?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN ERGLEZvOAN AMSACIR
DARI 62 tIv 7-8 (1979-8(ƒ HYULIS - _CYSDYS 2(11
Սուչավա 11-15 օգոՍտոՍ 2011
Հայ երիտաՍարդության ամառնային ՀավաՔը
<MPACRAGAN 2
men dari Hyulis amsin* Syurp Cricyr Lyusavyr[i dyni a/tiv grgin ghavaqvinq Ge/la$ Ge/lan# na,gin Armenybylis; gam Haoaqakaq;# a.,arhin me` ezagi haoapnag qakaq m;n =r$ Sagaon ver`in 2( darva ;nta]qin Ge/laoi iraraha`yrx qakaqabeder; & dekagan i.,anyutoyunner; [hasg]an qakaqi ezagiyutoyun;$ Anynq yvqer aos@r gvaren qakaqaoin cyr\er; bardavyr en bahbanel qakaq; himna\ haoeryu sdek\a\ arjeqner; & i ]yuo] a.,arhin nergaoa]nel haoeryu 'ca\ hsgaoagan ja/ancyutoyun;$ I mi`i aoly]# haoeryun .nyrhiv# ir 0ardarabedyutoamp Ge/lan ghanxisana transilvanoan baryqqy y0i amenen me\ gexryna]yum;$ Ete cyoyutoyun yunenar ,ela]i myde]yum m;# aba ver`in 2( darva ;nta]qin Ge/lan grnar xa/nal zpysa.r`igyutoan gar&yr gexryn m;# in[bes @rinag* mi`naxaroan Sigi.yara perxaqakaq;$ <ela]i gerbyv m.agva\ hadyug \racri m; .nyrhiv Ge/lan grna vera\nyunx abril# in[; grna me\ badiv & .ah perel dekagan i.,anyutoyunneryun & miajamanag wrgel qakaqi haogagan armadneryu masin havaqagan hi.ykyutoyun;$ Ir hadyug 0ardarabedyutoamp# pnageli .enqeryv yu egeke]ineryv# Ge/lan hrabyuri[ vaor m;n =# yur ao]elyuner; grnan cidnal qakaq; himna\ haoy] badmyutoan masin ‚aos a/yumyv# dekagan sagavativ hao hamaonqi kegavar baryn Iyan +stegar; cerazan] badmyk & yuke]you] m;n =ƒ$ Avelin# qakaqi m.agyutaoin zarca]man hamar gareli = sdanal na& evrybagan finansavyryum$ Ev aosbes haoaqakaq Ge/lan grna veracdnel ir anheda]a\ haogaganyutoan pyurmyunq;$ Na,gin Armenybylsi zartynq; [bedq = d&e amen dari miaon meg @r* Syurp Cricyr Lyusavyr[i dynin a/tiv$ Menq bedq a.,adinq mer harazad Haoaqakaqi d&agan vera\nyunxin hasnelyu hamar* yrbes harcanqi dyurq mer na,nineryu hi.adagin$
A
7-8/2011
PYVANXAGYUTOYUN Սուչավա 11-15 օգոՍտոՍ 2011 Հայ երիտաՍարդության ամառնային ՀավաՔը
=` 4 Dyumbr;ven SYURP MARIAMI DYN:* =` 6 BADMAGAN BAH M: ՔրիՍտոնյա Հայերու ԿազմաԿերպության ՀամաՇխարՀային երԿրորդ ՀամաժոՂովը =` 7 =` 8 AO}ELE}INQ HAOASDAN Հարցազրույց «ես ծնված օրվընես կերգեմ. իսկապես երաժշտությունը իմ արյանս մեջ է...» =` 9 յուրաՔանչյուր տարի Հինավուրց արմենոպոԼիՍը Կարթննա մեԿ օրվա Համար =` 1( Էրմոնե զապել մարթայան. «իմ աշխատանքներուս կատարման համար գործածած եմ ապակյա տակդիր՝ համակցելով ապակիի վրա սրբապատկերներու թեքնիքը, հայկական մանրանկարչության գունային և իրական =` 12 կոմպոզիցիայի հետ:»
Supliment limba rom`n[ Tabăra de vară a tineretului armean Suceava 11-15 p. 16 august 2011 Masacrele armenilor nu pot fi uitate p. 18 A doua Adunare Mondială a Armenian Church Youth Organization p. 20 manga-badanegan անիաԿան ՓայԼի մՇտաՇոՂ մի ՃաՃանչը
=` 21 =` 22
HAOERYU GYDYRA|NER: GARELI {+ MY?A}YUtOAN MADNEL
=` 34
ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi
COLECTIVUL «NOR GHIANK» MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare
REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 redactia@araratonline.com TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI TIPARUl: s.C. ARARAT srl.
I.S.S.N. 1221-9169
1000-են ավելի ուխտագնացներ Հաճկատարի վանքի տոնին երկրի ուխտագնացները և մանավանդ հայերը հանդիպեցան կիրակի Հաճկատարի վանքին մեջ, որ կգտնվի Սուչավա քաղաքին մոտակայքը Հայ եկեղեցվո ամենեն կարևոր պահուն՝ մայր աստվածածնի վերափոխման տոնին և Սուրբ մարիամի օրվա կապակցությամբ: Հավատացյալներու միջև կգտնըվեին մարզային խորհուրդի նախագահ Կեորկե Ֆլութուրը, որ եկած էր մարզային վարչակազմի փոխնախագահ վասիլե իլիեի և քաղաքապետ իոան Լունկուի ուղեկցությամբ: Հազարե ավելի հավատացյալներ, անոնց մեջ և ռումանիո և սփյուռքի մեծ թիվ կազմող հայեր, կիրակի Սուչավայի Հաճկատարի վանքին մեջ մասնակցեցան Սուրբ աստվածամոր վերափոխման օրվա առիթով մատուցված Սուրբ պատարագին, ձեռամբ մատուցված ռումանիո Հայոց թեմի առաջնորդ տաթև վարդապետ Հակոբյանի: ավանդույթի համաձայն բազմաթիվ հավատացյալներ ծնկաչոք բարձրացան բլուրն ի վեր, ուր կգտնվի Հաճկատարի եկեղեցին, որմե ետք մասնակցեցան Սուրբ պատարագին մատուցված ձեռամբ տաթև վարդապետ Հակոբյանի, խումբ մը հայ քահանաներու, անոնց կարգին Սուչավայի հայ եկեղեցվո ծխական քահանա ազատ մանտալյանի: Հավատացյալները ծնկաչոք երեք անգամ դարձան եկեղեցիի շուրջ* իրենց ցանկություններու իրագործման համար: այս ծիսակարգի մասնակիցներու մեջ կային և բազում երիտասարդներ, որ կաղոթեին առողջության և աշխատատեղ մը գտնելու համար: արարողության մասնակցեցան ռումանիո Հայոց միության նախագահ, ծերակուտական վարուժան ոսկանյան, հայ համայնքի երեսփոխան վարուժան Փամպուքչյան, պուքրեշի մեջ Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Համլետ գասպարյան, Սուչավայի մարզային խորհուրդի նախագահ Կեորկե Ֆլութուր, Սուչավայի քաղաքապետ իոան Լունկու: արարողութենե հետո հավատացյալներուն օրհնեց և հայերեն լեզվով ներկաներուն առողջություն ու բարեմաղթանքի խոսքեր ըսավ տաթև վարդապետ
Հակոբյան, այնուհետև քահանաները բաժնեցին օրհնված խաղող: ռումանիո Հայոց միության նախագահ վարուժան ոսկանյան հայտարարեց, որ Սուչավան արտակարգ ունակություն, կարողություն ունի դեպի իրեն ձգելու բոլոր չորս ծագերե ուխտագնացներ, ըլլալով տեղ մը, ուր հավատքը կը միահյուսվի հույսին հետ և ոչ միայն հայերու համար, այլև բոլոր ուխտագնացներու համար: ամուսիններ մարիա և անտրեյ ավետիք Կեորկիու, երկուքն ալ 90 տարեկան ռումանացիներ հաստատված ամն: անոնք ամեն տարի կուգան վանքի մեծ տոնին և կաղոթեն: «ես սուչավացի եմ: 42 տարի է մեկնած եմ ամերիկա, սակայն 1989-են հետո ամեն տարի այստեղ կու գամ, բայց ատենին, երբ ուժերս կներեին կուգայի տարին 4-5 անգամ: այստեղ կվերադառնանք մեծ սիրով և մանավանդ ամեն անգամ կնոջս հետ միասին և ան ալ ուղղափառ ըլլալով մշտապես քովս եղած է: 66 տարվա համատեղ ամուսնություն մը լրացուցած ենք: Կաղոթենք Սուրբ մարիամ աստվածամորը, որ ողջ ըլլանք և թեթև ծերություն մը ունենանք: այս բլուրին վրա գտնվող եկեղեցին կրնամ ըսել, որ մեզ մեծցուցած է», մեզ ըսավ
անտրեյ ավետիք Կեորկիու՝ նստած իր կնոջ և թոռներեն մեկու՝ չեչիլիայի քով: ուխտագնացներու միջև կգտնվեր և ծագումով հայ 70 երեխաներու խումբ մը, որ այս ընթացքին մասնակցեցան Սուչավայի զամքա բերդի հայ երիտասարդներու ամառնային հավաքին: այս ծեսի յուրահատկությունը այն է, որ տոնը ամեն ատեն կիրակի կկատարվի, անկախ անկե թե որ օրը կիննա 15 օգոստոսը (Սուրբ մարիամի օր): Սուրբ մարիամի տոնը այս տարի 15 օգոստոսը երկուշաբթի էր և տոնը օր մը ավելի շուտ կատարվեցավ: տոնին յուրահատուկ ուտեստեղենը հայկական ավանդական կերակրատեսակներն են: ամենեն կարևոր տեսակը սակայն «ականջապուր»-ն է, փոքրիկ խմորագնդիկ մը լցոնված տավարի միսով: ըստ ավանդույթի, յուրաքանչյուր պատրաստված «ականջ» իր մեջ կպարփակե ամեն մեկ շինողի ցանկությունը: երկրորդ տեսակը, մշտապես տավարի միսով փիլավն է: այս տարի ուխտագնացները ընդունեցին փաթեթավորված ուտելիք, քանի որ Հաճկատարի վանքը և սեղանատունը նորոգության մեջ են:
7-8/2011
3
Սուչավա 11-15 օգոՍտոՍ 2011
Հայ երիտաՍարդության ամառնային ՀավաՔը
օ
գոստոս 11-15-ը, Սուչավա – զամքայի մեջ տեղի ունեցավ 15-35 տարեկան հայ երիտասարդներու համար ամառնային հավաք, բնաբանը ըլլալով «դուք պիտի կերտեք ռումանահայության ապագան»: Ձեռնարկը կազմակերպված էր ռումանիո Հայ եկեղեցվո արքեպիսկոպոսության և ռումանիո Հայոց միության կողմե: 4
7-8/2011
յուրաքանչյուր մասնակից ժամանելու պահուն ընդունեց թղթապանակ մը, որը կպարունակեր հավաքի ծրագիրը, ուղերձներ եկեղեցվո, միության և Հայաստանի դեսպանության կողմե, կարգ մը հարցեր իրենց պատասխաններով, եկեղեցվո և հայ հավատքի, ինչպես նաև Հայ Քրիստոնյա երիտասարդներու կազմակերպության կարգավիճակի նախագիծը: յուրաքանչյուր մասնակիցի տրվեցավ
