները, անոնց որդիքն ու թոռները շատոնց մեռած են, իսկ տունը աւերուած է, հողին հետ գացած: Ուրաշիման հասկցաւ, որ ծովին աս­տուծոյ ապարանքը մարջանի պատերով, հակի­ն­թի պտուղներով ու ոսկետուտն վիշապներով կախարդական աշխարհք մը եղած է, որ հոն անցուցած մէկ օրը հաւասար եղած է երկիրի մէկ տարուն: Ու հեռացաւ իր հայրենիքէն, քանի որ մեռած էին իր բոլոր հարազատները, մինչեւ անգամ իրեն ծանօթ ծառերն ալ չկային: Շատ ուզեցաւ կրկին վերադառնալ ծովին հատակը, չնաշխարհիկ Սեն-Նինիին մօտը, բայց ինչպէ՞ս, ի՞նչ ճամբով: Մէկը չկար, որ իրեն առաջնորդէր կրկին հոն՝ կախարդական աշխարհքը: Ուրաշիման կեցաւ ու միտք ըրաւ: – Եթէ բանամ այս տուփը, որ տուած է ինծի Սեն-Նինին կրնայ ըլլալ գտնեմ ճանա­պարհը, որ անոր մօտ կը տանի: Եւ բացաւ տուփը: Եւ ի՞նչ դուրս եկաւ մէջէն: Կտոր մը թեթեւ ամպիկ, որ վերացաւ, ծուխ դարձաւ, գնաց դէպի օվկիանոս, կախար­դական աշխարհքի կողմը: Ուրաշիման հիշեց այդ պահուն կնօջ խօսքը, որ չպիտի բանար տուփը, աղերսեց, որ կենայ, վազեց ետեւէն. ցաւէն լացաւ, բոլորն ալ իզուր, ամպիկը ցնդե­ցաւ, վերացաւ, հեռացաւ անդարձ, անհետ: Ու այստեղ ալ Ուրաշիմային ուժը հատեցաւ, ալ ոչ վազել կրցաւ, ոչ կանչել: Յանկարծ մազերը ճերմկցան ձիւնի պէս, երեսը կնճռօտեցաւ, մէջքը կորացաւ, շունչը կտրեցաւ ու մեռած ինկաւ ծովափը: Խեղճ Ուրաշիմա, չգիտցաւ, որ երի­տասարդութեան գաղտնիքն էր ամփոփուած կախարդական տուփի մէջ, որ տուած էր անոր հաւերժահարս գեղեցիկ Սեն-Նինին: Թեթեւա­միտ անհամբերութենէ բացաւ ու կորսնցուց: Զրկուեցաւ երիտասարդ, երկար կեանքէ ու երջանիկ ապրելու վայելքէն: Բայց ան սիրող, ազնիւ սիրտ մը ունէր ու գնաց իր սիրտի ետեւէն: Այդ է պատճառը, որ մինչեւ օրս ալ Ճափոնիայի մէջ չեն մոռցած Ուրաշիմային ու անոր խորհրդաւոր պատմութիւնը: Եւ շատ տեղեր կը պաշտեն անոր այն բանի համար, որ նոյնիսկ աստուածներու անհոգ աշխարհքին մէջ Սեն-Նինիի սիրոյ մէջ ալ չմոռցաւ իր հարազատները ու իր աղքատ ծննդավայրը: Հովհ.­Թումանեան­հէքիաթներ Փոխադրութիւն­եւ­թարգմանութիւն

11-12/2011

25

ԱՆԻԱԿԱՆ­ ՓԱՅԼԻ­ ՄՇՏԱՇՈՂ­ ՄԻ­ՃԱՃԱՆՉԸ­(III)

ՎԱՐԴԱՆ­ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ

Lyusangarner;* Wayul Agypoani (fotografii de Paul Agopian)

Սուչավայի եկեղեցիները Սուչավան միայն համահայկական ուխտավայր չի եղել Ս. Հաճկատարի վանքով, այլեւ միջնադարյան Եվրոպայի հայ կյանքի նշանավոր կենտրոններից մեկը: Մինչեւ 20-րդ դարավերջը եղած հայկական շինությունների եւ անվանումների թիվը Սուչավայում անցնում էր չորս տասնյակից: Այժմ հայկական անվանումներից մնացել են միայն հայկական երեք եկեղեցիները եւ

Սուչավայի «հայկական» անվանվող փողոցը: Սուչավայի հայկական հնագույն եկեղեցին է Ս. Խաչը, որտեղ գտնվում է նաեւ Ռումինիայում պահպանված ամենահին հայկական տապանաքարը, որը թվագրվում է 1428 թվականով: Ս. Խաչը այսօր եւս գործող հայկական եկեղեցի է, որը նշանավոր է ոչ միայն իր պատմական հնությամբ, այլեւ այստեղ

գտնվող սրբանկարներով: Այստեղ են բերվել նաեւ այժմ Ռումին եկեղեցուն հանձնված Ս. Սիմեոն եկեղեցու Ավագ խորանի «Տիրամոր թագադրումը» (1811թ.), ինչպես նաեւ Բաքըու քաղաքի այժմ դարձյալ Ռումին եկեղեցուն հանձնված եկեղեցու բեմանկարների (իկոնոստասի) ողջ պատկերաշարը փայտյա ոսկեզօծ շրջանակներով:

Զամկայի­վանքը

Վազգեն­Ա.­Կաթողիկոսը­Սուրբ­Հրեշտակապետաց­Հայոց­Տաճարի­մեջ­(Մայիս­1975թ.)

Սուչավայի հայկական անցյալը սակայն խտացել է եկեղեցուն կից գտնվող թանգարանում, որը կարեւորվում է ոչ միայն ռումինահայ գաղութի պատմության տեսանկյունից, այլեւ անգնահատելի արժեք ունի 19րդ դարի եւ 20 րդ դարասկզբի հայ քաղաքային մշակույթի եւ ազգագրության ուսումնասիրման տեսանկյունից: Այստեղ եւս թեեւ կան 18-րդ դարավերջի եւ 19-րդ դարի մի շարք սրբանկարներ, սակայն այս թանգարանի գլխավոր արժեքը վստահաբար նրա արխիվային բնույթի նյութերն են, տեղի դպրոցի 1850-70-ական թվական-

28

11-12/2011

ների դասամատյանները, աշակերտների գրած շարադրությունները Հայաստանի ու հայության մասին, որոնցում ցոլանում է հեռավոր անիական հայրենիքի նրանց շքեղ մտապատկերը: Դպրոցական պահպանված տետրերն ու դասամատյանները եթե մեր առջեւ բացում են 19-րդ դարակեսի հայ գաղթաշխարհի դպրոցի դռները, ապա թանգարանում պահվող ընտանեկան լուսանկարների ալբոմները, տնային կահկարասին եւ զգեստները մեր առջեւ արդեն բացում են Սուչավայի ժամանակի հայկական ընտանիքների եւ տների դռները:

1912թ. Սուչավայի հոգեւոր հովիվ Ներսես քհն. Քերովբյանը գրում է, որ «Սուչավայի հայոց 65 տուներէն միայն տուն մը բնաւ հայերէն չէր խօսում: Ուր որ մտանք մայրենի լեզուն ամենուն ծանօթ էր»: Հարյուր տարի անց տխուր մի շրջափոխությամբ տեղի հայերից միայն քաղաքի հոգեւոր հովիվ Տ. Թորգոմ քհն. Մանդալյանն է, որ հայերեն է խոսում: Սուչավայի ավանդական հին խոսվածքով նա ներկայացնում էր թանգարանի նմուշները եւ թվում է, թե նրան արձագանքում են ոչ միայն ալբոմի լուսանկարներից ժպտացող դեմքերը, այլեւ հայ կյանքի, արվեստի ու կենցաղի այստեղ հավաքված բոլոր ցուցանմուշները: 1513թ.կառուցված Սուրբ Սիմեոն հայկական եկեղեցին հայտնի է նաեւ Կարմիր աշտարակ անվամբ, քանի որ ունի կարմիր աշտարակով զանգակատուն: Այս եկեղեցին եւս նախորդ տասնամյակներին հանձնվել է Ռումին եկեղեցուն, սակայն նրա բակի տապանաքարերը շարունակում են խոսել հայերեն, քանի որ այս եկեղեցուն կից Սուչավայի հին հայկական գերեզմանոցն է՝ անգամ տասնյոթերորդ դարից պահպանված հայկական արձանագրություններով տապանաքարերով: Հաճկատարի ուխտագնացությունները քանի որ սկսվում եւ ավարտվում են քաղաքի Ս.Խաչ եկեղեցուց, ինչպես նաեւ քանի որ այստեղ որոշակի հանդիսավորությամբ կատարվում է նաեւ Խաչվերացի տոնը, որպես եկեղեցու ուխտի օր, ուստի եկեղեցու բակում ուխտավորների հավաքատեղին է, ուր տաղավարներում հավաքվում են նրանք թե՛ մատաղի եւ թե՛ այստեղ պատրաստում Հաճկատարի ուխտի նշանավոր ականջապուրի խմորագնդիկները: Ս.Խաչը ունի նաեւ իր յուրօրինակ ուխտավորական մշակույթը՝ մատաղի կաթսաներով, անհրաժեշտ սպասքով եւ

Վազգեն­Ա.­Կաթողիկոսը­Սուրբ­Հրեշտակապետաց­Հայոց­Տաճարի­Խորանի­առջև­(Մայիս­1975թ.)

կրակի օջախներով: Բուխարեստ - Ռումինահայ կյանքի զարկերակը շարունակում է բաբախել այստեղ: Ռումինահայ գաղութին մի նոր կենդանություն եւ ավիշ են հաղորդել 1946թ. ներգաղթի ժամանակ Հայաստան եկած ռումինահայերի այն զավակներն ու թոռները, ովքեր 1980-ական թթ.վերջերից նորից Ռումինիա գնացին եւ լավատեսությամբ են լցված ռումինահայության ապագայի հանդեպ՝ հայապահպանության գործում մեծապես կարեւորելով հեռահաղորդակցության միջոցների ընձեռած հնարավորությունները, որոնք ջնջելով տարածու-

թյուն եւ հեռավորություն հասկացությունները, հայապահպանության հարցում առաջնայինը դարձրել են Հայաստանի հեռուստաալիքները, ռադիոն եւ թերթերի էլեկտրոնային տարբերակները: Ռումինիայում թեեւ գործում են մի շարք հայկական միություններ եւ կազմակերպություններ, սակայն առանց թեմական առաջնորդարանի նրանք կվերածվեն մի շղթայի՝ իրարից պոկված եւ այս ու այն կողմ ցրված օղակների: Հայոց եկեղեցին է, որ բոլոր այս օղակները հոգեւոր մի կապով զոդում է իրար, շաբաթ եւ կիրակի օրերին դառնալով նաեւ

տեղի հայության ոչ միայն հոգեւոր, այլեւ ազգային- հասարակական հավաքատեղին ու կենտրոնատեղին: Բուխարեստի այժմյան եկեղեցին վերակառուցվել է մի քանի անգամ: Ներկա եկեղեցու կառուցումը ավարտվել եւ օծումը կատարվել է ողբերգական 1915 թվականին, որին ներկա է եղել Ռումինիայի վերջին թագավոր Ֆերդինանդ Առաջինը: Այս առիթով պատրաստվել է փայտյա հատուկ գահաթոռ թագավորական զինանշանով, որին նստել է օծմանը ներկա եղած թագավորը: Այնուհետեւ եկեղեցու օծման հիսնամյակի հանդիսությանը ներկա է լինում Վազգեն Վեհափառը: Հայրապետական այս այցելությունը նշանավորվեց նաեւ նրանով, որ այն պատմության մեջ առաջին Ամենայն հայոց կաթողիկոսի այցելությունն էր Ռումինիա: Ի պատիվ այս այցելության, 1965թ. պատրաստվում է եւս մի փայտյա գահաթոռ այժմ արդեն Ամենայն հայոց կաթողիկոսության զինանշանով: Առաջին գահաթոռին եթե այլեւս ոչ ոք չնստեց, քանի որ Ֆերդինանդ Առաջինը Ռումինիայի վերջին թագավորն էր, ապա հայրապետական գահաթոռին նստում են Ռումինիա եկող հայոց հայրապետները: Ռումինահայ թեմի ազգային առաջնորդարանին կից է նաեւ«Հայ մշակույթի տունը», որը Երկրորդ աշխարհամարտի դժվարին շրջանում՝ 1942թ. կառուցվել է Հովսեփ եւ Վիկտորիա Տուտյանների նվիրատվությամբ եւ կրում է մեծանուն բարերարների անունը, ովքեր իսկապես հավերժ հիշատակման արժանի մի գործ են կատարել հիմնելով այս թանգարանը եւ այս ու այն կողմ ցրվելուց եւ կորսվելուց փրկելով, ի մի հավաքել այնպիսի գործեր, որոնք կարեւորվում են ոչ միայն 17-19-րդ դարերի ռումինահայ, այլեւ ընդհանրապես այդ շրջանի հայ արվես-

11-12/2011

29

Հ. Ճ. Սիրունին իր աշխատասենյակում

տի պատմության տեսանկյունից: Այս թանգարանը իսկապես հայ եկեղեցական արվեստի մի մանրակերտը կարելի է համարել, ուր ներկայացված են հայ հոգեւոր մշակույթի գրեթե բոլոր բնագավառների գործերը: Թանգարանային արժեքների այս շարքում առաջին հերթին հիշատակելի է մոտ հարյուր միավորի հասնող ձեռագրային հավաքածուն, որի մի մասը թեեւ արխիվային նյութեր են, սակայն կան եւ արժեքավոր ձեռագրեր, որոնցից հնագույն երկուսը գրվել են 14-րդ դարում Ղրիմում, առաջինը 1351թ. Կաֆայում, իսկ երկրորդը՝ 1354թ. Սուրխաթում: Ժամանակային առումով երրորդը 1569թ. Երզնկայի Ս.Կիրակոս վանքում գրված մի Սաղմոսարան է, իսկ չորրորդը՝ արդեն 1649թ. գրված է Սուչավայում եւ կնքված է Սուչավայի 1791թ. մի կնիքով: Բավականին հետաքրքիր է նաեւ կնիքների եւ կնքված թղթերի հավաքածուն: Եվրոպական միջավայրում ստեղծված այս կնիքները՝ ունենալով հայկական ոճավորում ու ընդհանուր եվրոպական հերալդիկա, յուրօրինակ մի միախառնումն են հայկականի ու եվրոպականի: Ասվածը վերաբերվում է նաեւ տոհմական զինանըշաններին: Ռումինիայում ոչ

30

11-12/2011

միայն կային մեծահարուստ հայ վաճառականներ, այլեւ մի քանի հայկական ընտանիքներ, որոնք բարձր դիրքի էին հասել Ռումինիայում ու Ավստրո-հունգարական կայսրությունում եւ ունեին իրենց հատուկ տոհմական զինանշանները: Որմնանկարչություն եւ սըրբանկարչություն - Որքան համակողմանի է ուսումնասիրված ռումինահայ գաղութի պատմությունը, զարմանալիորեն սակայն այնքան քիչ անդրադարձ կա ռումինահայ արվեստի պատմությանը, այնինչ առանց այստեղ ստեղծված գործերի քննության, իրապես թերի կլինի 17-18-րդ դարերի հայ կերպարվեստի ու գեղանկարչության եւ հատկապես՝ 15-16-րդ դարերի որմնանըկարչության պատմությունը: Արվեստի այս գործերի գրեթե չուսումնասիրվածությունը հիմնականում պայմանավորված է առկա հայկական նյութի գիտական շրջանառության մեջ դրված չլինելով: Շնորհիվ այս սրբանկարների, ավելի ամբողջական է մեզ ներկայանում նախահովնաթանյան շրջանի հայ կերպարվեստը եւ առավել ցայտուն են երեւում նոր շրջանի գեղարվեստական այն արտահայտչամիջոցները, որոնք իրենց ավարտուն ձեւին

