Nor Ghiank Iulie - August

?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN ERGLEZvOAN AMSACIR

DARI 63 tIv 7-8 (1991-92ƒ HYULIS - _CYSDYS 2(12

вÖβî²ð

500 Հատուկ թիվ

ԳԻՐ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՕՐՀՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԳՆԱՀԱՏԱՆԱՑ ԱՌ ՍԻՐԵՑԵԱԼ ՈՐԴԻՍ ՄԵՐ ԵՒ ՀԱՐԱԶԱՏ ԶԱՒԱԿՍ ՄԱՅՐ ԱԹՈՌՈՅ ՍՐԲՈՅ ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՈՐ Ի ՍՈՒՉԱՒԱՅ, ՌՈՒՄԻՆԻԱ

Մ

2

7-8/2012

այր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնից Հայրապետական Մեր օրհնութիւնն ենք յղում Ռումինիայի Հայոց Թեմի Առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Տաթև Եպիսկոպոս Յակոբեանին և ռումինահայ Մեր սիրելի զաւակներին և շնորհաւորում Սուչաւայի Հաճկատար վանքի Սուրբ Աստուծածին եկեղեցու հիմնադրման 500-րդ տարեդարձի բերկրալի առիթով: Մեր եկեղեցու ու ժողովրդի պատմութեան մէջ արժանայիշատակ տարեթիւ է Սուչաւայի Հաճկատար վանքի հիմնադրման 500-ամեայ յոբելեանը՝ իր մէջ կրելով խորհուրդը հայութեան հաւատաւոր ոգու, ազգասիրութեան ու եկեղեցասիրութեան, դժուա­րու­թիւնների մէջ ստեղծագործ ուժի ու բարին արարելու ձգտումների: Բագրատունեաց թագաւորութեան մայրաքա­ղաք Անիի անկումից յետոյ, երբ հայրենիքից տա­րագրուած հայութեան բեկորները հաստատուեցին Եւրոպական երկրներում, այլ բնակավայրերի շար­քում Սուչաւան ևս դարձաւ հայ կեանքի նշանաւոր կենտրոններից մէկը: Հիւրընկալ այս քաղաքում դարեր շարունակ ապրելով այլ ազգերի կողքին, հայորդիները տարբեր մշակոյթների ու սովո­րոյթների միջավայրում աննուազ նախանձնախնդրու­թեամբ ձգտեցին պահպանել իրենց ազգային ու հոգևոր ինքնութիւնը ու կերտեցին յիշատակի արժանի պատմութիւն, որ պատիւ է բերում իրենց ու մեր ողջ ժողովրդին:

Սուչաւայում տակաւին վեց դար առաջ հաս­Թող Բարին Աստուած Իր Սուրբ Աջի հովա­տատուեց մեր Եկեղեցու թեմական կառոյցը, աս­- նու ներքոյ պահի և պահպանի աշխարհասփիւռ մեր տուածասէր հայորդեաց ջանքերով ու զոհողու­թիւն­- ժողովրդին, մեր եկեղեցին ու Հայրենիքը և ներով կառուցուեցին վանքեր ու եկեղեցիներ, առաջնորդի դէպի նորանոր ձեռքբերումներ: ստեղծուեց ազգային մշակոյթի գովարժան ժառան­Շնորհք Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի գութիւն: Հրաշազարդ տեսիլքով հաստատուած Եղիցին ընդ ձեզ և ընդ ամենեսեանդ. Ամէն: «հաճկատար» Սուրբ Աստուածածին վանքը դար­ձաւ նշանաւոր ուխտատեղի, որի կամարների ներքոյ աղօթելու եկան ոչ միայն հայ, այլ ռումէն Օրհնութեամբ հաւատացեալներ: Այսօր մենք հպարտանում ենք ԳԱՐԵԳԻՆ Բ մեր ժողովրդի զաւակների գովարժան գործերով՝ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ աղօթքով յիշելով վանքը կառուցողներին, նրա պայծառութեան համար հոգ տարած եկեղեցա­կան­ներին ու հաւատաւոր հայորդիներին: Նրանք իրենց Տուաւ Գիրս Օրհնութեան ի 21-ն Յուլիսի կեանքով ու աստուածահաճոյ իրագործումներով յամի Տեառն 2012 և ի թուին հայոց ՈՆԿԱ փառաւոր էջեր յաւելեցին ռումինահայութեան ի մայրավանս Սրբոյ Էջմիածնի պատմութեանը՝ բարի օրինակ մատուցելով յետա­ընդ համարաւ 1343 գայ սերունդներին: Ռումինահայ սիրելի զաւակներ Մեր, Հայրապետիս համար ուրախութիւն է, որ Դուք այսօր էլ շարունակում էք մեր Սուրբ Եկե­ղեցու ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: հովանու ներքոյ կառուցել ձեր ազգային ու MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ հոգևոր կեանքը՝ սրբութեամբ պահպանելով qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir ձեր հայրերի դարաւոր աւանդները: Մեր բարձր VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir գնա­հատանքն ենք յղում Թեմակալ Առաջնորդ MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi Գերա­շնորհ Տ. Տաթև եպիսկոպոս Յակոբեանին, ով ջա­նա­դիր ծառայութեամբ առաջնորդում է COLECTIVUL «NOR GHIANK» Առաքելա­կան մեր Սուրբ Եկեղեցու առաքելու­MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori թիւնը Ռումի­նիայում, այլև թեմի հոգևոր MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter դասին, վարչական պաշտօնէութեանը, հաւա­MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare տա­ցեալ Մեր բոլոր զա­ւակ­­ներին: Սէր և REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 օրհնութիւն ամենքիդ Քրիստոսա­հաստատ redactia@araratonline.com Սուրբ Էջմիածնից, Լուսաւորչի Հայրա­պե­TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI տական Գահից: TIPARUl: s.C. ARARAT srl.

I.S.S.N. 1221-9169

7-8/2012

3

Ðð²ìºð вÖβî²ðÆ àôÊܲòàôÂÚ²Ü êÇñ»ÉÇ Ñ³Ûñ»Ý³ÏÇóÝ»ñ, гÛÏ³Ï³Ý ïå³·ñáõÃÛ³Ý ëϽµÝ³íáñáõÙÇó Ñ»ïá 2012Ã. »ñÏñáñ¹ Ý߳ݳϳÉÇó ÑÇݷѳñÛáõñ³ÙÛ³ÏÁ ϳåíáõÙ ¿ êáõã³í³ÛÇ Ð³×ϳï³ñÇ í³ÝùÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý Ñ»ï: 1512Ã., »ñµ ØÇç»ñÏñ³Ï³ÝÇ ³÷»ñÇÝ ì»Ý»ïÇÏáõ٠гÏᵠػճå³ñïÁ Ññ³ï³ñ³ÏáõÙ ¿ñ ѳۻñ»Ý ³é³çÇÝ ïå³·Çñ ·ÇñùÁ, ºíñáå³ÛÇ Ù»Ï ³ÛÉ Ï»ÝïñáÝáõÙª èáõÙÇÝdzÛÇ êáõã³í³ ù³Õ³ùáõÙ, áñÁ Ñ³Û Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ѳÛïÝÇ ¿ ê»ãáí ³Ýí³Ýٳٵ, îáÝ³í³· ïáÑÙ³ÝáõÝÁ ÏñáÕ í³×³é³Ï³Ý »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ¹»å ìÇ»Ýݳ Çñ»Ýó ׳ݳå³ñÑÇÝ ³Ûë ù³Õ³ùÇ Ù»ñӳϳ µÉáõñÝ»ñÇó Ù»ÏÇ íñ³ ÙÇ Ññ³ß³ÉÇ ï»ëÇÉ ï»ë³Ýª »ñÏÝùÇó »ñÏÇñ ÇçÝáÕ Ññ»ßï³Ï³Ó³ÛÝ ûñÑÝáõÃÛ³Ùµ É»óáõÝ: ²ñÃݳݳÉáí áõËï»óÇÝ ÑÇÙÝ»É ÙÇ í³Ýù, áñÝ Çñ³Ï³Ý³óñ»óÇÝ ÝáõÛÝ ï³ñáõÙ: àõËïÇ Ï³ï³ñٳٵ ϳéáõóí³Í ³Ûë í³ÝùÁ ϳñ× Å³Ù³Ý³ÏáõÙ ¹³ñÓ³í àõËï³Ï³ï³ñ ÙÇ ëñµ³í³Ûñ áã ÙdzÛÝ éáõÙÇݳѳÛáõÃÛ³Ý, ³ÛÉ& éáõÙÇݳóÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, Ñéã³Ïí»Éáí áñå»ë ºíñáå³ÛÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý Ùáõñ³½³Ï³ï³ñ êáõñµ γñ³å»ïÁ: §Ð³×ϳï³ñ¦ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ѳ×áÛÇó ϳï³ñ, ³ÛëÇÝùÝ ó³ÝÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ ϳï³ñáÕª Ëݹñ³Ï³ï³ñ: Ø»ñ ÅáÕáíáõñ¹Á г×ϳï³ñ ³ÝáõÝÝ ¿ ïí»É îÇñ³ÙáñÁ ÝíÇñí³Í ÙÇ ß³ñù Ý߳ݳíáñ ëñµ³í³Ûñ»ñǪîÇñ³Ùáñ µ³ñ»ËáëáõÃÛ³ÝÁ ³å³íÇÝ»Éáí Çñ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ: àõËï³íáñÝ»ñÇ ³éç& ³é³çÇÝÁ ·Í³·ñíáõÙ ¿ µÉñÇ íñ³ µ³ñÓñ³óáÕ í³ÝùÇ Ë³ãÁ, áñÇ Ñ³Ù³ñ ÅáÕáíáõñ¹Á г×ϳï³ñÁ ³Ýí³ÝáõÙ ¿ ݳ& ʳãϳï³ñª Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ˳ãÇÝ ³å³íÇÝ»Éáí: ä³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿ & Ù»Í ËáñÑáõñ¹ áõÝÇ Ð³×ϳï³ñÇ Ñ»Ýó êáõã³í³ÛáõÙ ÑÇÙÝí»ÉÁ: êáõã³í³Ý ºíñáå³ÛÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñݳ·áõÛÝ Ã»Ù³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇó ¿, áñÝ ³é³ÝÓÇÝ Ã»Ù ¿ Ñéã³Ïí»É ¹»é&ë 1401Ã. ²É»ùë³Ý¹ñ ´³ñÇ Çß˳ÝÇ Ñ³ïáõÏ Ññáí³ñï³Ïáí, ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñÛáõñ³ÙÛ³Ï ÙݳÉáí ²ñ&»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ Ñ³ÛáõÃÛ³ÝÁ ѳٳËÙµáÕ Ï³ñ&áñ³·áõÛÝ Ï»ÝïñáÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: 15-16-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ êáõã³í³Ûáõ٠ϳéáõóí»É »Ý í»ó ѳÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñ áõ »ñÏáõ í³Ýù»ñ: àÕç ºíñáå³ÛáõÙ ¹Åí³ñ ¿ ·ïÝ»É Ù»Ï ³ÛÉ ù³Õ³ù, áõñ ³Ûëù³Ý ѳÛÏ³Ï³Ý í³Ýù áõ »Ï»Õ»óÇ Ï³éáõóí³Í ÉÇÝ»Ý & ³ÛÝ ¿É ³Ûë ¹³ñ»ñáõÙ: ²Ûë ½³ñٳݳÑñ³ß »ñ&áõÛÃÁ Ñá·&áñ ÙÇ ËáñÇÝ ËáñÑáõñ¹ áõÝÇ: êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û»ñÇ Ý³ËÝÇÝ»ñÝ ³Ûëï»Õ »Ý ѳë»É ²ÝÇ- ÔñÇÙ- àõÏñ³Çݳ- èáõÙÇÝdz »ñϳÛÝ ×³Ý³å³ñÑÁ ³ÝóÝ»Éáí & ß³é³íÇÕÝ»ñÝ »Ý ´³·ñ³ïáõÝÛ³ó ÷³éùÇ åë³ÏÁ »ÕáÕ ²ÝÇÇ: ²Ûë å³ï׳éáí ¿, áñ ׳ݳãí³Í å³ïÙ³µ³Ý êáõñ»Ý øáɳÝçÛ³ÝÁ Çñ ٻͳñÅ»ù áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÁ í»ñݳ·ñ»É ¿ §êáõã³í³Ýª èáõÙÇݳѳÛáó ²ÝÇݦ :