նույնպես մասնավոր շապիկ մը, որ երիտասարդները կրեցին մինչև հավաքի օրերու ավարտը: 70 երիտասարդներ ժամանած երկրի բոլոր կողմերեն մասնակցեցան հավաքի ծրագրին, որ կընդգրկեր Հայ եկեղեցվո, Հայաստանի պատմության, հայ մշակույթի, ռումանիո հայ համայնքի անցյալի և ապագայի վերաբերյալ, մարդկության ապագան ժամանակակից տնտեսական շրջանակեն ներս: Ծրագիրը կընդգրկեր նույնպես հայկական շարժանկարներու ցուցադրումներ, հայ լեզվի դասընթացքներ, հայ լեզվով աղոթքներ, հայկական երգեր և պարեր, այցելություն զամքա վանք, մասնակցություն Հաճկատար վանքի տոնական հոգևոր արարողության: Կայացած նիստերուն ելույթներ ունեցան տաթև Ծ.գույն վարդապետ Հակոբյան, պոկտան քահանա եզրաս, ծերակուտական վարուժան ոսկանյան, երեսփոխան վարուժան Փամպուքչյան, ռՀմ փոխնախագահ Սիրուն թերզյան, գրող պետրոս խորասանճյան, Համալսարանական փրոֆ. տոքթոր Քըթըլին թուրլիաք, ռումանիո ակադեմիայի, յաշի ա. տ. Քսենոփոլի պատմության ինսթիտուտեն, ռումանիո մոտ Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Համլետ գասպարյան, յաշի ռոմանո-Կաթոլիկ թեմի Փեթրու եպիսկոպոս Կերկել և մոլտովայի և պուկովինայի միթրոփոլի երիտասարդության ընկերակցության բաժանմունքի շրջանակեն ներս երեց քահանա նիքոտիմ Փեթրե: Կիրակի, կեսօրեն հետո տեղի ունեցավ Քրիստոնյա հայ երիտասարդություն կազմակերպության ստեղծման առաջին հանդիպումը, ուր խոսվեցավ կարգավիճակի շուրջ և ընտրըվեցավ ամբողջ երկրեն 6 անձերե կազմված խորհուրդը: վերջավորության երիտասարդները հանդիպեցան հավաքի խարույկին շուրջ, համտեսեցին համեղ ուտելիքներ և լսեցին հայկական երաժըշտություն:
7-8/2011
5
Dyumbr;ven
SYURP MARIAMI DYN:* BADMAGAN BAH M: Giragi _cysdys 15-in# Transilvaniy haoyutoan ergryrx gar&yracyuon gexryn Dyumbr;veni me` me\ .yuqyv n.ve]av Syurp Mariami dyn;$ Dyn;# yr; xar'a\ = hamaqakaqaoin dyn# haogagan maor da0ari me` ghavaqe an,dir qakaqi pylyr azcyutoyunneryu haroyuravyr nergaoa]yu]oi[ner$ Aos a/ityv# dekagan sagavativ hao hamaonq; lra]av badaracin nerga cdnvelyu ha-
6
7-8/2011
mar ega\ pazmativ /yumanahao hoyureryv$ In[bes mi.d# nerga cdnve]an na& Byuqre.i hao hamaonqi nergaoa]yu]i[ner;# ?yumaniy Haoy] Miyutoan na,acah Varyujan Ysganoani cl,avyryutoamp$ Dynagadaryutoyun; ir nergaoyutoamp badve] na& ?yumaniy me` Haoasdani Hanrabedyutoan ardagarc & liazyr xesban* baryn Hamled Casbaroan;$ Miajamang# Dyumbr;veni
me` n.vyk Syurp Mariami dynin nerga cdnve]av na& ?yumaniy Haoy] Temi a/a`nyrx* Dat& varxabed Hagypoan;# in[; badmagan n.anagyutoyun yune]yk bah m;n = mer hamaonqin hamar$ A/a`in ancamn =# yr ?yumaniy Hao A/aqelagan Egeke]ii A/a`nyrx m; gmasnag]i Transilvaniy hao-gatylig dynin# in[; me\ ,yrhrxan.agan n.anagyutoyun yuni /yumanahaoyutoan miasnyutoan desangoyunen$ Mer A/a`nyrxi nergaoyutoyun; Dyumbr;veni me` gar&yr & hyusaxri[ qaol m; ghanxisana* dariner .aryunag mer hamaonqen ners cyoyutoyun yune]a\ grynagan an`rbed; haktaharelyu yukkyutoamp$
ՔրիՍտոնյա Հայերու ԿազմաԿերպության ՀամաՇխարՀային երԿրորդ ՀամաժոՂովը երիտասարդներու հայտնաբերումով, որ կարծես կորսված, կամ շատ քիչ ծանոթ եղած են համայնքին: եզրահանգումը այն է, որ մեր եկեղեցին, հավատքը երիտասարդներուն իրար կապող օղակ ըլլա: Համաժողովի մասնակիցները մասնակցեցան մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պատարագին, ուր և հիշատակված է վազգեն ա. Կաթողիկոսը: մ. Ս.
Հ
ուլիս 7-11-ը ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Սրբազնագույն գարեգին Բ-ի օրհնությամբ Ծաղկաձորի մեջ (Հայաստան) տեղի ունեցավ Քրիստոնյա երիտասարդներու Կազմակերպության (Քրիստոնյա Հայերու Կազմակերպություն, ACYO) երկրորդ Համաժողովը: Համաժողովին մասնակցեցան ավելի քան 30 երկիրներե մոտավորապես 150 երիտասարդ պատվիրակներ. անոնք խոսեցան կազմակերպության ուղղություններու և նպատակներու մասին: տեղի ունեցավ նույնպես ղեկավարության խորհուրդի պաշտոնական ժողովը: ռումանիո հայ համայնքի կողմե մասնակցեցան նարինե պոկտանՔըուշ և Հրանտ Ջաղինյան: մեր երկու երիտասարդներու հետ կարճ զրույցե ետք, երբ վերադարձան համաժողովեն, տեղեկացա, որ 7 երիտասարդներ ժողովեն հետո ժողվված են երևանի Սբ. գրիգոր Լուսավորիչ տաճարին մեջ, ուր մասնակցած են պատարագին և ապա Հույս, Հավատք և Սեր անվանվող 3 հանրակառքերով մեկնած են Ծաղկաձոր: մասնակիցներեն 50-ը
եկած են Հայաստանեն, իսկ մնացյալ հարյուր երիտասարդները Սփյուռքեն: այստեղ տեղի ունեցած են ժողովներ, բանավեճեր, իսկ ժողովին վարձատրությունը եղած է քրիստոնյա երիտասարդներու միասնականությունը, անոնց վերադարձը դեպի եկեղեցի: ռումանիո երիտասարդությունը իր կարգին պետք է իր սեփական կազմակերպությունը ունենա: այլ խոսքով զամքայի ամառնային հավաքը օգոստոս ամսուն, լավ առիթ մը պետք է ըլլա երիտասարդներու կազմակերպություն մը ստեղծելու համար: նարինեն և Հրանտը համաժողովի շրջանակին մեջ ներկայացուցած են ռումանիո հայ համայնքի եկեղեցվո պատմությունը և առաջարկած են, որպեսզի համաժողովին բոլոր փաստաթուղթերը թարգմանվին անգլերեն լեզվով և պետք է Սփյուռքի յուրաքանչյուր կազմակերպության կանոնակարգը ունենալ: նույնպես մեր երիտասարդները առաջարկված են կազմակերպության շրջանակեն ներս ստեղծել մեկ բաժին մը, որ կզբաղվի համայնքներու մեջեն այն
7-8/2011
7
AO}ELE}INQ HAOASDAN ŠAri Dyun‹ \racri .nyrhiv Haoasdan ao]ela\ /yumanahao eridasarxneryu ,yump; veraxar'av ?yumania$ Lyusangarner desnelyu & manramasnyutoyunner cidnalyu hamar ao]ele]eq Clubul Armenilor din Romania Facebook-i =`;$ ?adyu Kazaroan^ ŠCeke]ig ao]elyutoyun m;n =r# yr hi.ykyutoans me` xry.mva\ bidi mna$ Adiga im me` haorenasiryutoyun; artn]yu]# qani yr mi.d [=# yr a/it yunis desnelyu Maor Haoreniqx & \anytanalyu anyr m.agyutaoin arjeqneryun# desarjan vaoreryun# & miajamanag ;ngeryutoyun ;nel hasagagi] eridasarxneryun hed$ Xrvadeli na,a'e/nyutoyun m;n =r & miajamanag* hao ;llalyu hbardyutoyun zcalyu a/it m;$‹ Ani & Alis^ ŠMenq .ad ha0eli jamanag an]yu]inq Haoasdani me`# ao]ele]inq pazmativ desarjan vaorer# \anyta]anq haoy] lezvin yu m.agyuotin# in[bes na& paregamagan gaber hasdade]inq iraryu hed$ Ari Dyun \racir; haoasdan]i mer haorenagi]neryun hed haraperyutoyunner hasdadelyu & paregamanalyu hianali a/it m;n =r$‹
8
7-8/2011
Հարցազրույց
«ես ծնված օրվընես կերգեմ. իսկապես երաժշտությունը իմ արյանս մեջ է...»
Հուլիս ամսույն անձնական այցելությամբ պուքրեշ գտնվեցավ ռումանահայ ճանչցված երաժշտագետ, արվեստագիտության տոքթոր (այսօր ավաղ հանգուցյալ) մանուկ մանուկյանի դուստրը՝ զարուհի մանուկյանը իր աղջկան և որդու՝ 14-ամյա ռազմիկ աղաջանյանին հետ, որ այսօր երևանի մեջ մեծ անուն հանած է որպես «նոր ալիք» մանկական երգի միջազգային մրցույթի հաղթող և ամենայն հավանականությամբ կյանքին մեջ պիտի ընթանա բոլորի կողմե շատ սիրված ու հարգված իր մեծ հոր ուղիով: պուքրեշ գտնվելու օրերուն ռազմիկը իր մոր և քրոջ հետ այցելեց և մեր խմբագրատուն, ուր և հետաքրքիր զրույց մը ունեցանք իր հետ:
ռազմիկ ձեր ընտանիքը կճանչնամ դեռևս երևանեն և պետք է ըսեմ, որ երաժշտասերներու կենսուրախ ընտանիք մըն է, իսկ մենք ալ այստեղ հաճելի առիթը ունեցանք թե՛քեզ և թե՛ կատարումներդ դիտելու և ունկընդրելու համացանցի միջոցով: Կխնդրեմ քանի մը խոսքով ներկայացիր և պատմե ինչպե՞ս հաջողեցար մասնակցիլ եվրոտեսիլի մանկական նախընտրական փուլին: ես ծնված օրվընես կերգեմ: իսկապես երաժշտությունը իմ արյանս մեջ է: իմ մեծ հայրերս և մեծ մայրերս բոլորն ալ ընդհանրապես կսիրեին երաժշտությունը: 10-11 տարեկան էի,
երբ սկսեցի երգ գրել՝ թե՛ բառերը և թե՛ երաժշտությունը ես կգրեի: ինծի կըսեին, թե գրածներս հասուն, խոր փիլիսոփայական երգեր են և պետք է կայտառ ու ուրախ երգեր գրել: եվ իսկապես ալ մեկ օրվա մեջ ուրախ ու կայտառ երգ մը գրեցի և այն անվանեցի «երջանկություն»: երբ եվրոտեսիլի հայկական նախընտրական փուլը մոտեցավ որոշեցի «երջանկություն»-ը ներկայացնել եվրոտեսիլի մրցույթին: պետք էր և երգին գործիքավորումը կատարել և մեզ ծանոթացուցին փրոֆեսիոնալ գործիքավորող միքայել մարգարյանին հետ: Լսելով երգս ան հավանություն տվավ և որոշեց, որ ինքը կզբաղի երգով ու գործիքավորումով և կըլլա իմ ղեկավարս եվրոտեսիլի նախընտրական փուլին: 8 օրվա մեջ երգը գործիքավորվեցավ և հայտ ներկայացուցինք, անցավ քանի մը փուլ և շատ մեծ դրվատանքի արժանացավ: ուղղակի ինչ-ինչ պատճառներով այդ տարի երգը չանցավ: չնայած այդ ամենին, ես ինձի պարտված չեմ համարեր:
ի՞նչ փոփոխություններ, նորություններ եղան քու փայլուն հաջողություններեն հետո, հակառակ որ չհասար եվրոտեսիլ: այս հաջողություններե ետք ինձ շատերը նկատեցին և շուտով սկսեցա ելույթներ ունենալ Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության «արևիկ» համույթին հետ, ուր նույնպես մեծ գնահա-
տանքի արժանացա: Ղեկավարս որոշեց, որ այս անգամ պետք է մասնակցիմ «նոր ալիք» երգի միջազգային մրցույթին, որ տեղի կունենա Լատվիայի յուրմալա քաղաքին մեջ: անցյալ տարվընե մանուկներու մրցույթը կկայանա արտեկի (Ղրիմ) մեջ: երկու երգ պետք է կատարվեր՝ մեկը պետք է ըլլար համաշխարհային հիթ, իսկ մյուսը իր երկիրը ներկայացնող որևէ երգ: եվ հնարավոր էր նաև սեփական ստեղծագործություն: երևանի մեջ կրկին տեղի ունեցավ նախընտրական փուլը (քառորդ եզրափակիչ), մոսկվայի մեջ պետք էր ըլլար կիսաեզրափակիչը, իսկ արտեկի մեջ եզրափակիչը: Բայց ռուսաստանեն եկած ժյուրին այնքան հավնեցավ կատարումս, որ մեր խումբը մեկեն ղրկվեցավ եզրափակիչ՝ արտեկ, այդ անցյալ տարի էր: միջազգային մրցույթին 2-րդ երգը պատրաստեցի, նոր ստեղծագործություն մը գրեցի: երգը հայերեն անվանեցի «արձակուրդ», բայց արտեկ մեկնելու համար որոշեցի թարգմանել երգը ռուսերեն լեզվով, և քանի որ բոլորիս ալ շատ հոգեհարազատ էր այս թեման, որոշեցինք այդ երգը հիթ դարձնել և ճանապարհին երգել կիթառով: Շատ կայտառ ուրախ երգ էր: այնտեղ միջազգային մակարդակի ռեժիսոր մը կար որ շատ խստապահանջ, բծախնդիր մասնագետ մըն էր, լսելով երգը ըսավ որ այն չի շահիր, քանի որ բեմը հսկայական ստադիոն մըն է գրեթե և գիտե ինչ երգ կարելի է հոն լսել: Հակառակ որ լսած և հավանություն տված էր նախապես, սակայն երգը փոխեց:
ինչպե՞ս կրցար այդքան կարճ ժամանակի ընթացքին նոր երգ մը սորվիլ և ներկայանալ հանդիսատեսներու առջև: Քանի մը երգ փոխելե հետո նոր երգ մը սորվեցա Քուին խումբի Ֆրետի ‚.aryunagyutoyun 14 =`ƒ
7-8/2011
9
յուրաՔանչյուր տարի Հինավուրց արմենոպոԼիՍը Կարթննա մեԿ օրվա Համար Սուրբ գրիգոր Լուսավորիչի տոնին, Կեռլայի հայ թաղականության բակը լեցուն է բազմությամբ: Հայ կեռլացիները կընդունին արտեալեն, Քարփաթներեն անդին, եվրոպայեն և օվկիանոսեն այն կողմ իրենց հայրենակիցները, հոգեկան հանդիպում մը ըլլալով նվիրված հայ ազգի սուրբ Քրիստոնյային, առաջին քրիստոնյա պետության հիմնադրին: Հուլիս 9-ին շաբաթ, հանդիպեցա կարմիր թիկնոցավոր ասպետներուն՝
10
7-8/2011
ժամանած ճիշդ Կեորկիենեն, որպեսզի մասնակցին աշխարհի մեջ ամենեն մեծ պարոքքո ոճով կառուցված հայ եկեղեցվո կամարներու տակ՝ ըստ հայ-կաթոլիկ ծեսի մատուցված պատարագին: Կեորկիենի հայ եկեղեցվո վերակացու Կյուլա պասով, ինձ պատմեց, որ ժամանակին կարմիր թիկնոցավոր ասպետներու միաբանությունը կազմված էր 21 տարեհկան չամուսնացած երիտասարդներե, ովքեր կկատարեին տարբեր պարտականություններ համայնքի օգտին (նմանա-
տիպ միաբանոլւթյուններ XVIII-XIX դարերը գոյություն ունեին և Կեռլայի մեջ, որոնցմե մեկը կկրեր ճիշդ Սուրբ գրիգոր Լուսավորիչին անունը): ներկայիս ասպետներու մեծամասնությունը ամուսնացած են և կյանքի աշնան հասած տարիք մը ունին, բայց չեն վարանիր կարմիր թիկնոցներ կրել նոր տարվան, զատիկին, Սուրբ Ծնունդին և իհարկե Սուրբ գրիգոր Լուսավորիչին օրը: մնացած ժամանակ թիկնոցները սրբությամբ կպահվին Կեորկիենի հայ-կաթոլիկ եկեղեցվո մեջ: եկեղեցվո երգչախումբի աղջիկները և կիները հայ տարազներ հագված, կարված ըստ մայր հայրենիքի նորաձևության՝ հեռավոր ու արևավառ Հայաստանի, որ իրենց նախնիները ձգած են XVIII դարուն՝ փախելով հեթանոս նվաճողներու աղետեն: անոնց պապերը և նախապապերը ըլլալով արտեալ հաստատված և կաթոլիկություն ընդունած հայերու սերունդները և պարոքքո ոճի քաղաքի հիմնադիրները, որ մեկ ու կես դար շարունակ եղավ հայկական մայրաքաղաք, կհագվեին ոսկե և արծաթե թելերով ասեղնագործված վայելչագեղ զգեստներ, պճնըված թանկարժեք մուշտակե թիկնոցներով: այն ժամանակները պարտադիր չէր հագվեիր հայկական ազգային տարազ, որպեսզի ինքնությունդ ցուցադրեիր, որովհետև ընտանիքի մեջ հայերեն կխոսվեր, գիմնազիայի մեջ (միջնակարգ դպրոց) կգրեին և կկարդային հայերեն, կերգվեին հայկական երգեր, կըսվեին հայկական պատմություններ, կապրեին հայկական սովորույթնեհրով և ավանդույթներով: երկու Համաշխարհային պատերազմները և համայնավարական կարգերը հիմքեն քանդեցին հայրապետական, ճարտար արհեստագործներու և հմուտ առևտրականնեհրու կյանքը: Համայնավար պետությունը բռնագրավեց ունեցվածքը, դպրոցները, որբանոցները և ծերատուները: Կեռլայի հայերը ցրվեցան աշխարհին մեջ բախտ փնտրելու, ետև ձգելով գեղեցիկ պարոքքո քաղաքը, որուն մեջտեղը վեր կխոյանա վեհաշուք եկեղեցին, որուն աշտարակը դեռ հեռուեն կնկատվի և ժամանակի ճամբորդ կեռլացիներուն լուր կու տար, որ տուն հասած են: նույնը կզգան և կեռլացի արմատ ունեցող ուխտագնացները, որ կվերա-
դառնան Սուրբ գրիգոր Լուսավորիչ հրաշագեղ եկեղեցվո մեջ լսելու պատարագը լեցուն թանկարժեք նկարներով և մարմարե մոխրագույն խորաններով՝ զարդարված վարդերով: անոնց կամարներուն տակ երգերը կանդրադարձվին ինչպես հսկա կատարյալ երաժշտական տուփի մը մեջ, որ կվեհացնե մարդոց հոգիները, կլեցնե աչքերը արտասուքով: Քլուժի Հունգարական օփերայի մեներգչուհի ժուլիա Կիրկոսա, կերգե վարպետությամբ և նվիրումով հոգևոր երգերը օրգի նվագակցությամբ, ուր կնվագե իր տղան: Հինավուրց ընտանիքի մը սերունդ ըլլալով, ծագումով լեգենդար հայկական մայրաքաղաք անիեն, մանկությունը անցուցած է արմենոպոլսի (Հայաքաղաք) մեջ և կվերադառնա տուն սիրով և կարոտով: եվ այժմ, պատարագեն մեկ ժամ առաջ, կմտնե թաղականության բակը խմորեղեններով լի մատուցարանով՝ ուխտագնացությանը մասնակից երեխաներու համար: աստվածային արարողութենե հետո հավատացյալներու բազմությունը կրկին կուղղվի հայ կաթոլիկ թաղականության տուն, ուր կհյուրասիրին տանտերերու կողմե պատրաստված բարիքները: իր պատվավոր տեղը ունի հայկական անվանի «ականջապուրը» թթվեցված «հուռութ»-ով, որուն գաղտնիքը խստորեն պահած են հայուհիները սերունդեսերունդ: որքան ալ լավ բացատրեն և որքան ալ ջանաս գողնալ բաղադրատոմսը, բան մը կվրիպե և ուրիշ տեղ եփված ապուրը երբեք չի ունենար նույն համը, ինչ որ կհամտեսվի թաղականության
նկուղի զով կամարներու տակ, երկայն սեղաններու վրա՝ մատուցված աղջիկներու և տիկիններու կողմե: այս տարի Կեռլացի հայ տանտիկինները շաբաթ մը առաջ պատրաստած էին 15.000 «ականջներ» խմորագնդիկներե և միսով միջուկե ու պահած էին սառցարանի մեջ: 300 ուխտագնացներե յուրաքանչյուրը տեղ ուներ սեղանի շուրջ, մատուցվեցավ թունդ խմիչք երեք տեսակի ուտելիքներու հետ՝ ուղեկցված տանտերերու ժպիտով և ջերմ խոսքերով: Կեռլայի Հայոց միության նախագահ իոան Էսթեկարը անկեղծությամբ կըսե. «այս ուխտագնացությանը մենք կպատրաստվինք, ինչպես հարսնիքի, ամեն ինչ կընենք համայնքի անդամներս, մեր տիկինները, որդիներն ու դուստրերը»:
այսօր քիչ հայեր կապրին Կեռլայի մեջ: ցավոք, շատ քիչերը ժամանակի կեռլացիներեն, հակառակ որ օրական կանցնին վեհաշուք տաճարի առջևեն պարոքքո ոճի տուներեն, որ որմնախորշերու մեջ կկրեն արձանները, իսկ ճակատային մասը հայկական զիկնանշանը կամ կկտրեն կանցնին հազվագյուտ գեղեցկություն ունեցող հանրային պարտեզի մեջեն: ոչ ալ ներկայիս կենցաղային սպասարկման պաշտոնյաները (տակավին ասկե մեկ ու կես դար առաջ տեղական խորհուրդի տնտեսվարներեն արդյունավետ աշխատելու սորվելիք շատ բ ան ունեին) չեն փորձեր արժեվորել հայ մայրաքաղաքի եզակի ժառանգությունը եվրոպական նախագիծի մը մեջ (ըստ Սիգիշոարայի կամ արմուտքեն հանքագործական քաղաք ռիմեթիայի օրինակի): Կխորհիմ, որ այսպիսի նախագիծի մը կաջակցեր և ռՀմ նախագահ, ծերակուտական վարուժան ոսկանյանը, որ ամեն տարի ներկա է Սբ. գրիգոր Լուսավորիչի տոնին, հայ մայրաքաղաքին մեջ, որուն փառավոր անցյալը կճանչնա և կգնահատե գովասանքի խոսքերով:
անտրեա Կիցը 7-8/2011
11
Էրմոնե զապել մարթայան.