հասան Հովնաթանյանների արվեստում: Ի դեպ, արվեստագիտական գրականության մեջ քննարկվող հարցերից է եւ այն, թե արդյո՞ք վրացական պալատական միջավայրից, թե հայկական ակունքներից է սերվում այս տոհմի արվեստը: Ռումինահայ միջավայրի «Տիրամայրը մանկան հետ» եւ «Բարեխոսություն» թեմաներով մոտ երեք տասնյակի հասնող կտավները հստակորեն ցույց են տալիս ուշ միջնադարյան հայկական այն աղբյուրները, որոնցից բխել է Հովնաթանյանների արվեստը: Ռումինահայ արվեստի այս գործերը, սակայն, կարեւորվում են հատկապես այն առումով, որ նրանք ներկայացնում են մի յուրօրինակ զուգորդումը հայ միջնադարյան ու ռումինական եւ ավելի լայն ընդգրկմամբ բյուզանդական արվեստի: Հայ հոգեւոր ավանդների կենսունակության լավագույն վկայությունն է այն փաստը, որ բեմանկարային (իկոնոստասային) արվեստը, որը հայկական եկեղեցիներին բնորոշ չէ, սակայն կա Ռումինիայի հայկական բոլոր եկեղեցիներում, որոշակիորեն նաեւ ազգային-եկեղեցական ավանդույթի արտահայտություն է դարձել շնորհիվ այն բանի, որ բեմի աջ կամ ձախ կողմերի եզրերում մինչեւ Չարչարանաց շարքի պատկերումը, ներկայացվում են Գրիգոր Լուսավորիչը եւ անգամ Թարգմանիչ վարդապետները, որը եկեղեցական որեւէ կանոնով չի ստուգաբանվում եւ բացառապես ազգային ինքնության արտահայտման ձեւերից մեկն է: Այստեղ կան մի քանի սրբանկարներ հայ արվեստում «Բարեխոսության» թեմայի ոչ այնքան տարածված պատկերագրական այն ձեւով, ուր Տիրամոր կողքին որպես առ Քրիստոս ուղղված բարեխոսներ իրենց հատված գլուխները ձեռքներին

հանդես են գալիս Հովհաննես Մկրտիչը եւ Հակոբոս Տյառնեղբայրը: «Ստնտու Տիրամոր»՝ կրծքով Մանուկ Հիսուսին կերակրող Տիրամոր յուրահատուկ, նույնիսկ արտառոց ձեւն է կուրծքը բաց Տիրամոր պատկերային ձեւը, որում Տիրամայրը իր Միածին Որդուն մեղուցյալ մարդկության համար բարեխոսում է իր պարզված ստինքներով, որոնցով կաթ է տվել Մանուկ Հիսուսին: Հայ արվեստի մեծ գիտակ Ասատուր Մնացականյանը մատնանշում է կուրծքը բաց Տիրամոր՝ իրեն հայտնի երեք պատկեր եւ ահա չորրորդը մեզ հաջողվեց գտնել Ռումինիայում, եւ այս նկարը կարեւորվում է նաեւ նրանով, որ ունի պատկերին համահունչ բարեխոսական մակագրություն: Առանց չափազանցության կարելի է ասել, որ անհամեմատ ավելի արժեքավոր են այստեղի հայկական եկեղեցիների որմնանըկարները, որոնք ընդգրկելով ժամանակային ավելի մեծ տարածք՝ 15-16-րդ դարերից մինչեւ 20-րդ դարը, տեսական առավել մեծ ընդհանրացումների հնարավորություն են տալիս: Ըստ դարերի, երբ նայում ես այս որմնանկարներին, տեսնում ես ռումինական արվեստի աստիճանական ազդեցությունը եւ ներթափանցումը: Զամկայի եւ Յաշի եկեղեցիների՝ 16-րդ դարում Տերունական թեմաներով կատարված որմնանկարները միանգամայն համահունչ են հայկական մանրանկարչությանը: Անհրաժեշտ է նշել, որ ռումինացի մասնագետները ասում են, թե այս երկու եկեղեցիների որմնանկարների սվաղը եւ ներկերը պատրաստված են մի այնպիսի եղանակով, որը ռումինական արվեստին բնորոշ է եղել հենց 15-16-րդ դարերում: Ռումինահայ միջավայրի ստեղծագործությունների քննությունը վստահաբար կօգնի վերականգնելու եւ ամբողջացնելու

«Դուդյան»­գրադարանի­նախասրահը

«Դուդյան»­թանգարանի­մեջ

15-18-րդ դարերի հայ որմնանըկարչության եւ սրբանկարչության պատմության ինչ-ինչ օղակներ եւ դրվագներ: Վիմական արձանագրություններ - Հասարակական կյանքն իր սոցիալական շերտավորումներով, մայրենի լեզվի իմացության աստիճանով, արհեստներով ու մասնագիտություներով արտացոլվում է ոչ միայն քաղաքների թաղամասերում, այլեւ գերեզմանատների բակերում: Իրար կողքի շարված տապանա-

քարերի տարբեր խմբերը ասես գծագրում են ունեւորների ու արհեստավորների թաղամասերը՝ եկեղեցուն ու գավթին մոտ գտնվող իշխանական տարբեր տիտղոսներ ստացած հայերի մարմարյա տապանաքարերով եւ եկեղեցու բակի՝ դեպ եզրային մասերը տարածվող եւ աստիճանաբար հողով ծածկվող այն տապանաքարերով, որոնք արհեստավորներինն են եղել: Բոլոր այս տապանաքարերի արձանագրությունները նաեւ

11-12/2011

31

ցույց են տալիս Արեւմտյան Հայաստանից եւ Օսմանյան կայսրությունից դեպ Ռումինիա կատարված ժողովրդագրական տեղաշարժերը, քանի որ նշված է, թե հանգուցյալը որտեղից է եկել եւ կամ ում զավակն է: Նույն ձեւով այս տապանաքարերը ցույց են տալիս, թե հայը ինչ դիրքերի է հասել Մոլդովա-ռումինական իշխանություններում: Այս տապանաքարերը ժամանակակից ճշգրիտ սարքերի նման գրանցել են նաեւ հայոց լեզվի թե՛ վերելքը եւ թե՛ աստիճանական վայրէջքն ու մարումը հեռավոր այս ափերում: Նախ ասենք, որ Ռումինիայում հայկական մի շարք քաղաքներ ունեն հայկական գերեզմանատներ, որոնց տապանաքարերն անգնահատելի նյութ են պարունակում հայագիտության տարբեր գիտակարգերի համար: 17-18-րդ դարերում դեպի այս ափեր որոշակի հոսք է եղել Օսմանյան կայսրության առավել խորքային նահանգներից, ուր հայության մի

32

11-12/2011

ստվար մասը կորցրել էր լեզուն եւ հայատառ թուրքերենը գտնում ենք նաեւ այս տապանաքարերում: Ռումինիայում եղել են հայկական նշանավոր գերդաստաններ իրենց զինանշաններով ու տոհմական ավանդույթներով եւ անգամ տոհմական դամբարաններով: Հիմնականում այս տոհմերն են, որ տարբեր քաղաքներում կառուցել են հայկական գերեզմանոցներ, ապա նաեւ մատուռներ՝ հանգուցյալին հողին հանձնելուց առաջ այդ մատուռներում դնելու համար: Այս տոհմերի շառավիղների տապանաքարերի արձանագրությունները ցույց են տալիս նաեւ հայոց լեզվի ելեւէջումների ընթացքը այս ափերում: Միեւնույն տոհմի՝ այստեղ հաստատված առաջին սերնդի ներկայացուցիչների տապանաքարերը եթե հայատառ թուրքերեն են, ապա երկրորդ սերնդինը՝ արդեն գրաբար: Եվս մեկ երկու սերունդ եւ հայերեն արձանագրություննե-