êáõã³í³ÛÇ Ñ³ÛáõÃÛáõÝÁ áã ÙdzÛÝ ²ÝÇÇó ë»ñí³Í ÉÇÝ»Éáõ ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÝ áõ ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝÝ ¿ å³Ñ»É, ³ÛÉ& »Ï»Õ»ó³ßÇÝáõÃÛ³Ý á·ÇÝ, ²ÝÇÇ Ñ³½³ñ áõ Ù»Ï »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇ ÙÇ Ù³Ýñ³Ï»ñïÁ ëï»ÕÍ»Éáí êáõã³í³ÛÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý Ñá·&áñ ûç³ËÝ»ñáí: гٳÛÝ Ñ³ÛáõÃÛáõÝÁ í»ñç»ñë ïáÝ»ó ²ÝÇÇ ´³·ñ³ïáõÝÛ³ó Ù³Ûñ³ù³Õ³ù Ñéã³Ïí»Éáõ 1500-³ÙÛ³ÏÁ: ºí êáõã³í³ÛÇ Ð³×ϳï³ñÇ 500-³ÙÛ³ÏÁ ³ÝÇ³Ï³Ý ÷³éùÇ &ë Ù»Ï ÕáÕ³ÝçáõÙÝ ¿, áñÁ ·³ÉÇë ¿ ѳí³ëï»Éáõ, áñ ²ÝÇÝ ß³ñáõݳÏí»ó ³ÝdzϳÝáõÃÛ³Ùµ, ²ÝÇó ë»ñí³Í ÉÇÝ»Éáõ Ñå³ñï ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ùµ: г×ϳï³ñÝ ³ÛÝù³Ý Ñéã³Ïí³Í ¿ »Õ»É, áñ éáõÙÇݳóÇÝ»ñÝ ³ÛÝ Ïáã»É »Ý å³ñ½³å»ë ØÇïáÏáõÉ ²ñٻݻëϪ гÛáó í³Ýù: êáõã³í³ÛÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ï³ñ&áñ ÑÇß³ï³ÏÝ»ñÇó ¿ & ³ÛÝ, áñ ³µ»Õ³Û³Ï³Ý Ó»éݳ¹ñáõÃÛáõÝÇó Ñ»ïá ÙÇÝã& Ñá·&áñ³Ï³ÝÇ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ëÏë»ÉÁ ù³é³ëÝûñÛ³ ³é³ÝÓݳóÙ³Ý ßñç³ÝÁ ì³½·»Ý ì»Ñ³÷³éÁ 1943Ã. ³Ýóϳóñ»É ¿ ³Ûë í³ÝùáõÙ: г×ϳï³ñÁ ÁÝͳÛí³Í ÉÇÝ»Éáí îÇñ³ÙáñÁ, í³ÝùÇ ·É˳íáñ áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÁ û° ѳۻñÇ & û° éáõÙÇݳóÇÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñíáõÙ ¿ îÇñ³Ùáñ ì»ñ³÷áËÙ³Ý ïáÝÇÝ: г×ϳï³ñÁ áõÝÇ Ý³& ³Ýã³÷ óÝÏ áõ ÝíÇñ³Ï³Ý ÙÇ Ù³ëáõÝùª î³Ã&Ç í³ÝùÇ ½³Ý·Á, áñÇ íñ³ÛÇ ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝáõÙ ³ëíáõÙ ¿, áñ ³ÛÝ å³ïñ³ëïí»É ¿ 1244Ã.: ²Ûë ½³Ý·áí ³ÝÇ³Ï³Ý í»ñÑáõßÇÝ Ùdz˳éÝíáõÙ »Ý ѳÛáó É»éݳß˳ñÑÇ í³Ýù»ñÇ ÕáÕ³ÝçÝ»ñÁ: èáõÙÇÝ³Ñ³Û & ³ÛÅÙ ³Ù»ñÇϳµÝ³Ï гÏáµ ¶áõÛáõÙ×Û³ÝÇ Ù»Í³½ÝÇí ÝíÇñ³ïíáõÃÛ³Ý & éáõÙÇÝ³Ï³Ý Çß˳ÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óñ³Í ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ÉÇáíÇÝ Ýáñá·í»É ¿ г×ϳï³ñÁ & ³Ûë ï³ñÇ îñdzÙáñ ì»ñ³÷áËÙ³Ý ïáÝÇݪ û·áëïáëÇ 12-ÇÝ ³Ûëï»Õ Ù³ïáõóí»ÉÇù ѳÛñ³å»ï³Ï³Ý ê. ä³ï³ñ³·Ç »É&¿çÝ»ñÝ áõ î³Ã&Ç í³ÝùÇ ½³Ý·Ç ÕáÕ³ÝçÝ»ñÝ áã ÙdzÛÝ ³½¹³ñ³ñ»Éáõ »Ý г×ϳï³ñÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ÑÇݷѳñÛáõñ³ÙÛ³ÏÇ ³í³ñïÁ, ³ÛÉ& ëÏëí»ÉÁ »ñÏñáñ¹ ÑÇݷѳñÛáõñ³ÙÛ³ÏÇ: Ü. ê. ú. î. î. ¶³ñ»·ÇÝ ´ ²Ù»Ý³ÛÝ Ð³Ûáó ϳÃáÕÇÏáëÇ µ³ñÓñ Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ùµ Çñ³Ï³Ý³óí»ÉÇù áõËﳷݳóáõÃÛ³ÝÁ & ê. ä³ï³ñ³·ÇÝ Ù³ëݳÏó»Éáõ ѳٳñ ëÇñáí Ññ³íÇñáõÙ »Ýù Ù»ñ ÅáÕáíñ¹Ç ½³í³ÏÝ»ñÇÝ Ù³ëݳÏÇóÁ ¹³éݳÉáõ г×ϳï³ñÇ 500-³ÙÛ³ÏÇ û·áëïáëÇ 10-12-ÇÝ Ï³ï³ñí»ÉÇù áõËﳷݳóáõÃÛ³ÝÁ & ѳݹÇëáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ÏñÏÝ»Éáí áõËï³íáñÝ»ñÇ ëñïÇó µË³Í & ѳñÛáõñ³ÙÛ³ÏÝ»ñÇ í³Õ»ÙáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ Ñ»ï&Û³É Ëáëù»ñÁ. êáõñµ г×ϳï³ñ ÷áùñÇÏ ï³×³ñ ²Ù»Ý»óáõÝ ¹áõ ï³ë Ù»½ ׳ñ, êáõñµ г×ϳï³ñ ÷áùñÇÏ µÉáõñ ²Ù»Ý»óáõÝ ËݹÇñùÁ ïáõñ:

î. î³Ã& »åÇëÏáåáë гÏáµÛ³Ý ²é³çÝáñ¹ èáõÙÇÝdzÛÇ Ð³Ûáó ûÙÇ

î. î²Âºì ì²ð¸²äºî вÎà´Ú²Ü

êàôâ²ì²ÚÆ ê. вÖβî²ðÆ ì²ÜøÀ (²Ýí³Ý ëïáõ·³µ³ÝáõÃÛáõÝÁ, ³í³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ & áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ)

1512 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÇÝãå»ë áñ ²ñ&ÙïÛ³Ý ºíñáå³Ûáõ٠гÏᵠػճå³ñïÁ ²¹ñdzïÇÏÇ ³÷»ñÇݪ ì»Ý»ïÇÏáõÙ Ññ³ï³ñ³Ï»ó ³é³çÇÝ Ñ³Û»ñ»Ý ïå³·Çñ ·ÇñùÁ, ³ÛÝå»ë ¿É ²ñ&»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛáõÙª ¸³ÝáõµÇ ³÷»ñÇÝ ÝáõÛÝ Ãí³Ï³ÝÇÝ îáÝ³í³· ³ÝáõÝáí ÙÇ Ñ³Û í³×³é³Ï³Ý ÑÇÙÝ»ó êáõã³í³ÛÇ ê. г×ϳï³ñ í³ÝùÁ, áñÁ &ë Çñ ϳñ&áñ ³í³Ý¹Á µ»ñ»ó Ñ³Û ¹åñáõÃÛ³ÝÁ áõ Ñá·&áñ Ùß³ÏáõÛÃÇÝ: êáõã³í³Ý, áõñ ÑÇÙÝí»É ¿ ³Ûë í³ÝùÁ, Ý߳ݳíáñ ¿ ݳ& Ýñ³Ýáí, áñ ³ÛÝ ºíñáå³ÛÇ ÙÇ³Ï ù³Õ³ùÝ ¿, áõñ ϳéáõóí»É »Ý í»ó ѳÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñ áõ »ñÏáõ í³Ýù»ñ & µáÉáñÝ ¿É ÑÇÙÝí³Í 15-16-ñ¹ ¹³ñ»ñáõÙ: ÆÝãå»ë 1608Ã. Çñ Ý߳ݳíáñ áõÕ»·ñáõÃÛáõÝáõÙ ·ñáõÙ ¿ êÇÙ»áÝ È»Ñ³óÇÝ. §ºõ ϳÛñ Û³Ûë ù³Õ³ùë »ñ»ù-ãáñë ѳñÇõñ ïáõÝ Ñ³ÛÇ. »ñ»ù ù³ñ³ß¿Ý »Ï»Õ»óÇ »õ »ñÏáõ í³Ýù íÇÙ³ß¿Ý ù³Õ³ù¿Ý Ç ¹áõñë, ÛáÛÅ ·»Õ»óÇÏ »õ å³ïáõí³Ï³Ý. ÙÇÝ Ù»ñÓ & Ñáõå ù³Õ³ùÇÝ, ÙÇõëÝ »ñÏáõ ÙÕáÝ Ñ»éǦ1: èáõÙÇÝ³Ï³Ý ³Ûë ù³Õ³ùÁ Ñ³Û Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛáõÝáõÙ ï³ñµ»ñ ï³é³¹³ñÓáõÙÝ»ñáí ѳÛïÝÇ ¿ êãáí³, êáãáí, êÇãáí, êáõãáí, Þ»ãáí & ÙÇ ß³ñù ѳٳÝÙ³Ý ³ÛÉ Ó&»ñáí: êáõã³í³Ý ³é³ÝÓݳÏÇáñ»Ý ÝíÇñ³Ï³Ý ¿ ݳ& Ýñ³Ýáí, áñ ÈíáíÇ & ÁݹѳÝñ³å»ë É»Ñ³Ñ³Û ·³ÕáõÃÇ ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñíáõÙ ¿ ÑÇÙÝí³Í ³Ý»óÇÝ»ñÇ ß³é³íÇÕÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, & Áëï ³Û¹Ùª ųé³Ý·áñ¹Á ³ÝÇ³Ï³Ý Ùß³ÏáõÛÃÇ: гٳӳÛÝ ³í³Ý¹áõÃÛ³Ý, áñÝ Çñ ·ñ³íáñ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ ¿ ·ï»É ²µñ³Ñ³Ù ¶ Îñ»ï³óáõ (ÏÃÕ. 1734-1737ÃÃ.) ä³ïÙáõÃÛ³Ý Ñ³í»Éí³ÍáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ& Üáñ ܳËÇç&³ÝÇ ÜÇëíÇó ·ÛáõÕÇ 1694Ã. ·ñí³Í §Ú³ÛëÙ³õáõñùǦ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ, ³ëíáõÙ ¿, áñ ²ÝÇÇ ³ÝÏáõÙÇó Ñ»ïá ³Ý»óÇÝ»ñÇ ÙÇ Ù³ëÁ ·³ÕÃáõÙ ¿ ²ëïñ³Ë³Ý, ³å³ ³ÛÝï»ÕÇó ³ÝóÝáõÙ ÔñÇÙ & Ãáõñù»ñǪ ÔñÇÙÁ ·ñ³í»Éáõó Ñ»ïá í»ñëïÇÝ ·³ÕÃáõÙ àõÏñ³Çݳ, Ȼѳëï³Ý, ³å³ Øáɹ³ídz & èáõÙÇÝdz áõ »íñáå³Ï³Ý ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñ: Îñ»ï³óÇÝ ·ñáõÙ ¿, áñ Ýñ³Ýù, áíù»ñ

