Nor Ghiank Mai - Iunie 2011

?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN ERGLEZvOAN AMSAcIR

DARI 62 tIv 5-6 (1977-78ƒ MAIS - HYUNIS 2(11

XASA<YSYUTOYUN BYUQRE>I ME~

HAOASDAN AZCI M: )AGADACIR: TANER AQ{AM

?AOMYND CEVYRCOAN

Հրաժեշտի խոսք այիս ամսվա մեջ հողին հանձնեցինք Ռումանիո հայ գաղութի երեց անդամներեն մեկուն՝ Անահիտ Կարապետյանին: Ան ազգային մեծ նկարագրի տեր ազնվափայլ տիկին մըն էր: Սերելով մանկավարժի ընտանիքե, ան գրեթե ամբողջ իր գիտակցական կյանքը նվիրեց հայ լեզվին ու գրականության, տարիներու ընթացքին երիտասարդներուն ուսուցանեց մեր մեծասքանչ, քաղցրահնչուն հայոց լեզուն և ամեն մեկու մեջ իր ուժերու ներածին չափով ներարկեց հայրենասիրություն՝ նվիրվածություն և սեր հայրենիքի և մայրենի լեզվի հանդեպ: Ինք ըլլալով զեյթունցի ընտանիքի դուստր, իսկական, բացառիկ հայ անձնավորություն մըն էր: Ան շատ երկար տարիներ աշխատակցեցավ «Նոր Կյանք» թերթին, օգնեց »Նոր Կյանք»-ի սրբագրման աշխատանքներուն և խմբագրության յուրաքանչյուր աշխատակցի՝ իր արժեքավոր խորհուրդներով: Անահիտ Կարապետյան համահեղինակ եղավ հայ-ռումեն և ռումեն-հայ առաջին բառարանին (Տկն. Նադյա Խորասանճյանին հետ), գրեց հայկական խոհանոց գիրքը, մանկական բազում պատմվածքներ: Ինչ գործ ալ, որ ձեռնարկեց բոլորն ալ ըրավ ամբողջ հոգիով և բծախնդրությամբ: Անահիտ Կարապետյան մեծահոգի, բարեսիրտ, անկեղծ տիկին մըն էր: Ըլլալով մեծ հայասեր, ան օժտված էր նաև հայուհիի մը հատուկ հյուրասիրությամբ: Ամեն անգամ, երբ կհյուրասիրվեինք իր հարկին տակ միայն իրեն հատուկ, գեղեցիկ, բարեհամբույր ժպիտով լայնորեն կբանար դուռը և ներս կհրավիրեր: Մեծ ջերմությամբ ու անսահման կարոտով կպատմեր իր հիշողությունները մանկութենեն և կհուզվեր մանավանդ, երբ կխոսեր իրենց բազմանդամ, համերաշխ ընտանիքի մասին, որն այնքան կսիրեր: Ապա սենյակի չորս անկյուններեն կբերեր իր ձեռագիր աշխատանքները, կպատմեր յուրաքանչյուրի համար առանձին-առանձին և շատ կփափագեր անպայման ավարտին հասցնել իր սիրած և կես ձգած աշխատանքները: Այնուհետև սեղանի շուրջ մեծ սրտաբացությամբ կհրամցներ իր իսկ ձեռքով շինված հայկական համեղ կերակրատեսակները և իրեն չափազանց գոհ կզգար, երբ կհամտեսեինք և կգնահատեինք իր շնորհքը: Տիկին Անահիտին այցելող յուրաքանչյուր անձ, այնտեղեն կելլար ավելի թեթևցած, նաև ավելի հայացած, քաջալերված ու ավելի լավատես: Թող հողը թեթև ըլլա իր շիրիմին: Աստված հոգին լուսավորե: Մ. Տեր-Ղուկասյան

Մ

2

3-4/2011

PYVANXAGYUTOYUN HAOERYU }EKASBANYUtOAN J<DYUM: Ev tYURQAGAN AZcAOIN ANvDANcYUtOAN HASGA}YUtOYUN: =` 4 Առաջաբան՝ «Ամոթալի արարք» Թաներ Աքչամի հատորին, որ լոյս տեսած է «Արարատ» ևւ «Զամքա» հրատարակչութիւններու կողմէ

=` 6 YKPERcYUtOAN M: BADMYUtOYUN: =` 1( Երիտասարդ ավագ սարկավագներ Գառնիկ Շահինյանի և Արտակ Գաբրիելյանի հետ =` 12

Supliment limba rom`n[ Comunicat din partea Comunităţii Armene din România în legătură cu recentele declaraţii făcute la Baku de preşedintele României, domnul Traian Băsescu p. 15 p. 16 Jazz cu Harry la Muzeul Satului Istoria armeana a Bazargicului p. 18 Destinul lui Manuc Bei sau analiza lui Gheorghe Bezviconi p. 19

=` 21

manga-badanegan

=` 23 Haoer: Singawyri me~ «Շշուկները» արձագանքում, բողոքում և =` 28 պահանջում են ՌՈՒՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅՈՑ ԳԱՂՈՒԹԻ ԵՒ ՌՈՒՄԱՆԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՊԱԳԱՆ ԴՈՒՆ =` 32 ՊԻՏԻ ԿԵՐՏԵՍ cIRQI ŠQA?ABADIG‹ >NYRHANXES =` 34

ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi

COLECTIVUL «NOR GHIANK» MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare

REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 redactia@araratonline.com TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI TIPARUl: s.C. ARARAT srl.

I.S.S.N. 1221-9169

Պատմաբաններ Թաներ Աքչամի և Ռայմոնտ Գևորգյանի այցելությունը Պուքրեշ

Մայիս 25-29-ը, Պուքրեշ գտնվեցան Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներու և Ֆրանսայի երկու համբավավոր պատմաբաններ, որոնք դասախոսություն ունեցան Ցեղասպանության թեմայի շուրջ: Առաջինը՝ Clark University (ԱՄՆ) պատմաբան Թաներ Աքչամ, իսկ երկրորդը՝ Ռայմոնտ Գևորգյան, Փարիզ VIIISaint-Denis Համալսարանեն (Ֆրանսա): Մայիս 26-ի հինգշաբթի. Դասախոսություն կայացավ Պուքրեշի Տնտեսագիտական ուսումնասիրություններու Ակադեմիայի Aula Magna-ի մեջ, իսկ երկու պատմաբաններու դասախոսության թեման էր՝ «Ազգային անվտանգության հասկացության ժխտում» (Թաներ Աքչամ) և «Հայերու Ցեղասպանություն.

1915-1916թթ. Երկու փուլերով ոչնչացում» (Ռայմոնտ Գևորգյան): Ներկաներուն բաժնվեցան „Ararat“ հանդեսի հավելված մը, որ կպարունակեր թարգմանաբար երկու դասախոսություններու ամփոփումը: Բացման խոսք առավ Ռումանիո Ակադեմիայի փոխնախագահ Տան Պերինտեյ: Դասախոսություններու մասնակիցներու մեջ էին նաև

Ռումանիո նախկին նախագահ Իոն Իլիեսքու, որը վերջավորության խոսք առնելով խոսեցավ Հայաստանի և հայ համայնքի մասին: Այնուհետև ներկաներու կողմե հաջորդեցին հարցեր, որոնց պատասխանեցին երկու պատմաբանները: Նույն օրվա առավոտյան, հյուրերը մասնակցեցան TVRinfo կայանի ուղիղ եթերով հաղորդման և տեղեկություններ հաղորդեցին իրենց գործունեության ու Պուքրեշ իրենց այցելության նպատակի վերաբերյալ: Մայիս 27-ին, ուրբաթ Պուքրեշի Համալսարանի պատմության ամպիոնի մեջ հանդիպում կայացավ, որմե ետք Թաներ Աքչամ և Ռայմոնտ Գևորգյան „Elie Wiesel“ Հոլոքաուսթի Ուսումնասիրություններու համար Ազգային Ինսթիտուտի մեջ տեսակցություն ունեցան գլխավոր տնօրեն, տոքթ. պրն. Միհայիլ Իոնեսքուի հետ: Մայիս 27-ի կեսօրե հետո, Ռումեն Գյուղացիի թանգարանի շրջափակի Քրթուրեշթ գրախանութին մեջ տեղի ունեցավ Թաներ Աքչամի «Ամոթալի արարք. Հայերու ցեղասպանությունը և թուրքերու պատասխանատվու-

թյան խնդիրը» հատորի ներկայացումը, գիրք մը, որ լույս տեսավ «Արարատ» հրատարակչության կողմե և պետք է նշել բացառիկ կարճ ժամանակի մը ընթացքին: Ներկայացման խոսք առին գրող Պետրոս Խորասանճյան, պատմաբան Ֆլորի Պըլընեսքու, ան ալ խմբագրեց հատորը ռումաներեն լեզվով և վերջավորության խոսք առավ և հեղինակը: Շաբաթ, Թաներ Աքչամը հայ եպիսկոպոսարանի մեջ հանդիպեցավ Տաթև Վարդապետ Հակոբյանին հետ, ան որ գրած է ներկայացվող գիրքին առաջաբանը: Հյուրերը շաբաթ օրվա ընթացքին այցելեցին Զամպաքչյան թանգարանը և Գյուղի թանգարանը ու շատ ուրախ և զգացված էին Պուքրեշի մեջ կատարված ընդունելութենեն, ըսին նաև որ հանդիպեցան փոքրիկ, բայց շատ գործուն համայնքի մը հետ: Շնորհակալություններ, Ռումանիո Հայոց Միության կազմակերպած այս հավաքույթին համար՝ պարոն Սիրուն Թերզյանին, որ Պուքրեշի մեջ հյուրերու կեցության ամբողջ շրջանին մշտապես գտնվեցավ անոնց կողքին:

3-4/2011

3

HAOERYU }EKASBANYUtOAN J<DYUM: Ev tYURQAGAN AZcAOIN ANvDANcYUtOAN HASGA}YUtOYUN: ‚™ƒ Tyurqiy me` haoeryu ]ekasbanyutoan wasdyren my/a]yutoan madnelyu & teman tabyu xar'nelyu cl,avyr bad0a/neren meg; aon =# yr ]ekasbanyutoan masin ,ysil; Tyurqiy me` gngadvi yrbes sba/naliq m; yukkva\ azcaoin anvdancyutoan xem$ Y&= meg;# yv ghamar'agi teman ar\ar\el* iren gentarge azci xava0ani bidag sdanalyu# qreagan hedabnxman entargvelyu & nyuonisg sbannvelyu iragan vdanci m;$ ‚™ƒ Aon myde]yum;# te ipr badmyutoan masin pa] erg,ysyutoyun; ga/a`a]ne anvdancyutoan har] m;# gp,e 2(-rx xaryu sgzpin _smanoan gaosryutoan masnadyumen$ _smanoan .r`anen min[& mer @rer; mi.d a/ga = .aryunagvyk larva\yutoyun m;* abahyv sahmanner yunenalyu bedagan mdahycyutoan & marxyu iravyunqneryu ,a,dyumneryv ha.dvelyu hasaragagan gariqi mi`&$ Qaoqaovyk gaosryutoan anvdancyutoyun; & dara\qaoin ampyk`aganyutoyun;# yu marxyu iravyunqneryu ,a,dyumner; gise]in nyuon 0agadacir;* hanxisanalyv nyuon medali ergyu eresner;$ )i.x aos mia,a/nyum; ghanxisana haoeryu ]ekasbanyutoan .yur` Tyurqiy me` diryk anhi.yutoan & tabyui cl,avyr bad0a/;$ ‚™ƒ <yselyv ,yrhrxaranin a/`& 24 Abril 1924 tvaganin# Tyurqiy himnaxir Myustafa Qemal; haoeryu xem cyr\a\ gydyra\ner; anvana\ = Šamytali ararq‹$ Bedq = ngadi yunenaq# te Myustafa Qemal; marxyu iravyunqneryu ba.dban m; gam

4

3-4/2011

aolaser m; [=r# aol& qakaqagan cyr\i[ m;$ Baderazmi y0racyr\ner; badjelyu hanxeb anyr a`ag]yutoan cl,avyr bad0a/; hanxisa]an ;nta]qi me` cdnvyk Warizi ,akakyutoan gynferansen ir agngaliqner;$ ‚™ƒ E‰v Myustafa Qemali kegavara\ Angaraoi ga/avaryutoyun; &‰ Sdampyuli var[agarc; ggar\ein# te baderazmi y0irner; badjyk xadavaryutoyunner; ghanxisanaoin v0areliq cin;* azcaoin inqni.,anyutoyun 'e/q perelyu xima]$ ‚™ƒ Aox zi`yumin xima] tyurqagan kegavaryutoyun; gagngaler ,akakyutoan aveli nbasdavyr baomanacir m;* a/an] dara\qaoin gyryusdneryu$ Aos mardavaryutoyun; 'a,yke]$ Abril 192(-in hrabaragve]an S&ri baomanacri manramasner;# ;sd yryu @smanoan dara\qner; gmasnadvein* yrbes badij tyurqeryu cyr\a\ baderazmi y0irneryu hamar$ Nyuon amsva ;nta]qin# nyoemper

1918-in sdek\va\ & haogagan gydyra\neryu hekinagneryu xadavaryutoamp zpakvyk Sdampyuli /azmagan xadaran;# xa.nagi] deryutoyunneryu 0n.man dag sgsav xadel tyurqagan azcaonagan crete ampyk` kegavaryutoyun;# yr ghagaxrver Anadyliaoi masnadman;$ Myustafa Qemal; & aol .yur` 1(( azcaonaganner he/aga garcyv mahvan xadabardve]an$ Erp tyurq azcaonaganner; hasg]an# te baderazmi y0racyr\ner; badjelyu hanxeb iren] a`ag]yutoyun; [=r grnar gase]nel Anadyliaoi masnadyum; & nyuonisg iren] badjelyun ghance]ner# aba anyn] xirqyry.yum; wy,ve]av$ ‚™ƒ Grnanq cal aon ezraga]yutoan# yr# ete ar&mdoan deryutoyunner; hama'aon ;llaoin bahbanel dara\qaoin ampyk`aganyutoyun; marxgyutoan xem y0irneryu xadavaryutoyunneryu xima]# aba aos@r grnaoinq ,ysil pylyryvin darper badmyutoan

m; masin$ ‚™ƒ Iraganyutoyun; aon =# yr# meg gykme* baderazmi aden cyr\a\ xajanyutoyunneryu hamar yrbes badij bedyutoan masnadman wyr'er;# & moyus gykme* iren] bedyutoan dara\qaoin ampyk`aganyutoyun; bahbanyk tyurq azcaonaganneryu hamar na,adesva\ badij; a/a`a]yu]in aos@rva Tyurqiy mdaonyutoyun;# ;sd yryu an]oali badmagan s,alneryu y&= hkyum gxidvi yrbes azcaoin anvdancyutoan ,nxir$ Aox mdaonyutoan arxoyunqneren megn = na& aon hamyzmyunq;# te jykyvrxavaryutoyun;# mdqi & ,ysqi azadyutoyun;# badmyutoan pa] & angek\ qnnargyum;# an]oali badmagan an@renyutoyunner; 0an[nal;* ghanxisanan sba/naliq m; azcaoin anvdancyutoan has]ein$ Yusdi anynq# yvqer hasaragyutoan; gy[ g;nen na,a'e/nel an]oali pa] qnnargyum# gsdanan Šxava0ani‹ bidag & gxa/nan vargapegman ar.avneryu tira,ner# ggancnin xadaranneryu a/`& & gentargvin qreagan hedabnxman Štrqyutoan; viravyranq has]nelyu‹ hamar* ;sd qreagan @renscrqi tiv 3(1 hyxva\i$ Nmanadib mdaonyutoyun; hrahre] Hranx Xinqi sbanyutoyun;$ ‚™ƒ Aonqan jamanag# qani Tyurqian bidi .aryunage xidel meg gykme* badmagan anarxaryutoyunneryu angek\ qnnargyum; & moyus gykme* azcaoin anvdancyutoyun; yrbes ergyu iraramerj p&e/ner# & gmerje ha.dvil ir an]oalin hed* azcaoin anv;dancyutoan bad0a/apanyutoyun a/a` qa.elyv# aosinqn aonqan jamanag# qani Tyurqiy azcaoin anvdancyutoan hasga]yutoyun; bidi hagaxrvi badmyutoan angek\ 0ana[man;* aol ,nxirner al bidi \acin$ ‚™ƒ Mi`in Ar&elqi ver`in zarca]yumner; hsdagyren ]yuo] gyu-

dan# te y[ jykyvrxavaragan & p/nabedagan var[agarcer; aveli .yud anvdancyutoan ,nxirner ga/a`a]nen# qan glyu\en$ Badmyutoan angek\ qnnargyum;# yrbes han]acyr\yutoyun yragelyv & an]oalin deki yune]a\ marxyu iravyunqneryu ,a,dyumneryu azad qnnargyum;# yrbes azcaoin anvdancyutoan has]ein sba/naliq xidelyv# Tyurqia gydnahare jykyvrxavaryutoan himnavyr sgzpyunqneren meg;$ Badmagan anarxaryutoyunneryu hama/yren j,del;* yrbes ir anvdancyutoan qakaqaganyutoan pakga]yu]i[ mas# y[ miaon gyu.a]ne yrbes isgagan jykyvrxavaryutoyun m; Tyurqiy hasyuna]yum;# aol& gabagaoyuna]ne mi`azcaoin haraperyutoyunner; Mi`in Ar&elqi me`$ ‚™ƒ Im cl,avyr bnxyum; aon =# te badmyutoan angek\ qnnargman 'a,ykyum;* dara\qa.r`anen ners anabahyvyutoan & angaoyunyutoan cl,avyr bad0a/neren megn =$ Aos@r Mi`in Ar&elqin me` gareli [= lyu\el y&= ,nxir a/an] qnnargelyu an]oali s,al ararqner;# qani yr badmyutoyun; an]oal [=# aol Mi`in Ar&elqin me` an]oal; yu nergan mi&nyuonn en$ Aol ,ysqyv# dara\qa.r`anen ners cl,avyr ,nxirneren meg; ghanxisana yry. bedyutoyunneryu & ,yumperyu myd a/ga anabahyvyutoan zca]yum;* badmyutoan ;nta]qin deki yune]a\ yry. iraxar'yutoyunneryu bad0a/yv$ Erp ]avali iraxar'yutoyunneryu j,dyum; gxa/na anvdancyutoan qakaqaganyutoan mas# aba ad ga/a`a]ne anabahyvyutoan zca]yum$ Es ad ganvanem anvdancyutoan erg;ndranq^ aon in[ ggadarvi sewagan anvdancyutoan amrabnxman hamar ghance]ne aonbisi hagazxe]yutoan m;# yr ver`abes al aveli me\ anabahyvyutoyun gsdek\e$ Aox isg bad0a/yv# anvdancyutoan y&=

yusmyunq gam dara\qa.r`anin me` varvyk y&= iragan qakaqaganyutoyun (realpolitik)# yr; garhamarhe & gmy/na qnnargel an]oali s,alner; i ver`y xadabardva\ = 'a,ykman$ I ver`y# Mia]oal Nahancner; bedq = wy,en haoeryu ]ekasbanyutoan 0ana[man veraperoal iren] qakaqaganyutoyun; & anvdancyutoan ngada/yumner; Tyurqiy hanxeb$ ‚™ƒ AMN ga/avaryutoyun; bedq = cidna# te haoeryu ]ekasbanyutoan [0ana[man @cdin Mia]oal Nahancneryu dara\qin hn[yk y&= bad0a/apanyutoyun bidi hance]ne Tyurqiy me` ‚j,dykaganƒ qakaqaganyutoan sadarman; & qa`alerman; anyn]# yvqer Tyurqiy me` ghala\en anmarxgaoin yu ]ekaba.dagan mdaonyutoan xem baoqaryk mdavyraganner;$ Hyusyv em# te arapagan ergirneryun me` ver`ers deki yune]a\ iraxar'yutoyunner; bidi hamyzen Mia]oal Nahancner;# yr yrqan s,al = aon gar\iq;# te hnaravyr = anvdancyutoyun hasdadel Mi`in Ar&elqin me`* ne]yug gancnelyv jykyvrxavaryutoan t.namineryun$ Ggar\em# te bidi t&agy,enq nyr .r`an m;# erp bidi verana aon hamyzmyunq;# te paryoaganyutoyun; & iragan qakaqaganyutoyun; (realpolitik) iraramerj hasga]yutoyunner en$ :nxhaga/ag;* paryoaganyutoyun; anvdancyutoan qakaqaganyutoyun anpajaneli masn =$ Aox bad0a/yv# na,acah _bama bedq = ba.dynabes 0an[na haoeryu ]ekasbanyutoyun;# y‰[ miaon haoeryun# aol& tyurqeryun & nyuonisg Mia]oal Nahancneryu anvdancyutoan .aheryun hamar$ Qakva\qner tANER AQ{AMI xasa,ysyutenen

3-4/2011

5

Առաջաբան՝ «Ամոթալի արարք» Թաներ Աքչամի հատորին, որ լոյս տեսած է «Արարատ» ևւ «Զամքա» հրատարակչութիւններու կողմէ