«իմ աշխատանքներուս կատարման համար գործածած եմ ապակյա տակդիր՝ համակցելով ապակիի վրա սրբապատկերներու թեքնիքը, հայկական մանրանկարչության գունային և իրական կոմպոզիցիայի հետ:»
— Սիրելի Էրմոնե առաջին հերթին կխնդրեմ ներկայանաս մեր ընթերցողներուն, ե՞րբ հայտնաբերեցիր նկարելու հաճույքը. հատկապես ե՞րբ սկսեցար նկարել սրբապատկերներ: — ցեղասպանության հետևանքով ռումանիա փախած հայ ընտանիքի մը հետնորդ եմ և ծնած եմ միերքուրյաչուք 1973 փետրվար 27-ին: չորս տարեկան հասակիս ծնողներուս հետ փոխադրված ենք Կեռլա՝ հորս ծննդավայրը: այստեղ, հետևեցի ընդհանուր դպրոցի և լիցեի դաընթացքներուն, իսկ 1998-ին ավարտեցի Քլուժ-նափոքայի պապես-պոլյայ համալսարանի տնտեսական գիտություններու ֆաքուլթետը: ներկայիս կապրիմ պուտափեշթ և կաշխատիմ ինչպես Հայ մշակութային
12
7-8/2011
Կեդրոնի, այնպես ալ Հունգարիո Հայ միության շրջանակի մեջ: արվեստի համար զբաղումը, կարելի է ընտանեկան ավանդույթ մըն է (մեծ հայրս ըլլալով գորգագործ վարպետ) որ դեռևս դպրոցական շրջանին ի հայտ եկավ, քաջալերված ըլլալով այն ատենվա նկարչության ուսուցչիս կողմե, սկսա աշխատիլ ջրաներկով և թեմպերայով: ապրելով հոգևոր հարուստ միջավայրի մեջ, քաջալերված ըլլալով սրբանկարիչ արվեստագետ բարեկամներու կողմե և որպես դիտակտիկ նյութ ունենալով նիքուլա դպրոցի հիասքանչ սրբապատկերները, սկսա աստիճանաբար որքան կարելի է ավելի շատ տարվիլ ապակիի վրա սրբապատկերներ կատարելու թեքնիքով: այսպիսով, լիցեի տարիներու շրջանը կներկայացնեն իմ առաջին քայլերս ապակիի
վրա սրբապատկերներ նկարելու գործունեությանս մեջ: իբրև սիրող նկարիչ, ընդունեցի թե՛ քննադատություններ և թե՛ գովեստներ արվեստագետ գործընկերներուս կողմէ, բայց որն ինձ ուղեկցեց երկընտրանքի մը մեջ, որովհետև ոմանք խորհուրդ կուտային ավելի պարզեցնել ոճը, մյուսները այն ավելի ճոխացնել: Փաստորեն ես ալ կփափագեի ուրիշ բան մը, իսկ լուծումը եկավ իմ մեկ լավ բարեկամի մը՝ միրչա թիվատարին կողմե, որ ինձ առաջարկեց ուշադրությունս ուղղել դեպի հայկական մանրանըկարչության գիրքը: նկատի ունենալով, որ իմ ստեղծագործություններուս կատարման համար գործածած եմ ապակյա տակդիր, դարձա ճամբաներ բացող մը՝ համակցելով ապակիի վրա սրբապատկերներու թեքնիքը հայկական մանրանկարչության գունային և իրական կոմպոզիցիայի հետ:
— ունի՞ս հայ նկարիչ մը (մանրանկարիչներեն), որուն կգնահատես մասնավոր ձևով: — ավելի քան հազար հինգ հարյուր մանրանկարչության դպրոցներեն հազարամյակներու ընթացքին որ գործած են, զգացի, որ իմ հոգվույս ամենեն մոտը թորոս տարոնացիի աշխատանքներն են, ասոնք նկատի առնված ըլլալով որպես ամենեն արժեքավոր ներմուծումը հայ միջնադարի արվեստի ժառանգության մեջ: — ո՞ւր ցուցադրված են քու աշխատանքներդ և ի՞նչ ծրագրեր ունիս մոտակա շրջանի համար (իհարկե կիրառական արվեստի բնագավառին մէջ):
— մեկ ու կես տասնամյակեն ավել գործունեությանս ընթացքին, բազում ընդհանուր ցուցահանդեսներու մաս կազմեցի ինչպես երկրի այնպես ալ արտասահմանի մեջ, անոնց մեջ հիշատակեմ Քլուժ-նափոքայի պասթիոն պատկերասրահի ձմեռային Սրահի մեջ, Կեռլայի պատմության թանգարանի, Կեռլայի մշակույթի տան, ռումեն մշակութային Կեդրոնի (պուտափեշթ), Հայ մշակույթի Կեդրոնի (պուտափեշթ) մեջ, ինչպէս նաև անձնական ցուցահանդեսներ ույփեսթ պատկերասրահի (պուտափեշթ), տորոգի մշակութային տան (Հունգարիա), Սեկեթի փոքրամասնություններու տան (Հունգարիա), պապի մշակութային տան (Հունգարիա), տումպրըվենի Հայ թանգարանի մեջ: նմանապես, իմ գործերս կարելի է գտնել ինչպէս երկրի այնպես ալ արտասահմանի (զվիցերիա, գերմանիա, իտալիա, ուքրաինա, Ֆրանսա, Հունգարիա, ամն) մասնավոր հավաքածոներու մեջ: ամենեն մոտ, անմիջապես հիմա ընելիք ծրագրերես, նկատի ունիմ պուտափեշթի հայ համայնքի երեխաներու համար ապակիի վրա նկարչության դասընթացներու սկսիլը՝ Հայ մշակութային Կեդրոնի օժանդակությամբ, ուրիշ ցուցահանդեսներ մասնավոր և միասնական, այլ աշխատանքներու իրագործում, ուրիշ քան սրբապատկերները՝ մանրանըկարչական գիրքերուն հատուկ զարդանախշերու մոթիվներով: Har]azryuo]; vare]
մ. Ս. գազազյան
7-8/2011
13
մալայի հյուրընկալ անկյունը: այո, այստեղեն երևան մեկնելե անմիջապես հետո որպես հյուր, որպես անցյալ տարվա հաղթող պիտի մեկնիմ Լատվիա՝ յուրմալա, իսկ օգոստոս 15-ին որպես մանկական «նոր ալիք»-ի հյուր պիտի մեկնիմ արտեկ, կարելի է, այնտեղ նոր առաջարկներ ըլլան ինչպես եղավ մանկական «նոր ալիք»-ը: այս տարի մտադիր եմ մասնակցիլ մանկական եվրոտեսիլին, որը պիտի կայանա Հայաստանի մեջ:
‚.aryunagyutoyun 9 =`enƒ
մերքուրիի գրած երգերեն, ‘We Will Rock You’ երգը կատարեցի առաջին օրը, հետո երգեցի նաև մայքլ Ջեկսոնի երգը և ժյուրիի բոլոր անդամները միանշանակ ամենեն բարձր՝ 11 միավոր տվին: Սակայն մրցույթի 2-րդ օրը, ղեկավարը նոր մշակումներ ըրավ, այդ նույն երգին մեջ հայկական որոշ գիծեր փորձեց մտցնել, բայց խստապահանջ ռեժիսորը այս ալ արգելեց երգել, ան գիտեր արդեն որ երգը չի շահիր և միշտ երգողի, կատարողի օգտին՝ ի շահ մասնակիցներու կդատեր: Բեմ ելած էի արդեն, բայց չէի գիտեր հայկականացված ֆոնոգրամը պիտի հնչե թե օրիգինալը: ինչևէ, կարևորը որ հաղթեցի: այդ ինձ համար մեծ հաղթանակ մըն էր:
երաժշտության ո՞ր ոճն է, ուղղությունն է հոգեհարազատ քեզ և երգիչներեն որո՞ւն կուզեիր նմանվիլ: ես ընդհանրապես փոփ-ռոք ոճը կնախընտրեմ թե՛ գործիքավորումը և թե՛ կատարումը: այն ինձ ավելի հոգեհարազատ է: ռոքը ունի տարբեր ուղղություններ, ես կուզեմ ստեղծել իմ սեփական ոճը, իմ ուղղությունը:
ռազմիկ, ի՞նչով կզբաղվիս դուն հիմա երաժշտութենեն զատ, լսեցի որ հեռուստահաղորդումներու կմասնակցիս: – այս տարի ես ճանչցվեցա և
14
7-8/2011
ATV հեռուստաընկերության «տանը մենակ» հեռուստանախագիծի մեջ ընդգրկվելով, որպես հաղորդավար: Հաղորդման ընթացքին հյուրեր կունենանք, հարցազրույցներ կվարենք: մանկական հաղորդաշար մըն է, որ ունի տարբեր էջեր՝ բժշկական, կենդանիներու, ճիշտ վարվելաձևի և իհարկե երաժշտական, որը ինձ շատ կոգևորե:
մոտ ապագայի ի՞նչ պլաններ ունիս: ես միշտ կստեղծագործեմ, նոր երգեր կգրեմ, կփափագիմ տեսահոլովակ մը նկարահանել, ձայնասկավառակ թողարկել, բավականին գրած երգեր ունիմ: Շատ կուզեմ ավելի լավ կիթառ նվագել սորվիլ:
ռազմիկ գիտեմ նաև, որ այստեղեն անմիջապես հետո պիտի մեկնիս յուրմալա, հուսով ենք կրկին նոր առաջարկներ կունենաս այնտեղ և կվայելես յուր-
մեր զրույցի ավարտին կուզեի ընթերցողներուն տեղեկացնել, որ դուն ընդունված ես երևանի չայքովսկիի անվան երաժշտական ուսումնարանի ջութակի բաժինը և ձայնային հիանալի տվյալներու հետ մեկտեղ սիրով և հմտությամբ նաև ջութակ կնվագես և առանձնակի ձիրքեր և սեր ունիս այս գործիքի հանդեպ: եվ ինչպես ըսավ նաև մայրիկդ, հաջորդ տարի մայիս ամսին պուքրեշի մեջ պիտի կայանա ճազ-ռոք միջազգային մրցույթ և քանի որ արդեն ստացած եք հայտարարությունը կխորհիք մասնակցիլ այդ միջազգային մրցույթին, որը կընդգրկե և դասական երաժշտություն, ուրեմն կրնաս մասնակցիլ թե ջութակով և թե քու խումբովդ, եթե միայն երկու մրցույթներն ալ նույն օրը տեղի չունենան: Սիրելի ռազմիկ, մեզ կմնա քեզ մաղթել մեծ հաջողություններ և արդեն այսօրվընե քու կյանքիդ ուղին դարձած երաժշտության մեջ փայլուն հաղթանակներ և երազանքներիդ իրականացում: Հույսով ենք, որ 2012-ի մայիսին կրկին պիտի հանդիպինք պուքրեշի մեջ: Հարցազրույցը վարեց՝ մատԼեն տեր-ՂուԿաՍյան
- AUG
2011
IUL
pUbLIcA ÞIe bILInGvà A UnIUnII ArmenILor dIn românIA
Peste o mie de credincioşi, printre care numeroşi armeni din România şi din diaspora, au participat, duminică, la Mănăstirea Hagigadar, din Suceava, la Sfânta Liturghie prilejuită de Adormirea Maicii Domnului, oficiată de arhimandrit Datev Hagopian, arhiepiscopul Bisericii Armene din România.
Senatorul Varujan Vosganian, preşedintele Uniunii Armenilor din România, prezent şi anul acesta la Gherla, de Sărbătoarea Sf. Grigore Iluminatorul.
Între 23 şi 31 iulie Bucureştiul a fost gazda Campionatului Mondial de Lupte pentru Juniori desfăşurat la Sala Polivalentă. Avînd tradiţie în Armenia, luptele (ca şi halterele, şahul ori boxul) practicate de valoroşii sportivi armeni au adus nenumărate medalii ţării. Renumiţi la nivel mondial pentru combativitatea şi tenacitatea lor, luptătorii armeni sosiţila Bucureştipentru a participa la această ediţie a Campionatului Mondial pentru Juniori, nu şi-au dezminţit renumele. Încleştările dure, meciurile frumoase la care au participat aproximativ 600 de luptători, dominate de fair-play au adus armenilor 3 victorii şi medalii. Astfel, la categoria 50 kg Rudik Mkrtchyan a obţinut medalia
de bronz. Campioni en-titre au fost la categoria 66 kg– Narek Khachatryan şi Rafik Manukyan (la categoria 74 kg), care au cucerit medalia de aur, învingându-i în finală pe iranianul Abdouli şi respectiv pe gruzinul Datunashvili, urcînd pe cea mai înaltă treaptă a podiumului. Felicitări sportivilor armeni pentru frumosul lor palmares şi pentru efortul depus la răspîndirea prestigiului Armeniei în lume! 7-8/2011
15
16
7-8/2011
7-8/2011
17
18
7-8/2011
7-8/2011
19
A doua Adunare Mondială a Armenian Church Youth Organization
autobuze intitulate Speranţă, Iubire şi Credinţă am plecat spre Tsakhadzor. Dintre participanţi cca 50 de tineri erau din Armenia iar o sută din Diaspora. Aici au avut loc conferinţe, discuţii, Marele cîştig al conferinţei a fost săi unească pe tinerii creştini şi să-i readucă în biserică. Tinerii din România trebuie la rîndul lor să realizeze o organizaţie proprie. De altfel Tabăra de vară dela Zamca, din luna august, va fi un moment prielnic pentru a crea o organizaţie a tinerilor. Narine şi Hrant au prezentat în cadrul conferinţei istoria bisericii şi comunităţii armene din România şi au propus ca toate documentele conferinţei să fie traduse şi în engleză şi regulamentul să fie preluat de fiecare organizaţie din Diaspora. De asemenea tinerii noştri au propus crearea, în cadrul organizaţiei, a unei secţii care să se ocupe cu găsirea tinerilor din comunităţile, să spunem, pierdute, comunităţi puţin cunoscute. Concluzia este că Biserica noastră, credinţa, trebuie să fie un liant între tineri. Între 7 şi 11 iulie, cu binecuvîntarea Sanctităţii Sale Karekin al II-lea, Catolicos al Tuturor Armenilor, a avut loc a doua Adunare a organizaţiei tineretului creştin ACYO (Armenian Church Youth Organization) în localitatea Tsakhadzor, Armenia. La reuniunea au participat aproximativ 150 de delegaţi ai tinerilor din peste 30 de ţări care au discutat direcţiile şi obiectivele organizaţiei. A avut loc şi o reuniune oficială a consiliului de conducere. Din partea comunităţii armene din România a participat Narine Bogdan Căuş şi Hrant Jaghinyan. Dintr-o scurtă discuţie avută cu cei doi, după ce au revenit de la reuniune, am aflat că în ziua de 7 tinerii participanţi la reuniunea s-au reunitla Catedrala Surp Lusavorici din Erevan unde au participat la slujbă după care cu trei
20
7-8/2011
Participanţiila Conferinţă au asistat şi la o slujbă la Sfîntul Scaun de la Ecimiadzin unde a fost pomenit Patriarhul Catolicos Vasken I.