êáõã³í³ÛÇ ÑÇÝ Ï»ÝïñáÝÁ ³Ýó³Ý γëåÇó ÍáíÁ, ѳëÝáõÙ »Ý ÙÇÝã& ²ëïñ³Ë³Ý, ³å³ §ãáõ»³É ·³Ý Ç Î³ý³ÛÝ, & áÙ³Ýù Ç ÔéÇÙ É»éݳÙÇçÇ, Ï¿ëù ³Ýó»³É ·Ý³Ý Ç È»Ñ³ó ïáõÝݦ2: ²Ý»óÇÝ»ñÇ ß³é³íÇÕÝ»ñÇ ³é³çÇÝ Ñ³Ý·ñí³ÝÁ éáõÙÇݳÙáɹ³í³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñáõÙ ¹³éÝáõÙ ¿ êáõã³í³Ý: ÆÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ éáõÙÇÝ³Ñ³Û Ý߳ݳíáñ å³ïÙ³µ³Ý гÏáµ êÇñáõÝÇÝ. §²ÝÇÝ, Øáɹáí³ÛÇ Ù»ç, êáõã³í³Ý ¿ñ Áñ»ñ Çñ ³é³çÇÝ Ï³ÛùÁ¦3: êáõã³í³ÛÇ Ù³ëÇÝ Ñ³Û Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛáõÝáõÙ ³é³çÇÝ ÑÇß³ï³ÏáõÃÛáõÝÁ ·ïÝáõÙ »Ýù 13-ñ¹ ¹³ñÇ Ý߳ݳíáñ å³ïÙÇã ì³ñ¹³Ý ²ñ&»Éóáõ §²ß˳ñѳóáÛóáõÙ¦, áõñ ³ëíáõÙ ¿. §ºõ Ç í»ñ³Û Èûí³Û »õ ê¿ãáí³Û ·³ ѳë³Ý¿ ÙÇÝã Ç Îáëï³Ý¹ÝáõåûÉÇë¦4: êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û Ñ³Ù³ÛÝùÁ ÑÇßíáõÙ ¿ ù³Õ³ùÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý ëϽµÝ³Ï³Ý ßñç³ÝÇóª 15-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ù³éáñ¹Çó: ²é³çÇÝ áõÕÕ³ÏÇ ÑÇß³ï³ÏáõÃÛáõÝÁ ·ïÝáõÙ »Ýù »á¹áñáë ´ ÎÇÉÇÏ»óáõ 1388Ã. ·ñí³Í Ïáݹ³ÏáõÙ, áõñ ³ëíáõÙ ¿. §Ú³Ï³Ý³õáñ ó·³õáñ³ÝÇëï ùñÇëïáë³Ï³Ý Ù³Ûñ³ù³Õ³ùÝ Ç ÈáíÝ »õ ۳ٻݳÛÝ íÇ׳ÏÝ Çõñ µáÉáñáíÇÝ. Ç ê»ñ³ÃÝ, Ç âÇãáíÝ, Ç Î³Ù¿Ý»óÝ, Ç ÈáõóϳÛÝ...¦5: ÆÝãå»ë ï»ëÝáõÙ »Ýù, ³Ûëï»Õ áñå»ë ²ñ&»ÉÛ³Ý ºíñáå³ÛÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ áõ ù³Õ³ùÝ»ñÇ

Ã»Ù³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ ÑÇßíáõÙ ¿ ÈíáíÁ, ÇëÏ ³Ûë ûÙÇÝ Ù³ë ϳ½ÙáÕ & ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñ áõ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñ Áݹ·ñÏáÕ íÇ׳ÏÝ»ñÇó ³é³çÇÝÁ ÑÇßíáõÙ ¿ âÇãáíݪ êáõã³í³Ý: Øáɹáí³ÛÇ Çß˳ݳå»ï ²É»ùë³Ý¹ñ ´³ñÇÝ 1401Ã. êáõã³í³ÛáõÙ ·ñí³Í Ññáí³ñï³Ïáí ÃáõÛÉ ¿ ï³ÉÇë ÑÇÙÝ»Éáõ Ùáɹáí³éáõÙÇÝ³Ï³Ý ÏáÕÙ»ñÇ ³é³ÝÓÇÝ Ã»Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛó, áñÇ ³é³çÝáñ¹³ÝÇëï Ï»ÝïñáÝÝ ¿ ¹³éÝáõÙ êáõã³í³Ý6: г×ϳï³ñÇó µ³óÇ, êáõã³í³Ûáõ٠ѳۻñÁ ÑÇÙÝáõÙ »Ý ݳ& ¼³ÙϳÛÇ Ï³Ù ê. ú·ë»ÝïÇ í³ÝùÁ, ÇëÏ ù³Õ³ùáõÙ áñå»ë »Ï»Õ»óÇÝ»ñª ê. ʳãÁ, ê. êÇÙ»áÝÁ, ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝÁ & ê. ÜÇÏáÕ³ÛáëÁ: ¼³ÙϳÝ, áñÝ ³ñ¹»Ý 15-ñ¹ ¹³ñáõÙ »Õ»É ¿ ï»ÕÇ Ñ³Ûáó Ñá·&áñ ³é³çÝáñ¹³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝÁ, ³Ýí³ÝíáõÙ ¿ ݳ& ê. ú·ë»Ýï, ÝíÇñí³Í ÉÇÝ»Éáí ³Ûë ëñµÇ ÑÇß³ï³ÏÇÝ: ¼³ÙϳÛÇ Ù³ëÇÝ É»Ñ å³ïÙ³µ³Ý È. ÞÇÙ³ÝëùÇÝ ·ñáõÙ ¿. §¼³Ùù³Ý, ³ÝϳëϳÍ, ѳݹÇë³ÝáõÙ ¿ êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û»ñÇ Ï³éáõó³Í ³Ù»Ý³Ï³ñ&áñ Ñá·&áñ Ûáõß³ñÓ³ÝÁª ·»ñ³½³Ýó»Éáí Ùݳó»³É µáÉáñÇÝ, ÇÝãå¿ë Çñ Ù»Íáõû³Ùµ, ³ÛÝå»ë ¿É Çñ ³ñáõ»ëïáí: ¶ïÝáõ»Éáí êáõã³í³ÛÇ ³ñ&­ÙÁï»³Ý Í³Ûñ³Ù³ëǪ ²ñ»ÝÇ Ïáãáõ³Í

7-8/2012

7

µ³ñÓñ³í³Ý¹³ÏáõÙ, ݳ ëï³ó³õ É»Ñ³Ï³Ý ¼³Ù¿ù ϳ٠Ûá·Ý³ÏǪ ¼³ÙùÇ ³ÝáõÝÁ, áñÁ ɻѻñ¿Ý Ý߳ݳÏáõÙ ¿ µ»ñ¹, ³ÙñáõÃÇõÝ Ï³Ù ³Ùñáó¦7: ¼³ÙϳÛÇ Ù³ëÇÝ, áñå»ë ³é³çÝáñ¹³ÝÇëï Ï»ÝïñáÝÇ, ³é³çÇÝ ÑÇß³ï³ÏáõÃÛáõÝÁ ·ïÝáõÙ »Ýù 1415Ã. Ý»ñùá, áñå»ë ³Ãáé³ÝÇëïÁ ²í»ïÇù ³ÝáõÝáí ÙÇ »åÇëÏáåáëÇ8: ¶ñÇ·áñ Ä æ³É³Éµ»ÏÛ³ÝóÁ (ÏÃÕ. 1443-1465ÃÃ.), 1445Ã. Ýñ³Ý í»ñ³Ñ³ëï³ïáõÙ ¿ ³é³çÝáñ¹³Ï³Ý ³Ûë å³ßïáÝáõÙ áñå»ë »åÇëÏáåáë §äáõÕï³Ý³Û ѳÛáó¦, Ã»Ù³Ï³Ý Ï»ÝïñáÝ ë³ÑٳݻÉáí êáõã³í³Ý9: êáõã³í³ ù³Õ³ùáõÙ ¿ ·ïÝÁíáõÙ ê. ʳã ѳÛáó »Ï»Õ»óÇÝ, áñï»Õ Ç ¹»å, å³Ñå³Ýí»É »Ý éáõÙÇÝ³Ñ³Û ·³ÕáõÃÇó Ù»½ ѳë³Í Ñݳ·áõÛÝ »ñÏáõ ï³å³Ý³ù³ñ»ñÁ, áñáÝóÇó ³é³çÇÝÁ 1428 Ãí³Ï³ÝÇó ¿ & áõÝÇ Ñ»ï&Û³É ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÁ. §²Ûë ¿ ï³å³Ý ¾ïÇÉå¿ÛÇÝ, áñ ¿ áñ¹Ç êá-

8

7-8/2012

ÕáÙáÝÇÝ: гݷ»³õ ÃíÇÝ Ñ³½³ñ ÜÆÀ (1428) ³åñÇÉ ³ÙëáÛ Ä¸Çݦ10: гçáñ¹ ï³å³Ý³ù³ñÁ, áñÁ Ãí³·ñí³Í ¿ 1447 Ãí³Ï³Ýáí, ϳñ&áñíáõÙ ¿ ݳ& Ýñ³Ýáí, áñ ³ÛÝ å³ïϳÝáõÙ ¿ ÙÇ ù³Ñ³Ý³ÛÇ, áñÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ Ýí³½³·áõÛÝÁ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï êáõã³í³ÛáõÙ »Õ»É ¿ ·áñÍáÕ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇ: ²Ûë ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝáõÙ ³ëíáõÙ ¿. §ê³ ¿ ï³å³Ý ¾ë³ÛÇ »ñÇóáõ: Âí. æƼ (1447)¦: êϽµÝ³å»ë ÷³Ûï³ß»Ý ³Ûë »Ï»Õ»óÇÝ í»ñëïÇÝ ù³ñ³ß»Ý ϳéáõóíáõÙ ¿ 1521Ã. Þï»ý³ÝÇó³ íáÛ»íá¹³ÛÇ ûñáù, ʳãÇÏ Ð³Ý·áÛÇ ÏáÕÙÇó11: êáõã³í³ ù³Õ³ùÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »ññáñ¹ »Ï»Õ»óÇÝ ¿ ê. êÇÙ»áÝÁ, áñÁ ³Ýí³ÝíáõÙ ¿ ݳ& γñÙÇñ ³ßï³ñ³Ï (Turnul Rosu), ½³Ý·³Ï³ï³Ý ϳñÙÇñ ·áõÛÝÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûë »Ï»Õ»óáõ Ù³ëÇÝ ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³ÝÁ ·ñáõÙ ¿. §êáõñµ êÇÙ¿áÝ ¿ ù³ñ³ß¿Ý & ·»Õ»óÇÏ »Ï»Õ»óÇ Ï³éáõó»³É Ç Í³Ûñ