րում սկսում են հայտնվել ռումիներեն տիտղոսներ ու տարբեր մասնագիտական բառեր հայերեն տառադարձությամբ, այնուհետեւ 19-րդ դարի կեսերից արձանագրությունները դառնում են երկլեզու՝ հայերեն ու ռումիներեն, եւ նահանջի այս ընթացքի վարագույրը 20-րդ դարում փակվում է ռումիներեն արձանագրություններով, որոնցում հայերեն անուններն են ռումիներեն տառադարձությամբ: Տապանաքարերի արձանագրություններն առանձնանում են իրենց հուզական եւ ողբախառն բանաստեղծականությամբ եւ միջնադարում առանձին մի գրական ժանր էր այս դամբարանային բանաստեղծությունը, որը նախ գրվում եւ ապա դրոշմվում էր տապանաքարերին: Ռումինիայի հայ համայնքի բազմաշերտությունը՝ Անիից գաղթածներ, ապա եւ ուշ միջնադարում եկածներ, նույնպես իր բաբառային արտացոլումն է գտել տապանագրային արձանագ-

րություններում: Ինչպես որ նոտաները կարող են վերարտադրել երաժշտությունը, այնպես էլ բանաստեղծության ընթերցումն է հաճախ մտովի վերածվում կենդանի հնչողության: Նույնը վերաբերում է եւ տապանաքարային բանաստեղծությանը: Ընթերցելով այդ բանաստեղծությունները, որոնք կենդանի հնչողությունն են դառնում գաղութի երբեմնի եռուն կյանքի, այդ տապանաքարերի արձանագրությունների մի մասը հնչում էր մանկությանս տարիներից ծանոթ ձայներով: Այդ արձանագրությունների բարբառային յուրահատկությունները, բայական կու եղանակիչը, մի շարք դարձվածքներ մեկեն հիշեցրեցին, թե որտեղից են գալիս վաղուց արդեն լռած, բայց կրկնակիորեն ծանոթ այդ ձայները՝ Խաչատուր պապիս՝ Ակնից բերած բարբառից, խոսվածքից մի քաղաքի, որն անիականության խորհրդանիշն էր Եփրատի հեռավոր ափերին, ինչպես նաեւ Նոր Նախիջեւանի բարբառից, որը կրողն էր Անիից Ղրիմ անցած եւ ապա 18-րդ դարի վերջին Նոր Նախիջեւան փոխադրված ղրիմահայերի խոսվածքի: Եվ քանի որ զարմանալի մի զուգադիպությամբ հայրիկիս հայրը եւ Լեւոն հորեղբայրը Մեծ Եղեռնից հետո ապաստանել էին Նոր Նախիջեւանում՝ Դոնի Ռոստովում, որտեղից Հայաստան եկածներին հաճախ էինք հանդիպում, հասկացա, որ անիական այդ խոսվածքն է հիշողությանս մեջ կենդանություն առնում՝ այդ տապանաքարերն ընթերցելիս: Երբ տեղի քահանաներից մեկի մոտ բարձրաձայն ընթերցում էի 1731թ. գրված նման մի տապանաքարի արձանագրությունը, նա անկեղծ զարմանքով ասաց՝ թե այնպես ես կարդում, կարծես դու էլ ռումինահայ լինես: Նրան ասացի, որ այդպես կարդալուս պատճառը ոչ թե իմ ռումինահայ լինելն է, այլ որ մենք եկուսս էլ

լսել ենք խոսվածքը Բագրատունյաց փառքի մարմնավորումը եղող Անիի, որի այս խոսվածքն Արեւելքում Եփրատի ափերով հասավ մինչեւ Անատոլիայի խորքերը, իսկ հյուսիսարեւմուտքում Վոլգայի ափերից հասավ մինչեւ Դանուբի ափերը: Ռումինահայ համայնքն այսօր - Այսօրվա ռումինահայությունը դեպքերի բերումով ավելի շատ ռումինական մշակույթի ու մտածողության կրողն է, քան հայկականի: Այնպես որ այստեղ հայապահպանությունը հաճախ հանգում է հայաճանաչությանը, որով գրեթե նույնանում են հայ մշակույթը եւ պատմությունը ռումինացիներին ու ռումինահայերին ներկայացնելու ջանքերը եւ ծրագրերը: Այս բնագավառում մեծ դեր է վերապահված Ռումինիայի Հայ մշակութային միությանը, որի նախագահն է Ռումինիայում այսօր ճանաչված քաղաքական գործիչ, այժմ երկրի խորհրդարանի անդամ եւ նախկինում ֆինանսների նախարար Վարուժան Ոսկանյանը: Հայ-ռումինական միջավայրերի փոխադարձ ճանաչելիության գործում մեծ դեր է կատարում տեղի հարգված մտավորականներից Մադլենա Գարագաշյանը, ում հետ 1700 ամյակի հանդիսությունների շրջագծում

2001 թվականին առիթ էի ունեցել ծանոթանալու Մայր աթոռում, ուր եկել էր ռումինական ռադիոյի եւ լրատվամիջոցների համար նյութեր պատրաստելու: Եվ ահա հիմա տասը տարի անց հանդիպեցի Բուխարեստում հայ մշակույթին ու Հայաստանին նվիրված իր ակնարկները ներկայացնող գրքի շնորհանդեսին: Անհրաժեշտ է նշել, որ այդ ակնարկները վերջին տարիներին հեռարձակվել են ռումինական ռադիոյով: Ռումինահայ համայնքում ոչ միայն հոգեւոր-եկեղեցական, այլեւ մշակութային եւ երկու ժողովուրդների փոխադարձ ճանաչելիության առումով շատ կարեւոր դեր է խաղում Բուխարեստի հայոց եկեղեցու հոգեւոր հովիվ Տեր Եզրաս քահանան, ով ճանաչված դեմք է նաեւ այսօրվա ռումինական գրականության մեջ ժամանակակից գրական որոնումների տարբեր ձեւերով գրված իր ռումիներեն չափածո ստեղծագործություններով: Նա արդեն հեղինակ է տպագրված երկու գրքերի: Հայ-ռումինական միջպետական հարաբերություններին վերաբերվող հարցերին զուգահեռ, այս բնագավառում կարեւոր գործունեություն է ծավալել նաեւ Ռումինիայում Հայաստանի Հան-

Հայոց­Եկեղեցու­բակը­Ցեղասպանության­զոհերի­հուշարձանի­առջև

11-12/2011

33

րապետության դեսպան, հայ լրագրության ու դիվանագիտության շրջանակներում քաջածանոթ Համլետ Գասպարյանը, որ հայռումինական պատմամշակութային հարցերը ռումինական իշխանությունների համապատասխան ներկայացուցիչների մոտ արդեն ներկայացնում է միջպետական մակարդակով, որպես Հայաստանի Հանրապետության ներկայացուցիչ: Դեսպանատան, որպես պետական ներկայացուցչության ուժը շոշափելիորեն զգացի, երբ այցելությանս ընթացքում առիթ ունեցա հյուրընկալվելու Ռումինիայում Հայաստանի դեսպանատանը, որը գտնվում է Բուխարեստի կենտրոնում եղող մի փողոցում, ուր մի շարք երկրների դեսպանատներն են: Ծածանվող տարբեր դրոշների մոտով անցնելիս վերջապես տեսանք հայկական եռագույնը: Մեր երկրի դրոշը եւ զինանշանն արտերկրում տես-