²Ûëûñ ³Ýëáíáñ ¨ áÕµ»ñ·³Ï³Ý ·Çñù ÙÁ ÏÁ ¹ñáõÇ éáõٳݳóÇ ÁÝûñóáÕÇÝ ë»Õ³ÝÇÝ: ²Ýëáíáñ, áñáíÑ»ï»õ ³Ûë ·ÇñùÇÝ Ñ»ÕÇݳÏÁ ѳٳñÓ³ÏáõÃÇõÝÝ áõÝ»ó³Í ¿ ¹¿Ù »ÉÉ»Éáõ Çñ »ñÏÇñÇÝ Ù¿ç å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáõû³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³ó³Í ÅËïáճϳÝáõû³ÝÁ, áñáõ ѳٳñ »ÝóñÏáõ³Í ¿ ½ñϳÝùÝ»ñáõ, ѳɳͳÝùÇ ¨ Ù»ñÅáõÙÇ: ²Ý ݳ¨ áÕµ»ñ·³Ï³Ý ¿, áñáíÑ»ï»õ ÏÁ Ý»ñϳ۳óÝ¿ áã ÙdzÛÝ Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ Ù»Í áÕµ»ñ·áõÃÇõÝÁ` 1915Ã, ²ñ»õÙï»³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇÝ Ù¿ç »õ, ³éѳë³ñ³Ï, úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý Ù¿ç Çñ³Ï³Ý³ó³Í ѳÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ, ³Ûɨ ³ÛÝ å³ï׳éáí, áñ ëáÛÝ ·ÇñùÁ ·ñáõ»Éáí ³Ý·É»ñ¿Ý, ³ÛÝáõÑ»ï¨ Ã³ñ·Ù³Ýáõ³Í ¨ Ññ³ï³ñ³Ïáõ³Í ¿ ß³ñù ÙÁ É»½áõÝ»ñáí, ï³ñµ»ñ »ñÏÇñÝ»ñáõÝ Ù¿ç, µ³óÇ Ñ»ÕÇݳÏÇÝ ÍÝ³Í »ñÏÇñ¿Ý, áõñ ³Ý å»ï³Ï³Ýûñ¿Ý µ³ó³ë³µ³ñ Ï’ÁݹáõÝáõÇ: ²Ûë µ³ó³ë³Ï³Ý í»ñ³µ»ñÙáõÝùÁ ÙdzÛÝ Ýß»³É ·ÇñùÇÝ ãÇ í»ñ³µ»ñÇñ, ³Ûɨ` Ñ»-

6

3-4/2011

ÕÇݳÏÇÝ »õ µáÉáñ ³ÝáÝó, áñáÝù ÏÁ ѳٳñÓ³ÏÇÝ ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ×ßÙ³ñïáõÃÇõÝÝ Áë»É ѳÛáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý Ù³ëÇÝ: ²Û¹ ×ßÙ³ñïáõû³Ý Ù»ñûñ»³Û ½áÑÁ ¹³ñÓ³õ Ãñù³Ñ³Û Ùï³õáñ³Ï³Ý, êï³ÙåáõÉÇÝ Ù¿ç ÉáÛë ï»ëÝáÕ §²Ïáë¦ Ã»ñÃÇÝ ËÙµ³·Çñ Ðñ³Ý¹ ¸ÇÝùÁ, áí 2007Ã. ÚáõÝáõ³ñÇ 19-ÇÝ áÕµ»ñ·³µ³ñ ½áÑáõ»ó³õ êï³ÙåáõÉÇ ÷áÕáóÝ»ñ¿Ý Ù¿ÏáõÝ Ù¿ç, Çñ ÇëÏ ËÙµ³·ñ³Í ûñÃÇÝ ËÙµ³·ñáõÃÇõÝÁ ÙïÝ»Éáõ ųٳݳÏ:¸ÇÝùÁ ³éÇÃáí ÙÁ Áë³Í ¿.§ºÃ¿ ûñ ÙÁ ÂáõñùÇ³Ý ù³Ý¹áõÇ, ³å³ ³Û¹ Ï’ÁÉɳÛ, áã ÿ ½¿Ýùáí, ³ÛÉ, ÇÝùÝáõû³Ý ËݹÇñÇ Ñ³Ù³ñ¦: Âáõñù³Ï³Ý ÇÝùÝáõû³Ý »õ 1915Ã. ѳݹ¿å í»ñçÇÝÇë áõÝ»ó³Í å³ï³ë˳ݳïáõáõû³Ý ѳñóÝ ¿ñ, áñ Ï’³ñͳñÍ¿ñ Ðñ³Ý¹ ¸ÇÝùÁ, ÷áñÓ»Éáí ³Ûëûñáõ³Û ¨ ³ÛÅÙ»³Ï³Ýáõû³Ý ¹Çñù»ñ¿Ý ³Ý¹ñ³¹³éÝ³É ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ·ñ»Ã¿ óåáõÇ í»ñ³Í³Í ³Û¹ ѳñóÇÝ… »õ ³Û¹ ãÝ»ñáõ»ó³õ ³Ýáñ… Ðñ³Ý¹ ¸ÇÝùÇÝ ëå³ÝáõÃÇõÝÁ, ë³Ï³ÛÝ, óÝó»ó ÃÇõñù ѳë³ñ³ÏáõÃÇõÝÁ: ²Ýáñ ó÷³Í ³ñÇõÝÁ ٻͳå¿ë ͳé³Û»ó ³Û¹ ó÷áõÇÝ çÝçáõÙÇÝ: ²Û¹ óåáõÇÝ çÝçáõÙÇÝ ÏÁ ͳé³Û¿ ݳ¨ ³ݿñ ²ùã³ÙÝ Çñ ÿ’ Ý»ñϳ۳óáõó³Í ³Ûë ·Çñùáí ¨ ÿ` ÁݹѳÝñ³å¿ë Çñ ͳõ³É³Í ·Çï³-ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ¿áõû³Ùµ: ä³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ ³Ý ÙÇßï ¹ñáõ³ï³Ýùáí ÏÁ ËûëÇ Ðñ³Ý¹ ¸ÇÝùÇÝ Ù³ëÇÝ, ÿ ϻݹ³Ýáõû³Ý ûñáù ¨ ÿ ëå³ÝáõÃ»Ý¿Ý »ïù: ²õ»ÉÇ’Ý, ²ùã³ÙÇÝ Ñ³Ù³ñ Ðñ³Ý¹ ¸ÇÝù å³ïÙáõû³ÝÁ ãÇ å³ïϳÝÇñ, ³ÛÉ Ï»Ý¹³ÝÇûñ¿Ý Ý»ñÏ³Û ¿ ³Ûëûñáõ³Û ÂáõñùÇáÛ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý, ù³Õ³ù³Ï³Ý Ï»³ÝùÇÝ Ù¿ç ¨ ÏÁ ß³ñáõݳϿ Çñ Ýå³ëïÁ µ»ñ»É ³éÏ³Û ³ÛÝ Ùï³Í»É³Ï»ñ-

å»ñáõÝ í»ñ³óÙ³ÝÁ, áñáÝù ÏÁ ˳ݷ³ñ¿Ý ÂáõñùÇáÛ ×ßÙ³ñÇï ѳ۳óùáí ݳۻÉáõ ³Ýó»³ÉÇÝ Çñ å³ïÙáõû³ÝÁ »õ å³ï³ë˳ݳïáõáõÃÇõÝ Ïñ»Éáõ Çñ å³ïÙáõû³Ý ѳٳñ: ²ùã³ÙÇÝ ÇëÏ µÝáñáßáõÙáí, ¸ÇÝù áã ÿ ³Ýó»³ÉÇÝ ÏÁ å³ïϳÝÇ, ³ÛÉ ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ѳë³ñ³Ïáõû³Ý ëï»ÕÍáõÙÇÝ Ù³ëݳÏÇóÝ ¿, Ý»ñÏ³Û ¿, ù³ÝÇ áñ ³Ý Ñ»ï³Ùáõï ·áñÍÇã ÙÁÝ ¿ ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ÷áùñ³Ù³ëÝáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ Çñ³õáõÝùÝ»ñáõÝ Ç å³ßïå³ÝáõÃÇõÝ: ²Ûëûñ ³Û¹åÇëÇ ·áñÍÇã ÙÁÝ ¿ ݳ¨ ³ݿñ ²ùã³Ù, áí ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ïÇñáÕ Çñ³Ï³Ýáõû³ÝÁ, Ùï³ÛÝáõû³ÝÝ áõ ÅËïáÕ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáõû³ÝÁ Ù³ñï³ÑÁñ³õ¿ñ Ý»ï»Éáõ ѳٳñ, ï³Ï³õÇÝ 1970-³Ï³Ý Ãáõ³Ï³ÝÝ»ñáõÝ í»ñç»ñ¿Ý ·Çï³-ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ·áñÍáõÝ¿áõÃÇõÝÁ ÏÁ ß³ñáõݳϿ ï³ñ³·ñáõû³Ý Ù¿ç, ÂáõñùÇ³Û¿Ý ¹áõñë: Àëï »ñ¨áÛÃÇÝ å³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ γñëÇ ßñç³ÝÇÝ Ù¿ç ÍÝ³Í ²ùã³ÙÝ ¿, áñ ³ÛëåÇëÇ ·áñÍáõÝ¿áõÃÇõÝ ÙÁ ÏÁ ϳï³ñ¿: ÚÇëáõë Ï’Áë¿. §ºÃ¿ Ù³ñ¹ÇÏ Éé»Ý, ³å³ ù³ñ»ñÁ åÇïÇ ³Õ³Õ³Ï»Ý¦: ²ùã³ÙÇÝ Î³ñëÇÝ Ù¿ç »Õ³Í ï³ñÇÝ»ñáõÝ, »Ã¿ Ù³ñ¹ÇÏ Éé¿ÇÝ, ³å³ ù³ñ»ñ Ï’³Õ³Õ³Ï¿ÇÝ Î³ñëÇ êáõñµ ²é³ù»Éáó »Ï»Õ»óÇáí »õ Ùݳó»³É í³Ýù»ñáí, Ù³ïáõéÝ»ñáí áõ ˳ãù³ñÝ»ñáí, áñáÝù á’ã ÙdzÛÝ Ï’³Õ³Õ³Ï¿ÇÝ ³Ûë í³Ûñ»ñáõÝ Ñ³ÛϳϳÝáõû³Ý Ù³ëÇÝ, ³Ûɨ ³ÛÝ Ñ³ñóÁ Ïáõ ï³ÛÇÝ, ÿ DZÝã »Õ³Ý ³Ûëï»Õ ³åñáÕ Ñ³Û»ñÁ… ²Ûë ³Õ³Õ³ÏÝ áõ ѳñóÁ ã¿ñ Éé³Í á’ã 1953Ã. »ñµ Íݳõ ²ùã³Ù ¨ áã ³É Û³çáñ¹áÕ ï³ñÇÝ»ñáõÝ: Àëï »ñ¨áÛÃÇÝ ³Û¹ ѳñóÝ áõ ³Õ³Õ³ÏÝ ³ñÓ³·³Ýù³Í »Ý

ݳ¨ ²ùã³ÙÇÝ Ñá·ÇÇÝ Ù¿ç, áñÝ Çñ ³ñï³Û³ÛïáõÃÇõÝÝ áõÝ»ó³õ ²Ýù³ñ³ÛÇÝ Ù¿ç ³Ýáñ ͳõ³É³Í ·áñÍáõÝ¿áõû³Ùµ: ²Ý áõëáõÙ ³éÝ»Éáí ²Ýù³ñ³ÛÇ ØÇçÇÝ ²ñ¨»ÉùÇ Ã»ùÝÇù³Ï³Ý ѳٳÉë³ñ³ÝÇÝ Ù¿ç, ·áñÍûÝ Ù³ëݳÏóáõÃÇõÝ Ï’áõÝ»Ý³Û ³Û¹ ï³ñÇÝ»ñáõÝ Í³Ûñ ³é³Í áõë³ÝáÕ³Ï³Ý ß³ñÅáõÙÇÝ Ù¿ç: Æñ ÇëÏ µÝáñáßáõÙáí ³Ý Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ¿Ý ¿ ³ÛÝ ß³ñÅáõÙÇÝ, áñÁ Û»ï ³ÛÝáõ åÇïÇ í»ñ³Ýáõ³Ýáõ¿ñ 1968-Ç ë»ñáõݹ: 1975Ã. ¹³éݳÉáí §î¿áõñÇÙ×Ç Î¿Ý½ÉÇù¦ (Ú»Õ³÷áË³Ï³Ý »ñÇï³ë³ñ¹áõÃÇõÝ) ѳݹ¿ëÇÝ ËÙµ³·ÇñÁ ÏÁ Ù»Õ³¹ñáõÇ Ñ³Ù³Ûݳí³ñ³Ï³Ý »ւ ùÇõñï³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñáõÝ ù³ñá½ãáõû³Ý Ù¿ç ¨ 1976Ã. سñïÇÝ ÏÁ Ó»ñµ³Ï³ÉáõÇ: 1977Ã. ÏÁ ¹³ï³å³ñïáõÇ ÇÝÝ ï³ñáõ³Û ³½³ï³½ÁñÏÙ³Ý, ë³Ï³ÛÝ ÝáÛÝ ï³ñáõ³Û سñïÇ 12-ÇÝ ÏÁ ÷³ËÇ ²Ýù³ñ³ÛÇ Ï»¹ñáÝ³Ï³Ý Ï³É³Ý³í³Ûñ¿Ý: 1977Ã. ÜáÛ»Ùµ»ñ ³ÙëáõÝ, »ñµ ÏÁ ÷áñÓ¿ Ùáõïù ·áñÍ»É ¶»ñÙ³Ýdz, ÏÁ ϳɳݳõáñáõÇ ¶»ñÙ³ÝÇáÛ Çß˳ÝáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ ÏáÕÙ¿ »ւ »ñ»ù ³ÙÇë ÏÁ ÙÝ³Û ØÇõÝË¿ÝÇ Ù»Ïáõë³ñ³ÝÇÝ Ù¿ç: 1978Ã.-¿Ý µÝ³ÏáõÃÇõÝ ÏÁ ѳëï³ï¿ ¶»ñÙ³ÝÇáÛ Ù¿ç, ǵñ¨ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³å³ëï³Ý»³É »ւ ÏÁ ¹³éÝ³Û Ð³ÙåáõñÏÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ»ï³½áïáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ ÇÝëÃÇïáõïÇ ·Çï³ß˳ïáÕ: ¶»ñÙ³ÝÇáÛ Ù¿ç ÏÁ ëÏëÇ å³Ûù³ñ»É ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ÅáÕáíñ¹³í³ñ³Ï³Ý ϳñ·»ñáõ ѳëï³ïÙ³Ý ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³õáõÝùÝ»ñáõÝ å³ßïå³Ýáõû³ÝÝ Ç ËݹÇñ: 1996Ã. Ú³Ýáõáõ¿ñÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇÝ Ù¿ç ÏÁ å³ßïå³Ý¿ Çñ ïûùÃáñ³Ï³Ý ÿ½Á: ÎÁ ѳٳ·áñͳÏóÇ §ØÇç³½·³ÛÇÝ Ý»ñáõÙ¦ (Amnesty international) ϳ½Ù³Ï»ñåáõû³Ý ¨ ¶»ñÙ³ÝÇáÛ Çñ³õ³å³ßïå³ÝÝ»ñáõÝ Ñ»ï: 2002Ã.-¿Ý ÷ñáý¿ëûñÇ ³ëÇëÿÝà ¿ (Assistent) ØÇÝ¿ëûóÛÇ Ñ³Ù³Éë³ñ³ÝÇÝ Ù¿ç: гë³ñ³Ï³Ï³Ý-ù³Õ³ ù³Ï³Ý ·áñÍáõÝ¿áõÃÇõÝÁ ½áõ·³Ïó»Éáí ·Çï³Ï³ÝÇÝ Ñ»ï, ²ùã³ÙÝ

Çñ ³é³çÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõÃÇõÝÁ ÏÁ ÝáõÇñ¿ úëٳݻ³Ý-ÃÇõñù³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ùß³ÏáÛÃÇÝ Ù¿ç µéÝáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ »ւ Ëáßï³Ý·áõÙÝ»ñáõ å³ïÙáõû³ÝÁ, áñÁ µÝ³Ï³Ý³µ³ñ ݳ˨³é³ç ÏÁ í»ñ³µ»ñÇ Ð³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÇÝ »ւ гÛáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³ÝÁ: гÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÝ áõ ѳÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ ³Ý Ý³Ë ÏÁ ëÏëÇ áõëáõÙݳëÇñ»É, ǵñ¨ úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý Çñ³Ï³Ý³óáõó³Í µéÝáõÃÇõÝÝ»ñáõ Ù³ë ÙÁ ¨ ³Ûë ѻﳽáïáõÃÇõÝÝ ³É ³Ýáñ ³éç¨ ÏÁ µ³Ý³Û ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ³ÙµáÕç³Ï³Ý ½³ñÑáõñ»ÉÇ å³ïÏ»ñÁ: 1991Ã. êóÙåáõÉÇÝ Ù¿ç ÉáÛë ï»ë³Í §Âáõñù³Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ ÇÝùÝáõÃÇõÝÁ ¨ ѳÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÁ¦ áõëáõÙݳëÇñáõÃÇõÝÁ, ³ñ¹»Ý ÇëÏ áõÕÕ³ÏÇûñ¿Ý ÏÁ í»ñ³µ»ñÇ Ð³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÇÝ ¨ ѳÛáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³ÝÁ: ÂÇõñù å³ïÙ³·Çïáõû³Ý Ù¿ç ³Ûë ·ÇñùÇÝ Ï³ñ¨áñáõÃÇõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÃÇõñù å³ïÙ³µ³ÝÇ ÏáÕÙ¿ ·ñáõ³Í ¨ ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ÉáÛë ï»ë³Í ·ÇñùÇÝ Ù¿ç ÏÁ ËûëáõÇ Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý Ù³ëÇÝ ³é³Ýó §³Ûëå¿ë Ïáãáõ³Í¦ Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ: Üß»ÉÇ ¿, áñ 1995Ã. èáõë³ëï³ÝÇ ¸³ßÝáõû³Ý ä»ï³Ï³Ý ¸áõÙ³ÛÇÝ Ù¿ç гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ ¹³ï³å³ñïáÕ µ³Ý³Ó¨Ç ÁݹáõÝÙ³Ý Ý³Ëûñ¿ÇÝ ·ÇñùÁ Ññ³ï³ñ³Ïáõ³Í ¿ ØáëÏáõ³ÛÇÝ Ù¿ç éáõë»ñ¿Ý É»½áõáí »õ µ³ÅÝáõ³Í ¿ ¹áõÙ³ÛÇ å³ï·³Ù³õáñÝ»ñáõÝ: ¶ÇñùÇ Ý³Ë³µ³ÝÇÝ Ù¿ç Ñ»ÕÇݳÏÁ ÏÁ Ýß¿, áñ ÇÝù ãÇ ó³Ýϳݳñ µ³Ý³í¿×Ç Ù¿ç ÙïÝ»É ï»ÕÇ áõÝ»ó³ÍÇÝ §ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõݦ µÝáñáßáõÙÁ ï³É-ãï³Éáõ ѳñóÇ ³éÇÃáí, ë³Ï³ÛÝ ÇÝù µ³½ÙÇóë Ï’û·ï³·áñÍ¿ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ µ³éÁ, ¨ ·ÇñùÇÝ ß³ñ³¹ñ³ÝùÝ ÇëÏ ÏÁ íϳۿ, áñ Ñ»ÕÇݳÏÝ ³ÛÝ ³ÙµáÕç ÅáÕáíáõñ¹Ç ÙÁ µÝ³çÝçáõÙÇ ÷áñÓ ÏÁ ѳٳñ¿: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³Ý ÏÁ ÷áñÓ¿ í»ñ Ñ³Ý»É ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ϳï³ñÙ³Ý å³ï׳é³Ñ»ï¨³Ýù³ÛÇÝ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ:

Ú³çáñ¹ ï³ñÇÝ»ñáõÝ ³Ý ³ñ¹»Ý ³é³õ»É Ûëï³Ïáõû³Ùµ ÏÁ ËûëÇ Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý Ù³ëÇÝ, ï³ñµ»ñ »ÉáÛÃÝ»ñáõ Ù¿ç ³ÛÝ ÙÇïùÁ Û³ÛïÝ»Éáí, áñ »Ã¿ 1915Ã. ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ ã¿ »Õ³Í, ³å³ ³Û¹ ÏÁ Ý߳ݳϿ, áñ ³ß˳ñÑÇ íñ³Û áã Ù¿Ï ï»Õ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝ »Õ³Í ã¿: ²ùã³ÙÇ Ñ³Û³óùÝ»ñáõÝ Ù¿ç ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í ³ñÙ³ï³Ï³Ý ßñç³¹³ñÓÇÝ Ù³ëÇÝ ÏÁ íϳۿ ݳ¨ ³ÛÝ, áñ, Çñ Ëáëïáí³Ýáõû³Ùµ, ³é³ç ÏÁ ϳñÍ¿ñ, áñ гÛáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ×³Ý³ãáõÙÁ ×Çßï ã¿, áñ ³ÛÝ ÏñÝ³Û ³õ»ÉÇ ëñ»É ѳÛÃÇõñù³Ï³Ý Û³ñ³µ»ñáõÃÇõÝÝ»ñÁ, ë³Ï³ÛÝ Å³Ù³Ý³ÏÇ ÁÝóóùÇÝ Ïáõ ·³Û ³ÛÝ »½ñ³Û³Ý·áõÙÇÝ, áñ ³é³Ýó ³ñï³ùÇÝ ³½¹³ÏÝ»ñáõ ÂáõñùÇ³Ý ³ÛÝ å¿ïù 㿠׳ÝãݳÛ, áõëïÇ ³ñ¹»Ý ÏÁ ϳñÍ¿, áñ ï³ñµ»ñ »ñÏÇñÝ»ñáõ ËáñÑñ¹³ñ³ÝÝ»ñáõÝ Ù¿ç ³Ûë ѳñóÇÝ ³ñͳñÍÇÉÁ ÏÁ Ýå³ëï¿, áñ ÂáõñùÇ³Ý ¨ë ³ÛÝ ×³ÝãݳÛ: ²ùã³Ù ß³ñáõݳϳµ³ñ ÏÁ Ýß¿ ݳ¨, áñ ÂáõñùÇ³Ý ³Ýѳå³Õ å³ñïÇ ×³ÝãÝ³É Ð³Ûáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ ¨ ÅËïáÕ³Ï³Ý Çõñ³ù³ÝãÇõñ ù³ÛÉ Ç íݳë ÂáõñùÇáÛ ¿: ò»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ׳ݳãáõÙÁ ϳñ¨áñ ÏÁ ѳٳñ¿ áã ÙdzÛÝ å³ïÙ³Ï³Ý ³ñ¹³ñáõû³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÇÝ ï»ë³ÝÏÇõÝ¿, ³Ûɨ ³ÛÝ ÏÁ ÝÏ³ï¿ Ï³ñ¨áñ ÷áñÓ³ù³ñ ÙÁ ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ÅáÕáíáõñ¹³í³ñáõû³Ý ѳëï³ï³Ù³Ý ׳ݳå³ñÑÇÝ íñ³Û :²Ýáñ ѳٳñ ³Ûë ÙdzÛÝ ï»ë³Ï³Ý ¹ñáÛà ÙÁ ã¿, ³ÛÉ ÇÝã忳 ÇÝù Ï’Áë¿, »Ã¿ ã»ë ÁݹáõÝÇñ å³ïÙ³Ï³Ý ë˳ɹ, áõñ»ÙÝ Ñ³õ³Ý³Ï³ÝáõÃÇõÝ Ï³Û ½³ÛÝ Ýáñ¿Ý ÏñÏÝ»Éáõ: ²ÛÝ áñ í»ñáÝß»³ÉÁ ½áõï ï»ë³Ï³Ý ¹ñáÛà ÙÁ ϳ٠·»Õ»óÇÏ ÙÇïù ÙÁ ã¿ ÏÁ ѳëï³ïáõÇ ²ùã³ÙÇÝ áõëáõÙݳëÇñáõû³Ýó Ù¿ç ß»ßïáõáÕ ³ÛÝ ÷³ëïáí, áñ Çñ ÇëÏ µÝáñáßáõÙáí, ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ß³ñáõݳÏáõÃÇõÝÁ ÏÁ íϳۿ ³ÛÝ, áñ ãµ³õ³ñ³ñáõ»Éáí ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ùµ, ³ÝÏ¿ »ïù ³É Ãáõñù³Ï³Ý å»ïáõÃÇõÝÁ ÙÇçáó-