óÕÇÝ Ñ³Ûáó¦12: Üñ³ ϳéáõóÙ³Ý Ãí³Ï³ÝÁ ѳÛïÝÇ ã¿, ë³Ï³ÛÝ, áñå»ë í»ñ³Ï³éáõóÙ³Ý Ãí³Ï³Ý ÝßíáõÙ ¿ 1606Ã., Ñ»ï&³µ³ñ ³ÛÝ Ï³éáõóí»É ¿ ¹ñ³ÝÇó ß³ï ³í»ÉÇ ³é³ç13: ²Ûë »Ï»Õ»óáõÙ ë³Ï³ÛÝ, å³Ñå³Ýí»É ¿ ÙÇ ï³å³Ý³ù³ñ, áñÝ áõÝÇ Ñ»ï&Û³É ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÁ. §²Ûë ¿ ï³å³Ý î¿ñ úѳÝÝ¿ëÇÝ ³í³ù»ñ¿ó ϳÝáõ³Ý¿ÇÝ, áñ ¿ áñ¹ÇÝ äñ. î³õÝÇÏÇÝ »Ï»Õ»óÇ ßÇÝûÕÇÝ, áñ ϳÝáõ³Ý¿ ëáõñµ êÇÙ¿áÝ: гݷ»³õ Ãí. èÎÀ-ÇÝ Ù³ñïÇ ³ÙëáÛÝ Æ´-ÇÝ Ñ»ï ·³ÉëﻳÝÝ Ì³Õϳ½³ñ¹Çݦ14: гٳӳÛÝ ³Ûë ³ñӳݳ·ñáõÃÛ³Ý, ³Ûë ï³å³Ý³ù³ñÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ ê. êÇÙ»áÝ »Ï»Õ»óáõ ³í³·»ñ»ó î»ñ ÐáíѳÝÝ»ëÇÝ, áí áñ¹ÇÝ ¿ñ åñÝ. îáÝÇÏÇ, áí ¿É ³Ûë »Ï»Õ»óáõ ϳéáõóáÕÝ ¿ »Õ»É: î»ñ ÐáíѳÝÝ»ëÁ, ÇÝãå»ë ³Ûë ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝáõÙ ¿ ³ëíáõÙ, í³Ë׳Ýí»É ¿ 1619Ã., Ñ»ï&³µ³ñ Ýñ³ ѳÛñÁ ³Ûë »Ï»Õ»óÇÝ Ï³ñáÕ

¿ñ ϳéáõó³Í ÉÇÝ»É 1606 Ãí³Ï³ÝÇó ï³ñÇÝ»ñ ³é³ç: êáõã³í³ÛÇ ÙÛáõë »ñ»ù ѳÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñÁ ã»Ý å³Ñå³Ýí»É & ÙdzÛÝ ·ñ³íáñ ÑÇß³ï³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý Ùݳó»É Ýñ³Ýó Ù³ëÇÝ: Üñ³ÝóÇó ³é³çÇÝÁ ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ »Ï»Õ»óÇÝ ¿, áñÁ ï³ñµ»ñ ¿ г×ϳï³ñÇ í³ÝùÇ ÝáõÛݳÝáõÝ »Ï»Õ»óáõó: ²Ûë »Ï»Õ»óÇÝ ÑÇßíáõÙ ¿ ¹»é&ë 1504-1506ÃÃ. êáõã³í³ÛáõÙ ·ñí³Í ÙÇ §Ö³ßáóáõÙ¦, áõñ ³ëíáõÙ ¿, áñ ³ÛÝ ·ñí»É ¿ª §Ç ù³Õ³ùë, áñ ÏáãÇ ê¿ãáí, Áݹ Ñáí³Ý»³õ êáõñµ ²ëïáõ³Í³ÍÝÇÝ & ³é ¹ñ³Ý Ï»Ýë³ÏÇñ êáõñµ ʳãÇݦ15: ÆÝãå»ë ï»ëÝáõÙ »Ýù, ³Ûëï»Õ ÑÇßíáõÙ ¿ ݳ& êáõã³í³ÛÇ êáõñµ ʳ㠻ϻջóÇÝ: êáõã³í³ ù³Õ³ùáõÙ »Õ³Í ³Ûë »Ï»Õ»óáõ Ù³ëÇÝ Ñëï³Ïáñ»Ý ·ñáõÙ ¿ ݳ& ØÇݳë Âá˳ï»óÇÝ Çñ Ý߳ݳíáñ §àÕµ Ç í»ñ³Û úɳ˳ó »ñÏñÇ Ñ³Û»ñáõݦ ·áñÍáõÙ: ²Ûë áÕµÁ ݳ ·ñ»É ¿ 1551Ã. Øáɹáí³ÛÇ ÇßË³Ý Þï»ý³Ý è³é»ßǪ ѳۻñÇ ¹»Ù ͳí³É³Í ѳɳͳÝùÝ»ñÇ & úɳ˳ó ϳ٠ìɳ˳ó ³Ýí³ÝíáÕ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý »Ï»Õ»óÇÝ»ñǪ Ýñ³ ÏáÕÙÇó ³í»ñÙ³Ý ³éÃÇí: ²Ûë áÕµáõÙ êáõã³í³ÛÇ ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ »Ï»Õ»óÇ Þï»ý³Ý è³é»ßÇ ÙïÝ»Éáõ Ù³ëÇÝ ³ëíáõÙ ¿. Æ Éáõë³Ý³É ûñ ÏÇñ³ÏÇ, Þï»ý³Ý å³ñáÝÝ ÓdzõáñÇ, ¶³Û Ùï³Ý¿ »Ï»Õ»óÇ, ²ëïáõ³Í³ÍÝÇ Ð³Ûáó ³½·Ç16: ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ »Ï»Õ»óáõó µ³óÇ, áñ ³Û¹ Å³Ù³Ý³Ï êáõã³í³ÛáõÙ »Õ»É »Ý &ë ÙÇ ù³ÝÇ »Ï»Õ»óÇÝ»ñ, Ñëï³Ïáñ»Ý »ñ&áõÙ ¿ ³Ûë áÕµÇ Ñ»ï&Û³É ïáÕ»ñÇó. ê»ãáí ù³ÕùÇÝ Ñ³Ûáó ³½·ÇÝ, ¼»Ï»Õ»óÇùÝ ÷³Ï»óÇÝ, ¼¹ñáõÝùÝ ³Ù¿ÝÝ ÙûÑñ»óÇÝ, àñ ãÇ Ñ³Ý»Ý ëáõñµ ³ÝûÃÝÇÝ17: êáõã³í³ÛáõÙ ÑÇßíáÕ, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÅÙ ãå³Ñå³Ýí³Í ѳçáñ¹ »ñÏáõ »Ï»Õ»óÇÝ»ñÝ »Ý ê. ºññáñ¹áõÃÛáõÝÁ & ê. ÜÇÏáÕ³ÛáëÁ: Üñ³ÝóÇó ³é³çÇÝÁ ·ïÝí»É ¿ ù³Õ³ùÇ Ï»ÝïñáÝáõÙ, áõñ 1646Ã. Ù³ñïÇ 14-ÇÝ ²ÝïáÝ ê»ñ»µ·áÛ»Ýó »åÇë-

7-8/2012

9

Evrybaoi Tem – Syu[avaoi Ebisgybysagan aty/anisd ‚1898-1918ƒ

Syurp <a[ \,agan egeke]i – Ebisgybysagan aty/anisd

Varxabed Arsen Vehyuni

10

7-8/2012

Syurp <a[ egeke]yu gniqner;

Asva\adyur sargavacin dabanaqar; ‚1521# S^ <a[ƒ

ÏáåáëÁ ù³Ñ³Ý³ ¿ Ó»éݳ¹ñ»É î»ñ êÇÙ»áÝÇ áñ¹Ç ʳã³ïáõñÇÝ18: ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³ÝÁ »ñµ 1830Ã. êáõã³í³ ¿ ·³ÉÇë, ï»ëÝáõÙ ¿ û° ³Ûë »Ï»Õ»óáõ & û° ê. ÜÇÏáÕ³ÛáëÇ ÙdzÛÝ ³í»ñ³ÏÝ»ñÁ, áñáÝó Ù³ëÇÝ ·ñáõÙ ¿. §...ï»ë³ù ½ï»ÕÇë »Ï»Õ»ó»³ó êñµáÛ ºññáñ¹áõû³Ý & êñµáÛÝ ÜÇÏáÕ³ÛáëÇ, ³ÛÉ ³ÛÅÙ ù³Ý¹»³É »Ý, ÙdzÛÝ Ùݳó»³É »Ý »ñÏáõ »Ï»Õ»óÇù & »ñÏáõ í³Ýáñ³Ûù¦19: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ݳ& Ýß»É, áñ êáõã³í³Ý èáõÙÇÝdzÛÇ Ñ³Û³ß³ï ÙÛáõë ù³Õ³ùÝ»ñÇ ÝÙ³Ý áõÝ»ó»É ¿ ݳ& ѳÛÏ³Ï³Ý ·»ñ»½Ù³Ýáó, áõñ 1902Ã. ϳéáõóí»É ¿ ê. гñáõÃÛáõÝ Ù³ïáõéÁ: êáõã³í³ÛÇ »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇó áõ í³Ýù»ñÇó ³Ù»Ý³Ñéã³Ï³íáñÁ г×ϳï³ñÝ ¿, áñÝ ³Ýí³Ýí»É ¿ ºíñáå³ÛÇ Ùáõñ³½³ïáõ êáõñµ γñ³å»ïÁ20: г×ϳï³ñ í³ÝùÇ ³Ûë ÑÁéã³ÏÁ É³í³·áõÛÝë ³ñï³Ñ³Ûïí»É ¿ Ñ»Ýó Ýñ³Ý ïñí³Í ѳ×ϳï³ñ µÝáñáßÙ³Ý Ù»ç: ØÇÝã ³Ûë ³Ýí³ÝÙ³Ý ùÝÝáõÃÛ³ÝÝ ³ÝóÝ»ÉÁ Ýß»Ýù, áñ å³Ûٳݳíáñí³Í ѳÛÏ³Ï³Ý ï³ñµ»ñ í³Ýù»ñÇ ¹Çñùáí & Ýñ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í Ññ³ß³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³Ûë í³Ýù»ñÇÝ ïñí»É ¿ ´³ñÓñ³Ñ³Û³ó, ø³Õóñ³Ñ³Û³ó, êÇñ³Ñ³Û³ó, Øáõñ³½³ïáõ, Êݹñ³Ï³ï³ñ, ʳãϳï³ñ, & í»ñç³å»ëª г×ϳï³ñ µÝáñáßáõÙÝ»ñÁ: ´³ñÓñ³Ñ³Û³ó µ³éÁ, ÇÝãå»ë ÇëÏ ÑáõßáõÙ ¿ Ýñ³ ³Ýí³ÝáõÙÁ, ïñí»É ¿ µ³ñÓñ ï»Õáõ٠ϳéáõóí³Í í³Ýù»ñÇÝ, áñáÝù í»ñ&Çóª µ³ñÓáõÝùÇó »Ý Ý³Û»É ¹»å Çñ»Ýó »ÏáÕ áõËï³íáñÝ»ñÇÝ: ´³ñÓñ³Ñ³Û³ó ³Ýí³ÝíáÕ í³Ýù»ñÁ ݳ& ù³Õóñ³Ñ³Û³ó áõ ëÇñ³Ñ³Û³ó »Ý ³Ýí³Ýí»É, áñáíÑ»ï& µ³ñÓñÇó ݳ& ëÇñáí áõ ù³Õóñ ·áñáí³Ýùáí »Ý Ý³Û»É ¹»å Çñ»Ýó »ÏáÕ áõËï³íáñÝ»ñÇÝ: ²Ûëå»ë, Ø»Í Ð³ÛùÇ ²Ý·»ÕïáõÝ ³ß˳ñÑÇ ä³ÕݳïáõÝ ·³í³éáõÙ ·ïÝíáÕ ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ í³ÝùÇ µ³ñÓñ³Ñ³Û³ó ³Ýí³Ýí»Éáõ ѳٳñ ³ëíáõÙ ¿. §²Ûëå¿ë Ïáãáõ³Í ¿ µ³ñÓñ ¹ñÇó ѳٳñ: ºÏ»Õ»óÇÝ ÏÁë»Ý, ÿ ÑÇÙÝáõ³Í ¿ ê. ³¹¿áë ³é³ù»³É¿Ý Û³ÝáõÝ ê. ²ëïáõ³Í³ÍÝǦ21:

ê. ²ëïí³Í³ÍÝÇ ³ÝáõÝÁ ÏñáÕ & ø³Õóñ³Ñ³Û³ó ³Ýí³ÝíáÕ ÙÇ í³Ýù ¿É ϳñ ´³ÉáõÇ Ùáï, áñÇ Ñ³Ù³ñ &ë ³ëíáõÙ ¿, û ³ÛÝ ÑÇÙÝ»É ¿ ³¹»áë ³é³ùÛ³ÉÁ22: Êݹñ³Ï³ï³ñ (ÊݹÇñ³Ï³ï³ñ) ³ÝáõÝáí í³Ýù»ñ ÑÇßíáõÙ »Ý ´ÇÃÉÇëáõÙ, ²ÏÝáõÙ, îÇíñÇÏáõÙ, γñëáõÙ, ºñ½ÝϳÛáõÙ23: ²Ûëå»ë, 1491Ã. ²ñÍÏ»áõÙ ·ñí³Í ÙÇ §¶³ÝÓ³ñ³ÝǦ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ ³ëíáõÙ ¿. §Æ ëáõñµ áõËïÇë, áñ ÏáãÇ Êݹñ³Ï³ï³ñ, Áݹ Ñáí³Ý»³õ êáõñµ ²ëïáõ³Í³ÍÝÇ Éáõë³ÝÁϳñ ï³×³ñǦ24: Ø»Ï ³ÛÉ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ, ·ñí³Í 1458Ã., ³ëíáõÙ ¿. §Æ Éáõë³½³ñ¹ ³Ý³å³ïÇë ²ëïáõ³Í³ÍÝÇ îÇñ³Ù³õñ ï³×³ñÇë, áñ ³ÛÅÙ Êݹñ³Ï³ï³ñ í»ñ³ÏáãǦ25: §àñ ³ÛÅÙ Ëݹñ³Ï³ï³ñ ¿ í»ñ³ÏáãíáõÙ¦ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ îÇñ³ÙáñÁ ÝíÇñí³Í ³Ûë í³ÝùÁ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ ëÏë»É ¿ ³Ýí³Ýí»É ݳ& Êݹñ³Ï³ï³ñ, áñáíÑ»ï& Ñéã³Ïí»É ¿ áñå»ë áõËï³íáñÝ»ñÇ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ ϳï³ñáÕ: ÜÙ³Ý Ñ³Ù³µ³ÝáõÃÛ³Ùµ ¿ ³é³ç »Ï»É & г×ϳï³ñ ³Ýí³ÝáõÙÁ, áñÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ г×áÛÇóÝ Ï³ï³ñáÕ, ³ÛëÇÝùݪ Ëݹñ³ÝùÝ»ñÇ Ï³ï³ñáÕ, áñáí ³ÛÝ ë»ñï ÁݹѳÝñáõÃÛáõÝ ¿ ·Íáõ٠ʳãϳï³ñ µ³éÇ Ñ»ï, & ÇÝãå»ë Ïï»ëÝ»Ýù, г×ϳï³ñÁ &ë ³Ýí³Ýí»É ¿ ݳ& Êݹñ³Ï³ï³ñ: г×ϳï³ñ µÝáñáßÙ³Ý Ñݳ·áõÛÝ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë »ñ&áõÙ ¿ §Ð³Ûϳ½Û³Ý µ³é³ñ³ÝáõÙ¦ ³Ûë µ³éÇ Ý»ñùá »Õ³Í íϳ۳ÏáãáõÙÝ»ñÇó, Ù»ñ Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛáõÝáõÙ ·ïÝáõÙ »Ýù ö³íëïáë ´áõ½³Ý¹Ç & ÐáíѳÝÝ»ë º ¸ñ³ë˳ݳϻñïóáõ (ÏÃÕ. 898-929ÃÃ.) Ùáï: ´áõ½³Ý¹Á Êáëñáí Îáï³ÏÇ Ã³·³íáñáõÃÛ³Ý & ê. ¶ñÇ·áñÇ áñ¹áõª ìñóݻëÇ ù³Ñ³Ý³Û³å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñÇÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ·ñáõÙ ¿. §...ºõ Ù»ÍÝ ³ëïáõ³Í³ë¿ñ å³ßïûÝ Ç Ñ³×á۳ϳï³ñÝ µ³ñáõÃÇõÝ Û³Ùë Û³õáõñë ëáó³ ³×»É µ³½Ù³ó³õ¦26: ²Ûë ѳïí³ÍÁ ٻͳÝáõÝ Ñ³Û³·»ï êï. سÉ˳ëÛ³ÝóÁ óñ·Ù³Ý»É ¿ ³Ûëå»ë. §...& ³ëïí³Í³ÛÇÝ Ù»Í å³ßï³ÙáõÝùÁ & ³ëïí³Í³Ñ³×á µ³ñÇ í³ñù¦:

ÆÝãå»ë ï»ëÝáõÙ »Ýù, ѳ×á۳ϳï³ñÝ ³Ûëï»Õ óñ·Ù³Ýí³Í ¿ áñå»ë ³ëïí³Í³Ñ³×á, ³ÛëÇÝùÝ ³ÛÝ ¹»é&ë ãáõÝÇ Ëݹñ³Ýù ϳï³ñáÕ ÇÙ³ëïÁ: г×á۳ϳï³ñÁ ³ëïí³Í³Ñ³×á ÇÙ³ëïÁ áõÝÇ Ý³& ¸ñ³ë˳ݳϻñïóáõ Ùáï: γÃáÕÇÏáë å³ïÙÇãÁ ²Ý³ëï³ë ² ²Ïáé»óÇ Ñ³Ûñ³å»ïÇ Ù³ëÇÝ (ÏÃÕ. 661667ÃÃ.) ·ñáõÙ ¿. §Ð³×á۳ϳï³ñ ²ëïáõÍáÛ í³ñáõù ѳëï³ï¿ñ ½³õ³Ý¹áõÃÇõÝ µ³ñ»å³ßïáõû³Ý гñóÝ ëñµáó¦27: г×ϳï³ñ µ³éÇ, áñå»ë í³ÝùÇ ïñí³Í ³é³çÇÝ µÝáñáßáõÙÁ ·ïÝáõÙ »Ýù ÎÇÉÇÏÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ²ñù³Ï³ÕÝÇ ³Ýí³ÝíáÕ í³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ: ÆÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ Ð. Ô&áݹ ²ÉÇß³ÝÁ. §Îáã¿ñ ٻݳëï³Ýë ³Ûë & Ê×Ïïáñ, ÃáõÇ Ð³×ϳï³ñ, ÛáñÙ¿ ·áõß³ÏÇ & »Ï»Õ»óõáÛÝ ÝáõÇñ»³É ·áÉ ê. ²ëïáõ³Í³ÍÝÇ, ½Ç ëáíáñ³µ³ñ îÇñ³Ùûñ ÁÝͳÛÇ Ù³Ï¹ÇñÝ Ð³×ϳï³ñ¦28: г×ϳï³ñ ³Ýí³ÝíáÕ í³Ýù»ñÁ îÇñ³ÙáñÝ »Ý ÝíÇñí³Í, áñáíÑ»ï& îÇñ³Ù³ÛñÝ ¿ ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý »Ï»Õ»óáõ ·É˳íáñ µ³ñ»ËáëÁ Çñ ØdzÍÇÝ àñ¹áõ ³éç& & ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ îÇñ³Ùáñ µ³ñ»ËáëáõÃÛ³Ùµ »Ý ϳï³ñíáõÙ ³é ²ëïí³Í áõÕÕí³Í Ëݹñ³ÝùÝ»ñÁ, áñáí г×ϳï³ñ µ³éÁ ¹³ñÓÛ³É ëï³ÝáõÙ ¿ Êݹñ³Ï³ï³ñ ÇÙ³ëïÁ: ÆÝãå»ë ï»ë³Ýù, ²ñù³Û³Ï³ÕÝÇ í³ÝùÇÝ ïñí³Í г×ϳï³ñ ³Ýí³ÝáõÙÁ ³í»ÉÇ ß³ï ²ÉÇß³ÝÇ µÝáñáßáõÙÝ ¿: Æñ³Ï³ÝáõÙ ³ÛÝ ³Ýí³Ýí»É ¿ §Ê×Ïïáñ¦: ²ÉÇß³ÝÇ ÇëÏ µ»ñ³Í íϳ۳ÏáãÙ³Ý Ù»ç ³ëíáõÙ ¿, áñ »ñµ 1203Ã. í³Ë׳ÝíáõÙ ¿ ¶ñÇ·áñ ¼ ²åÇñ³ï ϳÃáÕÇÏáëÁ, óÕíáõÙ ¿ ³Ûë í³ÝùáõÙ. §¸ÝÇ Ç êáõñµ Ê×Ïïáñ, ½áñ áõËïÝ ²ñù³Ï³ÕÝÇÝ Ïáã»Ý¦29: Ê×ÏïáñÁ ²ÉÇß³ÝÁ û& Ù»Ïݳµ³ÝáõÙ ¿ г×ϳï³ñ, ë³Ï³ÛÝ ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³& ʳãϳï³ñ µ³éÇ ÅáÕáíñ¹³-µ³ñµ³é³ÛÇÝ Ó&Á: ÆÝãå»ë Ïï»ëÝ»Ýù, г×ϳï³ñÁ ³Ýí³Ýí»É ¿ ݳ& ʳãϳï³ñ: ²ÛëåÇëáí, г×ϳï³ñ, Êݹñ³Ï³ï³ñ µ³é»ñÁ ÝáõÛÝ ÇÙ³ëïÁ, ËáñÑáõñ¹Ý áõ ·áñͳéáõÛÃÝ áõÝ»Ý:

7-8/2012

11

Ha0gadar vanq# Syu[ava 25 nyoemper 1943t^ Varxabed Vazcen Bal0oani xyurs cal; վարդապե­տա­կան քառասնօրյա ապաշխարության շրջանից 1^ Hagyp )^ Siryuni# 2^ Nvarx )^ Siryuni# 3^ Vigdyria Xyuxoan# 4^ Qahana Cnel Mandaloan# 5^ Varxabed Vazcen Bal0oan# 6^ Qahana Arsen Varjabedoan# 7^ Arda.es Sarcsoan# 8^ Digin Sarcsoan

êáõã³í³ÛÇ 1512Ã. ÑÇÙÝí³Í ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ í³ÝùÇÝ ïñí³Í ³Ýí³ÝáõÙÁ áñ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ Ð³×ϳï³ñ ¿ »Õ»É, ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ ³ÛÝ Ñ³Ý·³Ù³Ýùáí, áñ ³Ûë í³ÝùÁ èáõÙÇÝdzÛáõ٠ųé³Ý·áñ¹Ý ¿ ÁÝϳÉí»É ÈíáíÇ ê. ²ëïí³Í³ÍÇÝ Ñ³Ûáó í³ÝùÇ, áñÁ &ë г×ϳï³ñ ¿ ³Ýí³Ýí»É: ÆÝãå»ë ³ë³óÇÝù, êáõã³í³Ý ëϽµÝ³å»ë Ñá·&áñ ÙÇ ÑáííáõÃÛ³Ý íÇ×³Ï ¿ñ ÈíáíÇ Ã»ÙÇ Ï³½ÙáõÙ & Ñ»ïá ¿ ¹³éÝáõÙ ³é³ÝÓÇÝ Ã»Ù, & ÝáõÛÝ êáõã³í³Ûáõ٠ѳëï³ïí³Í ѳۻñÇ ÙÇ ½·³ÉÇ Ù³ëÁ »Ï»É ¿ñ Ñ»Ýó àõÏñ³ÇݳÛÇó áõ Ȼѳëï³ÝÇó, Çñ»Ýó Ñ»ï µ»ñ»Éáí ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁ ÈíáíÇ Ð³×ϳï³ñ ³Ýí³ÝíáÕ í³ÝùÇ: ²Ûë »ñÏáõ í³Ý³Ï³Ý ѳëï³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Çñ³ñ ϳåáÕ Ñá·&áñ ÁݹѳÝñáõÃÛáõÝ ¿ñ ݳ& ³ÛÝ, áñ »ñÏáõëÝ ¿É ѳٳñíáõÙ ¿ÇÝ ³Ý»óÇÝ»ñÇ ß³é³íÇÕÝ»ñÇ Ï³éáõó³Í í³Ýù»ñÁ: êÇÙ»áÝ ¹åÇñ ȻѳóÇÝ 17-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÇÝ Çñ §àõÕ»·ñáõÃÛáõÝáõÙ¦ ÈíáíÇ ê. ²ëïí³Í³-