նելը ընդհանրապես հուզումնալից պահեր է պարգեւում: Մեր երկրի խորհրդանիշները եւ հայկական ներկայացուցչությունները առավել են ալեկոծում սիրտդ, երբ արդեն մի տասը օր գտնվում ես տվյալ երկրում եւ Հայաստանի կարոտը սկսում է խեղդել: Ահա այս զգացումով, որպես հայկական մի անկյուն մտա դեսպանատուն եւ իրապես թվաց, թե մեր երկիր մուտք գործեցի: Ափսոս, որ այդ զգացողությունը երկար չտեւեց, որովհետեւ քիչ անց դեսպանի եւ Ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդ հայր Տաթեւի հետ գնացինք Ռումինիայի Հանրապետության նախագահի նստավայր, ուր ցուցահանդես էր կազմակերպվել «Ժամանակի հիշողության մեջ,գրելու առարկաներ» թեմայով: Շնորհիվ դեսպանի, ես եւս հնարավորություն ունեցա լինելու նախ նախագահական նստավայրում, ուր մեր դեսպանին դիմավորեցին դիվանագիտական

Հայ­Երիտասարդության­ամառային­հավաք,­Սուչավայում

34

11-12/2011

ընդունված արարողակարգով, իսկ հայր Տաթեւին՝ հատուկ ընդգծված հարգանքով, քանի որ եկեղեցին եւ ռումին պատրիարքն անասելի մեծ դեր ունեն երկրի հասարակական կյանքում եւ համանման ձեւով մեծ հարգանք է ընծայվում եւ քույր եկեղեցիների՝ Ռումինիայում պաշտոնավարող առաջնորդներին: Բաժին առ բաժին անցնում ենք այս ցուցադրության փեղկերի մոտով, ուր ներկայացված են գրելու հետ կապված ամենաբազմազան առարկաներ՝ փետուրե գրիչից մինչեւ գնդիկավոր գրիչներ, մի խոսքով, այն ամենը, ինչ որ հարաբերվում է թղթի վրա գրելուն եւ գիր դրոշմելուն: Առանձին բաժնով ներկայացված էին նաեւ Ռումինիայում բնակվող ժողովուրդների գրքարվեստի նմուշները եւ այստեղ արդեն ուրախությամբ ու հպարտությամբ պետք է ասենք, որ ցուցադրությունը սկսվում էր հայ գրքարվեստը ներկայացնող Կի-

լիկյան Հայաստանի երկու շքեղ մանրանկարների լուսատիպ նմանահանություններով, որոնք այս ցուցահանդեսին էր ներկայացրել հայր Տաթեւը: Ցուցահանդեսի տպագրված բավական շքեղ եւ ճաշակավոր կատալոգը եւս սկսվում էր հայկական մանրանկարչության հինգ նմուշներով, իսկ մանրանկարներից յուրաքանչյուրի ներքո հատուկ նշված էր «Հայկական մանրանկարչություն» եւ բերված էին տվյալ մանրանկարին վերաբերվող համապատասխան տեղեկություններ: Հակոբ Սիրունու արխիվը - Ոչ միայն ռումինահայ համայնքի պատմության ու մշակույթի, այլեւ հայերի Ղրիմից Արեւելյան Եվրոպա տարածվելու ու այնտեղի հայկական հիշատակների մասին ահռելի նյութ են պարունակում ռումինահայ նշանավոր պատմաբան Հակոբ Սիրունու տպագիր ու առավել եւս անտիպ գործերը, որոնք այժմ պահվում են Բուխարեստի պետական արխիվում: Ողբերգական եւ տոկուն կամքի տեր այս անձնավորությունը չըկճվեց կյանքի իրարահաջորդ հարվածներից: Հայոց Մեծ եղեռնից հետո ապաստան գտնելով այս երկրում, մեծապես նպաստեց այստեղ արեւելագիտության ու օսմանագիտության զարգացմանը՝ դառնալով Ռումինիայի նոր շրջանի պատմության, մշակույթի ու քաղաքական կյանքի փառքերից մեկը եղող Նիկոլաե Յորգայի սերտ գործակիցը: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո խորհրդային իշխանությունների կողմից աքսորվեց Սիբիր, որտեղից վերադարձավ 1956-57թթ., շարունակելով ընդհանուր պատմագիտական բնույթի իր հետազոտությունները եւ այս հարցում նրան մեծապես աջակցեց Վազգեն Վեհափառը: Նրա հիմնարար աշխատանքն է «Հայ եկեղեցին Ռումեն հողի վրա», որին կից տպագրվել

ՌՀՄ­համաժողովը­«Դուդյան»­գրադարանի­դահլիճում­(Մայիս­2011թ.)

է նաեւ իր ուսուցչին՝ Նիկոլաե Յորգային նվիրված ուսումնասիրությունը: Բազմաթիվ հոդվածներ եւ ուսումնասիրություններ ունի գրված նաեւ ռումիներենով: Սիրունին հսկայական աշխատանք է կատարել ուսումնասիրելով նաեւ Մոլդովայի եւ Ուկրաինայի արխիվներում եղած հայկական նյութը: Մահից հետո (1973թ.) նրա ողջ ձեռագիր եւ մեքենագիր գրական ժառանգությունը փոխադրվել է Ռումինիայի պետական արխիվ եւ այժմ պահվում է «Սիրունի» ֆոնդում: Այն բաղկացած է հայերեն ու ռումիներեն գրված 1584 միավորներից, որոնց մեջ կան թե՛ ամբողջական ուսումնասիրություններ եւ թե՛ հայերին վերաբերող որեւէ տեղեկության ընդօրինակություն օտարալեզու աղբյուրներից՝ կից ռումիներեն թարգմանությամբ: Այնպես որ նրա արխիվը յուօրինակ ձեւով ներկայացնում է նաեւ մի շարք արխիվների հայկական նյութերը: Գիտակցելով Սիրունու գործերի ոչ միայն հայագիտական, այլեւ ընդհանրապես Արեւելյան Եվրոպայի պատմության մի շարք հարցերի լուսաբանման համար ունեցած կարեւորությունը՝ Ռումինիայի պետական արխիվի

տնօրենությունը կազմել եւ առանձին մի հատորով հրատարակել է նրա 1584 միավոր կազմող այս գիտական ժառանգության մանրամասն մատենագիտությունը 450 էջ ունեցող մի հատորով, ուր նկարագրված է յուրաքանչյուր միավորը, թե ինչ լեզվով է այն, քանի էջ է եւ ինչ հարցի է նվիրված: Հետազոտողի աշխատանքը հեշտացնելու համար բոլոր այս միավորները ներկայացվել են 17 թեմատիկ բաժանումների ներքո: Այս հատորի կազմման եւ հրատարակման գործում մեծ է ռումինահայ ճանաչված մտավորական Վարդան Առաքելյանի կատարած աշխատանքը: Ռումինիայում գտնվելուս օրերին Բուխարեստում մոտ մեկ շաբաթ առիթը ունեցա Հայր Տաթեւի հետ աշխատանքային օրվա սկզբից մինչեւ ավարտը անցկացնել Բուխարեստի պետական արխիվում եւ օրական 20-30 միավոր թղթապանակ նայել նախնական պատկերացում կազմելու համար: Սկզբից որոշել էի միայն հայերեն գրվածները նայել, սակայն արխիվի աշխատակիցները, որոնց մի մասը տիրապետում էր ռուսերենին, ասացին, որ Սիրունու ռումիներեն ուսումնասիրու-