3-4/2011

7

Ý»ñ ÏÁ Ó»éݳñÏ¿ ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ï³ñÇÝ»ñáõÝ ÇëɳÙÝ ÁݹáõÝ³Í Ñ³Û»ñáõÝ Û»ï³·³ÛÇÝ ï³ñµ»ñ³Ï»Éáõ ѳٳñ ¨ ï»Õ³Ï³Ý Çß˳Ýáõû³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñáõÝ ÏÁ Ññ³Ñ³Ý·¿ ·ñ³ÝóÙ³Ý Ù³ï»³ÝÝ»ñáõÝ Ù¿ç Ýß»³É ѳۻñáõÝ ³ÝáõÝÝ»ñáõÝ ¹ÇÙ³ó Û³ïáõÏ ÝßáõÙÝ»ñ ÁÝ»É Ñ³ëÏݳÉÇ ¹³ñÓÝ»Éáõ ѳٳñ, áñ ïáõ»³É ³ÝÓݳõáñáõÃÇõÝÝ»ñÁ Ïñûݳ÷áË »Õ³Í »Ý: ³ݿñ ²ùã³ÙÇÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñ³ñóÇÝ ¨ гÛáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý í»ñ³µ»ñ»³É ³Ýáñ ï»ë³Ï³Ý ÁÙµéÝáõÙÝ»ñáõÝ, ѳ۳óùÝ»ñáõÝ »õ ϳï³ñ³Í ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ñ»ï³½ûï³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÇ Ñ³Ýñ³·áõÙ³ñÝ ¿ §²ÙûóÉÇ ³ñ³ñù. ѳÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ ¨ ÃÇõñù³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïáõáõû³Ý ËݹÇñÁ¦ áõëáõÙݳëÇñáõÃÇõÝÁ, ½áñë ÉáÛë ï»ë³Í ¿ ³Ý·É»ñ¿Ý 2006Ã.: ²ùã³Ù ³Ûë ·áñÍÁ §²ÙûóÉÇ ³ñ³ñù¦ Ï’³Ýáõ³Ý¿ á’ã ÙdzÛÝ, áñå¿ë ï»ÕÇ áõÝ»ó³ÍÇ µÝáñáßáõÙ, ³Ûɨ, áñáíÑ»ï¨ ½³ÛÝ ³Û¹å¿ë Ïáã³Í ¿ ÃÇõñù³Ï³Ý ѳÝñ³å»ïáõû³Ý ÑÇÙݳ¹Çñ ØÇõëóý³ ø¿Ù³É (ø¿Ù³É ²Ã³ÃÇõñù) гÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ³éÇÃáí. §²Ûë ³ÙûóÉÇ ³ñ³ñùÁ¦: ê³Ï³ÛÝ ÂáõñùÇ³Ý áã ÿ ³Ûë ׳ݳå³ñÑáí ÁÝóó³õ, ³ÛÉ Áݹѳϳé³ÏÁ, ëÏë»³É ²Ã³Ã-

8

3-4/2011

ÃÇõñù¿Ý ß³ñáõݳϻó »ñÇïÃÇõñù»ñáõÝ ·áñÍÁ ¨ ÑÇÙ³ ³É, ²ùã³ÙÇÝ µÝáñáßáõÙáí, Çñ ÅËïáÕ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáõû³Ùµ ³é³õ»É »ïÁÝóó Ï’³åñÇ: êáÛÝ ·ÇñùÁ ²ùã³Ù ÝáõÇñ³Í ¿ Çñ ѳٳ»ñÏñ³óÇ, γñë»óÇ Ð³×Ç Ð³ÉÇÉÇÝ, áí Çñ Ï»³ÝùÇÝ ·ÇÝáí ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ûñ»ñáõÝ ÷ñÏ³Í ¿ Ñ³Û ÁÝï³ÝÇù (áõà ³ÝÓ) ÙÁª ½³ÝáÝù Çñ ï³Ý Ù¿ç å³Ñ»Éáí: Üß»³É ·ÇñùÇÝ ·É˳õáñ »ñÏáõ ³ñųÝÇùÝ»ñ¿Ý ³é³çÇÝÝ ²ùã³ÙÇÝ ·Çï³Ï³Ý ѳٳñÓ³ÏáõÃÇõÝÝ ¿ »õ ùÝݳñÏáõáÕ Ñ³ñóÇÝ Ñ³Ý¹¿å ³ù³ï¿ÙÇ³Ï³Ý ·Çïáõû³ÝÁ µÝáñáß å³ï³ë˳ݳïáõáõû³Ùµ Ùûï»óáõÙÁ: ºñÏñáñ¹` ³Ûë ·ÇñùÇÝ Ù¿ç Ñ»ÕÇݳÏÁ ÏÁ µ³ó³Û³Ûï¿ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý Íñ³·ñÙ³Ý ³ñÙ³ïÝ»ñÁ »õ ѳÙá½Çã Ï»ñåáí Ç óáÛó Ïáõ ï³Û ³ÛÝ, áñ 19-ñ¹ ¹³ñ³í»ñç¿Ý ÙÇÝ㨠1920-³Ï³Ý ÃÃ. Áݹ·ñÏáÕ Å³Ù³Ý³Ï³ßñç³ÝÁ, ѳÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÝ Çñ³Ï³Ý³ó³õ áã ÿ áñáß³ÏÇ å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ý·³Ù³ÝùÝ»ñáõ µ»ñáõÙáí ¨ ϳ٠³É ųٳݳÏÝ»ñáõÝ ÇßËáÕ ÃÇõñù å³ßïûÝ»³Ý»ñáõÝ ³ÝÓÝ³Ï³Ý ¹ÇñùáñáßÙ³Ý, áñå¿ë ³ñï³Û³ÛïáõÃÇõÝ, ³ÛÉ ÏÁ ѳݹÇë³Ý³ñ Ùdzݷ³Ù³ÛÝ ûñÇݳã³÷ ѻ勉ÝùÁ úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý Ó¨³õáñÙ³Ý ¨ ³ÝÏÙ³Ý

ÁÝóóùÇÝ: ì»ñçÇÝë áõÕ»Ïóáõ»ó³õ ÃÇõñù³Ï³Ý ³½·³ÛÇÝ ÇÝùݳ·Çï³Ïóáõû³Ý Ó¨³õáñٳٵ ¨ Ó¨³÷áËáõ»ó³õ Ù³ñ ïÁÝãáÕ ³½·³ÛݳÙáÉáõû³Ùµ: ²Ûë ßñç³·ÇÍÇÝ Ù¿ç ÏÁ å³ñ½³µ³Ý¿, ÿ ÇÝã ¹»ñ áõÝ»ó³Ý ÃÇõñù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÇõÝÝ»ñÁ ¨ å»ï³Ï³Ýûñ¿Ý Íñ³·ñáõ³Í ³Ûë ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÇõÝÁ ÇÝãå¿ë ·áñͳ¹ñ»óÇÝ, ¨ ½ÇÝõáñ³Ï³ÝÝ»ñÝ ³É Çñ³Ï³ÝáõÃÇõÝ ¹³ñÓáõóÇÝ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýß»É, áñ å³ïÙ³·Çï³Ï³Ý »õ ÂáõñùÇáÛ å³ï³ë˳ݳïáõáõû³Ý ï»ë³ÝÏÇõÝ¿, Û³ïϳå¿ë ϳñ¨áñ ¿ ³ÛÝ ÙÇïùÁ, ½áñÝ ³Ûëï»Õ ÏÁ Ý»ñϳ۳óáõÇ Ñ³Ùá½Çã ÷³ëï»ñáí, ÿ ÇÝãå¿ë úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõÃÇõÝÁ ÙÇßï ·áñÍ³Í ¿ ³ÛÝ ïå³õáñáõÃÇõÝÁ, ÿ ÇÝù Ñ»éáõ Ùݳó³Í ¿ ç³ñ¹»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñå»É¿Ý ¨ ³Û¹ µáÉáñ µéÝÏáõÙÝ»ñÁ ï»Õ³ÛÝ³Ï³Ý µÝáÛà áõÝÇÝ, ³ÛëÇÝùÝ Ñ³Û»ñáõÝ ¨ ³ÝáÝó Ñ»ï ³åñáÕ ùÇõñï»ñáõÝ ¨ ÃÇõñù»ñáõÝ ÙÇç¨ Í³·³Í ËݹÇñÝ»ñ »Ý: ²ÛÝÇÝã ²ùã³ÙÇÝ µ»ñ³Í ÷³ëï»ñÁ Ûëï³Ïûñ¿Ý Ï’³å³óáõó»Ý, áñ ³Û¹ µáÉáñÁ »Õ³Í ¿ ÃÇõñù³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ ÏáÕÙ¿ Íñ³·ñáõ³Í ¨ Çñ³Ï³ÝáõÃÇõÝ ¹³ñÓ³Í ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÇõÝ, ï»Õ»ñáõ ÃÇõñù ¨ ùÇõñï ³½·³µÁݳÏãáõû³Ý ½ÇÝáõÙáí »õ ³ÝáÝó Ññ³Ññ»Éáí ѳۻñáõÝ ¹¿Ù:

²ùã³Ù ÏÁ Ýß¿ ݳ¨, áñ úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý Íñ³·ñáõ³Í ¾ÃÝÇù ½ïáõÙÝ»ñ¿Ý µ³óÇ ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñáõÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ç³ñ¹»ñÁ é³½Ù³·Çï³Ï³Ý ³éáõÙáí ³É Í³é³Û³Í »Ý ³ÛÝ Ýå³ï³ÏÇÝ, áñ å³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ßñç³ÝÝ»ñáõÝ Ù¿ç ³åñáÕ Ñ³Û»ñÁ ï»Õ³Ñ³ÝáõÇÝ áõ Ñ»é³óáõÇÝ ³Û¹ ï³ñ³ÍùÝ»ñ¿Ý, áñå»ë½Ç ã’û·Ý»Ý éáõë»ñáõÝ: §²ÙûóÉÇ ³ñ³ñù¦ ·ÇñùÇÝ Ï³ñ¨áñ³·áÛÝ ³ñųÝÇùÝ»ñ¿Ý Ù¿ÏÝ ³ÛÝ ¿ ݳ¨, áñ ·ñáõ³Í ¿ µ³ó³é³å¿ë å³ïÙ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñáõ ¨ ³Ï³Ý³ï»ëÝ»ñáõ »õ ³ÝáÝó ë»ñáõݹݻñáõÝ ÛÇßáÕáõû³Ýó áõ íϳÛáõû³Ýó ÑÇÙ³Ý íñ³Û: ػͳå¿ë û·ïáõ»Éáí ³Ù»ñÇÏ»³Ý, åñÇÃ³Ý³Ï³Ý ¨ ·»ñÙ³Ý³Ï³Ý ³ñËÇõÝ»ñ¿Ý, ²ùã³Ù ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ÏÁ Ýß¿, áñ úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý ßñç³Ý¿Ý Ùݳó³Í ÷³ëï³ÃáõÕûñÝ ³É µ³õ³Ï³Ý »Ý Ç óáÛó ï³Éáõ, áñ ²é³çÇÝ ³ß˳ñѳٳñïÇ ï³ñÇÝ»ñáõÝ Çñ³Ï³Ý³ó³Í Ñ³Û µÝ³Ïãáõû³Ý Ïáïáñ³ÍÝ»ñÁ »Õ³Í »Ý Íñ³·ñ³õáñáõ³Í ·áñÍáÕáõÃÇõÝ ÙÁ: ÆÝãå¿ë ÏÁ Ýß¿ ²ùã³Ù, Çñ ³Ûë ·Çñùáí ³Ý Ýå³ï³Ï áõÝ»ó³Í ¿, áñ ÂáõñùÇ³Ý ¹¿Ù ѳݹÇÙ³Ý ·³Û ÇÝùÝ Çñ»Ý, ³ÛëÇÝùÝ áõÅÝ áõ ³ñÇáõÃÇõÝÝ áõÝ»Ý³Û Ý³Û»Éáõ Çñ ÇëÏ å³ïÙáõû³ÝÁ: ²ñï³Û³Ûïáõ³Í ³Ûë µáÉáñ ·³Õ³÷³ñÝ»ñÁ ¨ ùÝÝáõû³Ý ÁÝóóùÁ ¹ñáõ³Í »Ý Ïáõé  ÙÁ Ù¿ç: ²ß˳ï³ÝùÝ áõÝÇ »é³Ù³ë ϳéáõóáõ³Íù: ²é³çÇÝ Ù³ëÇÝ Ù¿ç Ý»ñϳ۳óÝ»Éáí úëٳݻ³Ý ϳÛëñáõû³Ý áã Ù³ÑÙ¿¹³Ï³Ý µÝ³Ïãáõû³Ý íÇ׳ÏÁ ÙÇÝ㨠ó»Õ³ëå³ÝáõÃÇõÝÁ »õ ³éÏ³Û ³½·³ÛÝ³Ï³Ý ïñ³Ù³¹ñáõÃÇõÝÝ»ñÁ »ñÇïÃáõñù»ñáõ Çß˳Ýáõû³Ý ßñç³ÝÇÝ Ù¿ç, ѳÙá½Çã Ï»ñåáí ÏÁ Ý»ñϳ۳óáõÇ, áñ ѳÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý Çñ³·áñÍÙ³Ý Íñ³·ÇñÝ Áëï ¿áõû³Ý ϳ۳óáõ³Í ¿ñ ÙÇÝ㨠²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÁ: ºñÏñáñ¹ Ù³ëÇÝ Ù¿ç ³ñ¹»Ý

ÏÁ Ý»ñϳ۳óáõÇ, ÿ ÇÝãå¿ë Ñݳñ³õáñ »Õ³õ ³ÛÝ Çñ³Ï³ÝáõÃÇõÝ ¹³ñÓÝ»É ²é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ ï³ñÇÝ»ñáõÝ: ºõ í»ñç³å¿ë »ññáñ¹ Ù³ëÇÝ Ù¿ç, áñÁ ÝáõÇñõ³Í ¿ ³ñ¹¿Ý úëٳݻ³Ý ÂáõñùÇáÛ å³ñïáõÃ»Ý¿Ý »ïù »ñÇïÃÇõñù»ñáõÝ Õ»Ï³í³ñÝ»ñáõÝ ¹¿Ù ÂáõñùÇáÛ Ù¿ç ϳ½Ù³Ï»ñåáõ³Í ¹³ï³í³ñáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ, Ûëï³Ïûñ¿Ý Ç óáÛó ÏÁ ïñáõÇ, áñ ³Û¹ ¹³ï³í³ñáõÃÇõÝÝ»ñÁ áã ÿ å³Ûٳݳõáñáõ³Í ¿ÇÝ ÂáõñùÇáÛ Ý»ñë¿Ý »Ï³Í å³Ñ³Ýçáí, ³ÛÉ` ³ñï³ùÇÝ ³½¹³ÏÝ»ñáí, ·É˳õáñ³å¿ë ÂáõñùÇáÛ ¹³ßݳÏÇóÝ»ñáõÝ Ïñ³Í å³ñïáõû³Ùµ: ê³Ï³ÛÝ ø¿Ù³É³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÇõÝÝ»ñÁ, áã ÙdzÛÝ Û»ï³Ùáõï ã»Õ³Ý Ýß»³É ¹³ï³í³ñáõÃÇõÝÝ»ñáõÝ Çñ³Ï³Ý³óÙ³ÝÁ, ³Ûɨ ϳñ× Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó, »ñµ ëï»ÕÍáõ»ó³õ å³ïٳϳÝûñ¿Ý Ýå³ëï³õáñ Çñ³íÇ׳Ï, ß³ñáõݳϻóÇÝ »ñÇïÃáõñù³Ï³Ý á×ñ³·áñÍáõÃÇõÝÝ»ñÁ: ²Ñ³ ³Ûëå¿ë Ø»Í à×ÇñÁ áã ÙdzÛÝ ã¹³ï³å³ñïáõ»ó³õ, áã ÙdzÛÝ ÇÝùݳ½ÕçáõÙÁ ¨ ÇÝùݳ¹³ï³å³ñïáõÙÁ ï»ÕÇ ãáõÝ»ó³õ, ³ÛÉ Áݹѳϳé³ÏÁ, ß³ñáõݳÏáõ»ó³õ áõñ³óáõÙáí »õ ÅËïáÕ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ýáõû³Ùµ, áñáõ ëáõïÝ áõ Ï»ÕÍÇùÁ ³Ûë ·ÇñùÁ ³Ý·³Ù ÙÁ »õë »Ï³õ å³ïé»Éáõ: ³ݿñ ²ùã³ÙÇÝ §²ÙûóÉÇ ³ñ³ñù¦ áõëáõÙݳëÇñáõÃÇõÝÝ Ç ÃÇõë ³ÛÉ É»½áõÝ»ñáõ, ³ñ¹¿Ý éáõٳݻñ¿Ý Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÇõÝÁ Ñá·¨áñ-µ³ñáÛ³Ï³Ý Ù»Í ËáñÑáõñ¹ áõÝÇ: ²ÛÝ Ý³Ë áñáß³ÏÇ ë÷á÷³Ýù ¿ èáõÙ³ÝÇáÛ Ñ³Ûáõû³Ý ¨ ³éѳë³ñ³Ï` áÕç ѳÛáõû³Ý ѳٳñ, áñå¿ë½Ç Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ íÇßïÁ ³é³õ»É ÁÝϳɻÉÇ ¹³éݳÛ: ºñÏñáñ¹` ³Ûë ·ÇñùÁ óáÛó Ïáõ ï³Û úëٳݻ³Ý ÂáõñùÇáÛ ¹³ñ³õáñ ³ÝѳݹáõñÅáÕ³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÇõÝÁ Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ Ñ³Ý¹¿å, áñÝ ³é³õ»É å³ñ½ ÏÁ ¹³ñÓÝ¿, ÿ ÇÝãáõ ѳ-

Ûáõû³Ý ï³ñµ»ñ ѳïáõ³ÍÝ»ñ ¹³ñ»ñáõÝ ÑáÉáíáÛÃáí ù³ñ³õ³Ý ³é ù³ñ³õ³Ý ³å³ëï³Ý ·ï³Í »Ý èáõÙ³ÝÇáÛ ÑÇõñÁÝÏ³É ÑáÕÇÝ íñ³Û, ³Ûëï»Õ ß³ñáõݳϻÉáí ½³ñ·³óÝ»É Ñ³Û Ùß³ÏáÛÃÝ áõ ·ñ³Ï³ÝáõÃÇõÝÁ, Ç óáÛó ѳݻÉáõ, ÿ ³½³ï å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÝ Ù¿ç ëï»Õͳ·áñÍ³Ï³Ý ÇÝãåÇëÇ ÃéÇãùÝ»ñáõ ÏñÝ³Û Ñ³ëÝÇÉ Ñ³Û ëï»Õͳ·áñÍ á·ÇÝ: ºññáñ¹` ³Ûë ·ÇñùÇÝ éáõÙÇÝ»ñ¿Ý óñ·Ù³ÝáõÃÇõÝÁ ϳñ¨áñ ³ñÓ³·³Ýù ÙÁÝ ¿ »õë ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ¹¿Ù ÑÝãáÕ áã-ÇÝ, ¨ ³ñÓ³·³Ýù ¿ ÅáÕáíáõñ¹Ç ÙÁ ÏáÕÙ¿, áí ä³Éù³ÝÝ»ñáõÝ Ù¿ç ٻͳå¿ë ÏÇë³Í ¿ ³ÛÝ ¹³éÝáõÃÇõÝÝ»ñÁ, ½áñáÝù íÇ׳Ïáõ³Í »Ý Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ, Áëï áñáõ, ѳÛáõû³Ý ó³õÝ ³é³õ»É ÁÝϳɻÉÇ ¿ éáõÙաݳóÇÝ»ñáõÝ Ñ³Ù³ñ: èáõÙաÝÇáÛ Ù¿ç µÝ³ÏáÕ Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹Ç ½³õ³ÏÝ»ñÁ ÝáÛÝå¿ë, ßÝáñÑÇõ ³Ûë Ññ³ï³ñ³Ïáõû³Ý, åÇïÇ í»ñ³åñÇÝ Ñ³Ûáó ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý áÕµ»ñ·áõÃÇõÝÁ, í»ñÇÙ³ëï³õáñ»Éáõ ³Ýó»³ÉÁ, ³é³õ»É ѳõ³ï³ñÇÙ ÙݳÉáõ Çñ»Ýó ³½·³ÛÇÝ ÇÝùÝáõû³ÝÁ ¨ Çñ»Ýó ÑÇõñÁÝÏ³É³Í ¨ »ñÏñáñ¹ ѳÛñ»ÝÇù ¹³ñÓ³Í èáõÙաÝÇáÛ å»ïáõû³ÝÁ: ²ÕûûÉáí Ù»ñ µÇõñ³õáñ ³ÝßÇñÇ٠ݳѳï³Ï³ó Ñá·ÇÝ»ñáõÝ Ë³Õ³Õáõû³Ý ѳٳñ, ÏÁ ѳõ³ï³Ýù, áñ å³ïÙ³Ï³Ý ³ñ¹³ñáõû³ÝÝ áõ ³ÝáÝó ÛÇß³ï³ÏÇÝ á·»ÏáãáõÙÇÝ áõÕÕáõ³Í ³Ù¿Ý Ù¿Ï Ëûëù ¨ Ññ³ï³ñ³ÏáõÃÇõÝ ÏÁ ¹³éÝ³Û Ù¿Ï Ù³ëÝÇÏÁ ³ÝßÇñÇÙ Ùݳó³Í ³ÝáÝó ³×ÇõÝÝ»ñáõÝ Ñ³õ³ù³Ï³Ý ßÇñÙ³ù³ñÇÝ: гÛáó ò»Õ³ëå³Ýáõû³Ý ØÇç³½·³ÛÇÝ Ö³Ý³ãÙ³Ý ä³ßïå³Ý. гÛáó ä³Ñ³Ýç³ïÇñáõû³Ý »õ ²ñ¹³ñáõû³Ý Ò³ÛÝÁ ÐÝã»óÝáÕ. ²Õûóñ³ñ` Ðá·»ßÝáñÑ î. î³Ã»õ íñ¹. Ú³Ïáµ»³Ý ²é³çÝáñ¹ èáõÙ³ÝÇáÛ Ð³Ûáó »ÙÇ