manga-badanegan մայր այծեամը
խիտ կանաչով պատած լերան լանջով առաջ կþերթայի: Հասնելով ժայռին գագաթը վար նայեցայ: վարը խոտին մէջ նստած կþորոճային վեց-եօթ այծեամ: անոնք այնքան հանգիստ էին, որ չէի ուզեր կրակել: Բայց ամբողջ օրը կը շրջեի լեռները, կը հոգնեի ու սխալ գործած կþըլլայի, եթէ այդքան յաջող որսը ձեռքէս բաց ձգեի: Կրակեցի խմբէն հեռու նստած մեծ այծեամին վրայ: Կրակոցէն սարսափած այծեամները վեր թռան ու փախան: իսկ այն այծեամը, որուն վրայ կրակած էի փոխանակ իր ընկերներու ետեւէն վազելու, իջաւ ու կանգ առաւ ժայռին ստորոտը: անոր աչքերը սարսափով լի էին, բայց կանգնած հրացանին դիմաց կը փնտռեր մէկուն... երբ նշան բռնեցի կուրծքին, այն մէկը որուն կը փնտռեր, դուրս թռաւ քարերու արանքէն հասաւ այծեամին եւ մտաւ անոր վիզին տակ: ուլիկն էր: երբ մայր ու իր փոքրիկը կը սլանային փախած հոտի ետեւէն, ես հրացանս ճոճելով ճանապարհ կը դնեի անոնց: ուրախ էի, որ այն սիրունիկ ուլիկին չորբացուցի:
ով ինչպէս կը խնամէ իր ձագերը ոզնին
ոզնին շատ հոգատար մայր է: ան իր ձագերու համար բոյն կը շինէ խոտէ եւ չոր տերեւներէ: Քանի ձագերը
փախի: Կը պատահի, որ ալ չի գար ձագերուն քով: Բայց ատկէ վնաս չկայ, ձագերը իրենց համար կերակուր կը ճարեն:
պզտիկ են, մայրիկը անոնց իր կաթովը կը կերակրէ: իսկ երբ կը մեծնան, անոնց հետ որսի կþերթայ, կը որսայ բզեզներ, որդեր, գորտեր: Ձագերը, մօրը նայելով, իրենք ալ կը սկսին որսալ:
աղուէսը
մայր նապաստակները այսպիսի սովորութիւն ունին, ինչ ձագերու մօտէն ալ անցնին՝ իրենց, թէ ուրիշներու, կը կերակրեն անոնց:
մեղու
պզզան, պզզան, պզպզան Փոքրիկ մեղու տզտզան, դաշտ ու հովիտ կը շրջես Բարձր սարեր կը թռչես ու ոտքերով թաւամազ մեղր առած տուն կու գաս: աղուէսը խոր անտառին մէջ խորունկ փոս մը կը փորէ, քանի մը անցքերով: աղուէսիկները կը ծնուին կոյր, ինչպէս շնիկները: աղուէսը կը պառկի մէկ կողմի վրայ, ձագերը կը մօտենան եւ կը սկսին կաթ ծծել: Կը կշտանան ու կը քնանան: իսկ երբ կը քնանան, մայրը կþերթայ որսի: երբ ձագերը կը մեծնան, մայրիկը անոնց համար կենդանի որս կը բերէ: Կը բերէ մուկ, բայց կը ձգէ ու կը նայի, թէ ինչպէս իր ձագուկները որս ընել կը սորվին:
նապաստակը մայր նապաստակը իր ձագերուն խնամելու մասին այնքան ալ չի մտածեր: Ձագերը կը ծնուին որեւէ թուփի տակ: անոնք ժիր կþըլլան, փափլիկ, աչքերը բաց: մայրը կը կերակրէ անոնց ու կը
7-8/2011
21
անիաԿան ՓայԼի մՇտաՇոՂ մի ՃաՃանչը վարդան դեվրիԿյան
Lyusangarner;* Wayul Agypoani (Fotografii de Paul Agopian)
«ռումինահայության անին` Սուչավայի հայ գաղութը» - այսպես է խորագրել Սուչավային նվիրված իր ուսումնասիրությունը հայագետ Սուրեն Քոլանջյանը: ռումինահայ նշանավոր պատմաբան Հակոբ Սիրունու պատկերավոր բնորոշմամբ էլ անիականությունը եւ անեցիները տարածվելով արեւելյան եվրոպայով, Լեհաստանից եւ ուկրաինայից մոլդավիա ու ռումինիա մուտք գործեցին Սուչավայով: 14-րդ դարի երկրորդ կեսին Լվովը թեմական կենտրոնն էր արեւելյան եվրոպայի մի շարք երկրների համայնքներ ընդգրկող մի մեծ թեմի, որի
կազմում 1388թ. հիշվում է նաեւ Սուչավան Սեչով անվամբ` թեոդորոս Բ Կիլիկեցի կաթողիկոսի մի կոնդակում: 1401թ. երբ հիմնվում է ռումինահայոց թեմը, Սուչավան է դառնում նորահաստատ թեմի կենտրոնը: Սուչավան ողջ եվրոպայում միակ քաղաքն է, որ ունեցել է երեք հայկական եկեղեցիներ եւ երկու վանքեր: Սուչավայի հայ համայնքի այս բացառիկությունը պայմանավորված է եղել նաեւ առեւտրային ճանապարհներին Սուչավայի գտնված դիրքով: այստեղով էին անցնում մերձվոլգյան շրջաններից դանուբի ընթացքով շարժվող հայ վաճառականների քարավանները, որոնք
պատմության մեջ հայտնի են Կարելե արմենեշտա` հայկական կառքեր կամ սայլեր անվանմամբ: մեծանուն հայագետ, մատենադարանի բարեհիշատակ տնօրեն Լեւոն խաչիկյանի «Հայերը հին մոսկվայում եւ մոսկվա տանող ճանապարհների վրա» մեծարժեք ուսումնասիրությունը տեսական վերլուծությունից կենդանի մի իրականություն է դառնում, երբ անցնում ես Բուխարեստից մինչեւ մոլդավիայի սահմանը ձգվող բնակավայրերով, տեսնելով այդ քաղաքների հայկական հիշատակները:
զամկայի վանքը
Շրջապատված լինելով ընդարձակ մարգագետիններով, Սուչավան նաեւ անասնապահական խոշոր կենտրոն է եղել եւ հայերը մինչեւ վիեննա վաճառելու են տարել մեծ թվով ընտանի կենդանիներ, ինչպես նաեւ զբաղվել կաշվի մշակմամբ: զամկա` Սուրբ օգսենտի Հայոց վանքը - այս վանքը Սուչավայի հնագույն հայկական հիշատակն է: Կաթողիկոսական կոնդակներում այստեղ 1415 եւ 1445 թվականներին որպես առաջնորդ հիշվում է ավետիք եպիսկոպոսը: 1551թ. Շտեֆան ռադեչ իշխանիՙ հայերի դեմ ծավալած հալածանքների ժամանակ քանդվել է նաեւ այս վանքը, որն այնուհետեւ հաջորդ տասնամյակներին նորոգել է ամիրա անունով մի հայ: զամկան նշանավոր է ոչ միայն իր հնությամբ, այլեւ որպես վանական համալիր ամենամեծն է ռումինահայության եկեղեցական համալիրների շարքում: ռումինացի նշանավոր ճարտարապետպատմաբան Լ.Շիմանսկին զամկայի մասին գրում է. «զամկան, անկասկած, հանդիսանում է Սուչավայի հայերի կառուցած ամենակարեւոր հոգեւոր հու-
24
7-8/2011
շարձանը` գերազանցելով մնացյալ բոլորին, ինչպես իր մեծությամբ, այնպես էլ իր արվեստով: գտնվելով Սուչավայի արեւմտյան ծայրամասի` արենի կոչված բարձրավանդակում, նա ստացավ լեհական զամեք կամ հոգնակի` զամքի անունը, որ լեհերեն նշանակում է բերդ, ամրություն կամ ամրոց»: 1663թ. գրված մի ձեռագրի հիշատակարանում զամկան անվանվում է «բարձրահայաց հռչակավոր տաճար»: զամկան այսօր եւս քաղաքի վրա ունի նույն իշխող դիրքը եւ մինչեւ վանք մտնելը ամրացված մի ամրոց մտնելու զգացողությունն ես ունենում, որին վանքի
դարպասից ներս մտնելուն գումարվում է նաեւ հոգեւոր խորունկ մի զգացում եւ կարծես դարերը ետ են գնում: այս զգացողությանը նպաստում է նաեւ դեպ զամկա տանող ճանապարհը, որը Սուչավայի եզրով անցնում է իրապես զմրուխտյա մարգագետինների միջով բացված մի հին ճանապարհով, որով ժամանակին անցել են հայկական անվանված քարավանները եւ միջնադարից եկող մետաղե-փայտյա ճռինչով է բացվում վանքի դուռը եւ քեզ տանում մի այլ աշխարհ: մտքիս մեջ սկսում են հնչել Ստեփանոս Լեհացու նշանավոր «ուղեգրության» 1608թ. գրված հե-
տեւյալ տողերը. «Սուրբ օգսենտն է վանք գեղեցկադիր քաղաքի հարավային ծայրում, որի մոտով անցնում է գետակը: ունի ընդարձակ պարսպապատ բակ, որի կենտրոնում կառուցված է քարաշեն եկեղեցին, որի մոտ է եւ մի մեծ ջրհոր»: Սկզբնապես զամկայում է եղել ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդանիստ կենտրոնը: ներքին երկյուղածությամբ մտնում ենք 15-րդ դարի այս շինությունը: վանքի բերդապարսպի մուտք աշտարակի բացվող կամարի մի կողմում առաջնորդարանի սենյակ-կացարանն է, իսկ մյուս կողմում գտնվող մուտքից ոլորաձեւ աստիճանները տանում են վերեւ, ուր իրար կից երկու սենյակներից մեկը Ս.աստվածածնին նվիրված
մատուռ-խորանն է, իսկ մյուսը` զինվորական դիտանոց աշտարակ, ինչպես որ անիի պարիսպների բուրգերում էին իրար կողք զինվորական դիտակետերը եւ մատուռ-խորանը: վեր տանող քարե աստիճանները հարյուրամյակների ընթացքում գոգաձեւ փոս են ընկել թե՛ ուխտավորների ջերմեռանդ եւ թե՛ զինվորների հատու քայլերից: վանքի պարիսպների արեւելյան անկյունային մասում դեռ նշմարվում են միաբանական կացարանների ավերակները, որոնք բարեբախտաբար խնամքով պահպանվում են: անհրաժեշտ է նշել, որ զամկան եւս նախորդ տասնամյակներին նորոգվել է ռումինական իշխանությունների կողմից, այնպես, որ
հստակորեն երեւում է, թե պարսպի շարվածքի որ մասն է պատմականը եւ որ մասը` նորոգությամբ ավելացվածը: միանգամայն սարքին վիճակում է եւ վանքի պատմական ջրհորը, որը քսան մետր խորություն ունի: ուղղափառ, այդ թվում եւ ռումին եկեղեցական ավանդույթում բավականին մեծ տեղ է հատկացվում ջրօրհնեքին եւ ջրի օրհնության արարողություններին, որի համար վանքերի ջրհորները ինչ որ տեղ նաեւ պաշտամունքային նշանակություն ունեին, որի արտահայատությունն են այդ ջրհորների վրա կառուցված զանգակատուն հիշեցնող աշտարակները, որոնց զանգը ասես լինի վար իջնող դույլը: որպես պատմական հին եւ Սուչավայի հռչակված ջրհորը, զամկայի ջրհորը այժմ պատված է մետաղյա ցանկապատով ու ջրհորի մետաղական բարդ մեխանիզմը չի աշխատեցվում: վանքի պահակը սիրով բացեց այս ցանկապատի դուռը, եւ ներս նայելովՙ ջրի վճիտ արծաթագույն ծփանքն ես տեսնում ջրհորի խորունկ հայելիում: այս ջրհորից ջուր չխմելուն որպես ի մխիթարություն, վանքի պահակը մի բաժակ ջուր տվեց հոսող կից աղբյուրից, որի զրնգուն եւ սառնորակ համը վերստին հիշեցրեց այս ջրհորի մասին նախորդ դարերից եկած գրավոր վկայությունները: պատմությունը հոգեւոր մնայուն մի ակնթարթի է վերածվում, երբ մտնում ես եկեղեցուց ներս: այս վանքը դրսից որքան ռումինական եւ ուղղափառ ավանդույթով է, ներսից այնքան հայկական է եւ համահունչ հայ եկեղեցաշինական ավանդներին: Սա բնորոշ մի օրինաչափություն է ռումինիայի հայկական բոլոր եկեղեցիների համար: պայմանավորված միջնադարյան դավանաբանական վեճերով, ինչպես նաեւ ռումինական միջավայրում ընկալելի լինելու համար, այստեղի հայկական միջնադարյան եկեղեցական համալիրները դրսից լիովին կառուցված լինելով ռումինական ոճով, ներսից արդեն ամբողջապես հայկական են թե՛ ներքին հարդարանքով եւ թե՛ ճարտարապետական հորինվածքով, սկսած