11-12/2011

35

թյուններում կան բազմաթիվ հայկական սկզբնաղբյուրներ, որոնք նա բերել է ռումիներեն զուգահեռ թարգմանությամբ եւ պարզվեց, որ իրապես, այդ գործում թեեւ ռումիներեն վերլուծությամբ, սակայն ներկայացված են հայերեն բազմահարյուր սկզբնաղբյուրներ՝ վիմական արձանագրությունների, ձեռագրերի նկարագրությունների, մետաղական առարկաների ու հանդերձների վրա եղած հայերեն գրությունների ընդօրինակություններով: Այս աշխատանքները այսօր անփոխարինելի սկզբնաղբյուրային արժեք ունեն, քանի որ այդ վիմագրերի մի մասը վնասվել է շինարարական տարբեր աշխատանքների ժամանակ, իսկ արձանագրություն ունեցող առարկաների մի մասը, որոնք նա նկարագրել է դեռեւս 30-ական թվականներին, այժմ հայտնի չէ, թե որտեղ են: Սիրունու արխիվը որքան էլ խնամքով պահվի, դժբախտաբար, այն դանդաղ քայքայման ու ոչնչացման է դատապարտված, քանի որ գրված լինելով կապույտ եւ սեւ մատիտով ու թանաքով, գրերը աստիճանաբար խունանում են, թանաքը տարածվում է թերթերի գրադաշտով, եւ էջերը անընթեռնելի են դառնում: Ի դեպ սա մի խնդիր է, որը բնորոշ է նաեւ ուշ միջնադարի հայկական շատ ձեռագրերի եւ նոր շրջանի վավերագրերին: Արխիվի աշխատակիցներից մեկն ասաց, որ Սիրունու արխիվը երբ իրենք ընդունում էին, անհամեմատ ավելի ընթեռնելի էր: Այս արխիվը քայքայումից փրկելու միակ ելքը այն թվայնացնելն է, եւ հայր Տաթեւը արխիվի տնօրենության հետ կազմեց մի ծրագիր այս աշխատանքը սկսելու համար: Իմ՝ դեռ Ռումինիայում գտնված ժամանակ տնօրենության թույլտվությամբ նրա հրավիրած լուսանկարիչը լուսանկարեց մոտ երեսուն միավոր, որպես նմուշներ, պարզելու համար, թե աշխա-

36

11-12/2011

տանքի որ տարբերակը առավել արդյունավետ կլինի: Երբ ողջ արխիվը թվայնացվի, հայր Տաթեւը ասաց, որ մեկ օրինակ կպահի առաջնորդարանում եւ մեկական կուղարկի Ս.Էջմիածին եւ Հայաստանի պետական արխիվին: Սիրունու այս աշխատանքները եւ ռումինացի հայագետների մի շարք գործեր այսօր եւս հետազոտական տարբեր թեմաներ են մատնանշում, սկսած Ռումինիայում հայկական ներկայության նյութական-առարկայական արտահայտություններից մինչեւ տեղանվանական քննությունները եւ դրանց հայկական ակունքները: Բացի տարբեր քաղաքների «Հայկական» անվանմամբ եւ հայերի անուններ կրող փողոցներից, մի շարք ռումինական բնակավայրեր ունեն հայկական տեղանվանական անվանումներ, ինչպես օրինակ Արենի, Արճեշ: Ի դեպ Ռումինիայի Արենի բնակավայրը եւս հռչակված է իր գինով եւ նրա հետ կապված հայկական մի ավանդություն կա: Նույնը վերաբերվում է եւ Արճեշ անվանմանը: Խորքային հետազոտությունները ռումինական միջավայրում կարող են ի հայտ բերել հայ ազգային ինքնության մի շարք հետաքրքրական արտահայտություններ, որոնք թեեւ ռումինական կենցաղի ու սովորույթների շրջանակում, սակայն անխաթար պահպանվել են: Այս առումով բնորոշ է հատկապես Հաճկատարի իրապես բացառիկ ուխտագնացությունը, որը պայմանավորված է ոչ միայն ռումինական միջավայրում այս սրբավայրի հանդեպ եղած մեծ պաշտամունքով, այլեւ որոշակի հիշողությունն է ուխտավորների մի մասի երբեմնի հայկական պատկանելիության: Ի դեպ, այս վանքի շրջակա մի լայն շառավիղ ընդգրկող բնակավայրերում ընդունված է հայկական մատաղը:

Դեռեւս խորհրդային շրջանում ռումիներեն մի քանի կարեւոր աշխատանքներ են լույս տեսել, նվիրված ռումինահայ բա նահյուսությանը եւ ազգա գրությանը: Երկու երկրների համապատասխան գիտական հաստատությունների համատեղ գործակցությամբ եթե շարունակվեն այս աշխատանքները, բավականին հետաքրքրական արդյունքներ կգրանցվեն մշակույթների համակեցության եւ ազգային հիշողության կենսունակության ու սերնդե-սերունդ փոխանցվելու հիմնախնդիրների ուսումնասիրման բնագավառում: Ռումինահայ համայնքի պատմության հիմնախնդիրների ուսումնասիրման համակարգող կենտրոնը այսօր դարձել է Ռումինիայի հայոց թեմը: Հայր Տաթեւը նշում է, որ այդ աշխատանքները իրենց համար ունեն ոչ միայն գիտական, այլեւ հոգեւոր -ազգային արժեք, քանի որ ռումինահայերը շարունակ հիշում են, որ իրենք կրողն են անցյալի փառավոր մի ժառանգության: Թեմակալ առաջնորդի բնորոշմամբ իրենց մեծ ուժ եւ ոգեւորություն է պատճառում Գարեգին Երկրորդ Ամենայն հայոց կաթողիկոսի ամենօրյա ուշադրությունը թեմի հանդեպ, եւ վստահ է, որ Ս.Էջմիածնի հետ սերտ գործակցությամբ ռումինահայ համայնքը առաջիկայում թե՛ ազգային մի նոր շնչով կլցվի եւ թե՛ Հաճկատարի հիմնադըրման 500 ամյակի հաջորդ տարվա օգոստոսյան հանդիսությունները կազդարարեն սկիզբը նոր այդ սկզբի: ՎԱՐԴԱՆ­ԴԵՎՐԻԿՅԱՆ (վերջ)

Hinc.apti Xegdmper 22-in# Haoasdani Hanrabedyutoan xesbanadan me` deki yune]av /yumanahao hamaonqi .arq m; nergaoa]yu]i[neryu barc&adrman ararykyutoyun$ Anyn] haoabahban cyr\yuneyutoan hamar# in[bes na& Haoasdani Hanrabedyutoan anga,yutoan 2(amoagi a/tiv# Nyrin cerazan]yutoyun HH ardagarc & liazyr xesban* baryn Hamled Casbaroan; han'ne] HH Swoyu/qi na,araryutoan & M.agyuoti na,araryutoan .nyrha\ mexalnern yu badvycrer;$ Swoyu/qi na,araryutoan gykme barc&adrve]an Ysge­ mexalyv* ?yumaniy Haoy] Miyutoan badcamavyr Varyujan Wambyuq[oan; & baryn Hagyp Q;rm;zoan;# Viliam­ Saryoan­ mexalyv* cryk Bedrys <yrasan0oan;# panasdek\yuhi Anaois Nersesoan; & hrabaraga,ys Varxan A/aqeloan;# Gymidas­ mexalyv* 0azi eraji.d Harri Xavitoan;# Ar.il­Gyrqi­mexalyv* ceka-

ngari[ Niqylae Oaqybyvi[;$ M.agyuoti na,araryutoan gykme badvycrer .nyrhve]an barityn +dyuard Tyuma0anoanin# hn[oyunaoin injener Anyu.avan Salamanoanin# saqsyfynahar Garbis Dedeoanin# gita/ahar Capriel Dedeoanin# xerasan Flyrin C&yrcoanin# veranyrycyk ngari[ Haog Azaroanin# lracryk yu tarcmani[ digin Madlen Caraca.oanin# cekangari[ Bytynd Debre]eni# \akrangari[ Wavel Bytezxatyuin$ Swoyu/qi na,araryutoan & M.agyuoti na,araryutoan zyuoc badvycreryv barc&adrve]an lracrykner Miqaoel Sdewan-Cazazoan; & Varxan Martaoan;# ?yumaniy Haoy] Miyutoan wy,na,acah & ŠArarad‹ hradarag[yutoan dn@ren Siryun Terzoan;# \acyumyv /yumanahao# pao] aos@r Avsdralia pnagyk hrabaraga,ys & tarcmani[ Sarcis Seloan;# in[bes na& ?HM ;nxhanyur qardyukar Ber0 Margaroan;$ Harg = hi.e]nel na& aon# yr syuon darva a.nan; Haoasdani anga,yutoan 2(-amoagi a/tiv Er&ani me` cdnvelyu aden senadyr Varyujan Ysganoan; HH na,acah Serj Sarcsoani 'e/amp barc&ad;rve]av Myvses­<yrena]i­mexalyv# isg Hygdemperin* Er&ani me` digin Madlen Caraca.oan; barc&adrve]av Viliam­Saryoani mexalyv$ Mexalneryu & badvycreryu han'nyumen a/a`# HH xesban Hamled Casbaroan; ir elyuotin me` hama/yd gerbyv nergaoa]yu] an]a\ darva xesbanyutoan \avala\ cyr\yuneyutoan cl,avyr 'e/qperyumner; & nerganeryun# in[bes na& hamaon /yumanahaoyutoan; makte] a/yk`yutoyun & nyr ha`ykyutoyunner egyk darineryun$ Ararykyutoan; nerga cdnve]av na& xesbanyutoan hoyubadys* digin Neli Mat&ysoan;$