3-4/2011

9

YKPERcYUtOAN M: BADMYUtOYUN:

Syuon darva ;nta]qin# Lyndynoan I.B.Tauris hradarag[yutoyun; lyuos ;n\aoe] fransahao haodni badmapan ?aomynd C&yrcoani hekinaga\* The Armenian Genocide. A complete History ,yracryv ;nxar'ag badmagan yusyumnasiryutoyun;$ Cirqi franseren lezvyv hradaragva\ a/a`in hradaragyutoyun;* Le Genocide des Armeniens lyuos desa\ = 2((6 tvin Odile Jacob hekinagavyr hradarag[yutoan hyvanii nerqy$ :nxar'ag a.,adyutoan pyun 8(( =`in gcyumarvi na& \anytacryutoyunneryu 15( =`# nera\yutoyun & ezraga]yutoyunner* ;nxamen;

10

3-4/2011

1((( =`# yr yu.i-yu.yv glyusapane 2(-rx xaryu badmyutoan [awazan] gar&yr noyut m;$ Qarzyui & Iv Ternyni cyr\axra\ `anqeren# fransahao hamaonqi a.,yuoj bahan`adiryutenen# in[bes na& fransagan bedyutoan gykme Haoy] }ekasbanyutoan 0ana[yumen edq* ?aomynd C&yrcoani cirq; a/avel amrabnxe] badmagan 0.mardyutoyun;* a/a`argelyv anvi0eli wasdargner & vaveracragan aba]yuo]ner$ Ver`in .r`anin# erp tyurqagan bedyutoan gykme }ekasbanyutoan 0ana[man; yukkva\ baoqar; gsdana nyr /azma-qakaqagan eranca-

vyryumner ‚.ad ancam p/ni* hi.e]nenq miaon haoazci lracryk Hranx Xinqi sbannyutoyun;ƒ# erp marxgyutoan xem aos y0ir; j,dykner; gyujeka]nen iren] 0n.yumner;# mer dramaxryutoan dag yuninq badmagan 0.mardyutoyun; lyuos a.,arh hanelyu nyr cyr\iq m;$ ?aomynd C&yrcoani syuon hyoagab a.,adyutoyun; glra]ne a/aos@r gadarva\ hedazydyutoyunneryu ergar ]ang;$ Cida-hedazydagan a.,adanqneryu cacatnaged; hanxisa]av dasnamoagner a/a` hrabaragva\ Vahacn Dadroani a.,adyutoyun;# yryv aox har]yv hedazydyutoyunner; v0/yry. .e.daxryum m; sda]an$ ?aomynd C&yrcoani a.,adyutoyun; vaveracragan yu verlyu\agan nyr yuki m; gpana aox noyuti hedazydykneryun a/`&$ Zyuoc a.,adyutoyunnern al* Dadroanin; & C&yrcoanin; arje tarcmanel na& /yumaneren lezvyv# isg ŠArarad‹ hradarag[yutoyun; grna sdan'nel aox hradaragyutoyunneryu lyuos ;n\aoman badvavyr cyr\;$ Yusdi aos ancam ;nter]yki sekani vra yuninq haoeryu ykpercyutoan manramasner; ,yrabes znnyk yusyumnasiryutoyun m;$ A.,arhaqakaqagan Fransagan Instidyudi* Wariz VIII Sen-Denis hamalsarani wryfesyr ?aomynd C&yrcoani a.,adyutoyun; haoy] ]ekasbanyutoan noyutin \anytanalyu hamar* ghanxisana an.r`eli cirq m;# ergyu dasnamoag a/a` lyuos desa\ Vahacn Dadroani a.,adyutenen hedy$ Haoeryu ]ekasbanyutoan temaoin an\anytner; hadyrin me` bidi cdnen 19-rx xaryu ver`i & 2(-rx xaryu sgizpi badmagan hamaonabadger m;^ dvoalner# vaorer# xebqer# iraxar'yutoyunneryu jamanagacryutoyun# _smanoan gaosryutoan ver`in dasnamoagneryu ;nta]qin deki

yune]a\i /azma-qakaqagan verlyu\yutoyun$ Temaoin qi[ te .ad \anytneryun hamar cirq; gpere pazmativ manramasnyutoyunner aon iraxar'yutoyunneryu masin# yrynq hance]yu]in _smanoan gaosryutoan angman;# haoeryu dekahanman; & pna`n`man;# Tyurqiy hanrabedyutoan sdek\man;$ Syuon a.,adyutoan cl,avyr arjaniqneren meg; aon =# te manraznnin gngaracre p/ni cakte]yum;# aqsyri 0ampyun deki yune]a\ `arxer;# in[bes na& ]ekasbanyutoan iraraha`yrx wyuler;# yryn] arxoyunqin Der-Zyri ver`naci\in hasan lyg pyu/ m; mahamer' haoer$ ?aomynd C&yrcoan nyr dvoalner gpere^ nyuonisg hyn* wa,sdaganneryu 0amparneryun me`# [ar[aranq; ver` [i cdner$ Yusyumnasiryutoan lyuos a.,arh hana\ gar&yr manramasnyutoyunneren meg; aon n.yumn =# te qrxagan gisaqy[vyr ]ekeryun veracrvyk pazmativ sbannyutoyunner yu gykybyudner iraganyutoan me` aosbes gy[va\ Hadyug Gazmagerbyutoan gan,amda\va\ cyr\ykyutoyunner =in$ Isg Hadyug gazmagerbyutoan anxamneren .ader; [erqezner =in$ Lyusapanva\ = na& panagi & dekagan i.,anyutoyunneryu ,aka]a\ xer;$ Ekan na& pari* marxaser tyurqer# hasarag marxig te

ba.dynoaner# yrynq wyr'e]in @cnel haoer;$ Sagaon hala\anqi entargvelyu ergoyuki bad0a/yv hramanner; i gadar a\ve]an & sarsawner; san'azer\ve]an$ Gan na& .ad hedaqrqir dvoalner & verlyu\yutoyunner gineryu p/ni islama]man# in[bes na& yrpa]a\ dasnoag hazaravyr ere,aneryu 0agadacri masin$ In[bes na& dekin xidykyutoyunner haoeryu yune]va\qi masin$ Haoeryu dekahanman arxoyunqin anyn] yune]va\q;* .arjagan & an.arj cyuoq; an@rinagan gerbyv p/nacravve]av tyurqagan bedyutoan gykme$ Pylyrs cidenq# te in[ ekav hamaonqaoin gam sewagan yune]va\q;# te in[ ekan haoy] egeke]iner;# xbry]ner;# cyr\aranner;# ,anyutner;# dyuner;# pangaoin ha.ivner; & aoln$ Tyurqagan bedyutoan gykme haoeryu yune]va\qi an@rinagan p/nacravman tkta\rar; gmna pa] & pazmativ har]er a/aos@r anbadas,an mna]a\ en$ ?aomynd C&yrcoani a.,adyutoyun; .ad lyur` yusyumnasiryutoyun m;n =# lav crva\ cirq m;# yryun me` hekinag; gbadme y[ miaon haoeryun# aol ampyk` marxgyutoan; veraperyk ykpercyutoan m; masin$ BEDRYS <YRASAN)OAN

3-4/2011

11

Հարցազրույց

Երիտասարդ ավագ սարկավագներ Գառնիկ Շահինյանի և Արտակ Գաբրիելյանի հետ

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնեն, Սուրբ Զատկվա արարողություններուն մասնակցելու համար Պուքրեշ ժամանեցան երիտասարդ ավագ սարկավագներ Գառնիկ Շահինյան և Արտակ Գաբրիելյան: Անոնք Սուրբ Զատկվա գեղեցիկ տոները անցուցին հայ և ռումեն հավատացյալներու հետ՝ գտնվելով Ռումանիո հայաշատ վայրերու մեջ: Երիտասարդ սարկավագները այցելեցին և մեր խմբագրատուն, ուր փոքրիկ զրույց մը ունեցանք անոնց հետ՝ բաժնելու իրենց տպավորությունները մեզ հետ: Գառնիկ սարկավագ Շահինյան ծնած է 1986թ. Էջմիածնի մեջ: Դպրոցն ավարտելե հետո 2003-ին ընդունված է Սևանի դպրանոցը, ուր 4 տարի ուսանելե ետք վերադարձած է Էջմիածին և այնտեղ ալ ավարտած է 6ամյա կրթությունը և 2007-ին բարեհաջող ավարտելով սարկավագական քննությունները ձեռնադրված է սարկավագ: 2009-ի հունիսին ավարտած է Գևորգյան Ճեմարանը և աշխատանքի անցած Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի վարչատնտեսական բաժինը, ուր և կաշխատի ներկայիս: Արտակ սարկավագ Գաբրիելյան ծնած է 1984թ. Էջմիածին: 2002-2006թթ.-ը սորված է Սևանի Վազգենյան դպրանոցին մեջ: Այնուհետև վերադարձած է Գևորգյան Ճեմարան և երկու տարի ալ ուսանած է այնտեղ: 2008-ին ավարտած է հոգևոր ճեմարանը և ձեռնադրված է սարկավագ: Այնուհետև ծառայության անցած է որպես Վեհա-

12

3-4/2011

րանի սպասասրահի հյուրընկալ, ապա 2 տարի շարունակած է ծառայությունը, որպես Մայր Աթոռի Վեհարանի ընդհանուր բաժնի գործավար քարտուղար: - Ի՞նչ նպատակով կգտնվիք Պուքրեշ: Գառնիկ Շահինյան. – Հայր Տաթևի հրավերով և Վեհափառ Հայրապետի օրհնությամբ Արտակ սարկավագը և ես եկանք Ռումինիայի Հայոց Թեմ՝ մասնակցելու Զատկական արարողություններին, Ավագ Շաբաթին: Այստեղ մեզ ընդունեցին շատ ջերմ, շատ բարեհամբույր: Հայր Սուրբը և այստեղի քահանաները նույնպես մեզ շատ ջերմ ընդունեցին և մենք չզգացինք, որ օտար երկրում ենք: Մենք մեզ զգացինք ինչպես մեր տանը: Արտակ Գաբրիելյան. – Հայր Տաթևի հրավերով և Վեհափառ

Հայրապետի օրհնությամբ եկանք Ռումինիայի Հայոց Թեմը զատկական պատարագներին մասնակցելու, այստեղ օգնելու զատկական միջոցառումները ավելի գեղեցիկ և ավելի կազմակերպված անցկացնելու համար: - Բուխարեստեն զատ ի՞նչ հայաշատ վայրերու մեջ եղաք և ինչպե՞ս ընդունեցին ձեզ: Գ. Շ. – Բուխարեստից հետո եղանք Փիթեշթ, ուր և պատարագ մատուցվեց, նաև Թըրկու Օգնա, Յաշ, Սուչավա (բացի Կոնսթանցայից) որտեղ և գերեզմանի օրհնության կարգի ներկա եղանք: Բոլոր տեղերում շատ ջերմ և բարեհամբույր ընդունեցին մեզ: Բոլոր հավատացյալներն էլ խոր հավատք ունեն թե’ ռումանահայերը և թե’ ռումանացիները: Կապը եկեղեցու հետ շատ հզոր է և մեծ լրջությամբ են վերաբերում իրենց հավատքին, եկեղեցուն: Ա. Գ. – Ավագ Շաբաթի արարողությունները անցկացվեցին Բուխարեստում և ապա եղանք Ռումինիայի տարբեր հայաշատ ծուխերում, իսկ վերջին պատարագը եղավ Գալաց քաղաքում: Պետք է ասեմ, որ որտեղ էլ որ եղանք մեզ շատ ջերմ ընդունեցին թե՛ քահանաները և թե՛ տեղի հավատացյալները: - Ի՞նչ տպավորություն ունեցաք Զատկվա տոնին, գտնվելով Պուքրեշի մեջ, հայ հավատացյալներու միջև: Գ. Շ. – Սուրբ Զատկվա նախորդ օրը մասնակցեցանք Ճրագալույցի պատարագին: Այնուհետև զատկական Կիրակին, Հայր Տաթևը պատարագիչ քահանա էր և մենք ևս մասնակցե-

ցինք պատարագին: Ապա, նույն օրը լինելով նաև Ցեղասպանության հիշատակի օր, եղեռնի զոհերի հիշատակին հոգեհանգստյան կարգ կատարվեց, որին նույնպես մասնակցեցինք: Մենք այստեղ հայության մեջ լինելով մեզ բոլորովին օտար չզգացինք: Բոլորը մեր քույրերը, մեր եղբայրները, մեր մայրերն ու հայրերն էին: Ճիշտ է, մենք Հայաստանից դուրս ենք, բայց հոգևոր ապահովություն էինք զգում: Մենք մեզ հարազատ միջավայրում էինք զգում: Ա. Գ. – Տպավորությունները շատ մեծ են: Ես շատ տպավորվեցի հատկապես, երբ տեսա հայ հավատացյալների կողքին և ռումինացի հավատացյալներ: Նրանց հավատքը այնքան զորավոր էր և նրանց համար ոչ մի տարբերություն չկար, թե սա հայկական եկեղեցի է, թե ռումինական: Նրանք գալիս էին իրենց հավատքը բարձրացնելու առ Աստված, գալիս էին մասնակցելու պատարագին և նկատեցի, թե ռումեն ժողովրդի մեջ որքան մեծ է հավատքը: Տպավորվեցի նաև շատ հայերով, որոնք չնայած 30-40 տարի Հայաստան չեն եղել, սակայն չեն ձուլվել 40 տարիների ընթացքում, չեն վերացել: Նրանք չմոռանալով հայերենը իրենց որդիներին, թոռներին դաստիարակել են հայկական ոգով: Կային հայեր, որ հայերեն չգիտեին և կամ շատ քիչ գիտեին, սակայն անգիր գիտեին «Հայր Մերը» և պատարագից որոշ հատվածներ, որ պարտադրաբար իրենց ծնողները սովորեցրել են: Գ. Շահինյան-Արտակ Գաբրիելյան. – Մենք շատ տպավորված ենք և սիրեցինք Ռումինիայի Հայոց Թեմը և այնուհետև մեր աղոթքներում միշտ պիտի հիշենք, որպեսզի Աստված իր զորավոր Աջը հովանի դարձնի այս թեմին և ավելի ամրապնդի կապը հայ եկեղեցու հետ: Կուզեինք մեր շնորհակալությունը հայտնել Ռումինիայի Հայոց Թեմի առաջնորդ Դ. Տաթև Վարդապետ Հակոբյանին՝ իր հայրական հոգատարության համար, նաև մեր շնորհակալությունը Տ. Եզրաս քահանա Պոկտանին, Տ. Գրիգոր և Տ. Թորգոմ քահանաներին, որ բոլորն էլ իսկապես ամեն ջանք գործադրեցին, որ մենք չզգանք, թե օտարության մեջ ենք: Մենք այն տպավորությունը ունեցանք, թե մենք ոչ թե այժմ ճանաչեցինք նրանց, այլ նրանց վաղուց գիտեինք: Մենք նույնպես, որպես հայ հավատացյալներ մեր շնորհակալությունները կհայտնենք ձեզ՝ Ռումանիո մեջ հոգևորականին արժանավայել ձեր կեցության համար և կցանկանք կրկին վերադարձ և ինչպես կըսեն բոլոր ձեզ այստեղ արդեն ճանչցող հավատացյալները՝ անգամ մը ևս լսելու ձեր գեղեցիկ ձայնը: Մ. Ղ.

Լուսավոր այցելություն Զատկական շաբթըվա շրջանի տասը օրվա ընթացքին Էջմիածնի Մայր Աթոռեն հյուրեր ունեցանք Պուքրեշ՝ երկու ավագ սարկավագներ Արտակ Գաբրիելյանը և Գառնիկ Շահինյանը: Պուքրեշ ժամանելով Ավագ Շաբթըվա օրերուն Հոգեշնորհ Հ. Տաթև Վարդապետ Հակոբյանի հրավերով և Ամենայն Հայոց Վեհափառ Հայրապետ Գարեգին Բ. Սրբազնագույն Կաթողիկոսի օրհնությամբ, երկու ավագ սարկավագներն ալ ավելի գեղեցկացուցին Սուրբ Զատկական Տոները իրենց հուժկու ձայնի մեղեդայնությամբ և Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Աստվածաբանական ինսթիտուտի շրջանավարտին վայել իրենց կեցվածքով: 23-25 տարեկան երիտասարդ ավագ սարկավագները ունեցան շատ ծանրաբեռնված ծրագիր մը երկրի մեջ՝ տարբեր ծուխեր այցելություններով, փորձելով իրենց շնորհքով զատկական ուրախություն նվիրել մեր երկրի հավատացյալներուն: Այսպիսով, Ավագ Շաբթըվան տեր հայր Փաուլ Պոկտանի ուղեկցությամբ մասնակցեցան Ճրագալույցի Սուրբ Պատարագին Փիթեշթի մեջ, տեղ մը ուր ավելի քան հիսուն տարի Քրիստոսի Հարության լույսը չէր իջած եկեղեցվո սուրբ խորանին վրա: Զատկական Պատարագը մատուցվեցավ Պուքրեշի մէջ, ուր պատարագիչն էր հոգեշնորհ Տ. Տաթև Վարդապետ Հակոբյան, ըլլալով Ռումանիո Հայ Առաքելական և Ուղղափառ Եկեղեցվո առաջնորդը: Լույսի Շաբթըվա երեքշաբթի Տեր Հայր Փաուլ Պոկտանին հետ Ֆոքշանի հայկական գերեզմանատան մեջ հոգեհանգստյան պաշտոն կատարեցին և գերեզմանները օրհնեցին: Թըրկու Օգնայի մեջ, չորեքշաբթի Փաուլ Պոկտանի ուղեկցությամբ առավոտյան կատարեցին հոգեհանգստյան պաշտոն, իսկ երեկոյան ժամը 18-ին, որպեսզի հնարավորություն տան Պաքըուի հայերուն հասնիլ Թըրկու Օգնա՝ Սուրբ Պատարագ մատուցեցին: Յաշ հասան հինգշաբթի, ուր Սուրբ Պատարագ մատուցեցին Թորգոմ քահանա Մանտալյանի և տեր հայր Փաուլ Պոկտանի կողքին և անկե ճանապարհը շարունակեցին դեպի Սուչավա: Այստեղ, Սուրբ Խաչ Եկեղեցվո մեջ երեկոյան պատարագ մատուցեցին: Պոթոշանի մեջ, ուրբաթ, Գրիգոր քահանա Հոլքայի կողքին հոգեհանգստյան պաշտոն կատարեցին և օրհնեցին գերեզմանները: Կիրակի, Կալացի մեջ Գրիգոր քահանա Հոլքայի կողքին Սուրբ Պատարագ մատուցեցին: Երիտասարդ ավագ սարկավագները Մայր Աթոռ վերադարձան Մայիս 4-ին, իրենց հետ տանելով հավատացյալներուն հետ կապված հիշողություններ, և անոնք ալ բարձր գնահատեցին երիտասարդներու շնորհքը և ներդրած ջանքերը: 3-4/2011

13

Տիկին Անահիտ՝ սէրմնացանը

Հանգամանքներու բերումով, սովորաբար մեծ հեռավորութենե և երբեմն ուշացումով կիմանամ գաղութեն անձի մը վախճանի մասին: Պատահական եղավ, որ այս անգամ գտնվեցա «տեղվույն վրա», երբ մահացավ տիկին Անահիտ Կարապետյանը: Տարօրինակ կրնա թվալ, սակայն ունեցա այն գոհունակությունը – թույլ տրվի ըսել՝ նույնիսկ ուրախությունը – առիթն ունենալու իր վերջին ճամբուն վրա ուղեկցելով տիկին Անահիտ Կարապետյանին: Կան մարդիկ որոնք ինձ համար, նույնիսկ իրենց մահեն ետք, պարոն/տիկին կմնան: Այսպիսի անձ մըն է (է՞ր) ան, որ ուրիշներուն համար պիտի մնա՝ Թանթի Անին: Մարդկային որոշ հատկություններ ցուցաբերող հաջողություն մըն է, որ անձ մը նույն ժամանակ ըլլա թե՛ տիկին և թե՛ թանթի (մորաքույր): Չեմ կարծեր, որ ոևէ մեկը վատ գաղափար ունենա անոր մասին, որ տասնյակ տարիներ ջանաց ուրիշներուն օգնել՝ հասկնալու ինչ կնշանակե հայ ըլլալ և հպարտանալու հայ ըլլալով: Եթե բոլորը, որոնք վարժապետական իր ուսուցումեն անցան, իր թաղումին եկած ըլլային, հայկական գերեզմանոցը անտարողունակ