12

7-8/2012

ÍÇÝ í³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ·ñáõÙ ¿. §Æ í³ÝùÝ êáõñµ г×ϳï³ñ¦30, & ³å³ ï»ÕÇ Ñ³ÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ·ñáõÙ. §ºõ ³ëÇÝ, ÿ Û²ÝÇáõ »Ï³Í »Ý ï»Õ³óë ѳÛù¦31: ø³ÝÇ áñ ÙÇçݳ¹³ñÇó »Ï³Í ³í³Ý¹áõÃÛ³Ùµ ²ÝÇÝ ÏáñͳÝí³Í ¿ñ ѳٳñíáõÙ áã û ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í »ñÏñ³ß³ñÅÇó, ³ÛÉ ÐáíѳÝÝ»ë ºñ½Ýϳóáõ ³Ý»ÍùÇó, áñÇ Ù³ëÇÝ ÑÇßáõÙ ¿ ݳ& ²µñ³Ñ³Ù Îñ»ï³óáõ ä³ïÙáõÃÛ³Ý ß³ñáõݳÏáÕÁ32, áõëïÇ Ñ³Ù³ñíáõÙ ¿ñ, áñ ù³Õ³ùÇ íñ³ Çç³Í ³Ý»ÍùÁ ï³ñ³Íí»É ¿ñ ݳ& ³Ý»óÇÝ»ñÇ íñ³, áñÇ Ñ³Ù³ñ ¿ÇÝ Ýñ³Ýù ß³ñáõÝ³Ï ï»ÕÇó ï»Õ ·³ÕÃáõÙ: êÇÙ»áÝ È»Ñ³óÇÝ ë³Ï³ÛÝ, ï³ñµ»ñ³ÏáõÙ ¿ ²ÝÇÝ & ²ÝÇÇó »Ï³ÍÝ»ñÇÝ, ·ïÝ»Éáí, áñ ²ÝÇÇ & ³ÛÝï»Õ Ùݳó³ÍÝ»ñÇ íñ³ Çç³í ³Ý»ÍùÁ, ÇëÏ ù³Õ³ùÇó »Ï³ÍÝ»ñÇ íñ³ª ûñÑÝáõÃÛáõÝÁ, ÇÝãå»ë áñ ÑÝáõÙ ³Ý»ÍùÇó êá¹áÙÝ áõ ¶áÙáñÁ ÏáñͳÝí»óÇÝ, ÇëÏ ³ÛÝï»ÕÇó »É³Í ÔáíïÁ Çñ ѳñ³½³ïÝ»ñÇ Ñ»ï ÷ñÏí»ó & ÝáõÛÝ Ó&áí

ÜáÛÁ ³åñ»ó, ÇëÏ ÙÛáõëÝ»ñÁ ÏáñͳÝí»óÇÝ çñѻջÕáí: ²Ûë Ù³ëÇÝ È»Ñ³óÇÝ ·ñáõÙ ¿. §ºõ ³Ûë 㿠ݳ˳ïÇÝù, »Ã¿ »Ý ³Ý»óÇù, ½Ç ½ù³Õ³ùÝ »õ ½Ùݳó»³Éë ³ÝÇÍ»ó »õ ½»É»³ÉëÝ ûñÑÝ»³ó, áñå¿ë Ç ÑÇÝÝ ½êá¹áÙ & ½¶áÙáñ ³ÝÇÍ»ó »õ ½Ôáíï ÇõñáíùÝ ÷ñÏ»ó: ÜáÛÝå¿ë ½²ÝÇ ã³ñ µÝ³Ïãûù Ïáñͳݻ³ó »õ ½µ³ñÇëÝ »Ñ³Ý Ç Ýٳݿ, áñå¿ë ½ÜáÛ ³åñ»óáÛó & ½³ß˳ñÑë ³Ù»Ý³ÛÝ ÏáñáÛë¦33: ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³ÝÁ &ë ß»ßï»Éáí ɻѳѳۻñÇ ³Ý»óÇ ÉÇÝ»ÉÁ, ·ñáõÙ ¿. §²ñ¹ª ³Ñ³ Û³Ûë ³ß˳ñÑ È»Ñ³ëï³Ýáõ ·ï³ù ½³Ý»óÇë, áñù Ç ëϽµ³Ý ³Ý¹ ¹ÇÙ»óÇÝ ³ëï & Ñ»ï½Ñ»ï¿ µ³½Ù³ó³Ý & ÅáÕáí»ó³Ý Ç Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ݳѳݷÇë ÛÆÉáí, áõñ³Ýûñ ßÇÝ»óÇÝ ½³Ï³Ý³õáñ ßÇÝáõ³Íë, & ѳëï³ï»³É ½³Ãáé »åÇëÏáåáëáõû³Ý, ³ñ³ñÇÝ ÇÝù»³Ýó ³Ãáé³ÝÇëï ù³Õ³ù ÷áË³Ý³Ï ²ÝõáÛ¦34: ²ÛëåÇëáí, ÈíáíÇ Ñ³Û Ñ³Ù³ÛÝùÁ ѳٳñíáõÙ ¿ ųé³Ý·áñ¹Á ³Ý»óÇÝ»ñÇ ß³é³íÇÕÝ»ñÇ: ÜáõÛÝÁ ݳ&

êáõã³í³ÛÇ Ñ³Ù³ñ ¿ ³ëíáõÙ: ÈíáíÇ Ð³×ϳï³ñ í³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ ´ÅßÏÛ³ÝÁ ³ëáõÙ ¿. §ÐÁéã³Ï³õáñ áõËï³ï»ÕÇ ³Ù»Ý³ÛÝ ùñÇëïáÝ¿Çó¦35: êáõã³í³ÛÇ Ð³×ϳï³ñÁ &ë áã ÙdzÛÝ éáõÙÇݳѳۻñÇ, ³ÛÉ& ßñç³Ï³ÛùÇ ÙÛáõë ùñÇëïáÝÛ³ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ Ñéã³Ï³íáñ áõËï³ï»ÕÇÝ ¿ñ: ÈíáíÇ ³Ûë »Ï»Õ»óáõ ѳٳñ ³ëíáõÙ ¿, áñ ³ÛÝ ëϽµÝ³å»ë ÷³Ûï³ß»Ý ¿ñ36, ³å³ 1363Ã. ³ñ¹»Ý ϳéáõóí»ó áñå»ë ù³ñ³ß»Ý: ºÏ»Õ»óáõ 1363Ã. ϳéáõóí»Éáõ Ù³ëÇÝ §È»Ñ³Ñ³Ûáó ï³ñ»·ñáõÃÛáõÝáõÙ¦ ³Ûë Ãí³Ï³ÝÇ Ý»ñùá ³ëíáõÙ ¿. §²Ãáé³Ï³É »Ï»Õ»óÇÝ Ð³Ûáó, áñ Ç È¿ûåûÉÇë, ϳï³ñ»ó³õ Û³ÛëÙ ³ÙǦ37: ÈíáíÇ & êáõã³í³ÛÇ Ñá·&áñ ÁݹѳÝñáõÃÛáõÝÝ ¿ ß»ßïíáõÙ 16-ñ¹ ¹³ñÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇ Ñ»ÕÇÝ³Ï ìñóݻë êéÝÏ»óáõ µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÇ í»ñçÇ ã³÷³Íá ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ, áõñ ³ëáõÙ ¿, áñ êáõã³í³ÛáõÙ Çñ ³Ûë ·ñ³ÍÁ ÃáÕ ·Ý³ Èíáí & ѳëÝÇ ³ÛÝï»ÕÇ Ð³×ϳï³ñÇ ³é³çÝáñ¹ÇÝ.

ѳٳӳÛÝ Çñ ϳï³ñ³Í áõËïÇ, ϳéáõóáõÙ ¿ ³Ûë í³ÝùÁ39: ²Ûë ³í³Ý¹áõÃÛ³Ý »ñÏñáñ¹ ï³ñµ»ñ³Ïáí ³ëíáõÙ ¿, áñ îáÝ³í³· ٳϳÝáõÝáí »ñÏáõ »½Ý³í³×³é »Õµ³ÛñÝ»ñª ²ëïí³Í³ïáõñ (´á·¹³Ý) & îñ³Ï³Ý, ³ÝóÝ»Éáí ³Û¹ ÏáÕÙ»ñáí, ·Çß»ñáõÙ »Ý ³ÛÝ ï»ÕáõÙ, áñï»ÕÇó ³ñ¹»Ý »ñ&áõÙ ¿ г×ϳï³ñÇ »Ï»Õ»óáõ ·Ùµ»ÃÁ: ¶Çß»ñÁ Ýñ³Ýù »ñÏáõëÝ ¿É ï»ëÝáõÙ »Ý, áñ Çñ»Ýó ·áñÍ»ñÁ ѳçáÕ ÁÝóݳÉáí ÙÇ »Ï»Õ»óÇ »Ý ϳéáõó»É »ñ&³óáÕ µÉñÇÝ: ²é³íáïÛ³Ý ³ñÃݳݳÉáí, »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ï»ëÝáõÙ »Ý,áñ »Ï»Õ»óáõ ÑÇÙù»ñÁ ·óí»É »Ý & ÝáõÛÝ ï³ñáõÙ Ýñ³Ýù ϳéáõóáõÙ »Ý ³Ûë í³ÝùÁ40: ²í³Ý¹áõÃÛ³Ý ³Ûë ï³ñµ»ñ³ÏÇ ÙÇ ÷á÷á˳ÏÝ ¿ ÐáíÑ. ¶³É÷³·Û³ÝÇ êáõã³í³ÛÇ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñáõ٠ϳï³ñ³Í

Ñ»ï&Û³É ·ñ³éáõÙÁ. §¶»Õ»óÇÏ ³õ³Ý¹áõÃÇõÝ ÙÁ ÑÇõëáõ³Í ¿ ³Ýáñ ßÇÝáõû³Ý ßáõñç, Áëï áñáõÝ, îñ³Ï³Ý & ²ëïáõ³Í³ïáõñ îûݳõ³·»³Ý »½Ý³í³×³éÝ»ñÁ »Ï»Õ»óÇÇÝ ßÇÝáõû³Ý ݳËÁÝóó ï³ñÇÝ, Çñ»Ýó ³ñç³éÝ»ñÁ, ݳËÇñÁ ¹¿åÇ ³ñ»õÙï»³Ý ïûݳí³×³éÝ»ñÁ ï³Ý»Éáõ ³ï»Ý, ³Ùñ³Ý ïûÃÇÝ ÏÁ ·Çß»ñ»Ý µÉáõñÇ ÙÁ íñ³Ûª Ûû·Ý³µ»Ï: ²õ³Ý¹áõÃÇõÝÁ ÏÁë¿, ÿ ùáõÝÁ ßáõïáí ½Çñ»Ýù ÏÁ ï³ÝÇ & »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñ Çñ»Ýó »ñ³½ÇÝ Ù¿ç ÏÁ ï»ëÝ»Ý Ññ»ßï³Ï ÙÁ, áñ ÏÁ Ëݹñ¿ ³ÝáÝóÙ¿ Çñ»Ýó ·Çß»ñ³Í ѳݷñáõ³ÝÇÝ íñ³Û, µÉáõñÇ ·³·³ÃÇÝ, »Ï»Õ»óÇ ÙÁ µ³ñÓñ³óÝ»É: Ú³çûñ¹ ³é³õûï »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñª Ù¿ÏÁ ÙÇõëÇÝ ÏÁ å³ïÙ»Ý Çñ»Ýó »ñ³½Á »õ ÏÿáõËï»Ý Çñ»Ýó í³×³é³Ï³ÝáõÃÇõÝÁ ߳ѳõ¿ï ÁÉɳ-