11-12/2011

37

Եւրոպայի մէջ Ֆրանսիան նշանաւոր եւ առաջատար է իր արդարադատական, ազատասիրական ու մարդասիրական հայեացքներով ու գաղափարներով։ Հայ-ֆրանսական քաղաքական, տնտեսական, գրական ու մշակութային սերտ առնչութիւնները գալիս են պատմութեան խորը անցեալից։ Նշենք նրանցից մի քանիսը. Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան (1080-1375) վերջին թագաւորական տոհմը՝ հայ եւ ֆրանսիական ծագումով Լուսինեան տոհմն էր (13431375), որը մօր կողմից Հեթումեան հայ տոհմից էր, իսկ հօր կողմից՝ ֆրանսիական ծագումով Կիպրոսի թագաւորական տնից։ Սոյն տոհմի վերջին թագաւորը Լեւոն Զ.ն էր, որի գերեզմանը այսօր գտնւում է Փարիզի Ս. Տընի եկեղեցու մէջ, Ֆրանսիայի թագաւորների պանթէոնում։ Նշենք նաեւ, որ Հայկական Ցեղասպանութեան տարիներին թրքական զինուած ու կանոնաւոր զօրքերի դէմ Մուսա լեռում հերոսական ինքնապաշտպանութեան դիմած հայ ժողովրդին, ֆրանսիական նաւերը օգնութեան ձեռք մեկնեցին։ Հայ-ֆրանսական լեզուական ու լեզուաբանական առնչութիւնների վերաբերեալ միայն նշենք, որ երկու ժողովուրդների մայրենի լեզուները պատկանում են նոյն Հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այս բնագաւառում յիշենք անուանի հայագէտ լեզուաբաններ Անթուան Մէյէյին, Ֆրետրիկ Ֆէյտիին, Ժան Փիեռ Մահէյին եւ ուրիշներ։ Գրականութեան մարզում յիշենք ֆրանսահայ Վազգէն Շուշանեանին, Գրիգոր Պլըտեանին, Մարկ Նշանեանին։ Երգարուեստի ու երաժշտութեան բնագաւառում՝ աշխարհահռչակ Շարլ Ազնաւուրին, Ռոզի Արմէնին, Սետա Ազնաւուրին։ Նկարչութեան մարզում՝ Գառզուին (Գառնիկ Զուլումեան), Ֆիլմարուեստի մէջ՝ Հանրի Վերնոյին (Աշոտ Մալաքեան): Հանրային-հասարակական ազատութիւնների ուղղութեամբ մղուած պայքարների բնագաւառում՝ Միսաք Մանուշեանին, եւ զանազան այլ բնագաւառներում բազմաթիւ հայ անուանի գործիչներ ու ներկայացուցիչներ, որոնց ծաւալած գործունէութիւնը արժէքաւոր ներդրում է ինչպէս հայկական, այնպէս ալ ֆրանսական հասարակական, տնտեսական, քաղաքա-

38

11-12/2011

Կեցցե՛ս Ֆրանսիա, Շնորհակա՛լ Ենք Ֆրանսիա

կան ու մշակութային կեանքում՝ ընդհանուր առմամբ: Հարկ է նշել, թէ Ֆրանսիան դեռ 2001 թուականին ճանաչեց ու հաստատեց Հայկական Ցեղասպանութեան իրողութիւնը, իսկ այսօր գալիս է մի քայլ աւելին կատարելու եւ ամրապնդելու իր համոզումների հաւաստիութիւնը։ Այսօր, Հինգշաբթի, 2011 թուականի մայրամուտին, Դեկտեմբերի 22ին, Ֆրանսիայի խորհրդարանը (Ազգային ժողովը), մոռանալով իր քաղաքական ու տնտեսական կապերն ու շահերը Թուրքիայի հետ՝ քաջութիւնն ունեցաւ մէկ անգամ եւս բարձրաձայնելու պատմական ճշմարտութիւնը եւ վաւերացրեց Հայկական Ցեղասպանութեան ժխտումը եւ ուրացումը քրէականացնող օրէնքը։ Այս օրէնքի համաձայն, Հայկական Ցեղասպանութիւնը ժխտող եւ ուրացող որեւէ անհատ կամ հաստատութիւն, Ֆրանսիայում կը դատապարտուի եւ կ՛ենթարկուի պատժական տնօրինութեան՝ մինչեւ մէկ տարուայ բանտարկութեան եւ 45 հազար եուրօ տուգանքի։ Այս արարքով, Ֆրանսիան գործնականապէս ապացուցեց, որ արդարամիտ ու արդարադատ է, ազատասէր է եւ պատմական ճշմարտութիւնը վեր է դասում ամէն կարգի յարաբերութիւններից ու շահերից։ Պատմական այս որոշմամբ, Ֆրանսիան ինքնաբերաբար պատգամ է հնչեցնում նախ Թուրքիայի

կառավարութեանը՝ դիմակազերծուել եւ ընդունել պատմական ճշմարտութիւնը, ինչպէս նաեւ այլ պետութիւններին, ի մասնաւորի Միացեալ Նահանգների կառավարութեան ու բարձրաստիճան պատասխանատուներին, թէ՝ բա՛ւ է արդարութիւնը դարձնել «ոտնագնդակ», թէ միայն արդարութեան կիրարկութեամբ հնարաւոր է միջազգային վէճերն ու անլուծելի թուացող հարցերը լուծել, թէ մարդկային եւ ազգային արդար իրաւունքները լիովին յարգելու ճամբով կարելի է խաղաղ համակեցութիւն ստեղծել։ Ֆրանսիայում այսօր բնակւում են շուրջ 300 հազարից 400 հազար հայեր, որոնք աշխոյժ մասնակցութիւն ունեն երկրի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կեանքին։ Ջերմօրէն շնորհաւորում ենք ֆրանսահայութեան, Հայ Դատի յանձնախմբին ու բոլոր կազմակերպութիւններին՝ այս ճակատագրական յաղթանակի կապակցութեամբ, իսկ երախտագիտական բուռն զգացումներով խորին շնորհակալութիւն ենք յայտնում Ֆրանսիայի խորհըրդարանին, ժողովրդին ու նախագահ Սարքոզիին՝ պատմական արդարութիւնը բարձրաձայնելու համար։ Կեցցե՛ս Ֆրանսիա, շնորհակա՛լ ենք Ֆրանսիա։ ՕՆՆԻԿ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆ ŠASBAR=Z‹ @ratert 23 Xegdemper 2(11t^