è 7-8/2011
25
խորանի բարձրությունից եւ բեմի արեւադրությունից: ասվածը վերաբերվում է նաեւ եկեղեցիների անվանակոչությանը: ռումինիայի հայկական եկեղեցիների մեծագույն մասը կրում է տիրամոր անունը, իսկ մյուսները նվիրված են այն սրբերին ու ընդհանուր քրիստոնեական հասկացություններին, որոնք առավել տարածված են ուղղափառ աշխարհում: Համանման ձեւով արդեն այս եկեղեցիների ներսում առանձին մատուռներ ու խորաններ են նվիրված մեր ազգայինեկեղեցական սրբերին եւ հատկապես Ս.գրիգոր Լուսավորչին: նույն ձեւով զամկայի Ս.օգսենտ անվանվող հայոց վանքի գլխավոր աշտարակի, որը հսկում է ողջ Սուչավայի վրա, որ միջնադարում եղել է քաղաքի համար առաջին դիտակետը, ներսում մի մատուռ ունի նվիրված Լուսավորչին: ասվածը վերաբերվում է եւ եկեղեցական որմնանկարչությանը: թեմատիկ շարքերը դարձյալ ներկայացվում են ըստ ուղղափառ ավանդույթի, սակայն, ոճական առումով շարունակությունն են հայ մանրանկարչական ավանդույթի, ինչը լավագույնս երեւում է զամկայի ներսի որմնանկարների թեմատիկ շարքում,
26
7-8/2011
որն ընդգրկում է ողջ տերունական պատկերաշարը: այս որմնանկարների կատարման տեխնիկան ռումինացի մասնագետները բնորոշ են համարում 15-17-րդ դարերի ռումինական արվեստին, որն ունեցել է կավճյա սվաղ, որի վրա գույները միաժամանակ թե՛ խամրած են թվում եւ թե՛ ներքին մի վառ պայծառություն ունեն: որմնանկարների այս շարքից ցավոք առանձին բեկորներ են պահպանվել, որոնք սակայն հիացնում են վառ արտահայտչականությամբ: Հաճկատար` եվրոպայի հայու-
թյան մուրազատու Սուրբ Կարապետը Սուրբ Հաճկատար մայր ողորմած ողորմության դուռն մեզ բաց, առողջություն տուր հիվանդաց եվ օգնություն ուխտավորաց: (Հաճկատարի ուխտավորական երգերից) Հաճկատարին ավանդաբար տըրված այս բնորոշումը կարող է չափազանցություն թվալ, սակայն կարող ենք ասել ավելին, որ նա խնդրակատար սըրբավայրն է ոչ միայն ռումինահայերի,
այլեւ ռումինացիների եւ տարվա մեջ մի քանի տոների բազմահազար ռումինացիներ այստեղ ուխտի են գալիս ոչ միայն Սուչավայի շրջակա բնակավայրերից, այլեւ երկրի տարբեր կողմերից: այս վանքի հռչակը խտացված է հենց նրա Հաճկատար անվանման մեջ, որը նշանակում է «հաճոյից կատարող», այսինքն ուխտավորների խնդրանքները կատարող, որի համար հայ մատենա գրությունում անվանվել է նաեւ խնդրակատար: այս անվանման հնագույն արտահայտություններից մեկը գտնում ենք հայ մատենագրության եւ ձեռագրային շքեղ կենտրոններից մեկին` Կիլիկյան Հայաստանի արքակաղնի վանքին տրված Հաճկատար բնորոշումում: ինչպես նշում է Ղեւոնդ ալիշանը, Հաճկատար կամ խնդրակատար էին անվանվում Ս.աստվածածնի անունը կրող ուխտավայրերը, որովհետեւ տիրամայրը լինելով եկեղեցու գլխավոր բարեխոսը իր միածին որդու առջեւ, ուխտավորները իրենց խնդրանքներով ապավինում էին տիրամորը, որ ամենասրբուհի Կույսը բարեխոսի եւ իրենց խնդրանքը կատարվի: Հաճկատարը անվանվել է նաեւ խաչկատար, քանի որ աղոթքներում խնդրանքի կատարմամբ ուխտավորները դիմել են նաեւ Ս. խաչի զորությանը, ասելով. «օգնեա Սուրբ խաչ» (օգնիր Սուրբ խաչ): պատահական չէ, որ Կիլիկիայի արքակաղնի վանքը Հաճկատարից բացի անվանվել է նաեւ «խճկտոր», որը ժողովրդային ձեւն է խաչկատար բառի: Հաճկատարի կառուցման մասին պատմվում է հետեւյալ ավանդությունը երկու տարբերակներով: Համաձայն այս ավանդության առաջին տարբերակի, տոնավագ անունով մի հայ վաճառական` ռումինական տառադարձությամբ դըրգան դոնովակի, ով եզների իր նախիրը տանում է վիեննա վաճառելու, մի գիշեր քնում է այն բլրի վրա, ուր հիմա Հաճկատարի վանքն էր եւ գիշերը երազում տեսնում է հրեշտակներին եւ լսում նրանց օրհներգությունը, որից արթնանալով` հոգեւոր զմայլման մեջ ուխտում է, որ գործերը եթե հաջող ընթանան, վիեննայից ետ վերադառնալիս այստեղ մի վանք կկառուցի: այնուհետեւ ասվում է, որ վիեննայում նա
անսովոր հաջող մի գործարք է կատարում եւ վերադառնալով այստեղ, կառուցում է այս վանքը, որով Հաճկատարը ինքը կատարված ուխտի ծնունդն է, որով էլ կատարում է ուխտավորների խնդրանքները: ինչպես ուխտավորական երգում է ասվում. Սուրբ Հաճկատար աստվածածին Սուրբ անունդ է մեզ անգին, զի որք ուխտ գան առ դրան քոյին առնեն քեզնից խնդրելին: այս ավանդության երկրորդ տարբերակով ասվում է, որ Հաճկատար հասնելու ճանապարհին դաշտային արահետի այն կետում, որտեղից սկսում է երեւալ բլրի վրա գտնվող Հաճկատարի խաչը, եզնավաճառ եղող տոնավագ անվանումը կրող երկու եղբայրները` աստվածատուր (Բոգդան) եւ տրական գիշերում են այստեղ եւ գիշերը երկուսն էլ երազում տեսնում են, որ իրենց գործերը հաջող են ընթացել եւ իրենք մի եկեղեցի են կառուցել: արթնանալով նրանք բարձրանում են բլուրը եւ տեսնում են, որ եկեղեցու հիմքերը գցված են եւ նրանք նույն տարում կառուցում են այս վանքը: այն տեղը, ուր ավանդությամբ ցույց է տրվում, թե եղբայրները տեսել են այս երազը, մի խաչ է կանգնեցված եւ ուխտավորական արարողությունները սկսվում են այստեղից, որտեղից ինչպես ասացինք առաջին անգամ երեւում է Հաճկատարի գմբեթի խաչը: Համանման ձեւով մշո Սուրբ Կարապետի ուխտագնացությունների արարողությունները սկսվում էին դեպ վանք տանող ճանապարհի այն ոլորանից, որտեղից առաջին անգամ երեւում էր Ս. Կարապետի կարմիր գմբեթի խաչը: նաեւ ինչպես որ Ս.Կարապետի գլխավոր ուխտագնացությունը եւ տոնը վարդավառին էր լինում, այնպես էլ դեպ Հաճկատար ռումինացիների, հնում նաեւ հայերի, գլխավոր տոնը դարձյալ վարդավառին էր լինում, որը ռումին եկեղեցում համընկնում է Ս.եղիայի տոնին, որը պատահական չէ: մշո Ս.Կարապետը նվիրված է Հովհաննես մկրտչին, ում համարժեքը Հին Կտակարանում եղիան է, եւ Հովհաննես
մկրտիչը ինքը ավետարանում համեմատվում է եղիայի հետ: վարդավառի նման, որը նաեւ անձրեւաբեր եւ անձրեւ հայցելու տոն է, Ս.եղիայի տոնը եւս կատարվում է ամռանը ու Ս.եղիան համարվում է անձրեւաբեր այն սուրբը, որին դիմում են երաշտի ժամանակ: ռումինիայի հայոց թեմի առաջնորդ տ. տաթեւ վարդապետ Հակոբյանի եւ Բուխարեստի Հայոց Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցու քահանա տեր եզրասի հետ Սուչավայում լինելու բախտը ունեցա այս տարվա հուլիսի ութին` Հաճկատարի ռումինական ուխտագնացության օրը: եկեղեցական նշանավոր տոները նախորդ օրը ունենում են իրենց նախատոնակը, որով երեկոյան ժամերգությունից հետո ազդարարվում է հաջորդ օրվա սկսվող տոնը: Ս. եղիայի տոնը եւս ունի իր նախատոնակը եւ այդ օրը ռումինացիները գալիս են Հաճկատար, իսկ հաջորդ օրը գնում են Ս.եղիայի ռումինական եկեղեցիները: Ս.եղիան Սուչավայի պահապան սուրբն է եւ Ս. եղիայի տոնը նաեւ ռումինական այս մեծ քաղաքի տոնի օրն է: Հաճկատարի բարձունքից երբ նայում ես շուրջդ տարածվող անծայրածիր թավշյա կանաչին, նոր ես զգում, թե ինչ կենսական նշանակություն է ունեցել անձրեւը այս կողմերի ժողովրդի համար, որով եւ անձրեւաբեր սուրբը դարձել է այս քաղաքի ու երկրամասի պահապան սուրբը: è
7-8/2011
27
Բուխարեստից առավոտյան ելնելով եւ մոտ 500 կիլոմետր անցնելով եւ մոտենալով Սուչավային, մինչ Հաճկատարի ուխտագնացության ավանդական ճանապարհին հասնելը եւ տոնավագ եղբայրների տեսած երազի տեղում կանգնեցված խաչքարի մոտից գմբեթի խաչը տեսնելը, նախ տեսնում ենք Հաճկատար գնացող ուխտավորներին, ապա խաչքարի մոտ ասես վերակերտվում է եղբայրների տեսած երազը ու երեւում է Հաճկատարի վանքի գմբեթի նաեւ խաչը, ապա գմբեթը եւ հետո ինչպես ռումինացիներն են ասում` միտոկուլ արմենեսկը` հայոց վանքը կամ մենաստանը: ուխտավորական ընթացքով հասնում ենք բուն ուխտագնացության սկըզբնակետին` ստորոտին այն բլրի, որի վրա գտնվում է ուխտակատար Հաճկատարը: վանքը երկու մուտք ունի` մեկը ընդհանուր դարպասը, որից ներս գտնըվում է նաեւ ուխտավորների կացարանը, իսկ երկրորդ մուտքը տանում է ուխտավորական բլուրն ի վեր, որը ելնում են ծնկաչոք:
ուխտավորական այս ճանապարհը խնդրակատար եւ հաճկատար ճանապարհն է, որը բարձրանալը խորհրդանշում է դեպ բարձունքը վեր ելնելը: այստեղ ես զգում, թե վերելքը իրապես ինչպես է վեհացնում մարդուն: այս ճանապարհի սկզբին մի սալ քար է դրված եւ այնտեղից ճանապարհը կանաչ մի արահետով տանում է դեպ վեր, եւ այս ճանապարհին խռնված են ռումինացի գյուղացիներ, ովքեր ուղղափառության կենդանի ավանդույթի կրողներն են, կրողները հոգեւոր-բարոյական այն ներուժի, առանց որի երկրները եւ պետությունները վերածվում են Սոդոմգոմորների: ուխտավորական այս սկզբի մոտ գալիս են ժամանակակից մեքենաները, որտեղից ելնողները մնալով իրենք իրենց հետ, պարզ ուխտավորների են վերածվում, մեքենա վարողներից դառնալով ծնկների վրա քայլողներ: Ճանապարհի այս սկզբնակետին գետնին դրված է Հաճկատարի եկեղեցու
Հաճկատարի վանքը
թիթեղյա մանրակերտը, որի ներսում ուխտավորները վառում են իրենց մոմերը, որոնք որպես բարեխոսություն են վառվում նրանց վեր ելած ճանապարհին: մինչ վանք հասնելը եկեղեցին խոհրդանշական ձեւով սկսվում է այստեղից: դեպ վանքի պարիսպը տանող ճանապարհին կան մի քանի փոքր թմբեր, որտեղ դարձյալ մոմեր են վառվում: այս ճանապարհին ես զգում հավատքի կենսատու ուժը. ծնկների վրա հավատով ելնողները ավելի քիչ են հոգնում, քան թե քայլելով որպես զբոսաշրջիկ ելնողները: ուխտավորները ծնկաչոք այսպես ելնում են եւ երկու անգամ պտտվում վանքի շուրջը եւ ներս մտնում եկեղեցի: այս ուխտագնացությունում կենդանիորեն արտահայտվել է մայր բնության կենսափիլիսոփայության վրա հիմնված ժողովրդական քրիստոնեությունը, որը հոգեւոր մի նոր վերիմաստավորման է ենթարկել նախաքրիստոնեական ծեսերն ու հավատալիքները: è
ինչպես ամեն ուխտագնացություն, այստեղ եւս ներկա են մուրացիկները, թե՛ իրապես կարոտյալները եւ թե՛ գնչուները, որոնց համար դրամ խնդրելը կեցության ու ազգագրական մշակույթի յուրօրինակ մի արտահայտություն է: պարսպից ներս, մուտքի մոտ հայկական ոճավորմամբ մի խաչքար է, որի մոտ եւս ուխտավորները մոմեր են վառում: եկեղեցու ավանդատան կողմից բացված դռներից մեկը, որն այժմ փակ է հին մետաղյա նիգով, իր վրա կրում է ուխտավորների տարբեր տարիներին կատարած մակագրությունները բարեխոսական տարբեր հայցվածներով: ռումինիայում ականատեսը եղա աղոթքի եւ առ աստված ուղղված խընդրանքների արտահայտման մի ձեւի, որի մասին անկեղծ ասած մինչ այդ չէի լսել: այստեղ իրենց աղոթք- խնդրանքը գրում են, դրամը մեջը դնում եւ այդպես գցում են եկեղեցու գանձանակը: ուղղափառ աշխարհի խորհրդաբանական մտածողության բարձրագույն ձեւերից մեկն է սա, որ անգամ մարդկային աղոթքը պետք է փոխանցել քահանայի միջոցով: Քահանան հետո մեկ առ մեկ կարդում է դրանք խորանի առջեւ:
30
7-8/2011
Հաջորդ օրերին պարզվեց, որ ընդհանրապես բոլոր եկեղեցիներում են այսպես վարվում եւ պարզապես դրամ չեն նետում գանձանակը, այդ դրամի հետ նաեւ իրենց խնդրանքն են գրում: ռումին եկեղեցու պատրիարքանիստ տաճարում անգամ, ուր առիթ ունեցա լինելու պողոս եւ պետրոս առաքյալների տոնին, եւ ուր Ս.պատարագը մատուցում էր դանիել պատրիարքը, եկեղեցու մուտքի մոտ մի անկյունում սեղան էր դրված, վրան բարձրանում էին կտրված թղթերի շարքերը եւ եկեղեցի մտնողները վերցնում էին այդ թղթերից, իրենց խնդրանքը գրում եւ դրամի հետ նետում գանձանակը: Հաճկատարում թղթի վրա գրված խնդրանքներով պատել էին հիշյալ դռան եւ պատի միջեւ, ինչպես նաեւ մետաղյա նիգերի ու դռան փայտերի միջեւ եղած բոլոր ճեղքերն ու ազատ տարածությունները: Հաճկատարը ժամանակին եղել է կուսանաց անապատ, իսկ զամկան` տղամարդկանց մենաստան, եւ Հաճկատարի բակում գտնվում են շիրիմները մի քանի միանձնուհիների, որոնց շուրջը եւս ուխագնացությունների այս օրերին
մոմեր են վառվում, իսկ տապանաքարերը պատում են մետաղադրամներով: ուխտավորները ծնկաչոք դիմում են այս շիրիմներին եւ այս վանքում սպասավորած կրոնավորուհիների բարեխոսությունը եւս հայցում: վանքի ներսի սալահատակը նույնպես պատված է տարբեր գրություններով եւ մետաղադըրամներով, որոնք գծում են ուխտավորների երթուղու ընթացքը դեպի վանք եւ վանքում էլ` դեպի եկեղեցի: եկեղեցու մուտքի դռանը ռումիներեն գրված է Hajigadar, որը ռումիներեն տառադարձմամբ ներկայացնում է վանքի անվանման հոգեւոր խորհուրդը` հաճոյից (խնդրանքների) կատարումը: եկեղեցու ներսում գտնվում են մի շարք սրբանկարներ, որոնք 18-19-րդ դարերից են եւ ներկայացնում են Բարեխոսության ու տիրամայրը մանկան հետ թեմաները: այս սրբանկարների շրջանակները դարձյալ պատված են մետաղադրամներով եւ շրջանակին զուգահեռ մի շրջանակ են գծում: մտքով դասակարգում եմ պատկերագրական տարբեր ձեւերն ու նրբերանգները: այս դասակարգումը սակայն շարունակ ընդհատվում է ուխտավոր-
ների տիրամորը դիմելով եւ հասկանում ես, որ այստեղ գլխավորը արվեստը եւ պատմությունը չէ, այլ կենդանի ժողովրդական հավատքը եւ գոնե այդ օրը արվեստագիտական քննություն պետք չէ կատարել: եկեղեցու գավիթը ավելի ուշ է կառուցվել եւ գավթից ներս մտնելով եկեղեցու հին դռնով անցնելիս այն զգացողությունն ես ունենում, թե վիմափոր մի այր ես մտնում, ինչպես գեղարդում եւ կամ անգամ Բեթղեհեմում: անհրաժեշտ է նշել, որ նման զգացողությունը իրապես խաբուսիկ չէ, քանի որ եկեղեցին կառուցված է բլրի գագաթին, որտեղից որոշակիորեն փորված է դեպ բլրի խորքը: Բեթղեհեմյան այս զգացողությունը ավելի է ուժգնանում, երբ տեսնում ենք վանքի հրաշագործ հռչակ ունեցող
«տիրամայրը մանկան հետ» սրբանըկարը տիրամոր գլխանոցի Բեթղեհեմյան աստղի նման փայլող վառ աստղով: եկեղեցին ունի միջնադարյան շնչով լեցուն պարզ եւ վեհաշուք մի բեմ, որի առջեւ հավաքված ռումին հավատացյալներին օրհնում եւ օրհնված ջուր է տալիս Սուչավայի հայոց հոգեւոր հովիվ տեր թորգոմը: Հայկական ընդունված ավանդույթով, որն առավել ցայտուն է արտահայտվել հատկապես Ս.Էջմիածնում, բեմի դիմաց աջ եւ ձախ կողմերում Հայոց աշխարհի առաջին երկու լուսավորիչներն են` Ս. թադեոս եւ Ս. Բարդուղիմեոս առաքյալները:
եկեղեցու բեմի դիմաց գտնվող երկու գլխավոր հիմնասյուներն իրար կապող կամարի որմնանկարին էլ պատկերված է տրդատի մկրտությունը: Կաթոլիկ, ուղղափառ եւ հին հայկական ավանդույթների միախառնումը ներկայացնող այսպիսի նկարներ բախտ եմ ունեցել տեսնելու երուսաղեմի Սրբոց Հակոբյանց վանքում, Հալեպում` խաչակիրների շրջանից մնացած եկեղեցիներում, վիեննայում` արդեն 17-18-րդ դարերի եվրոպական մեկնաբանությամբ, նույնը եւ վենետիկում, որտեղ այն առանձնակի խորհուրդ է ստանում Սուրբ մարկոսի հրապարակի դիմաց գտնվող դոժերի պալատում: Սուչավայում եւս այս պատկերը ներկայացնում է կաթոլիկ, ուղղափառ եւ հայկական ավանդույթների միախառնումը, ուր պատկերված է հայոց հսկա-
յազոր տրդատ արքան միջնադարյան ասպետների ու խաչակիրների հանդերձներով: նրա սաղավարտը պահել են հին հռոմեացի լեգեոներներին հիշեցնող զինվորները: տրդատը պատկերված է արքայական ընտանիքի եւ հայոց ավագանու հետ միասին: Քիչ հեռվում արքայական նժույգներն են կենդանիորեն ծառս եղած: Կամարի աջ եւ ձախ կողմերում Քրիստոսի անձեռակերտ պատկերն է փշե պսակով: այն թեեւ ուղղափառ աշխարհի եկեղեցական պատկերների մասն է, այս համատեքստում սակայն ստուգաբանվում է նաեւ ազգային շրջանակում, կազմելով թեմատիկ մի երրորդություն թադեոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալների եւ տրդատի մկրտության պատկերների հետ` ներկայացնելով հայոց աշխարհի առաջին լուսավորիչներին, աբգարի հավատալը եւ տրդատի դարձըՙ Հայաստանում քրիստոնեության առաքելական քարոզությունից մինչեւ պետականորեն ընդունումը: ազգային առումով էլ վանքի նշանակալից սրբություններից է 1244 թվականով թվագրվող եւ տաթեւում պատրաստված զանգը, որը կախված է վանքի բակում: եվ Հաճկատարը կատարեց նրա ուխտը - վանքի հայկական ուխտագընացությունն էլ ինչպես ասացինք, կատարվում է օգոստոսին` տիրամոր վերափոխման տոնին, երբ պատրաստվում է անիական հիշատակ համարվող նշանավոր ականջապուրը խմորագնդիկներով եւ ասվում էր, որ ով մինչ կիրակի օրվա
è
7-8/2011
31
սեղանը գցելը քառասուն նման գնդիկներ պատրաստեր, նրա ուխտը կկատարվեր: ինչպես հայոց մյուս եկեղեցիներում, այստեղ եւս մատաղ է տրվում տաղավար այս տոնին: նաեւ տաղավար մյուս տոների ժողովրդական ուխտագնացությունների նման, Հաճկատարի ուխտագնացությունը եւս սկսվում է վերափոխման կիրակիին նախորդող շաբաթ օրը, առավոտյան ժամը ութին Սուչավայի Հայոց Ս. խաչ եկեղեցուց: այստեղից ժողովուրդը թափոր կազմած, քահանայի առաջնորդությամբ խաչով եւ խաչվառով ու հոգեւոր երգեցողությամբ շարժվում էր դեպի Հաճկատարՙ կատարելով այս ճանապարհի տարբեր փուլերի ուխտավորական արարողությունները: Հաջորդ օրը հավարտ Ս.պատարագի ընդունված կարգով կատարվում էր խաղողօրհնեքի արարողությունը եւ ապա տրվում էր մատաղը, որպես սիրո ճաշ, առաջին դարերի քրիստոնեական սիրո արտահայտությունը եղող ագապեն, շարքով ձգված սեղանների շուրջ հավաքելով ռումինահայության ներկայացուցիչներին: այս սեղաններին ամեն տարի խոնարհաբար սպասավորում էր