պիտի ըլլար: Տիկին Անահիտին ամբողջ գոյությունը նույնացավ իր նվիրվածությամբ՝ գաղութը «հայացնելու» օգտին, դասերով, գրություններով, խրատներով, բաղադրատոմսերով... Պատահական թե կազմակերպված՝ բազում աշակերտներուն համեմատած, որոնք հայերենի իր գիտելիքներեն օգտվեցան, ես առանձնաշնորհությունն ունեցա իր հետ աշխատելու ավելի քան երկու տասնամյակներ, օր առ օր, լույս աչքով, լույս, որ անոր լեզվաբանական հմտութենեն կսերեր, հավաքված ու փոխանցված սերունդներու միջով՝ նվիրվածությամբ ու համառությամբ: Եթե այսօր ավելի մոտ եմ հայերենին քան քառասուն տարի առաջ, մասամբ կպարտիմ անոր, որուն խորհուրդը կփնտրեի՝ իմ տարակուսանքներու ընթացքին ու որմե կմեկնեի ավելի մերձեցված հայերենին: Առանց տիկին Անահիտ Կարապետյանի, հայ գաղութն ավելի աղքատ է: Փոխարենը, մնացին իր ցանած սերմերու պտուղները, որոնցմով հայ գաղութը կրնա ավելի հարուստ դառնալ: Սարգիս Սելյան

Հայաստան Հիմնադրամը գրասենյակ ունի Պուքրեշի մեջ Š... Նվիրատվության պարզ փաստը անկախ գումարեն մեզ ավելի կմոտեցնե Հայաստանին ...‹ Հայաստան Հիմնադրամը ամենեն կարևոր կազմակերպություններեն մեկն է, որ նպատակ ունի դրամ ժողվել Հայաստանի և Արցախի մեջ տարբեր նախագիծեր իրագործելու համար: Ռումանիո մեջ Հիմնադրամի գործունեությունը պաշտոնական գրանցում մը չուներ, հակառակ որ հանձինս պարոն Կարապետ (Կարո) Խաչատուրյանի ունինք ներկայացուցիչ մը, որ արդեն երկրորդ տարին է կհամակարգե այդ կազմակերպության ծրագիրները: Հիմնադրամի գործունեթյան առաջին շրջանին ժողվվեցավ 300 տոլար, որ գործածվեցավ Երևանի դպրոցներեն մեկը համակարգիչներով օժտելու համար, իսկ անցյալ տարի աշնան, Ռումանիո հայ համայնքը համախմբվեցավ մասնակցելու նոյեմբեր 25-ին կազմակերպված հեռուստամարաթոնին՝ Ջուրը կյանք է լոզունգի ներքո: Ռումանիո նվիրատվություններեն ժողվվեցավ շուրջ 15.000 տոլար, որպեսզի ամբողջ աշխարհեն հավաքված մնացած գումարին հետ տրամադրեն՝ Արցախի խմելու ջուրի ցանցի լրիվ նախագիծը իրագործելու համար: Մարտի վերջերը, քանի մը օրով Ռումանիա գտնվեցավ Հայաստան Հիմնադրամի գործադիր տնօրենի խորհրդական Հրաչ Հովհան-

14

3-4/2011

նիսյան: Ան հանդիպումներ ունեցավ ՌՀՄ-ի ղեկավարության, Ռումանիո հայ թեմի և դեսպանատան ներկայացուցիչներու հետ, հանդիպեցավ նաև Կարո Խաչատուրյանին հետ և ան ալ պաշտոնապես նշանակվեցավ Ռումանիո մեջ Հայաստան Հիմնադրամի գրասենյակի ներկայացուցիչ: Պարոն Հովհաննիսյանը այցելեց նաև Քոնսթանցա, ուր և հանդիպեցավ տեղվույն համայնքի անդամներու հետ: Պուքրեշ կեցության վերջին օրը պրն. Հովհաննիսյան այցելեց նաև «Նոր Կյանք» և „Ararat“ պարբերականներու խմբագրատուն և զրույց ունեցավ խմբագրատան աշխատակիցներու հետ: Պրն. Հովհաննիսյան ամենայն մանրամասնությամբ պատմեց Հայաստան Հիմնադրամի ընդհանուր գործունեության մոտակա ծրագիրներու մասին՝ հիմնական նպատակը ըլլալով, սփյուռքը ավելի մոտեցնել, մերձեցնել Հայաստանին: Ան զրույցի ընթացքին մասնավորաբար ըսավ. «... Նվիրատվության պարզ փաստը, անկախ գումարեն մեզ ա՛լ ավելի կմոտեցնե Հայաստանին: Այսպիսով յուրաքանչյուր անձ, որ որևէ նվիրատվություն կընե, կրնա Հիմնադրամի ներկայացուցիչներու միջոցով ստուգել, թե ի՞նչ ըրին իր նվիրած դրամին հետ: Վերջին երկու տարվա ընթացքին ժողվված դրամները նպատակաուղղ-

վեցան խմելու ջուրի ամբողջ ցանցի վերակառուցման՝ ջրամատակարարումով ապահովելու համար բոլոր ջրազուրկ գոտիները: Հիմնադրամը 18 տարիներու իր գործունեթյան ընթացքին ժողված է 215 միլիոն տոլար և կառուցած է 500 կմ ավտոճանապարհներ ինչպես օրինակ Գորիս-Ստեփանակերտ ավտոմայրուղին, ըլլալով ՀայաստանԱրցախ ամենեն կարևոր ավտոճանապարհներեն մեկը: Եթե մինչև ավտոմայրուղու կառուցումը ինքնաշարժը ճանապարհը կանցներ 6 ժամվա մեջ, այժմ անհրաժեշտ է միայն մեկ ժամ: Այդ գումարեն կառուցվեցան նաև 235 դպրոցներ և մանկապարտեզներ, նաև 35 հիվանդանոցներ և պոլիկլինիկաներ...»: Պարոն Հովհաննիսյան ավելցուց, թե՝ իր այցելությունը Պուքրեշ պայմանավորված էր անով, որ այստեղ ունենան մեկ ներկայացուցիչ մը և այսպիսով սերտ կապ կրնան ապահովել Հայաստանի և Ռումանիո միջև: «Պալկաններու մեջ Ռումանիան առաջին երկիրն է, որ կբանանք մեր գրասենյակը, մտադրվելով շարունակության ավելի ընդլայնելու մեր գործունեթյունը այս շրջանի այլ երկիրներու մեջ ևս»: Մ. Բաղդասարյան

- apr

2011

mar

publica Þie bilingvà a uniunii armenilor din românia

Comunicat din partea Comunităţii Armene din România în legătură cu recentele declaraţii făcute la Baku de preşedintele României, domnul Traian Băsescu

Comunitatea armeană din România îşi exprimă nedumerirea şi neliniştea în legatură cu recentele declaraţii ale preşedintelui României, domnul Traian Băsescu, făcute cu ocazia vizitei efectuate în Baku, potrivit cărora soluţionarea conflictului din Karabaghul de Munte se poate face numai prin reîntoarcerea acestei regiuni sub suveranitatea şi în cadrul teritoriului Azerbaidjanului.

România, ca stat membru al OSCE, a susţinut permanent soluţionarea paşnică a conflictului din Karabagh. Declaraţiile comune ale co-preşedinţilor Grupului de la Minsk, mandatat de OSCE cu găsirea unei soluţii negociate, preşedinţii Statelor Unite ale Americii, ai Federaţiei Ruse şi ai Franţei, agreate de preşedinţii Armeniei şi Azerbaidjanului, menţionează, ca fundament al unei soluţii paşnice stabile, principiile dreptului internaţional, dintre care evidenţiază principiul integrităţii teritoriale, principiul neutilizării forţei precum şi pe cel al dreptului autodeterminării popoarelor. Orice atitudine părtinitoare, orice soluţie unilaterală ce vizează doar interesele uneia dintre părţi, contravine deciziilor forurilor europene şi compromite procesul de pace.

Comunitatea armeană din România consideră că, în virtutea tradiţiilor multiseculare de prietenie dintre poporul român şi poporul armean, în baza bunelor relaţii statornicite între România şi statele Caucazului de sud, precum şi conform angajamentelor internaţionale, statul român trebuie să adopte o atitudine echilibrată, neutră, care să nu legitimeze nedreptăţile diktatelor staliniste şi să fie consecventă cu poziţiile sale şi calitatea sa de membru al OSCE.

I.P.S. Arhim. Datev Hagopian Întîistătătorul Bisericii Armene din România Senator Varujan Vosganian Preşedinte al Uniunii Armenilor din România Deputat Varujan Pambuccian reprezentant al minorităţii armene în Parlamentul României

3-4/2011

15

16

3-4/2011

3-4/2011

17

18

3-4/2011

3-4/2011

19

20

3-4/2011

manga-badanegan

Պոչով սուտը

Կ’ըլլա-չըլլար մարդ ու կին մը: Իրենք ալ շատ խեղճ, դառն ու աղքատ, մուրացկան կ’ըլլան: Ասոնց եղած-չեղածը հաւ մը կ’ըլլայ, որ առջեւէն գացողին կտուցով կ’ըներ, ետեւէն եկողին՝ տոտիկով: Աս հաւին ահէն, մէկը սիրտ չէր ընէր անոնց դուռէն անցնելու: Ասանկ զուլում բան մըն էր: Գիւղացիներու ճարը, որ կը կտրի կու գան տանուտէրին քով գանգատի: Տանուտէրն ալ կը կանչէ հաւին տիրոջը, կը հրամայէ՝ «կամ հաւդ մորթէ, կամ նետէ մարագի մը մէջ, դուռն ալ վրան կողպէ գացողեկողին վնաս չտայ»: Հաւին տէրն ալ չ’ուզեր մորթէ, կը տանի կը նետէ մարագ մը, դուռ-երդիկ կը գոցէ, ծակուծուկերը կը գոցէ, կու գայ տուն: Կ’անցնի մէկ օր, երկու օր, երեք օր, շաբաթ մը, երկու շաբաթ, երեք շաբաթ, ամիս մը աս հաւին ոչ կուտ կու տան, ոչ ալ ջուր կը դնեն առջեւը. Կրնայ ըլլայ սատկի, անկէ ազատին, լըմննայ: Օրերէն մէկը աս մարդու միտքէն կ’անցնի իր հաւը: — Այ կին-, կ’ըսէ-, բնաւ չես հարցնէր՝ ի՞նչ եղաւ մեր հաւը: Ո՞վ գիտէ հիմա կրնայ սատկած ըլլայ, երթամ տեսնեմ ի՞նչ պատահած է: — Լաւ-, կ’ըսէ կինը-, գնայ տես, թէ սատկած է, տար նետէ: Աս մարդը կ’երթայ մարագին դուռը կը բանայ, ի՞նչ տեսնայ, մարագի մինչեւ օճորքը լեցուն հաւկիթ: Դուն մը ըսեր հաւը ածած է: Հաւին տէրը ուրախութենէն քիչ կը մնայ խելքը կորսնցնէ; կը վազէ տուն, կնոջը իմաց տալու: Մարդ ու կին՝ տոպրակները շալկած, կու գան ատ հաւկիթները կը կրեն, կը տանին իրենց կալը: Յետոյ, գոմէշները կը

լծեն կալին, կը քշեն, ու կը քշեն մինչեւ ճաշ կալ կ’ընեն: Այնքան կը կալսեն, որ հաւկիթները բոլորն ալ կը փխլուին ալիւր կը դառնան, մէյ մ’ալ կը տեսնեն, մէկ կողմէն աքաղաղ դուրս կ’ելլայ, միւս կողմէն վառեկ: Քիչ մ’ալ կը կալսեն, կը տեսնեն սագ մ’ալ դուրս ելաւ, փախաւ: Տէրը այդքան աքաղաղն ու վառեկը կը ձգէ, կիննայ սագի ետեւէն, որ բռնէ: Կը վազէ, կը վազէ, բաւական տեղ որ կ’անցնի, կը տեսնէ մարդ մը սագը լծած կամին կալ կ’ընէ: — Այ եղբայր-, կ’ըսէ-, ատ իմ սագս է, ինչո՞ւ բռնած լծած էք կամին: — Մենք ի՞նչ գիտնանք, քուկդ է-, կ’ըսէ կալ ընողը-, իր ոտքովը եկաւ մեր կալը, տեսանք տէր ու տիրական չկայ, բերինք լծեցինք: Հիմա ալ կ’ըսես՝ իմս է, տար: Վերցո’ւր, աս երկու խալուար ցորենն ալ ատոր վարձքը, քեզի հալալ ըլլայ: Աս մարդը երկու խալուար ցորենը կը լեցնէ տոպրակները, կը բարձէ սագը, ինքն ալ վրան կը նստի, կը քշէ դէպի տուն: Կու գայ, կը հասնի իրենց տուն, տոպրակները կը վերցնէ, կը տեսնէ, սագին մէջքը զարնուած, վերք եղած է: Մարդ ու կին կը մնան մոլորած: Այս կողմ կ’իննան այն կողմ կ’իննան, այս դրացիին դուռը, այն դրացիին դուռը՝ դէղ չեն գտնար: Վերջը, որ շատ կը պտտին, հարցուփորձ կ’ընեն, մարդ մը ասոնց կ’ըսէ. — Ատ դեղը ընկոյզն է, իւղը քսեցէք նոյն վայրկեանին կ’աղեկնայ: Յակառակի պէս ալ ասոնց երկրին մէջ ընկոյզի ծառ չ’ըլլար: Շատ կը չարչարուին, ոչ մէկ տեղ ընկոյզ չեն գտնար: Վերջը, որ շատ կը պըտտին՝ ծեր կին մը կը պատահի: — Այ մայրիկ-, կ’ըսեն-, ողորմէ հօրդ, թէ քու որդիներուդ արեւը կը սիրես մեզ օգնէ, եթէ հոգէպահուստ ընկոյզի մանրուք ունենաս՝ մեր սագին մէջքը զարնուած է եւ վերք եղած է, տանինք քսենք՝ աղեկնայ: — Այ տղաք-, կ’ըսէ ծեր կինը-, երեխա ատեն հայրս Հնդկաստանէն ընկոյզ բերած էր, կերանք, չոփ մը տուէք, կրնայ ըլլալ ակռաներուս արանքը կտոր մը մնացած ըլլայ: Մարդ ու կին ուրախութենէն չեն գիտնար ինչ ընեն, հոն գերան ինկած կ’ըլլայ, կը վերցնեն կու տան ծեր կնօջը: Ծեր կինը այդ գերանով ակռաները կը մաքրէ, այս կողմ, այն կողմ սեղանակռային տակէն պճեղ մը ընկոյզ կը հանէ, կու տայ ասոնց: Ասոնք ծեր կնօջը ձեռքը կը համբու-

րեն, ընկոյզը կը վերցնեն կը վերադառնան իրենց տուն: Կը բերեն ընկոյզը լաւ մը կը ծեծեն, կը քսեն սագին կռնակը: Օր մը կ’անցնի, երկու, երեք օր, շաբաթ մը, երկու շաբաթ, երեք շաբաթ, ամիս մը, մէյ մ’ալ ինչ տեսնան, ատ սագին կռնակը ընկոյզի մը ծառ բուսած է, եւ այնքան ընկոյզ ունի, որ թիւ եւ հաշիւ չկայ: Ատ սագին բաց կը թողուն, ցօրէկը կ’երթայ հանդը արածելու, իրիկունը ինք մինակը կու գայ տուն: Հանդին մէջ արածելու ատեն հոտաղները, երեխաները, որը քար կը նետէ, որը փայտ, որը հողի կոշտ, որ ընկոյզը վար իննայ ուտեն: Հողն ու քարը կիննան ընկոյզի ծառին ճիւղերու արանքը եւ հոն ալ կանանչ մարգագետին մը կ’առաջանա: Մարդիկ կը բարձրանան ծառը, ատ մարգագետնին վրայ ալ պարտէզ մը, վար կ’ընեն, ցորեն, գարի կը ցանեն: Հոտաղներն ալ կը բերեն իրենց անասունը, ոչխարն ու գառները հոն կ’արածացնեն: Օրերէն մէկն ալ մարդ մը պարտէզի մէջէն ձմերուկ մը կը փըրցնէ. Կ’ուզէ կտրել ուտել հանկարծ դանակը կը խրուի ձմերուկին մէջ դուրս չ’ելլար: — Դանակս, դանակս-, կը պոռայ: Ալ ի՞նչ, դանակը ձմերուկին մէջ կը թաղուի, կը կորսուի: Այս կողմ, այն կողմ կը նայի, չի գտնար: — Եղբայր-, կը հարցնէ հոտաղը-, ի՞նչ մարդ ես, ի՞նչ կ’ընես ձմերուկին մէջ: — Դանակս մէջը ինկած է-, կ’ըսէ-, կրնայ ըլլալ գտնամ: — Վայ քու գլխուդ-, կ’ըսէ հոտաղը-, ես ճիշդ երկու տարի է, ոչխարին հոտը կորսնցուցած եմ ձմերուկին մէջը, հոգնեցայ փնտրելով, հիմա դուն դանա՞կդ կ’ուզես գտնել: Աս խօսքը դանակատիրօջ սիրտին կը զարնէ, վեր կ’ելլայ հոտաղը ծեծելու: Իրարու կը զարնէն աս անոր, ան անոր, այնքան իրար կը զարնեն, որ ձմերուկը տեղէն կը շարժի, սագի կռնակէն գրը՜մփ վար կիննայ, կը փշրուի, մէջէն ալ նապաստակ մը դուրս կ’ելլայ, կը փախի: Փախչելու ատեն ատ նապաստակին պոչի տակէն թուղթի կտոր մը վար կիննայ: Դանակատէրը եւ հոտաղը ատ թուղթին կտորը կը վերցնեն կը տանին գիւղ, տէր հօրը կու տան, որ կարդայ: Տէր հայրը կը բանայ թուղթին կտորը, կը տեսնէ մէջը գրուածը. «Սուտին ոտքերը կարճ են»: Հայ ժողովրդական հեքիաթներ

3-4/2011

21

«Էջմիածին» հանդեսի գլխավոր խմբագիր Վարդան Դևրիկյանի այցը Ռումանիա Ռումինիայի պետական արխիվում, ծանոթացանք այնտեղ պահվող հայկական վավերագրերին: Այս օրերի ընթացքում աչքերիս առջև ասես կենդանացավ 14-19-րդ դարերի ռումինահայ հին պատմական համայնքը, որը Անիի փառավոր ավանդույթները շարունակում է ռումին հողի վրա: Հաճելիորեն զարմացա ռումինահայ կապվածությունը իր անցյալի ավանդներին, մեր եկեղեցուն, Սուրբ Էջմիածնին և այսօրվա Հայաստանին: Ուրախ եմ նաև, որ հայր Տաթևը այսքան կարճ ժամանակում արդեն լիովին ճանաչում է հայ համայնքը և վստահ եմ, որ կշարունակի այստեղ քահանագործած մեր նախորդ հոգևորականների փառավոր ավանդները: Ինքս էլ առավել պատասխանատվությամբ լցված վերադառնում եմ Հայրենիք այն գիտակցությամբ, որ իրապես հզոր և ամուր Հայաստանը միայն կարող է ապավեն լինել աշխարհասփյուռ իր զավակներին:

Վերջերս Պուքրեշ գտնվեցավ Հայաստանեն ժամանած Վարդան Դևրիկյան: Ան այցելեց նաև մեր խմբագրատուն և իր հետ ունեցանք հետաքրքիր ու հաճելի զրույց: Մեր հարցին՝ թե ի՞նչ նպատակով եկած եք Ռումանիա պրն. Դևրիկյան ըսավ: Հայր Տաթևի հրավերով եկա Ռումինիա ծանոթանալու ռումինական մշակութային արժեքներին, գլխավորաբար գիտա-ճանաչողական այցելություն էր: Շատ մեծ տպավորություններ ունեցա մանավանդ, երբ եղանք Յաշ, Պոթոշան, ուխտագնացություն կատարեցինք Սուչավա ուր և մասնակցեցինք Սուչավա քաղաքի տոնին: Եղանք նույնպես Զամքա, Ռոման, ուր և կատարեցինք գերեզմանաքարերի արձանագրությունների վերծանում, որ շատ արդյունավետ էր գիտական առումով: Շատ երախտապարտ եմ հայր Տաթևին, որ ոչ միայն հնարավորություն ընձեռեց այլև տարավ անձամբ և մեկ առ մեկ ծանոթացրեց ռումինահայ պատմական հիշատակներին, ինչպես նաև եղանք Վերջերս, Պրահայեն ընդունեցինք «Օրեր» ամսագիրը, ուր «ռումինական թղթածըրար» ընդհանուր խորագրին տակ մոտ մեկ տասնյակ էջեր նվիրված են Ռումանիո համայնքին: Հիշեցնենք, որ 2011թ. հունվար 27-30-ը ՀԲԸՄ Եվրոպայի մասնաճյուղը իր հերթական համաժողովը այս անգամ գումարեց Պուքրեշի մեջ (ՀԲԸՄ – Եվրոպա պատվիրակության այցի մասին Պուքրեշ՝ կարդալ «Նոր Կյանք»-ի և „Ararat”-ի 1-2 թիվերու մեջ): Այս առիթով, «Օրեր»-ի գլխավոր խմբագիր Հակոբ Ասատրյան, որ մաս կկազմեր ՀԲԸՄ պատվիրակության, ամենայն մանրամասնությամբ ներկայացուցած է հայ համայնքը իր ՌՀՄ և ռումանահայ թեմի ներկայացուցիչներով, անդրադարձած է ռումանահայ համայնքի մշակութային կյանքին, նաև ՀԲԸՄ-ի անդամներու հանդիպումներուն՝ Ռումանիո կառավարության ղեկավարության հետ, հանդիպումներ Ռումանիո մոտ Հայաստանի դեսպանատանը, հարցազրույց ՌՀՄ Նախագահ Վարուժան Ոսկանյանին, ՌՀՄ փոխնախագահ Վարուժան Փամպուքչյանին և լրագրող ու թարգմանիչ Մատլեն Գարագաշյանին հետ:

22

3-4/2011

v

Մ. Ղ. v

v

Սիրով ընդունեցինք «Փթիթ» մանկապատանեկան պարբերաթերթին երեք թիւերը: Երեխանե րու համար հրաշալի նուէր մը, որ ամբողջութեամբ կրնայ փոխարինել դժուրաւ արդեն մէկդի ձգած իրենց շատ սիրելի խաղերն ու խաղալիքները: Արտակարգ գեղեցիկ հրատարակութիւն մըն է, թէ’ իր արտաքին ձեւաւորումով եւ թէ’ բովանդակութեամբ: «Փթիթ»-ը միայն թղթատելով արդեն հոգիդ կը լէցուի մանկական ուրախութեամբ, իսկ նիւթերու բազմազանութիւնը կը շարժէ եւ միտքդ: Երեխաները այս գեղեցիկ հանդէսով կրնան սորվիլ թէ ի՞նչ է գեղեցիկը, ճաշակ կը ձեւաւորուի աւելի ճիշդ զգալու եւ հասկընալու գոյներու ներդաշնակութիւնը եւ նրբերանգութիւնը: Ընդգրկուած բոլոր նիւթերը նաեւ շատ փոխկապակցուած են եւ իւրաքանչիւր նիւթ երեխաներուն կը սորվեցնէ ուշիմութիւն, աւելի ճկուն կը դարձնէ

միտքը: Հանդէսը կը մատուցէ օգտակար խորհուրդներ եւ դիւրամատչելի ձեւով՝ շատ մը հետաքրքրական պատմութիւն նե րու, խաչբառերու, խաղ-հանելուկներու միջոցով կը սորվեցնէ երեխաներուն ճանչնալ իրենց շրջապատող աշխարհը եւ երեւոյթները: Հանդէսը մեծ օգնութիւն է եւ մանկավարժներու համար: Սրտանց կը շնորհաւորենք մանկական պարբերաթերթի խմբագրական անձնակազմին այս շատ կարեւոր եւ գեղեցիկ մտահղացման առիթով եւ կը մաղթենք երկարակեցութիւն: «Նոր Կյանք» Հայաստանի Հանրապե տու թյան կենտրոնական բանկը «Ծաղիկների գեղեցկությունը» միջազգային դրամագիտական ծրագրի շրջանակում թողարկել է 1000 դրամ անվանական արժեքով «Քրքում ադամի» արծաթե հուշադրամը: Հուշադրամի պատրաստման համար օգտագործվել են գունավոր ներկեր: Ուրվագծերի հեղինակն է Էդուարդ Կուրղինյանը:

Xebi Qambydia 0ampaoin vra# yur gertaoinq* Angqyri da0arner; desnelyu# ganc a/inq Singawyri me`# gkzii m; vra (nera/oal qani m; had wyqr &s) ipr& qakaqa.inyutoan yu qakaqagrtyutoan @rinag ga/yu]va\ aox bedyutoyun-qakaq;$ Isg mer a/a`in 0ampan ekav# an.yu.d# xebi haoy] egeke]in# pnagavaorin hnacyuon qrisdynoa egeke]in yu singawyroan badmyutoan me` vak 0ardarabedagan ceke]gacyuon dekani.;# pnyry. .inyutoyun* Asiaoi haravaoin \aoramasi m; me` haogagan nergaoyutoyun; vgaoelyu hamar$ A/a`in haoer; Singawyr ega\ en JT xari sgizp;# ipr&

a/&draganner yu cyr\ararner$ Gkziin vra S;r Tymas Stamfyrd ?aflsi i`nelen hedy# yr Ar&eloan Hnxgasdanneryu me` pridanagan vari[; eka\ = & me-

Haoer: Singawyri me~ \amasnapar badas,anadyu* Asiaoi me` pridanagan gaosryutoyun sdek\elyu hamar yu na& 1819-in qakaq; himnaxra\ = ipr& pa] navahancisd# haoern arxen cyr\yk madyu/ m; yunein aos@rva a/&dragan gexrynin me`* ?afls Hrabarag;$ Te&

wyqrativ (1824-i marxahamar; miaon 16 hyci gn.er)# dekagan 12 hao ‘;ndaniqner; ha`yke]an egeke]i m; ga/yu]elyu hamar himnaxram havaqel# aox cyr\in hamar anhraje.d 5^((( isbanagan dylar cyumarin gesn abahyvelyv$ Cyumarin mna]oal; \a\ge]in )avaoi & Galgataoi haoer;# isg wyqr mas m; ekav Singawyri evryba]i yu [ina]i va0a/aganneryu nbasd;$ 1827-in# erp hancanagyutoyun; ver`a]av# a/a`in hao gkeragan; egav* Der Cricyr Hyvhannes;# yr \anyt bidi xa/nar Fadh;r Gregyri )yn anyunyv$ Hao a/&draganner; ‚.aryunagyutoyun =` 24ƒ

3-4/2011

23

‚.aryunagyutoyun 23 =`enƒ hykamaseryu me` nerxryumner g;nein & 1833-in cakyutaoin ga/avaryutoan gykme dekamas m; sda]an* Hill wyky]in vra$ Ha`yrx darin# hao cakyuti 12 avacneryu ,yrhyurx; i/lanxia]i 0ardarabed )yr0 Dramgyul Qylmanin egeke]ii m; na,aci\; badvire]$ Qylman# yr pandargoalneryu verahsgi[n =r yu hanraoin cyr\eryu vari[# na& qakaqi badmagan amenaha`yk .enqeryu hekinag# haoy] egeke]iyv dvav ir sdek\acyr\yutoan clyu,cyr\y];$ Ir na,ac;\a\ egeke]in 1835-in ga/yu]ve]av yu ver`avyryutoan arje] 5^(58#3( isbanagan dylar^ 3^5(( .inararneryu v0aryum;# 7(8#36 noyuteryu arjeq;# 4(( 0ardarabedin a.,adavar™;# 449#94 zcesdneryu & zarxeryu hamar \a,ser;$ An @\ve]av 1836 mard 26-in* Der <a[ig Hyvhannesin gykme# Syurp Cricyr Lyusavyri[i anvanagy[yumyv$ 1973 hyulis 6in# .enq; haodararve]av azcaoin hyu.ar™an* Bahbanyutoan Azcaoin Cerades[yutoan gykme# isg 1995-in Bahbanyutoan m;r]anag; nva0e]$ Egeke]iin meg gykmi wyky]; gy[ve]av Armenian# [inaren* seng wyh sin [yu ayu# aosinqn ŠSingawyri nyr .enqin g/nag;‹$ Te& haogagan avanxagan y0yv [= mdahka]va\# aol pridanagan nyr-xasaganyv# egeke]in inqnadib gerdva\q yuni# nrpiran yu hama[aw# a/an] zancagadyuni$ Miaon .ad sra\aor# yutagykm prca™& a.darag m; gpar™rana cl,avyr 0agadamasin vra* nmanabes yutagykm tmpgaclani m; vra dekagaova\# yr iynaoin gisasoyuneryv ezragalva\ =$ Nerqin gerdva\q; gisa.r`ana™& =# yukkangoyuna™& hadagaci\i m; me` nerc\va\# yryun g]va\ en xyriagan soyuneryv .qamyudqer# in[ yr ardaqin desqyv gampyk24

3-4/2011

`a]ne ,a[a™& hadagaci\ m;$ Havanagan =# yr wallaxoan y0; Qylmanin ner.n[va\ ;lla Ancliaoi Sent-Mardin-in-dh;Fild egeke]iin hamar mda\a\* )eomz Gibbin a/a`in .r`anaga™& hadagaci\en$ Aos pylyr ner.n[yumner; & azxe]yutoyunner; miadekelyv# i/lanxia]i 0ardarabed; Singawyri ar&axar™aoin glimaoin hamagerbyk na,aci\ m; hka]a\ =# .enqin hadga]nelyv sdveryd laon \a\gabad.campner# yrynq gba.dbanen waodoa .erdavaracyuorneryv badyuhanner;# iren] garcin* aonbes dekaxrva\# yr lyuos; sw/en & @xawy,yutoyunn abahyven$ Sra\aor a.darag; gver`ana cyunxyv m;# yryun me`

,rva\ = ,a[ m;^ wasdyren# 1853-in an wy,arina\ = qa/agyusi hadagaci\yv yu gyna™& cmpetyv a.darag m;# yr ir garcin 1846-in wy,arina\ =r s,al ga/yu]va\ sgzpnagan a.darag;$ Xebi wyky]* ar&eloan gykmi cl,avyr 0agadamasi ,yranin 0agdynin vra wyracrva\ = himnaxrman darin^ 1835$ Moyus gykmer; aonbes mda\va\ en# yr iren] .qamyudqeryun me` mdnein ga/qer;# yryn]me marxig i`nein yukkagi egeke]iin xyu/;# hadag; ga/qeryun da,dagama\in hed nyuon magarxagin ;llalyv$ Egeke]iin nerqin .r`anaga™& hadagaci\;# gamaragab cmpetyv* ;sd haogagan avanxagan 0ardarabedyu-

toan# g.aryunagvi cl,avyr ,yranyv# yr nsdaranneren aveli par™r badvanxani m; vra gcdnvi$ <yranin a` gykm;# marmare ]yu]ada,dag m; egeke]iin ga/yu]man tvagan; gn.e# isg ™a,in# yuri. ]yu]ada,dagneryu vra# ar™anacrva\ en v0arykneryun anyunner;$ Baderyun vra# amra]va\ en te‰ jamanagi ;nta]qin ha`yrxa\ iraxar™yutoyunneryu & an™navyryutoyunneryu nvirva\ hyu.ada,dagner & te cakyutin goanqen xrvacner badgeryk lyusangarner$ Haogagan egeke]vy aos@rva desq; ,namva\ yu maqyur =^ ardaqin bader; 0ermag granergva\ en# .enqin .yur` ]anva\ en grynagan pnyuoti medake qani m;

wyqr qanxagner# isg bardezi ,ydin vra badga/eli gerbyv zedekva\ en ,a[agir Hisyusner* xebi Cykcyta 0ampaoi vra ereq gaoanneryu me`$ Mer ao]elyutoan @r;# .qamyudqi m; me`* ngaragalin a/`& nsda\ dkamarx m; gngarer egeke]in aonbes in[bes inq gdesner$ <yd; gdryk meqena m; g,ancarer pagin l/yutoyun;# pao] gganynavyrer gana[yutoyun;# yrn aolabes ha0eli desqyv ,namva\ =$ Pagin meg gykm;# gcdnvi in[ yr ggy[vi Hi.adagaran-bardez;# yr gveragazme hao cakyutin meg wyqr cerezmany];$ Hin cerezmane m; sgsoal* yrme miaon mamyu/yv \a\gva\ ananyun dabanaqar; bahva\

=# min[& qanxagneryv yu zarxaranqneryv dabanaqarer;* masamp jamanagi ;nta]qin gydrva\# aosdek ba/ga\ en aonbisi hao an™navyryutoyunneryu cyoyutoan vgaoyutoyunner# yrynq qakaqi goanqin me` gar&yr xer ,aka]a\ en$ I xeb# aosdek takyumner [en gadarva\# isg dabanaqarer; pera\ = Singawyri pnagi[* amerigahao L&yn Baloan;# Byuqit Timah takamasi qrisdynoa cerezmany]en erp 1978-in an gazmalyu\va\ =# aoxbisyv cakyuti meg srparan; sdek\velyv# isg hedacaoin* 2((3-in# ve] dabanaqarer avel]an* Bidadari cerezmany]en perva\ (sagaon# Singawyri a/a`in maha]a\ haoer; min[& 1865 takve]an Fyrx Qaningi me`)$ Dabanaqarer; miadekeln yu sarqel; gadare]# 1988-in# Art ?amoan;# ipr& nviradvyutoyun$ Pagin haga/ag gykm;# Sarcis n.anavyr ;ndaniqi meg anxamyuhin* Nana0an; 19(5-in erghargani \,agan dyun m; ga/yu]e]# yr na& qahanaoin pnagaran; bidi ;llar# ir amyusinin* )yn >ahnazarin hi.adagin# cyr\arar# yr dari m; a/a` maha]er =r$ Xyu/; gzarnenq yu gpana dkamarx m;# yr; gnergaoana ipr& aojmyu ereq ,namagalneren min* Cricyr Basma0oan$ Ners ghravire# yur aox bahyun dekegyutoyunner g;n\aoer deka]i* [ina]i lracryuhii m;# yr; cakyutin & egeke]iin badmyutoan masin dvoalner gqaker$ Gmdnenq wyqr senoag m;# yr; hamesd tancarani m; vera\va\ =# Singawyri haoy] cyr\yuneyutoan a/n[yutoamp# pao] na& haoy] ;nxhanyur badmyutoan veraperoal ]yu]ynneryv$ Aox ;nta]qin# lracryuhin gmegni & baryn Basma0oan; mez hed gzryu]e# ,yselyv cakyuti masin# yr crete 3( hycie pakga]a\ =#

‚.aryunagyutoyun =` 26ƒ 3-4/2011

25

‚.aryunagyutoyun 25 =`enƒ mard 2(11-in egeke]iin @\man 175-amoag; dynelyu nbadagi masin# cakyutaoin a.,yuoj goanqi pa]agaoyutoan* egeke]in bahbanelyu xjvaryutoan masin$ Deka]i hao gkeragani m; gykme gadara\ ver`in badarac; deki yune]a\ = 1938-in & anyr megnyumen hedy# haoeryu tivi nvazman bad0a/yv# aol&s yuri. gkeragan [n.anagve]av# mnalyv# yr min[& gkziin ner,yujyum; 0awyna]ineryu gykme badaracner; gadare sargavac Maq Hagypoan;# a/avel qan 9( havada]oalneryu a/`&$ Nergaois# Hao a/aqelagan egeke]vy oyurahadyug \esyv badaracner; ggadarvin miaon yry. a/itneryv# in[bes ekav qani m; dari a/a`# erp dynve]av himnaqar; xnelyu 17(-amoag; & in[bes bidi ;lla mard 2(11-in$ Aolabes# aosdek ganynavyrapar ggadarvin Hnxgasdani Syuriagan egeke]vy & kbdi yukkawa/ cakyutin badaracner;$ Ipr& /ahviraoin meg aol manramas# arje hi.adagel# te* 19(9-in Syurp Cricyr Lyusavyri[; qakaqi a/a`in egeke]in ekav# yr =legdragan ]an]in mia]ve]av$ Egeke]vy @\yum; n.elyv# ŠDh; Fri Wres‹ tert; 1836-in gcrer^ ŠAos wyqr# pao] .qek .enq; badiv gpere aos qakaqi haoy] hasaragagan yciin yu grynagan zca]yumin# yryvhed& hamyzva\ enq# yr qi[ en aon baracaner; erp aosbisi wyqr cakyut m; pavarar himnaxramyv nbasda\ ;‘lla nman hyoagab .enqi m;# yr 0ardarabedagan amenen zarxarva\ yu gahavyrva\ @rinagneren min hanxisana‹$ Singawyri haoer; erpeq pazmamarx [en eka\^ 188(-agan darineryu cacatnaoin jamanaga.r`anin# gaoin mydavyrabes haroyur ;ndaniq$ 1931-i marxahamarn ar™anacra\ = 81 haoer$ Garc m; haoer# ipr& pri26

3-4/2011

danahbadag# 0awyna]ineryu gykme p/nacakti entargve]an* ergryrx hama.,arhaoin baderazmin jamanag$ Haoeryun me\amasnyutoyun; jamanagi ;nta]qin gkzin lqe]in# .ader 195(-agan darineryun Avsdraliy 0ampan p/ne]in# isg maha]yutoan haraperagan qanagyutoyun; cerazan]e] \neliyutoan;# & aosbisyv cakyut; hed;zhede wyqra]av$ In[ yr agna/yu = egeke]vy harad&yutoyunn =# qani yr an .aryunagapar ,namve]av aw m; mna]a\ haoeryu gykme$ Hyunvar 6-i* |nyunxi dynagadaryutoan a/tiv# Syurp Cricyr Lyusavyri[ egeke]vy vra g\a\anin Singawyri & Haoasdani xry.agner;$ Aos pylyren anxin# a‰l aveli agna/yu = haoeryun nbasd; aos ezagi bedyutoyun-qakaqin parcava0man$ Xe/ J: xaren sgsoal#

haogagan cakyutner sdek\ve]an Hnxgasdan# Pirma# Malaozia & )ava$ A/&dragan ;ngeryutoyunner in[bes* Apcar & Stephens Company & Mackertich M. Moses Company JT xari a/a`in dasnamoagneryun mdan nyrasdek\ Singawyri dndesyutoan ylyrd;$ Singawyrin hed a/n[va\ haoeryu anyunner gnera/nen hed&oalner;^ Aganoor, Alexandra, Andreas, Anthony, Apcar, Arathon, Aviet, Carapiet, Catchatoor, Charter, Constantine, David, Demetrius, Edgar, Gabriel, Galistan, Galstaun, Gasper, Gregory, Hacopian, Joachim, John, Mackertich, Mackertoom, Malcolm, Marcar, Martin, Michael, Minas, Moses, Nahapiet, Nicholas, Papassian, Paul, Sarkies, Satoor, Seth, Stephens, Vertannes, Zecharaiah, Zeytoon$ Andaragyuos# Singawyri

me` amena\anyt anyunn = Sarcis ekpaorneryun; (Mardin# Dicran# Ar.ag# Aved)# h/[agavyr ?afls banxygin himnaxirner;# a.,arhi amenen hekinagavyr yu .qek hoyurany]aoin hamalirneren min# pao] na& harav-ar&eloan Asiy aol banxygneryu himnaxirner; &s$ Yv yr garykyutoyun; [yuni senoag m; var™el ?aflsi me` & yuremn hraman [yuni ners mdnel grna vaoelel bdyuod m; anyr hianali bardezin me`# grna cnyumner ;nel gamaragab mi`an]qi wyqr yu gygig ,anyutneryun me` yu manavanx grna dekeganal .enqin# Sarcis ekpaorneryun & ampyk` xara.r`anin masin .enqin ed& sarqva\* 0y, ]yu]ynneryv tancaranin me`$ Va0a/aganneryu & a/&draganneryu .arqen# Mardin ;ndaniq;# yr hykamaser yuner Tanglin wyky]in vra# Mardin Draov wyky]in anyun; dvav# min[ +dgar ekpaorner; n.anavyr xar™an hoyusva\qekenneryu nera\yumyv & arda\yumyv$ <a[ig Myvses; (Myvsesoan) 1845-in eka\ = himnaxirneren min* ŠStreo] Taomz‹ tertin# yr bidi xa/nar anclerenyv azcaoin barperatert;# pao] zyr dari m; ver` <a[ig; \a,e] yryvhed& .ahaper

[=r$ Haoasdanen cakta\* A.yd Naxanoan; 2((5-en sgsoal Singawyri 0adragi azcaoin havaqaganin marzi[n =# isg C&yrc Sarcsoan; 2((8-en Singawyri Qamerata nvaca,yumpin nvacavarn = & Tanglvyudi eraj;.dagan xbry]in dn@ren;$ Sagaon# amenahampavavyr anyunn = Anoes Oyaqimin; (A.,en Hyvagimoan)# \na\* 1854 abril 7-in ipr& ir ;ndaniqin amename\ yrxin# yusdi hyr mahen hedy ir myr; bidi @cner moyus das; ere,aneryu xasdiaragyumyv$ Erpeq [amyusna]av# ir jamanag; & mdazpakyum; pajnelyv haoy] egeke]vy & ipr& bardezacyr\ ir a.,adanqin mi`&$ 1899-in# \akigneryu ]yu]ahanxesi m;# Anoes nergaoa]yu] pirmagan yu malaoziagan ,ylyr™neryu (orhidee) mi`& ir gadara\ ,a/na\in m;# gy[va\* Vanda Miss Oyaqim (Vanda ,ylyr™azciin badganyk meg desagin anyunn =)# yryv a/a`in mr]anag; nva0e]$ Ergyu dari a/a`# nyr ,ylyr™; Anclia m.agva\ =r & a/a`in ancam ;llalyv Evrybaoi me` \akga\ =r# hedy me\ ha`ykyutoamp ]yu]axrvelyv Lynxyni Royal Horticultural Showen ners$ Pao]# i darperyutoyun ancliagan \akigneryun# yrynq masnavyr havaqa\yneryu me` hazvaxeb nergaoyutoyun m; mna]in# Singawyri me` Vanda Miss Oyaqimn aracyutoamp dara\ve]av$ <lirxe da/abelyv# Anoes; 1899-i haktanagen ereq amis hedy bidi mahanar$ Abril 1981-in# A.,enin ,ylyr™; n.anagve]av Singawyri azcaoin \akig* 4( aol mr]agi]neryu xem$ Vanda Miss Oyaqim; bidi desneinq qakaqi ceke]ig Pyusapanagan bardezi* ,ylyr™azciin hadga]va\ a/an™in pajnin me`# cyuoneryu & ™&eryu isgagan ./aolyutoyun m;$ Aos@r# aveli qan 44( ,a/na\inner gserin Anoesi Vandaoen$ Haoyu-

hiin \akig; gareli = desnel Singawyri wysdi ar™aga\ meg xry.matktin vra$ Aosdek madnan.va\* pylyr aox n.anavyr haoer;# in[bes & yuri.ner# iren] dabanaqarern yunin egeke]vy pagi Hi.adagaran-bardezin me`# yrn yusdi ghanxisana iren] yrxecra\ bedyutoan badmyutoan me` ar™anacrva\ an™navyryutoyunneryu banteyn m;$ Aos@r# Singawyri me` .ad qi[er .ad qi[ ciden erpemni hao cakyuti masin# pao] hasaragagan zarca]man yu qakaqa.inagan pnangarin pera\ anyr nbasdin veraperoal wasd en ?afls# Stamfyrd# Adelfi & aol banxygnern yu manavanx haoy] egeke]in# yr g.aryunage hi.e]nel yu dekega]nel hao cakyutin arjeqneryun# avanxyutoan yu m.agyuotin masin# wyqr cakyut m;# yr; sagaon a/ada™e/n yu n.anagali] ;n\a m; pera\ = ipr& bedyutoyun-qakaq gerdva\ aos gkziin badmyutoan & a/a`ximyutoan$ Sarcis Seloan HC^ {em grnar ver`a]nel aos dyker; a/an] n.elyu Singawyri & Malaoziaoi haoeryu masin ,isd gar&yr cirq m;# Nadia ?aoti Respected Citizens.