²Ûë ÃáõÕÃë, áñ ê»ãáí ·ñáõÇ, îÇ »ñÃ³Û Ç ÈáíÝ Ñ³ëÝÇ, Æ í³ÝùÝ Ð³×ϳï³ñÇ, Ò»éÝ »ÕµûñÝ Ç٠ѳñ³½³ïÇ38: ê. г×ϳï³ñÇ í³ÝùÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý Ù³ëÇÝ Ù»½ ¿ ѳë»É ·»Õ»óÇÏ ÙÇ ³í³Ý¹áõÃÛáõÝ, áñÁ å³ïÙí»É ¿ »ñÏáõ ï³ñµ»ñ³Ïáí: гٳӳÛÝ ³Ûë ³í³Ý¹áõÃÛ³Ý ³é³çÇÝ ï³ñµ»ñ³ÏÇ, êáõã³í³ÛÇ ê. г×ϳï³ñ í³ÝùÇ ÑÇÙÝáõÙÁ ϳåíáõÙ ¿ îáÝ³í³·, éáõÙÇÝ ³í³Ý¹áõÃÛ³Ùµª ¸ñÁ·³Ý ¸áÝáí³ÏÇ ³ÝáõÝáí ÙÇ »½Ý³í³×³éÇ Ñ»ï, áí ìÇ»Ýݳ »½Ý»ñÁ í³×³é»Éáõ ï³Ý»Éáõ ׳ݳå³ñÑÇÝ ·Çß»ñáõÙ ¿ ³ÛÝ µÉáõñÇÝ, áñÇ íñ³ ³ÛÅ٠г×ϳï³ñÇ í³ÝùÝ ¿: ²ëíáõÙ ¿, áñ ·Çß»ñÁ »ñ³½áõ٠ݳ ï»ëÝáõÙ ¿ Ù»Õ»¹ÇÝ»ñ »ñ·áÕ Ññ»ßï³ÏÝ»ñÇÝ áõ Ñá·&áñ ½Ù³ÛÉÙ³Ý Ù»ç ³ñÃݳݳÉáí áõËï ¿ ³ÝáõÙ, áñ »Ã» ·áñÍ»ñÁ ѳçáÕ ÁÝóݳÝ, ³Û¹ ï»ÕáõÙ ÙÇ í³Ýù ÏϳéáõóÇ: ܳ ìÇ»ÝݳÛáõÙ µ³í³Ï³ÝÇÝ Ñ³çáÕ Ó&áí ¿ í³×³éáõÙ Çñ ï³ñ³Í ³Ý³ëáõÝÝ»ñÁ &

7-8/2012

13

Cnel Qahana Mandaloani .irim;

Éáõ å³ñ³·³ÛÇÝ, ϳéáõó»É »Ï»Õ»óÇ ÙÁ: Æñ³å¿ë, ·áñÍÁ ëå³ëáõ³Í ³ñ¹ÇõÝù¿Ý ß³ï ³õ»ÉÇ Ýå³ëï³õáñ ÏÁÉÉ³Û & îûݳõ³·»³Ý »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ѳëï³ïáõÝ Çñ»Ýó áõËïÇÝ, ÏÁ ßÇÝ»Ý »Ï»Õ»óÇÝ Û³ÝáõÝ ÜÝçÙ³Ý ê. ÎáÛëÇÝ Ø³ñdzٳÛ, áñ ųٳݳÏÇ ÁÝóóùÇÝ ëï³ó³õ г×ϳï³ñ ٳϹÇñÁ Çñ Ëݹñ³Ï³ï³ñ ßÝáñÑùÇÝ Ñ³Ù³ñ¦41: ²Ûë ³í³Ý¹áõÃÛáõÝáõÙ ³ñï³óáÉí»É ¿ ݳ& Ñ³Û í³×³é³Ï³ÝÝ»ñÇ ³Û¹ ßñç³ÝÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ñ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÙÇ ï³ñ³Íù èáõë³ó »ñÏñÇó ÙÇÝã& ²ñ&ÙïÛ³Ý ºíñáå³42: ä³ï³Ñ³Ï³Ý ã¿, áñ г×ϳï³ñÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ ϳåíáõÙ ¿ îáÝ³í³· ³ÝáõÝáí »½Ý³í³×³éÇ Ï³Ù ÝáõÛÝ ³Ûë í³×³é³Ï³ÝáõÃÛ³Ùµ ½µ³ÕíáÕ »ñÏáõ »Õµ³ÛñÝ»ñÇ Ñ»ï: гۻñÇ í³×³é³Ï³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý & ѳïϳå»ë ³Ý³ëݳí³×³éáõÃÛ³Ý áõ ϳ߻·áñÍáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ È. ´³µ³Û³ÝÁ ·ñáõÙ ¿. §êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û»ñÝ Çñ³Ýó »ñÏñÇ Ï³é³í³ñáõÃÇõÝÇó ëï³ó³Í ³é&ïñ³Ï³Ý ³ñïûÝáõÃÇõÝÝ»ñÇ, ²ñ&»ÉùÇ Ñ»ï áõÝ»ó³Í ͳÝûÃáõû³Ý & í³×³é³Ï³Ý³Ï³Ý ÁݹáõݳÏáõû³Ý ßÝáñÑÇõ ϳñ×

14

7-8/2012

ųٳݳÏÇ ÁÝóóùáõÙ Çñ³Ýó ѳٳñ ÝÇõÃ³Ï³Ý Ý³Ë³ÝÓ»ÉÇ ¹ñáõÃÇõÝ ëï»ÕÍ»óÇÝ: Üñ³Ýù ëÏë»óÇÝ Áݹ³ñÓ³Ï ³é&ïáõñ ²ñ&»ÉùÇ ½³Ý³½³Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ, Ù»Í ½³ñÏ ïáõÇÝ »½Ý³í³×³éáõû³Ý & Ëá½³í³×³éáõû³Ý, å³ñ³åáõÙ ¿ÇÝ Ï³ß»·áñÍáõû³Ùµ & ˳ÕáÕ³·áñÍáõû³Ùµ & ´áõùáíÇݳÛÇ Ñ³ñ&³Ý ÙÇ ù³ÝÇ »ñÏÁñÝ»ñÇ í³×³é³Ï³Ýáõû³Ý Ù¿ç ÙÇçÝáñ¹Ç ¹»ñ ¿ÇÝ Ï³ï³ñáõÙ: êáõã³í³ÛáõÙ & ÁݹѳÝñ³å¿ë ´áõùáíÇݳÛáõ٠ϳßáõÇ ³é³çÇÝ ·áñͳñ³Ý ÑÇÙÝáÕÁ ѳۻñÝ ¿ÇÝ, áñï»Õ å³ïñ³ëïáõÙ ¿ÇÝ ·É˳õáñ³å¿ë ϳñÙÇñ ϳßÇ áõÝ·³ñ³Ï³Ý ³½Ýáõ³Ï³ÝÝ»ñÇ ·áñÍ³Í³Í Ï³ñÙÇñ ÏûßÇÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ¦43: г×ϳï³ñÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý ³í³Ý¹áõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ ³ÛÝ áã ÙdzÛÝ áõËï³Ï³ï³ñ í³Ýù ¿, ³ÛÉ& ÇÝùÁ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ñ³Ý¹Çë³ÝáõÙ ¿ ϳï³ñí³Í áõËïǪ îáÝ³í³· »Õµ³ÛñÝ»ñÇ ïí³Í ËáëïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù: ²ÛëåÇëáí, ÇÝùÁ ÉÇÝ»Éáí ϳï³ñí³Í áõËïÇ ³ñ¹ÛáõÝù, Çñ Ñ»ñÃÇÝ ¹³ñÓ»É ¿ áõËï³Ï³ï³ñ: г×ϳï³ñ ³Ýí³ÝáõÙÁ áñå»ë ѳ×áÛÇó ϳï³ñáõÙ ³ñï³Ñ³Ûïí»É ¿ ³Ûë í³ÝùÇÝ ïñí³Í ݳ& Êݹñ³Ï³ï³ñ & ʳãϳï³ñ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñáõÙ, & г×ϳï³ñÇó µ³óÇ, ³Ûë

»ñÏáõ µÝáñáßáõÙÝ»ñÁ &ë áñå»ë ³Ûë í³ÝùÇÝ ïñí³Í ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñ ·ïÝáõÙ »Ýù Ù»ñ Ù³ï»Ý³·ñáõÃÛáõÝáõÙ: ²Ûë ³éáõÙáí ѳïϳÝß³Ï³Ý ¿ ѳïϳå»ë ØÇÝ³ë ´ÅÁßÏÛ³ÝÇ ·áñÍÁ, áõñ í³ÝùÁ ÑÇßíáõÙ ¿ Çñ ³Ûë »ñ»ù ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñáí. §êáõñµ ʳãϳï³ñ ϳ٠г×ϳï³ñ ¿ í³Ýù ѳÛáó ÷áùñ ÇÝã Ñ»éÇ Ç ù³Õ³ù¿Ý, Û³ñ&»É»³Ý ÏáÕÙÝ ßÇÝ»³É Ç í»ñ³Û µÉñáÛ, áñ Û³é³ç³·áÛÝ ³Ýáõ³Ý¿ñ Êݹñ³Ï³ï³ñ êáõñµ ²ëïáõ³Í³ÍÇݦ44: ø³ÝÇ áñ áñáß³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï ¿ñ ѳñϳíáñ ÉÇÝáõÙ, áñå»ë½Ç ³Ûë ϳ٠³ÛÝ í³ÝùÁ Ñéã³Ïí»ñ µÝáñáß ÙÇ Ñ³ïϳÝÇßáí & ³Û¹å»ë ³Ýí³Ýí»ñ, áõëïÇ & ÙÇ áñáß Å³Ù³Ý³Ï ¿ñ ѳñϳíáñ, áñ êáõã³í³ÛÇ ê. г×ϳï³ñÁ &ë Ñéã³Ïí»ñ áñå»ë Çñ»Ý áõÕÕí³Í Ëݹñ³ÝùÝ»ñ ϳï³ñáÕ & г×ϳï³ñ ³Ýí³Ýí»ñ: ì³ÝùÇÝ ïñí³Í ³Ûë ³Ýí³ÝÙ³ÝÁ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù ѳݹÇåáõÙ »Ýù 1629Ã. êáõã³í³ÛáõÙ ·ñí³Í ÙÇ §Ú³ÛëÙ³õáõñùǦ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ, áõñ ³ëíáõÙ ¿. §¶ñ»ó³õ »ñÏÇñë úɳ˳ó, Ç ù³Õ³ùë ê¿ãûí, Áݹ Ñáí³Ý»³õ í³Ýûñ¿Çóë ê. г×ϳï³ñÇ & ê. Àëïñ³ïÇá뻳ÝóÝ & ê. Èáõë³õáñãÇÝ, ù³Ý½Ç ëÏǽµÝ Ç Ð³×ϳï³ñÝ ³ñ³ù & Û³õ³ñïÝ Ç ê. ú·ë¿Ýï¦45: 1631Ã. ÈíáíáõÙ ·ñí³Í ÙÇ ²í»ï³ñ³ÝÇ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ ¿É ³ëíáõÙ ¿, û ³Ûë ӻ鳷ÇñÁ ·ñí»ó ¹ñí»Éáõ ѳٳñ §Ç ¹áõéÝ Ð³×ϳï³ñ ٻݳëï³ÝÇݪ Ç ù³Õ³ùÝ ê¿çáí¦46: ì³ÝùÁ Êݹñ³Ï³ï³ñ ³Ýí³Ýٳٵ ¿ ÑÇßíáõÙ 1779Ã. Ñ»Ýó ³Ûëï»Õ ·ñí³Í ÙÇ ´Åßϳñ³ÝáõÙ, áñÇ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝáõÙ ³ëíáõÙ ¿. §Æ í³Ýë êáõñµ ²ëïáõ³Í³ÍÇÝ Êݹñ³Ï³ï³ñ & ·ñ»óÇ Ç ù³Õ³ùÝ êÁãáí¦47: г×ϳï³ñáõÙ ·ïÝíáÕ ÙÇ ß³ñù ëñµ³ÝϳñÝ»ñÇ íñ³, áñáÝù ϳï³ñí»É »Ý 19-ñ¹ ¹³ñÇ ³é³çÇÝ Ï»ëÇÝ & ³ÛÅÙ ¿É ϳËí³Í »Ý ³ÛÝï»Õ, ³Ûë í³ÝùÝ ³Ýí³ÝíáõÙ ¿ ʳãϳï³ñ: ²Ûë ëñµ³ÝϳñÝ»ñÁ í³ÝùÇÝ »Ý ÝíÇñ»É ³Ûëï»Õ »ÏáÕ áõËï³íáñÝ»ñÁ, áõëïÇ Ï³ñ»ÉÇ ¿ »Ýó¹ñ»É, áñ г×ϳï³ñÝ ³Ý·³Ù 19-ñ¹ ¹³ñáõÙ