32
7-8/2011
տվյալ տարվա մատաղի եւ հյուրասիրության կազմակերպիչը, որպես քրիստոնեական խոնարհության օրինակ: վերափոխման տոնին հաջորդող մեռելոցն էլ երկուշաբթի օրը արդեն կատարվում էր զամկայում, որով ավարտվում էր Սուչավայի ուխտագնացությունը: Սուչավային մեծ առաքելություն էր վիճակված նաեւ 20-րդ դարում` երկրորդ աշխարհամարտի աշխարհասասան օրերին: ռումինիայի Հայոց թեմի առաջնորդ տ. Հուսիկ արքեպիսկոպոս զոհրապյանի վախճանումից հետո առաջնորդական աթոռը թափուր էր մնացել, այստեղ կուսակրոն հոգեւորական չլինելու պատճառով եւ վտանգ կար, որ թեմական կառույցը կարող էր վերացվել: եվ ահա այս պայմաններում ռումինահայ համայնքը որոշում է առաջնորդական աթոռի համար ձեռնադրել Բուխարեստի հայկական վարժարանի երիտասարդ, բայց արդեն սիրված եւ ճանաչման արժանացած ուսուցիչ Կարապետ պալճյանին: մի ընտրություն, որը նշանավորվեց ոչ միայն ռումինահայության, այլեւ այնուհետեւ ողջ հայոց եկեղեցու համար:
ապագա ամենայն հայոց կաթողիկոսը ենթարկվելով տեղի հայության կամքին, պատերազմական վտանգների միջով անցնելով հասնում է աթենք, ուր սեպտեմբերի 30-ին կուսակրոն հոգեւորական է ձեռնադրվում Հունաստանի հայոց թեմի առաջնորդ տ. Կարապետ արքեպիսկոպոս մազլումյանից եւ վերադառնալով ետ, ձեռնադրության քառասունքը նույն թվականի հոկտեմբերի 16-ից անցկացնում է Հաճկատարի վանքում, ուր պատերազմական այդ օրերին իրենց հարազատների պատերազմից անփորձանք վերադառնալու խնդրանքով դիմում էին ռումինացի ուխտավորները: ինչպես գրում է ռումինահայ գաղութի ականատես պատմաբաններից ա. ասլանյանը. «երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի շրջանին եւ անոր յաջորդող տարիներուն, մեծ թիւով օտար քրիստոնեայ հաւատացեալներ կու գային ու ծնրադիր բլուրը կը բարձրանային, եւ յետոյ երեք անգամ դարձեալ ծնրադիր, եկեղեցիին շրջանը ընելէ վերջ կ,աղօթէին որպէսզի «Սուրբ Հաճկատար մայր ողորմածն զողորմութեան դուռն» բոլորին բանայ, գերիներն ու բանտարկեալները արձակուին` «զմեզ ազատես սուրբ Հաճկատար, ամէնեցուն
հանգամանքը, որ 1700-ամյակի հանդիսությունների շրջագծում կազմակերպված ուխտագնացությունների շարքը 1997թ. օգոստոսին սկսվեց Սուչավայի Հաճկատարից: խորհրդանշական է նաեւ այն, որ այս վանքը արեւելյան եվրոպայում հիմնվել է նույն այն տարում, երբ արեւմտյան եվրոպայում վենետիկի ափերին Հակոբ մեղապարտը հրատարակեց հայերեն առաջին տպագիր գիրքը եւ եկող տարի հայկական տպագրության 500-ամյակի հանդիսություններին միախառնվելու է նաեւ հայ հոգեւոր կյանքի նշանակալից այս հոբելյանը: ռումինահայոց թեմը ամենայն խնամքով է պատրաստվում այս հոբելյանին: Հայր տաթեւը կազմել է հանդիսությունների մի հայտագիր, իսկ վանքում այժմ ընթանում են նորոգության աշխատանքներ բարերարությամբ ամերիկաբընակ Հակոբ գույումճյանի տրամադրած միջոցների եւ հաջորդ տարվա օգոստոսին` տիրամոր վերափոխման տոնին Հաճկատարը վստահաբար ընդունելու է եթե ոչ բազմահազար, ապա գոնե բազմահարյուր ուխտավորների: Հայկական հիշատակները Սուչավայում սակայն, Հաճկատարով ու զամկայով ոչ թե ավարտվում, այլ սկսվում ենՙ երկնային վեհացնող բարձունքներից շարունակվելով քաղաքային կյանքի դարեր ձգված ու մինչեւ մեր օրերը հասած առօրյայով: varxan X&rigoan Azc tiv 12 ‚.aryunagyutoyun; ha`yrx tivin me`ƒ
դու տաս մեզ ճար»: անոնք իրենց արտասուալից աչքերը կը յառէին Ս. խորանին վրայ հանգչած Ս.աստուածամօր հրաշագործ պատկերին, եւ կը հետեւէին ծնրադիր քահանայի «տէր ողորմեա»-յին»: 1943թ. նոյեմբերի 26-ին ավարտվում է նորընծա աբեղայի քառասունքը, եւ Հաճկատարի մատյանում ապագա Հայրապետը գրում է. «ասյօրուընէ, ինծի համար կը սկսի նոր կեանք մը, կեանք մը, որ նուիրուած պիտի ըլլայ մեր եկեղեցւոյ ու մեր համայնքին: աստուած հետս ըլլայ»: եվ Հաճկատարը կատարեց նրա խնդրանքը: խորհրդանշական է նաեւ այն
7-8/2011
33
HAOERYU GYDYRA|NER: GARELI {+ MY?A}YUtOAN MADNEL
e& sagavativ en# pao] gan na& haoer yvqer aon gar\iqin en# te aveli lav = menq* haoers# my/nanq _smanoan gaosryutoan me` deki yune]a\ haoeryu gydyra\ner; & gexrynananq mer azcin hamar aveli parcava0 abaca m; gerdelyu cyr\in vra$ Im gar\iqyv aox myde]yum; s,al =$ Badmyutoyun; oyuraqan[oyur jykyvyurxi ŠAsdva\a.yun[n‹ = & a/an] adyr ima]yutoan & ;mp/nman y[ meg azc grna gerdel yukik & 0i.d 0anabarh m; xebi abacan$ Mezi* haoeryus hamar# a/a`in a.,arhamardi aden deki yune]a\ `arxer; ghanxisanan mer azci badmyutoan =` m; & anhnar = my/a]yutoan madnel aon# te mer haorenagi]neren 1#5 miliyn; cazanapar gydyrve]an# te Ar&mdoan Haoasdani hyker; p/nazavtva\ en# te hazaravyr egeke]iner & xbry]ner gragi 0arag xar'an yu qanxve]an# te haogagan mdavyraganyutoan seryu]q; pna-
T
34
7-8/2011
`n`ve]av# te zancva\aoin sbanx; y[n[a]yu]a\ = haoeryu 3-4 seryunx# te badmyutoan aol ;nta]qi baracaoin Haoasdan; aos@r 3( miliynny] haoyutoyun gyunenar# & y‰[ te 11 miliyn* in[qan gcnahadvi hamaon a.,arhi haoyutoyun; aos@r$ )i.d =# yr menq haoers bedq = gexrynananq azci abacaoin vra$ Sagaon ad bedq = deki yunena a/an] my/nalyu gydyra\ner;# a/an] my/nalyu# te Tyurqian bedq = 0an[na crete haroyur dari a/a` badaha\;# a/an] my/nalyu# te Haoasdan; & hao jykyvyurx; wy,hadyu]yum sdanalyu & iren] egeke]ineryun & xbry]neryun versdin diranalyu iravyunq yunin ‚amerigoan Cyngres; qnnarge] aox har]; & syuon darva Hyulisin 0an[]av aox iravyunq; y[ miaon haoeryu# aol& hyuoneryu & asyrineryu hamarƒ$ Haodni =# yr Ar&mdoan Haoasdanen servyk oyuraqan[oyur hao ;ndaniq `arxeryun jamanag gyrsn]yu]a\ = hara-
zadner & aox xa/n hyu.er; gareli [= `n`el$ Aos@rva Haoasdan; [i grnar `arxer; my/a]yutoan madnel hao-tyurqagan sahmani pa]man xima]# qani yr sahmani pa]yum; Haoasdani mi`azcaonyren 0an[]va\ iravyunqn =$ Haoasdan; [i grnar mer'enal Tyurqiy* miajamanag bk\elyv gydyra\neryu zyh xar'a\ 1#5 miliyn haoeryu hi.ykyutoyun; & my/nalyv y[n[a]va\ seryunxner;$ Im ezraga]yutoyuns aon =# te oyuraqan[oyur hao bardavyr = ;nel amen hnaravyr;# yrbeszi abacan [tyul]ne gydyra\neryu masin mer hi.ykyutoyun; & Tyurqian sdibva\ ;lla 0an[nal badmagan 0.mardyutoyun; & wy,hadyu]e hao jykyvyurxin$ Haoeryu gydyra\ner; my/nal; gam [0an[nal; hance]yu] nyr gydyra\neryu* ergryrx a.,arhamardi jamanag hreaneryu hylyqystin & nyuonisg mer @reryun deki yune]yk zancva\aoin sbanxeryun$ Y[ miaon haoer;# aol& hamaon qakaqagirt a.,arh; bardavyr = [my/nal an]oali gydyra\ner; & [tyuoladrel zancva\aoin nyr y0irner$
LANIS >AHAZIZOAN
NYR CIRQER :NtER}YKI SEKANIN
Ve r ` e r s RAO hradarag[yutoyun; lyuos ;n\aoe] h/[agavyr amerigahao cryk Viliam Saryoani hekinaga\ Š<entyutoyun ;ndaniqin me`‹ ‚Nebunie în familieƒ cirq;$ Tarcmani[ner Mihao Miryoyu & Mihao Qristian Miryoyu gsdyracren na& hadyri nera\agan ,ysq;# yr gbaryunage amerigahao cryki a/ag; nergaoa]nyk pa]a/ig yusyumnasiryutoyun m;$ Zyuoc Miryoyuner; nyurp verlyu\yutoyun m; g;nen & anhraje.d .e.daxryumner; g;nen* Viliam Saryoani sdek\acyr\yutoan liarjeq cnahadman hamar$ ŠZamqa‹ hradarag[yutoyun; hed&ykaganyren g.aryunage /yumanahaoyutoan m.agyutaoin# badmagan & grynagan inqnyutoan; veraperyk pnacreryu & wasdatyukteryu ‚veraƒ hradaragman cyr\;$ Lyuos ;n\aova\ ver`in hadyrnern en Grigyre Gyolavi hekinaga\ ŠHaoer; yrbes Ar&eloan Evrybaoin me` qakaqner himnaxrykner‹ ‚Armenii ca întemeietori de oraşe în partea de răsărit a Europeiƒ & Minas Tyqate]ii ŠYkp i verao @la,a] ergri haoeryun‹ ‚Cînt de jălire asupra armenilor din ţara valahăƒ ‚haoerenen /yumanaren tarcmanyutoyun; & na,apan;* Grigyre M^ Byuiqliyuiƒ$ I .ars aoly]# B^W^ Ha.deyui & N^ Oyrgaoi yry. hedazykyutoyunner lyusapanyk Grigyre Gyolavi yusyumnasiryutoyun; a/a`in ancam lyuos desav 19(9 tvin$ Ad gpyvanxage =`er Ar&eloan Evrybaoi# pao] na& Wyqr Asiaoi & Mi`in Ar&elqi me` cdnvyk hao qakaqaoin cakyutneryun masin$ Menacryutoan '&yv gazmva\ yusyumnasiryutoyun; hedaqrqir dekegyutoyunner gnergaoa]ne aox dara\qa.r`anin me` cdnvyk haogagan xbry]neryu & egeke]ineryu# haogagan dekanyunneryu# haogagan gazmagerbyutoyunneryu masin$ Qani m; ancam hkyum ggadarvi na& Minas Tyqate]ii ykpin$
7-8/2011
35
ŠAri Dyun‹ ‘’\racryv Haoasdan ao]ela\ eridasarxner$