The History of Armenians in Singapore and Malaysia (Amasia# 2((3 - ir cryutoyun; dbelyu hamar# hekinagyuhin sdibva\ ekav himnaxrel ir sewagan hradarag[yutoyun;)$ Irazeg yu \avalyun (grnam ;sel* sba/i[) aos sqan[eli menacryutoyun; ggre hed&oal magacryutoyun;^ ŠAos cirq; nvirva\ = myrs - Vera Varsenig D=@qme0oanin# \na\* Aleqsanxria# Ecibdys# 1916 hyunvar 17-in yu maha]a\* _amaryu# Nyr Zelanxia# 199( hygdemper 29-in^ miaonag aqsyri me` haoyuhi m;‹$

3-4/2011

27

«Շշուկները» արձագանքում, բողոքում և պահանջում են

Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների գիրքը» (ռումիներեն, Բուխարեստ, 2009, 532 էջ) վեպի մասին տողերիս հեղինակը գրականագետ չէ, բայց ցանկանում է արտահայտվել, որովհետև այս գիրքը վերաբերում է իր ազգի, ինչպես նաև դարեր շարունակ օսմանյան լծի տակ հյուծող այլ ազգերի պատմական ճակատագրերին, որովհետև Երզնկա գա-

28

3-4/2011

վառի Կամախ (Kamakha, թուրք. Քեմախ) կենտրոնի Գոմեր գյուղի Առաքելենց գերդաստանից միակը` հեղինակի հայրը`Թորոսը, զոհ չի դարձել թուրքական յաթաղանին, քանի որ 1913թվին, օսմանյան բանակի զորահավաքից խույս տալով, մի կերպ հասել է Տրապիզոն և ֆրանսիական նավով հասել Կոնստանցա-Ռումինիա. որովհետև վեպը կարդալու

ընթացքում հիշում էր իր ծննդավայրը`Բուխարեստը, ընտանիքը, տունը, ազգականներին, հայ համայնքը, եկեղեցին, Միսաքյան-Քեսիմյան յոթնամյա վարժարանը, ուսուցիչներին՝ապագա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Ա Հայրապետին, Ցյուրիխի Համալսարանի տնտեսագիտության դոկտոր`Արտաշես Տիրացյանին և մյուսներին, որոնք իրեն և իր դասընկերներին դաստիարակել են հայեցի ոգով ու հաղորդել բազմազան գիտելիքներ, հիշում էր նաև ռումինական լիցեյը և, վերջապես 1948թ հայրենադարձությունը, երբ նա դարձավ իր հայրենիքի լիարժեք քաղաքացին: Հայաստանում նա ստացավ բարձրագույն կրթություն, 60 տարիների ընթացքում լծվեց աճող սերնդի և ուսանողների դաստիարակության ու կրթության գիտամեթոդական ազնիվ գործին: Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների գիրքը» լույս տեսավ ցեղասպանության 95-րդ տարեդարձի նախօրեին: Այն հարստացրեց 20-րդ դարի սկզբի քաղաքակիրթ մարդկության պատմության մեջ պետական մակարդակով ծրագրված, կազմակերպված և իրագործված հայերի, հույների, ասորիների, եզդիների ցեղասպանության ցնցող ու սահմըռկեցուցիչ հարցին նվիրված` համանման այլ բազմաթիվ արժեքավոր գրական-գեղարվեստական գործերի թիվը (2010թ. Երևանում լույս տեսավ Ֆիլիպ Վիդըլիեի « Թուրքական գիշեր» շատ հետաքրքրական և փաստերով հարուստ վեպը, որի ֆրանսերենից հայերեն թարգմանության հեղինակն է բազմավաստակ բանասեր և թարգմանիչ` Պարգև Շահբազյանը): Պետական, քաղաքական, տնտեսական, մշակույթի գործիչ և Ռումինիայի հայերի միության նա-

խագահ Վարուժան Ոսկանյանը իր գրական գործունեությունն սկսել է որպես բանաստեղծ, բայց հաջողությամբ հանգրվանել է արձակի բարձունքները`ընթերցողի սեղանին դնելով «Շշուկների գիրքը», որն իր բովանդակությամբ փիլիսոփայական, պատմական, քաղաքական, սոցիալական, ազգագրական, հանրագիտական, գեղարվեստական ու երբեմն էլ քնարերգական հուզիչ մի ստեղծագործություն է: Արևմտյան Ուկրաինայի Լվով(Լեմբերգ) քաղաքում 19-րդ դ. կառուցված նախկին գրադարանի բարոկկո ոճի մի շենքի ճակատին գրված է լատիներեն. «Hic est locus, ubi mortui loquuntur» (Այս այն տեղն է , ուր ննջեցյալները խոսում են): Կարդալով Վարուժան Ոսկանյանի ցնցող վեպը ու հարասելով մտածեցի. «Այս այն գիրքն է , ուր դարավոր, բազմաթիվ ողբերգական իրադարձությունների հերոսացած զոհերը վերակենդանանում ու խոսում են սկզբում շշուկներով, այնուհետև բղավում ու գոռում, աշխարհով մեկ լսվում է սգո զանգերի ղողանջը»: Որոշ երկրների պետական ղեկավարներ ձևացնում են, թե չեն լսում ոչ ղողանջները և ոչ բողոքները, որովհետև ըստ ռումիներեն մի ասույթի «Շահի (Ինտերեսի) առաջ ֆեսը խոնարհվում է»: Բանաստեղծական, քնարերգական հակումներով օժտված հեղինակը գրում է, թե այս վեպը հազարամյակների արձագանքն է`սկսած Արգիշտիից, Հայկ Նահապետից, Մովսես Խորենացուց, Վարդան Մամիկոնյանից, Գրիգոր Նարեկացուց, Գևորգ Մարզպետունուց, Անդրանիկ Օզանյանից, մի վեպ, որը հասավ իր գագաթնակետին 1915թ. Եղեռնին ու հետագա տարիների ընթացքում շա-

րունակվեց մինչև մեր օրերը: Հազարամյակների այդ արձագանքների «շշուկները» հուզել ու ներշնչել են հեղինակին վեպը շարադրելիս: Նրա ծննդավայրը նախկինում հայաշատ ու բարեկեցիկ նախապատերազմյան Ռումինիայի Ֆոկշան քաղաքն է, որտեղ ապաստանել են օսմանյան սպանդանոցից հրաշքով փրկված հայկական տարբեր նահանգների հայերը, նոր ընտանիքներ կազմել, նրա հայրն ու մայրը, իսկ 1958թ` Վարուժանը, որն օր-օրի քնել ու զարթնել է լսելով հարազատների ու հարևանների սարսափելի հիշողությունները օսմանյան իշխանությունների կազմակերպած խաղաղ ու շինարար հայերի տեղահանության, աքսորի ու բնաջնջման մասին: Վարուժանի պապը`սեբաստացի Կարապետ Ոսկանյանը, իր բնատուր իմաստությամբ, բազմաթիվ լեզուների իմացությամբ, երաժշտական գիտելիքներով, աշխարհ տեսած դառը փորձով, հարազատների ու այլազգի հարևանների շրջապատում բոլորի կողմից հարգված անձնավորություն է: Վեպի տասներկու գլուխներում գործող հիմնական դեմքը հեղինակի պապն է, որը հարևանների ու հարազատների զրույցների և վիճաբանությունների ընթացքում ասում է իր համոզիչ եզրափակիչ խոսքը: Նա է, որ կազմակերպում է մահամերձ հարազատի նախապատրաստումը և հուղարկավորությունն ըստ ավանդության: Վեպի ազգագրական բնույթի արժանիքներից մեկն այն է, որ հեղինակր հաղորդում է մեծերից տեսած ու լսած պատմական Հայաստանում Ծննդին, Զատկին ու այլ տոներին ընդունված սովորությունների ու ծիսակատարումների մասին: Ընթերցողը հետաքրքրու-

թյամբ է ծանոթանում սուրճը աղալու, եփելու և կում-կում ըմբոշխնելու ավանդական արարողակարգին, ծիսակատարության հասած հանդիսակարգին ու զրույցներին: Վ. Ոսկանյանը վեպում տվել է ռումինահայ համայնքի վերջին հարյուր տարվա պատմությունը իր տնտեսական, քաղաքական, մշակութային ելևէջներով ու դրանցից բխած ուրախալի կամ ցավալի իրադարձություններով: Համայնքի զարգացման համար իրենց աստվածանըվեր և հայրենանվեր լուման են ներդրել թեմակալ առաջնորդներ` արքեպիսկոպոսներ Հուսիկ Զոհրաբյանը, Տիրայր Մարտիկյանը, եպիսկոպոս Վազգեն Պալճյանը (1955 թվից `Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Ա), ծայրագույն վարդապետ Զարեհ Պարոնյանը, ինչպես նաև ազգասերներ ու բարերարներ`Վարդան Մեստուճյանը, Արմենակ Մանիսալյանը, Արթին Ֆրենգյանը, Եղեռնից փրկված գիտնական, արևելագետ, պատմաբան, ազգային գործիչ` պրոֆեսոր Հակոբ Սիրունին (Ջոլոլյան), Դրաստամատ Կանայանը (Դրո), փաստաբան Վարդան Կեմիճյանը, Ռուբեն Իսրայելյանը, ազգային վարժարանի տնօրեններ`Գևորգ Ղազարյանը, Արտաշես Տիրացյանը, ուսուցիչներ Հովհաննես Պապիկյանը, Կարապետ Պալճյանը (հետագայում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազգեն Ա), ականավոր գիտնական, բժիշկ, պրոֆեսոր Գրիգոր Փամպուկչյանը և շատ այլ անձինք: Համայնքի հոգատարությունն էր վայելում «Նեմեսիս» խմբի նվիրյալ անդամ, ազգային հերոս, Տրապիզոնում ծնված և Եղեռնի պատճառով որբացած Միսաք Թորլաքյանը, որը ամեն օր մի հայ ընտանիքի հյուրն էր: Հայրս մի անգամ նրան ճաշի էր հրավիրել մեր տուն: Միսաքը, հայրս, քեռիս ուտում էին ու երբեմն հարցեր տալիս նրան, իսկ ես միայն հյուրին էի նայում: Միսաքը սակավախոս էր, ժպտալով ինձ ասաց. «Կեր, քի մեծնաս, պապիդ, տատիդ վրեժը առնես»: Երեկոյան տուն գնալուց հետո, հայրս ինձ պատմեց նրա սխրանքների մասին: Հեղինակը մանրամասն գրել է վեպում «Նեմեսիս» խմբի վրիժառուների մասին,որոնց հանձնարարված էր սպանել միայն ոճրագործ տղամարդկանց` «Իթթիհաթի» կազմակերպիչ գայլածիններ` Թալյաթին, Էնվերին, Ջեմալին, Նազըմին, Ռիզային,

3-4/2011

29

Շաքիրին ու մյուսներին և ձեռք չբարձրացնել նրանց ընտանիքների անդամների վրա: Հեղինակը, որպես հմուտ և նուրբ հոգեբան, նկարագրում է Կարապետ պապի, ազգականների, հերոսների, այդ թվում Միսաք Թորլաքյանի հոգեկան էվոլյուցիան: Վեպում իրադարձությունները ծավալվում են աշխարհագրական տարբեր տարածքներում` Կոնստանտինոպոլիս, օսմանյան կայսրություն, հայաբնակ նահանգներ, Բեռլին, Փարիզ, Սեվր, Թիֆլիզ, Բաքու, Երևան, Ֆոկշան, Բուխարեստ, Մոսկվա, Սովետական Միության ու կոմունիստական Ռումինիայի դաժան և մահաբեր աքսորավայրեր ու երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ռազմաճակատ: Եղեռնից հրաշքով փրկված վկաներից, օտարազգի և արտասահմանյան պաշտոնական ականատեսներից ու աղբյուրներից քաղած տեղեկություններով հեղինակը մանրամասնորեն մերկացնում է երիտթուրքերի կողմից կանխամտածված ու ի կատար ածված հայերի տեղահանման ու բնաջնջման «Իթթիհաթ» սատանայական ծրագիրը: Օսմանյան կայսրության տարածքում ապրող տեղահանված երկու և կես միլիոն հայ բնակչությունից Միջագետքի անապատների միջով Դեյր-էլ-Զոր են հասել միայն մի քանի տասնյակ հազար խոշտանգված, քաղցած, հյուծված կիսամեռ ուրվականներ հիշեցնող մարդիկ ու երեխաներ, որոնց փրկել են արաբ բնակիչները, Հալեպի արաբ կուսակալը և օտարազգի բարեգործական կազմակերպությունները: Հեղինակը արդարացիորեն բարձրացնում է սարսափելի կոտորածներից փրկվելու համար շուրջ կես միլիոն հավատափոխ եղած հայերի վիճակը, որոնց երեխաներն ու թոռները չեն մոռացել իրենց նախնիներին, բայց այժմ էլ վախենում են բարձրացնելու իրենց հարցը: Գրքի սկզբում կա 1915թ. հայերի տեղահանման ու կոտորածների ամբողջ քարտեզը, որը նույնպես լույս է տեսել արտասահմանյան մամուլում: Դեռևս 1895-96, 1905, 1912թթ. Համիդյան ու երիտթուրքերի ոճիրների դեմ Սիամանթոն բողոքում էր. «Կոտորա~ծ, կոտորա~ծ, կոտորա~ծ, Քաղաքներուն մեջ և քաղաքներեն դուրս, Բարբարոսներն արյուններով կդառնան

30

3-4/2011

Մեռելներուն ու ոգեվարներուն մեջ»:… «Ո~վ մարդկային արդարություն, թող ես թքնեմ քո ճակատիդ»: Հեղինակը վշտով գրում է, որ Սիամանթոն ու իր գրչակիցներ`Դ. Վարուժանը, Ռ. Սևակը, Գր. Զոհրապը, Կոմիտասը, Վարդգեսը, Ռ. Զարդարյանը, Մ.Կյուրճյանը և ավելի քան երկու հարյուր առաջավոր մտավորականներ, որոնք ողջունել էին երիտթուրքերի հեղափոխությունը իրենց թյուրահավատության պատճառով վայրագ մարդասպանների զոհերը եղան: 17-րդ դարի Ֆրանսիայի դասական հեղինակ Բուալոն գրում էր. «Ոճը, ինքը մարդն է»: Վեպի ճոխ բառապաշարը և նախադասությունների ճկուն կառուցվածքը խոսում են հեղինակի ոճի և հերոսների բնավորության մասին: Երբ Վ. Ոսկանյանը գրում է. «Կենդանի ու մահացած մարդիկ պատկանում են մահվան, քանի որ նրանք նախապատրաստվում են հանդերձյալ աշխարհ գնալու», իսկապես, Մամարայից մինչև Դեյր-Էլ-Զոր երեք հազար կիլոմետր երկարող տարածության վրա մի ամբողջ ժողովուրդ կտրեց մահվան նախապատրաստվելու ճանապարհը: Ակամա հիշում ենք հեղինակի բնատուր և իմաստուն Կարապետ պապին, որից նա ժառանգել էր խոսելու, գրելու և փիլիսոփայելու ձիրքը: Վ. Ոսկանյանի վեպի հերոսները, չնայած ցեղասպանության հետևանքով կրած տանջանքներին, տնտեսական, քաղաքական ու հոգեկան լարվածությանը, չեն կորցրել ժողովրդից ժառանգած առողջ հումորի ոգին: Տարբեր սոցիալական ու մտավոր մակարդակների վրա գտնվող հերոսների բառապաշարը և դիպուկ դարձվածքները համեմում են վեպի լեզուն, այն դարձնում պատկերավոր ու տպավորիչ: Չնայած երբեմն հեղինակի քնարական և զգացմունքային զեղումներին, ցեղասպանության սարսափելի ընթացքը նա շարադրել է զուսպ, ամենայն մանրամասնությամբ, որով թվում է նատուրալիզմին տուրք է տվել: Բայց այդպես չէ, քանի որ կատարվածի մասին նույն ձևով են պատմել ու նկարագրել ոչ միայն հրաշքով փրկվածները, այլև օտարազգի պաշտոնական դեմքերը, ինչպես` Թուրքիայում 1915թ. ԱՄՆ-ի դեսպան

Հ. Մորգենտաունը, գերմանացի միսիոներ վերապատվելի Հովհ. Լեպսիուսը, Ֆրիդյոֆ Նանսենը, Արմին Վեգները, 1915թ.սեպտեմբերի 7-ի «Թայմզ» թերթի թղթակիցը և պաշտոնական բազմաթիվ այլ անձինք ու փաստաթղթեր: Ըստ հեղինակի պատմության մուսան` Կլիոն, ի տարբերություն իր ութ քույրերի, չար է և մարդկանց (հատկապես հայերին` Հ.Ա) միայն դժբախտություն է բերում: Պատմության մասին այլ կարծիքներ էլ կան. մեկն այն է, որ «նա կյանքի ուսուցիչն է», իսկ մյուսը՝ որ նա «նման է երկերեսանի Յանոսին»: (Հնադարյան Իտալիայում Հռոմեացիները Յանոսին դասեցին աստվածների շարքը. նա մի դեմքով նայում էր հեռացող ձմռանը, իսկ մյուսով՝ մոտեցող գարնանը: Նա էր որոշում սկսված ամեն գործի, այդ թվում նաև պատերազմի վախճանը): Մի խոսքով`պատմության այս երեք և այլ հատկանիշները բախտորոշիչ են եղել մեր ազգի ճակատագրի համար: Հայ ժողովրդի պատմության մեջ, որպես աննախադեպ իրադարձություն, հեղինակը գրում է, որ 1946-1949թթ. ներգաղթը Հայրենական Մեծ Պատերազմից անմիջապես հետո արդարացիորեն առաջացրեց տնտեսական, սոցիալական և (հատկապես ստալինյան բռնակալության պայմաններում) քաղաքական անարդարություններ ու, ամենակարևորը, դարձյալ արտագաղթի առիթ հանդիսացավ: Այս բոլորը ճիշտ է, բայց պետք է նայել և մեդալի մյուս կողմը: 1919թ. մինչև 1949թ. և հետագա տարիների հայրենադարձության մասին կարելի է առարկայական ու անկանխակալ կարծիք ունենալ`կարդալով ՀՀԳԱԱ-ն Հնագիտության և Ազգագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող՝ պ.գ.թ. Արմենուհի Ստեփանյանի «XX դարի Հայրենադարձությունը Հայոց ինքնության համակարգում» մենագրությունը (2010թ., 376էջ): Այս մենագրությունը ոչ թե երեք հարյուր, այլ մի քանի հազար տպաքանակով պետք էր հրատարակել: Ի դեպ, վերջին քսան տարիների ընթացքում «Շշուկների գիրքը» վեպի հեղինակ` Վ. Ոսկանյանը տարբեր առիթներով բազմիցս Հայաստան է եկել: Վեպը հասնում է իր ավարտին, երբ 1968թ. նրա հարազատները և հարևանները հողին են հանձնում

իմաստուն ու տասնամյակների ընթացքում «շշուկներին» ականջ դրած բազմաչարչար Կարապետ պապին: Հեղինակը դառնությամբ գրում է. «Քանի դեռ աշխարհում գոյություն ունի վախը, «Շշուկների գիրքը» չի փակվելու»: Այս անգամ հեռատես ու իմաստուն պապը խաբվել էր, որովհետև հինգ տարի հետո Լոս Անջելեսում «Բալտիմոր» հյուրանոցում ութսունամյա Գուրգեն Յանիկյանը գնդակահարեց թուրք հյուպատոսին և նրա քարտուղարին: Հեղինակի կարծիքով Քրիստոսից հետո 20-րդ դարը եղավ ոչ միայն զարմանքի ու մոլորությունների, այլ նաև անհեթեթությունների դար, ինչպես որ Ստենդալի կարծիքով, 19-րդ դարի առաջին կեսը եղել է «մանկամտության, տափակության ու գռեհկության դար»: Յուրաքանչյուր ոք կարող է ունենալ իր կարծիքը և ասել, որ ամեն ինչ հարաբերական է: Եւ ինչպե՞ս սկսվեց 21-րդ դարը: Հեղինակը պատասխանում է. «Երկու հազար յոթ թվի փետրվարի 14-ին, Միսաք Թորլաքյանի ծննդյան օրից ուղիղ հարյուր տարի հետո, Տրապիզոնում ատելության ոգով դաստիարակված մի պա-

տանի Կոստանդնոպոլսում սպանեց հայ լրագրող Հրանդ Դինքին»: Հակոբ Պարոնյանի հերոսներից մեկը կասեր. «Ես քեզի ասանկ ըսի, դուն անանկ հասկցիր, որովհետև Կլիո դաժան մուսան ու երկերեսանի Յանոսը ասանկ կուզեն կոր»: Բազմակողմանիորեն զարգացած, զուսպ և երբեմն նրբագծիկներով գրող, հայրենասեր վիպասան Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների գիրքը» կարդալու ընթացքում և հետո իմ մեջ խոր ու տարբեր մտորումներ առաջացան, որոնցից միայն մի քանիսի մասին գրեցի: Այս վեպի հիանալի բովանդակությունը հմուտ, տաղանդավոր սցենարիստի ու բեմադրիչի ձեռքերով կարող է դառնալ ցնցող ու խորիմաստ մի ֆիլմ: «Շշուկները» կվերածվեն «ղողանջների», որոնք կօգնեն շատ-շատերին իմանալու մարդկային պատմության մեջ առաջին անգամ պետականորեն կազմակերպված և իրագործված` մեկ ու կես միլիոն հայերի ցեղասպանության ոճրի մասին ճշմարտությունը: Հարյուրավոր տարիների ընթացքում հյուրընկալ Ռումինիայում

ապաստանած հայերը սիրով մերվել են ռումին ժողովրդի հետ, զարգացրել երկրի տնտեսությունը, մշակույթը, գիտությունը և արյուն թափել օսմանցի զավթիչների դեմ կռվում: Ծագումով հայ Գեորգե Ասակին, Բոգդան Հաժդեուն, Սպիրու Հարետը, Կարապետ Իբրըիլյանուն և շատ ուրիշներ զարգացրել են գրականությունը, մանկավարժությունը, փիլիսոփայությունը, բայց նրանցից ոչ մեկը չի գրել իրենց նախնիների տխուր պատմության ու կոտորածների մասին: Միայն իր իմաստուն, սեբաստացի պապի տաղանդավոր թոռը` Վարուժան Ոսկանյանը ընկալել է հազարամյակների խորքից հասած «Շշուկները» և ստեղծել մի այնպիսի վեպ, որը պատիվ կբերի ոչ միայն հայ գրողին, այլ նաև Ռումինիայի Գրողների Միության նախագահի առաջին տեղակալ, ականավոր պետական հայ գործչին, որն իր արմատներով ամուր կապված է իր նախնիների հողին: Դոց.` Հակոբ Առաքելյան Հայաստան-Ռումինիա Բարեկամության ընկերության նախագահ

3-4/2011

31

ՌՈՒՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅՈՑ ԳԱՂՈՒԹԻ ԵՒ ՌՈՒՄԱՆԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՊԱԳԱՆ ԴՈՒՆ ՊԻՏԻ ԿԵՐՏԵՍ ————————————————————————————————————

Ամառնային երտասարդաց հաւաքը տեղի պիտի ունենայ ՝ Թուական՝ Հինգշաբթի 11 մինչեւ Երկուշաբթի 15 Օգոստոսին 2011 թուականին . Վայր՝ Սուչավայ վանք եւ հիւրանոց . Մասնակցութիւն՝ անվճար է . Տարիքը՝ 15 - 35 Անդամագրութիւն՝ Էլ. փոստ` arhiepiscopie@armeni.ro եւ redactia@araratonline.com Հեռախօս` Վահէ 0724936331 եւ Յայտարարութիւն՝ www.armeni.ro եւ www.araratonline.com Ամառնային Երտասարդաց Հաւաքի ընթացքին տեղի պիտի ունենայ՝ Դասախօսութիւններ Հայ Եկեղեցւոյ, հայոց պատմութեան,հայկական մշակոյթի, Ցեղասպանութեան եւ Ռումանահայոց պատմութեան ապագան ու ներկան: Ցուցադրումներ հայկական ֆիլմերու. Ուսուցումներ հայոց լեզու, հայկական աղօթքներու, հայկական երգի եւ պարի. Լսելու Ռումանացի հոգեւոր եւ աշխարհիկ անձնաւորութիւններէն վկայութիւններ հայոց մասին. Երեկոեան խարոյկ, խորոված, հայկական աշխոյժ երաժշտութիւն: Սիրելի Ռումանահայ երիտասարդներ ու երիտասարդուհիներ այսօր ձեր կարգն է ՝ Հայ Ըլլալու, Հայ Մնալու, Հայօրէն Ապրելու եւ գործելու, Հայկական Ոգիով Պայքարելու ձեր հայութիւնը ու հայկականութիւնը պահելու ու պահպանելու, որովհետեւ Ռումանիոյ հայոց գաղութի եւ Ռումանահայութեան ապագան դուք պիտի կերտէք:

Հայրական Օրհնութեամբ եւ Սիրով.