Իմ երիտասարդութեան տարիներին մի խօսք կար՝ դանիական կուտ ուտել, այսինքն կամաւորապէս ստանձնել ուրիշի համար ձեռնատու դիրքորոշում: Ճիշդն ասած, առ այսօր չգիտեմ ինչո՞ւ էր կոչւում յատկապէս դանիական: Բայց, որ այսօր որոշ մարդիկ կերել են թուրքական կուտը դա ակնյայտ է: Իսկ ի՞նչ է թուրքական կուտը՝ դա ես արդէն գիտեմ, քանի որ Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի վերջին քննարկումների առիթով ոմանք, մինչեւ իսկ հայեր, գրում էին եւ են, որ ցեղասպանութիւնների հանրային ժխտման քրէականացումը սխալ է, քանզի սահմանափակում է ազատ խօսքը, ինքնուրոյն կարծիք ունենալու իրաւունքը: Այդ ո՞ր օրուանից յանցագործութեան պաշտպանութիւնը դարձաւ «խօսքի ազատութիւն» կամ «կարծիք ունենալ»: Գնացէք, օրինակ, Կանադա եւ հանրայնօրէն «կարծիք արտայայտէք» որ, օրինակ, սեւամորթները կամ հայերը փնթի են կամ ալարկոտ: Գիտէք չէ՞ ձեզ ինչ կանեն՝ «ատելութիւն հրահրելու» (hate speech) համար՝ դուք կը յայտնուէք բանտում կամ կը կրէք այլ պատիժ: Գերմանիայում ասէք, որ Հիտլերը իր պատճառներն ունէր հրեաներին կոտորելու համար: Մի ժխտէք Հոլոքոստը, այլ պարզապէս փորձէք որոշակի արդարացում-հիմնաւորում բերել դրա համար: Հետեւանքները կարծում եմ ինձանից լաւ գիտէք: Բա ո՞ւր մնաց «խօսքի ազատութիւնը»: Թէ՞ որոշ մարդիկ կարծում են, որ հայերս աւելի ժողովրդավար ենք, քան կանադացիք կամ գերմանացիք: Ընթացիկ երեւոյթները հասկանալու համար անհարաժեշտ է ընդգծել մի շարք կարեւոր հանգամանքներ՝ ցեղասպանութիւնը, այդ թւում եւ յատկապէս հայերի, զուտ պատմական անցք չէ, անցեալի իրադարձութիւն: Այն ծանրագոյն յանցագործութիւն է, ինչպէս բնութագրում են իրաւագէտները՝ «յանցագործութիւնների հանացագործութիւնը» (crime of the crimes), քանզի այն իր մէջ պարունակում է մի շարք ծանրագոյն յանցագործութիւններ՝ սպանութիւն, բռնաբարութիւն, մանկապղծութիւն, ստրկավաճառութիւն, մարդուն ապօրինի ազատութիւնից զրկում, ուրիշի ունեցուածքի իւրացում կամ փչացում, մշակութային արժէքների ոչնչացում կամ իւրացում եւ այլն: Ըստ էութեան, այս յանցագործութիւնն իր մէջ ներառում է քրէական ողջ օրէնսգիրքը:

Ցեղասպանութիւնների ժխտման Քրէականացման Մասին Հետեւաբար, ցեղասպանութեան հանրայնօրէն ժխտումը յանցագործութիւնն արդարացնելու փորձ է, ըստ էութեան յանցագործութեան խրախուսում է, իսկ դա արդէն ոչ միայն յանցակցութիւն, այլեւ յանցագործութիւն: Կրկնում եմ, ցեղասպանութիւնը պատմական երեւոյթ չէ, որի մասին լինեն տարբեր կարծիքներ, այն յանցագործութիւն է, իսկ յանցագործութիւնն ունի միայն մէկ վերաբերմունք՝ դա պատիժն է, իսկ պատժի կիրառման անհնարինութեան դէպքում՝ դատապարտումը, որոնց նպատակներից է յանցագործութեան կանխարգելումը: Ոչինչ չի խրախուսում ոճրագործին եւ դրդում նրան նոյն արարքը կրկնելու, որքան անպատիժ մնացած յանցագործութիւնը: Ես վերը գրել էի «ցեղասպանութիւնը, այդ թւում եւ յատկապէս հայերի, զուտ պատմական անցք չէ, անցեալի իրադարձութիւն»: Ինչո՞ւ «յատկապէս հայերի»: Շատ պարզ պատճառով, որովհետեւ Հայերի Ցեղասպանութիւնը միակ ցեղասպանութիւնն է, որը դեռ շարունակւում է, քանի որ սոյն յանցագործութեան հետեւանքներն ունեն շարունակական բնոյթ: Բացատրեմ միտքս՝ բոլոր նախորդ ցեղասպանութեան մեղաւորները այս կամ այն կերպ պատժուել են, զոհերը մասնակի կամ ամբողջական հատուցումներ են ստացել եւ դեռ ստանում են, այսինքն ցեղասպանութեան հետեւանքները որոշակիօրէն յաղթահարուել են: Հայերի ցեղասպանութիւնը միակն է, երբ ոչ միայն յանցագործները միջազգայնօրէն պատժուած կամ գոնէ դատապարտուած չեն (հայերի կողմից իրականացուած արդարահատոյց գործողութիւնները չեն կարող դիտարկուել որպէս միջազգային), այլեւ ցեղասպանութիւնն ընթացքի մէջ է, քանի որ շարունակւում են ցեղասպանութեան հետեւանքները: Հայաստանն այսօր շրջափակելի է դարձել ցեղասպանութեան պատճառով, Հայաստանի Հանրապետութիւնը ցեղասպանութեան հետեւանքով է կորցրել իր տարածքների զգալի մասը՝ հետեւաբար կորցրել է զարգացման համար այդքան անհրաժեշտ ելքը դէպի ծով եւ կենսատարածքը, ինչպէս նաեւ

դարձել է ռազմականապէս շատ աւելի խոցելի: Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիների զգալի մասն այսօր վատ է ապրում: Դրա համար կան բազում պատճառներ՝ այդ թւում բազմաթիւ ներքին: Բայց էական են, եթէ ոչ վճռորոշ, արտաքին պատճառները: Իսկ արտաքին պատճառներից կարեւորագոյնը Հայոց Ցեղասպանութեան մնայուն հետեւանքներն են: Հետեւաբար, քանի դեռ ցեղասպանութեան հետեւանքները վերացուած չեն Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացիները չեն կարող ունենալ ապահով եւ բարկեցիկ կեանք: Իհարկէ լաւ կառավարման միջոցով կարելի է հասնել որոշակի բարելաւման, սակայն դա կը լինի խիստ սահմանափակ, անկայուն եւ խոցելի: Մնացած տարաբնոյթ խօսակցութիւնները կամ իշխանութեան գալու խաբեպատիր քարոզ են կամ ազնիւ ինքնախաբէութիւն: Երկրի հզօրութիւնը, հետեւաբար քաղաքացիների բարեկեցութիւնը, խիստ նիւթական հասկացութիւն է եւ այն խարսխւում է նոյնքան նիւթական հասկացութիւնների վրայ: Իհարկէ կառավարման ձեւը յոյժ կարեւոր է, անգամ ունի առօրեայ նշանակութիւն՝ առանց որի հնարաւոր չէ բնականոն կեանքը: Այն նման է թթխմորի՝ առանց որի չես կարող որակեալ հանապազօրեայ հացդ ունենալ: Սակայն եթէ չունես ցորեն կամ այն հողը, որի վրայ պիտի աճեցնես ցորենը՝ թթխմորը դառնում է արագ փչացող ճոխութիւն: Պէտք է հասկանալ, որ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը, դատապարտումը կամ ժխտման քրէականացումը Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքների վերացմանը նպատակաուղղած քայլեր են: Առաւել եւս տուեալ պարագային, երբ Ֆրանսիայում առաջին անգամ փորձ է արւում Հայոց Ցեղասպանութիւնը դնել Հոլոքոստի հետ նոյն հարթութեան վրայ՝ այդտեղից բխող բոլոր իրաւական հետեւանքներով: ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ «Մոդուս Վիվենդի» կեդրոնի ղեկավար ŠASBAR=Z‹ @ratert 23 Xegdemper 2(11t^

11-12/2011

39