Յարգանօք եւ Ակնածանօք

Հոգեշնորհ Տ. Տաթեւ վրդ. Յակոբեան Ռումանիոյ Հայոց Թեմին Առաջնորդ

Տիար Վարուժան Ոսկանեան Նախագահ Ռումանահայոց Միութեան

32

1/2009

ՌՈՒՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅՈՑ ԳԱՂՈՒԹԻ ԵՒ ՌՈՒՄԱՆԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՊԱԳԱՆ ԴՈՒՆ ՊԻՏԻ ԿԵՐՏԵՍ

Սփիւռքի հայոց կեանքի վերջին տարիներուն, յատկանշական երեւոյթներէն է հայ երիտասարդութեան բացակայութիւնը ՀԱՅ հաւաքական թէ՛ եկեղեցւոյ եւ թէ՛ ազգային կեանքին մէջ : Այսօր հայ Սփիւռքը եւ մանաւանդ Ռումանիոյ հայոց գաղութը պէտք ունի հայ երիտասարդութեան ուժին ու ոգիին, որովհետեւ առանց հայ երիտասարդութեան գործօն ու եռանդուն մասնակցութեանը, պիտի աղքատանայ ու նահանջ պիտի ապրի հայ կեանքը, որուն վերջակետը լինելութեան հոգեվարքն է: Այսօր Ռումանիոյ հայոց թեմի եւ Ռումանահայոց միութեան հրամայական է, որով կը պահանջէ որ հայ երտասարդութիւնը իր խօսքը եւ ըսելիքը ունենայ ազգի, եկեղեցւոյ, միութեան, հայոց ցեղասպանութեան ու հայրենիքի յուզող խնդիրներուն նկատմամբ, այլեւս ժամանակն է որ Սփիւռքի այսօրուայ ղեկավար հայ երէց սերունդը որ հիասքանչօրէն կատարեց եւ կը կատարէ իր պարտականութիւնը ու պարտաւորութիւնը հանդէպ Սփիւռքի՝ հայ կեանքի յարատեւօրէն գոյութեան եւ գոյատեւման, սակայն 21-րդ դարու ժամանակի հրամայականն է, որ ղեկավարման գործընթացին մասնակից դառնայ հայ երիտասար դու թիւնը: Այս խոր գիտակցութեամբ Ռումանիոյ հայոց գաղութը, այսօր կը հաւատայ Ռումանահայ երտասարդութեան վճռական դերին եւ մեծ սպասումներին, վերանորոգելու Ռումանահայ գաղութի հայոց կեանքի նոր էջերը: Ահա այս մտածումներով տոգորուած Ռումանիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդարանը եւ Ռումանիոյ Հայոց Միութիւնը կը կազմակերպէ չորսօ-

րեայ ԱՄԱՌՆԱՅԻՆ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱՑ ՀԱՒԱՔ: (Տարիքը՝ 15 – 35) Երիտասարդաց Ամառնային Հաւաքի ընթացքին տեղի պիտի ունենայ՝ Դասախօսութիւններ Հայ Եկեղեցւոյ, հայոց պատմութեան, հայկական մշակոյթի, Ցեղասպանութեան եւ Ռումանահայոց պատմութեան ապագան ու ներկան: Ցուցադրումներ հայկական ֆիլմերու. Ուսուցումներ հայոց լեզուի, հայկական աղօթքներու, հայկական երգի եւ պարի. Լսելու Ռումանացի հոգեւոր եւ աշխարհիկ անձնաւորութիւններէն վկայութիւններ հայոց մասին. Երեկոյեան խարոյկ, խորոված, հայկական աշխոյժ երաժշտութիւն: Երիտասարդաց Ամառնային հաւաքի նպատակն է Ռումանահայ երտասարդութեան առաջնորդելու՝ Դէպի հոգեւոր եւ ազգային ինքնութեան գիտակցութիւն, հիմնուած հայոց Սուրբ Եկեղեցւոյ արժեքներով եւ ազգային աւանդութիւններով, ըլլալու համար գիտակից հայ եւ հայ եկեղեցւոյ զաւակ: Դէպի քրիստոնէական-բարոյական ինքնութեան գիտակցութիւն, խարսխուած ու սերմանուած քրիստոնէական Աւետարանի բարոյական արժէքներով, ծառայելու Քրիստոսին, եկեղեցւոյ, աղքատներուն, որբերուն եւ հիւանդներուն, ըլլալու համար Քրիստոսի հետեւորդ եւ աշակերտ: Եւ Հայ մշակութային ինքնութեան գիտակցութիւն, հիմնուած ու հաստատուած հայոց պատմութեան, հայոց լեզուի ու հայ մշակույթի, գիտութեան բոլոր բնագաւառներուն մէջ: Ազգերու գոյատեւումը պայմանաւորուած է իր մշակոյթի ժառանգութեան եւ մշակութային արժէքներուն պահպանման, որ պիտի պարգեւէ ազգի մը յաւերժացումը: Հետեւաբար, պէտք չէ հայ մշակոյթի ժառանգութիւնը բանտարկել թանգարանի ցուցափեղկերուն մէջ, պէտք չէ հայ գրքերը շարել գրադարաններուն փոշիներու մէջ, այլ զանոնք առնել եւ տանել մեր կեանքին մէջ

որպէս մեր կեանքի բարեկամ: Եւ վերջապէս հայոց ցեղասպանութեան ինքնութեան գիտակցութիւն, արդարութեամբ ու վճռակամութեամբ պահանջել հայոց ցեղասպանութեան միջազգային, համաշխարհային եւ ամբողջական ճանաչում եւ պահանջատիրական արդար հատուցում ցեղասպանէն ու պահանջատէր ապրիլեան նահատակներու արդար իրաւունքներուն հանդէպ: Սիրելի Ռումանահայ երիտասարդներ, ահաւասիկ մեր հայօրէն ապրելու, գործելու ու հայեցի ինքնութիւնը կազմող չորս սիւները՝ հոգեւոր, բարոյական, մշակութային եւ ազգային պահանջատիրութեան առանցքները՝որոնք առողջ պիտի պահեն ձեր հայ լինելութիւնը եւ ըլլալուն երաշխաւորութիւնը: Ով հայ երիտասարդ ու երիտասարդուհի, պահ մը ետ նայիր քու պապերուն անցեալը, հայրենազուրկ ու ջարդէն ազատուծ, աղքատ ու որբ, Ռումանիոյ մէջ որոշեցին հայ մնալ կառուցելով իր տասնեակ եկեղեցիները, դպրոցները, միութիւնները, թերթերը, երգչախումբեր, նուագախումբեր, թատերախումբեր, թանգարաններ եւ պարախումբեր, այս բոլորը հայօրէն պահեցին ծով զոհողութեամբ: Եւ ահա այսօր քու կարգն է ՝ ՀԱՅ ԸԼԼԱԼՈՒ, ՀԱՅ ՄՆԱԼՈՒ, ՀԱՅՕՐԷՆ ԱՊՐԵԼՈՒ ՈՒ ԳՈՐԾԵԼՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՈԳԻՈՎ ՊԱՅՔԱՐԵԼՈՒ, ՈՐՈՎՀԵՏԵՒ ՌՈՒՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅՈՑ ԳԱՂՈՒԹԻ ԵՒ ՌՈՒՄԱՆԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՊԱԳԱՆ ԴՈՒՆ ՊԻՏԻ ԿԵՐՏԵՍ:

Հայրական Օրհնութեամբ եւ Սիրով Հոգեշնորհ Տ. Տաթեւ վրդ. Յակոբեան Ռումանիոյ հայոց թեմին Առաջնորդ

1/2009

33

cIRQI ŠQA?ABADIG‹ >NYRHANXES

Giragi# Hyunis 19-in# Byuqre.i ŠDyudoan‹ craxarani srah; deki yune]av lracryuhi Madlen Caraca.oani hekinaga\ gam tarcmana\ 4 hadyri .nyrhanxes;^ ŠHaoeryu hed# haoeryu masin‹ cra.ari 4-rx hadyr; ‚hekinag* Madlen Caraca.oanƒ# ŠSyurp Ergri haoy] badmyutoyun;‹ menacryutoyun; ‚hekinag* C&yrc Hintiloanƒ# Š)agadacri awer;‹ veb; ‚hekinag* Hagyp <a[igoanƒ & ŠPang @dyman‹ veb; ‚hekinag* Aleqsanxr Tyw[oanƒ$ Mi`y]a/man pa]man ,ysqyv hanxes egav Miqaoel Sdewan Cacazoan# an ;nxc\e] digin Caraca.oani an,yn` cyr\yuneyutoyun; & haogagan craganyutoan dara\man cyr\in me` yune]a\ xer;$ Ver`in aos [yrs hradaragyutoyunner; ‚yryn]me menacryutoyun; lyuos ;n\aoe] Haoy] egeke]vy ŠZamqa‹ hradarag[yutoyun;# isg moyusner; ?yumaniy Haoy] Miyutoan ŠArarad‹ hradarag[yutoyun;ƒ aox cyr\yuneyutoan aba]yuo]n en$ :sd baryn Cazazoani# yu.acrav = aon# yr digin Caraca.oani nvirva\yutoan & hed&ykagan `anqeryun .nyrhiv# Aleqsanxr Tyw[oani ŠPang @dyman‹-i /yumaneren tarcmanyutoyun; lyuos desav vebi haoeren lyuos ;n\aoyumen gar0 jamanag

34

1/2009

an]$ Nyuon vebi franseren tarcmanyutoyun; lyuos desav /yumaneren tarcmanyutenen edq$ Hedy ,ysq a/av ?yumaniy Haoy] Temi a/a`nyrx Dat& vrx^ Hagypoan# yr masnavyrabes ;sav^ ŠAos@r pylyrs havaqva\ enq aosdek desnelyu aon hadyrner;# yr arxen qani dariner a/a` & min[& aos@r g.aryunage mezi i lyuos ;n\aoel aznvawaol digin Madlen Caraca.oan;$ Yrbeszi garykana ir cyoyutoyun; bahel Swoyu/qi me`# amen hamaonq bedq yuni [yrs had gamyur` yunenalyu$ A/a`in gamyur`; egeke]in =# yr mezi ggabe mer gexrynin hed* +`mia\nin$ Ergryrx gamyur`; xesbanadyunn =# yr mezi ggabe Haoasdani hed$ Erryrx gamyur`; miyutoyunn =# yr mezi ggabe haoyutoan* Haoasdani me` cdnvyk haoyutoan hed$ Isg [yrryrx gamyur`; m.agyutaoin cyr\i[nern en# yrynq mezi ggaben Haoasdani hao m.agyuotin$ ‚™ƒ Aos [yrs cirqer; desag m; mezi ggaben nerga Haoasdani ampyk` iraxar'yutoyunneryun & Haoasdani me` cdnvyk bedagan# qakaqagan gar&yr an'navyryutoyunneryun$ Menq* ?yumania nsda\# cidenq in[ deki gyunena hao a.,arhin me`# & aos pylyr; .nyrhiv Madlen Caraca.oanin$ ?yumanahaoyutoyun;

iravyunq [yuni gkzianalyu# yryvhed& y&= hamaonq Swoyu/qin me` gkzi [i grnar ;llal# aol bedq = pa]vi ampyk` a.,arhin# yryvhed& /yumanahaoyutoyun;# ?yumaniy tem; & cakyut; gbadgani ampyk` haoyutoan;$ Ev aos =# yr Madlen Caraca.oan; gadara\ =$ Abrelyv ?yumaniy me`# 'ezme y&= hao# nyuonisg haoeren [cidnalyv aos cirqer; garxalyv grna cidnal Swoyu/qin yu Haoasdanin me` yvqer gan# in[er ;ra\ en & in[ gcyr\en aos@r a.,arhin me`* hao goanqin me`$ G.nyrhavyrem digin Madlen Caraca.oanin# yr ir ampyk` goanq; nvira\ = hao m.agyuotin$ Ev ampyk` swoyu/qahaoyutoan & Haoasdani nerga & an]oali badmyutoyun; aos@r menq cidenq ir cirqeryu .nyrhiv$ Madlen Caraca.oan; &‰ Swoyu/qi &‰ Haoasdani \anyt xemqeren megn =# yryvhed& inq; cid]a\ =# te aos goanqin me` marx bedq [= ir hamar abri# aol havaqaganyutoan hamar abri# & cid]a\ = ir goanq; zyhel hanyun hao hamaonqin$‹ ‚™ƒ Haor Syurpen edq# elyuot yune]av ?yumaniy me` Haoasdani Hanrabedyutoan ardagarc & liazyr xesban baryn Hamled Casbaroan;# yr ir hertin ;nxc\e] /yumanahaoyutoan m.agyutaoin haryusd ja/ancyutoyun; & aos@rva par'r magarxag;^ ‚™ƒ Es nyuonbes .nyrhagalagan ,ysqer em yuzyum yukkel digin Madlen Caraca.oanin# yr; mez a/it = dalis aos@r ,yselyu hao m.agyuoti veraperoal ;nxhanrabes & masnavyrabes /yuminahao m.agyuoti veraperoal$ ?yuminahao m.agyuot; xyuq cideq# te in[ haryusd badmyutoyun yuni$ Hadgabes cragan m.agyuot;$ Ergryrx hama.,arhaoin baderazmi ;nta]qyum & xrani] hedy aosdek /yuminagan craganyutoan nyrararyutoan & cakawaragan panave-

oa]nelyu# haogagan yr&= m.agyutaoin iraxar'yutoyun anbaoman /yuminnerin nergaoa]nelyu nra wawac; & badrasdagamyutoyun;* xa mi cragan ,mpagi cyr\ =# yr a/an'in anhadn anyum =$ Xa in' mi midq = hyu.yum# yr# in[yu% [=# menq mda\enq# miasin ,yrhenq# Haoasdan; & /yuminahao mer hamaonq; A/a`nyrxi &

omanul „O vară fără zori” a reînviat, prin povestea familiei Balian, tragedia poporului armean în cadrul Imperiului otoman, în cursul Primului război mondial. „ŢĂRMURILE DESTINULUI” conduce spre încheierea acelei saga istorice, în vreme ce noi regăsim eroii în America, după patruzeci de ani.

1955 După crudul episod al deportării armene, Maro şi Vartan au plecat în Statele Unite, unde şi-au luat un nume nou – Armen. Ei trăiesc la New York cu cei cinci copii ai lor. Patru dintre ei au văzut lumina zilei pe sol american, printre care şi frumoasa Nayiri, o femeie tânără cu temperament rebel, pe care o vedem circulând la volanul unui jeep militar. În vreme ce Vartan îşi continuă cruciada în America, cu scopul de a face recunoscut de către Washington genocidul armean, vechiul său duşman Rîza Bey, fostul guvernator care o salvase pe Maro de pe drumul deportării, închizând-o în haremul său, a continuat să prospere sub cerul Turciei. Dar iată că bogatul om de afacei moare şi lasă un testament care produce emoţie în familia sa. El lasă moştenire o sumă importantă unei anume Maro Balian, şi îi încredinţează fiului său Nur misiunea de a o regăsi. Cine este această misterioasă Maro? Pentru a afla, tânărul şef al întreprinderii din Istanbul vine la New York. Acolo îl aşteaptă aventurile cele mai imprevizibile: cea a unei iubiri imposibile şi cea a regăsirilor nesperate... „Ţărmurile destinului” ne face să călătorim între seducătoarea Anatolie şi trepidanta Americă. Vedem cum acolo se joacă soarta unei mulţimi de personaje transformate de pasiunile cele mai intense. Acolo se manifestă contrastul dintre cele două lumi.

(Coautor al romanului „O varã fãrã zori“)

Agop J. Hacikyan – Þãrmurile destinului

R

0erin masnag]el en haoer;$ Mez hamar xa a/an'in hbardyutoyun =$ Erp yr garxyum enq /yuminagan hedbaderazmoan mdavyragan yukkyutoyunneri masin* Aqteroanneri anyunner an.r`an]eli en$ Ev ireni] a/a` & ireni] hedy aol anyunner^ aos@r menq yunenq Varyujan Ysganoan & Bedrys <yrasan0oan$ Pao] menq yunenq digin Madlen Caraca.oan* amenaagdivneri] meg;# yr; cyr\yum = ergyu xa.deryum* /yuminagan & haogagan$ Sa amename\ parepa,dyutoyunneri] megn = & oyurahadgyutoyun; digin Caraca.oani$ Aon h;sgaoagan cyr\;# yr na arel =* aos crqer;# yr na tarcmanel =# ir sewagan sdek\acyr\yutoyunner;# lracragan hyxva\ner;# Haoasdan; amen gerb nergaAGOP J.HACIKYAN s-a născut la Istanbul. După o scurtă şedere în Statele Unite, s-a instalat în Québec, în 1957. Profesor universitar, el este autorul a douăzeci şi opt de lucrări. Romanul „O vară fără zori”, scris cu Jean-Yves Soucy, a devenit repede un best-seller. Publicat mai întâi în Québec, el a fost tradus apoi în Marea Britanie, Spania, Germania, Statele Unite, Armenia, Turcia, România („Ararat” 2008) etc.

Þãrmurile destinului Agop J. Hacikyan

Epopeea armeană „O VARĂ FĂRĂ ZORI“ continuă

ARARAT 2010

?yuminahaoy] Miyutoan cl,avyryutoamp sdek\enq isgabes wyqrig mi ,mpag* badrasdelyu hamar ha`yrx seryunx;$ Yrbeszi y[ miaon hao haryusd craganyutoyun; /yumineren tarcmanvi & nergaoa]vi /yumin hasaragyutoan;# in[bes na& /yuminahao eridasarxnerin# yrynq xjpa,dapar haoeren [en garxyum# aol& /yuminahao m.agyutaoin yu cragan haryusd ja/ancyutoyun;* aon hekinagner;# yrynq aosdek gan & haodni en# menq nran]i] cyne ete y[ ampyk`;# aba ;ndrani cyr\er tarcmanenq haoeren & mer hao hasaragyutoan; bad.a0 '&yv nergaoa]nenq /yuminahaoy] ampyk` m.agyutaoin ja/ancyutoyun;$ ‚™ƒ Aos xahli0; mdnelis# mer ere,aneri manyugneri ngarnerin naoelyv# hyuos yunem# te nran] mi`i] hedacaoyum g\nven Madlen Caraca.oanner# Varyujan Ysganoanner# Aqteroanner yrynq garyk en .aryunagel /yuminahao

wa/avyr m.agyutaoin avanxyuotner;$‹ ‚™ƒ Hedy lracryuhi & tarcmani[ digin Madlen Caraca.oan; .nyrhagalyutoyun haodne] pylyr nerganeryun & elyuot yune]ykneryun# hama/yd gerbyv nergaoa]nelyv ir ergaramoa hed&ykagan & nvirva\ a.,adanqi arxoyunq xar'a\ Haoeryu hed# haoeryu masin cra.ari [yrryrx hadyri ga/yu]va\q;^ ŠHaoeryu hed# haoeryu masin cra.ar; das; darva ;nta]qin* 2((1 tvaganen sgsoal a/a`in hadyren min[& aojm arxen [yrryrx hadyrin hasa\ = * gpyvanxage pylyr aon hyxva\ner;# har]azryuo]ner;# /ebyrdajner;# 0ampyrxagan nyter;* amen in[ yr gab yuni Haoasdani# Swoyu/qi# /yumanahao cakyuti goanqi hed$‹ Digin Madlen Caraca.oani cirqeryu aox qa/abadig .nyrhanxes; a/an'nahadyug iraxar'yutoyun m; ekav /yumanahao m.agyutaoin asbarezen ners$ Mer ,mpacryutoan anyunen srdan] g.nyrhavyrenq digin Madlen Caraca.oan; lyuos desa\ ver`in hradaragyutoyunneryun hamar & hyuos ghaodnenq# te aosyuhed al ir azcanbasd cyr\yuneyutoyun; ergar dariner ancin \a/aoyutoyunner bidi madyu]e haoabahbanman srpazan cyr\in$

1/2009

35