ѳÛïÝÇ ¿ »Õ»É ݳ& ʳãϳï³ñ ³Ýí³Ýٳٵ, ÇÝãå»ë áñ ³Ûë ٳϳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¿ ³ëíáõÙ. §Æ ¹áõéÝ Ê³ãϳï³ñ êáõñµ ²ëïáõ³Í³ÍÝÇݦ: 1882Ã. ³Ûëï»Õ ³Ûó»É³Í ³ñ&Ùï³Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³Ý ¶³µñÇ»É ¾½³×Û³ÝÁ ѳٳÝÙ³Ý Ó&áí ·ñ»É ¿. §Â»ñ»õë å³ñï ¿ ÉÇÝÇÉ Ê³ãϳï³ñ¦48: ÆÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ Ð. ¶³É÷³·Û³ÝÁ. §Ð³×ϳï³ñ í³ÝùÁ áõÝ¿ñ Çñ áõñáÛÝ §î¿ñ áÕáñÙ»³Ý¦, áñ ³ÛÝù³Ý ëñï³ïñá÷ Ïÿ»ñ·áõ¿ñ¦49: î»ÕÇ ù³Ñ³Ý³ÛÇó µ³ñ»µ³Ëï³µ³ñ ݳ ·ñÇ ¿ ³é»É áõËï³íáñ³Ï³Ý ³Ûë ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝÁ, áñÁ ÙÇ Ëݹñ³Ýù ¿ áõÕÕí³Í г×ϳï³ñÇ îÇñ³ÙáñÁª ϳï³ñ»Éáõ Çñ»Ýó áõËïÝ áõ ÷³÷³·Á: ²Ûë ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝÁ ëÏëíáõÙ ¿ ê. г×ϳï³ñÇÝ áõÕÕí³Í Ñ»ï&Û³É Ëݹñ³Ýùáí.

Éáõë³Ý³Éáõó ù³Õ³ùÇó ¹»å ³Ûë µÉáõñÁ ï³ÝáÕ ³ñï»ñÇ ÙÇçáí ó÷áñáí ·ÝáõÙ ¿ÇÝ áõËï³íáñÝ»ñÁ & ׳ݳå³ñÑÇÝ Ýñ³Ýó ³éç& »ñ&áõÙ ¿ñ í»ñ&áõÙ ·ïÝíáÕ í³ÝùÁ.

êáõñµ г×ϳï³ñ سÛñ áÕáñÙ³Í ¼áÕáñÙáõû³Ý ¹áõéÝ Ù»½ µ³ó, ²éáÕçáõÃÇõÝ ïáõñ ÑÇõ³Ý¹³ó ºõ û·ÝáõÃÇõÝ áõËï³õáñ³ó:

гçáñ¹ ï³ÝÁ áõËï³íáñ³Ï³Ý Ëݹñ³ÝùÁ ¹³ñÓÛ³É ½áõ·³ÏóíáõÙ ¿ ï»Õ³·ñ³Ï³Ý Ýϳñ³·ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï ÇÙ³ëï³ÛÇÝ Ý»ñùÇÝ ÙÇ ½áõ·³Ñ»éáí, û ÇÝã-

²ëïáõ³Í³ÍÇÝ Ù³Ûñ ëñµáõû³Ý ú·Ý³Ï³Ý É»ñ ÅáÕáíñ¹»³Ý, Æ Éáõë³Ý³É ³é³õûï»³Ý ´³ó ½Ù»½ ½¹áõéÝ áÕáñÙáõû³Ý: гçáñ¹ ïáõÝÁ ÝíÇñí³Í ¿ îÇñ³ÙáñÁ, ÇëÏ ÙÛáõëáõÙ Ýϳñ³·ñíáõÙ ¿ г×ϳï³ñÁ & í»ñëïÇÝ ß»ßïíáõÙ Ýñ³ Ëݹñ³Ï³ï³ñ ÉÇÝ»ÉÁ. êáõñµ г×ϳï³ñ ÷áùñÇÏ ï³×³ñ ²Ù»Ý»óáõÝ ¹áõ ï³ë Ù»½ ׳ñ, êáõñµ г×ϳï³ñ ÷áùñÇÏ µÉáõñ ²Ù»Ý»óáõÝ ËݹÇñùÁ ïáõñ:

å»ë г×ϳï³ñÁ »ñ&áõÙ ¿ µáÉáñ ÏáÕÙ»ñÇó áõ ͳÍÏí³Í ã¿ áñ&¿ µÉñáí, ³ÛÝå»ë ¿É ³é³Ýó ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý µáÉáñ ³Ëï³Å»ïÝ»ñÝ »Ý ¹ÇÙáõÙ Ýñ³Ý. êáõñµ г×ϳï³ñ ï»Õ ÙÇ ½³ï³Í ´áÉáñ É»éÝ»ñ ³é³ç¹ ¿ µ³ó, ²é ù»½ ¹ÇÙ»Ý ³Ù¿Ý ï»Õ³ó, ¼³éáÕçáõÃÇõÝ ï³ë ÑÇõ³Ý¹³ó: øñÇëïáëÇ µÅßÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íϳ۳Ïáãٳٵ ³ëíáõÙ ¿, û ÇÝãå»ë áñ øñÇëïáë »ñÏñÇ íñ³ Æñ ½áñáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ïí»ó ÑÇí³Ý¹Ý»ñÇÝ ³éáÕç³óÝ»Éáí, ³ÛÝå»ë ¿É г×ϳï³ñÁ ÃáÕ Çñ ½áñáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ï³: ÜáõÛÝ Ó&áí îÇñ³Ù³ÛñÝ ³Ýí³ÝíáõÙ ¿ ·Ã³Í Ù³Ûñ, áí ãÇ Ï³ñáÕ ³Ýï³ñµ»ñ ÙÝ³É Çñ ½³í³ÏÝ»ñÇ ³ñï³ëáõùÇ Ñ³Ý¹»å: г×ϳï³ñÇ áõËï³íáñÁ ݳñ»Ï³óÇ³Ï³Ý ßÝãáí ¿ ¹ÇÙáõÙ îÇñ³ÙáñÁ, áñå»ë µÛáõñ³íáñ Ù»Õù»ñÇÝ Ñ³Ïí³Í Ù»ÏÁ, áõÙ Ù»Õù»ñÇ ³Ûë ³ËïÇó å»ïù ¿ ³½³ïÇ îÇñ³Ù³ÛñÁ:

гçáñ¹ ï³Ý Ù»ç ß»ßïíáõÙ ¿, áñ г×ϳï³ñÇÝ ¹ÇÙáÕÝ»ñÁ áõËïÇ »Ý ·³ÉÇë ³ÛÝ Ñ³í³ïáí, áñ Çñ»Ýó Ëݹñ³ÝùÁ ϳï³ñí»Éáõ ¿. êáõñµ г×ϳï³ñ ²ëïáõ³Í³ÍÇÝ êáõñµ ³Ýáõݹ ¿ Ù»½ ³Ý·ÇÝ, ¼Ç áñù ÛáõËï ·³Ý ³é ¹ñ³Ý ùáÛÇÝ ²éÝ»Ý Ç ù¿Ý Á½Ëݹñ»ÉÇÝ: ºññáñ¹ ï³Ý Ù»ç ³ñ¹»Ý ѳÛóíáõÙ ¿ îÇñ³Ùáñ µ³ñ»ËáëáõÃÛáõÝÁ, ÇëÏ ãáññáñ¹ ï³ÝÁ ³ÛÝ ï»Õ³ÛݳóíáõÙ ¿ ê. г×ϳï³ñÇ íñ³: êáõñµ г×ϳï³ñ ó· å³ñͳݳó ºõ ³å³õ¿Ý Ù»ñ Ëݹñ³Ý³ó, ´³ñ»Ëû뻳 ³é î¿ñ ²ëïáõ³Í ¼Ù»½ ³½³ï»É Ç Ý»Õáõû³Ýó50: ²Ûë ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝáõÙ ³ñï³óáÉí»É ¿ ݳ& êáõã³í³ÛÇó ¹»å г×ϳï³ñ áõËﳷݳóáõÃÛ³Ý ÁÝóóùÁ, »ñµ ³é³íáïÛ³Ý

7-8/2012

15

гïϳÝß³Ï³Ý ¿, áñ áõËï³íáñ³Ï³Ý ³Ûë µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÁ ³ÝÓÝ³Ï³Ý Ëݹñ³ÝùÇó ·Ý³Éáí ³½·³ÛÇÝ ÁݹѳÝñ³óÙ³Ý, ³í³ñïíáõÙ ¿ êÇÙ»áÝ ºñ&³Ýóáõ Ý߳ݳíáñ ëï»Õͳ·áñÍáõÃÛáõÝÁ ÑÇß»óÝáÕ Ñ»ï&Û³É ïáÕ»ñáí. ²ñÇ ²ëïáõ³Í ѳñóÁÝ Ù»ñáó, àñ ³å³õ¿Ý »ë ݻջÉáó, гë Ûû·ÝáõÃÇõÝ Í³é³ÛÇó øáó, ²Ýû·Ý³Ï³Ý ³½·Çë гÛáó È»ñ û·Ý³Ï³Ý51: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýß»É, áñ г×ϳï³ñÁ Ññ³ß³·áñÍ ¿ ѳٳñí»É áã ÙdzÛÝ Ñ³Û»ñÇ, ³ÛÉ& û° éáõÙÇݳóÇÝ»ñÇ & û° ÁݹѳÝñ³å»ë ßñç³Ï³ ÙÛáõë µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ùñÇëïáÝ۳ݻñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ûëå»ë, ². ²ÉÃáõÝÛ³ÝÁ 1877Ã. ·ñáõÙ ¿ñ. §²Ûë í³ÝùÁ Ññ³ß³·áñÍ ÁÉɳÉáõ ѳٵ³õ ÙÁ ÏÁ í³Û»É¿, áõñ áã ÙdzÛÝ Ñ³Û»ñÁ, ³ÛÉ& ûï³ñ³½·Çù ³É Ï·³Ý µÅßÏáõÃÇõÝ ·ïÝ»Éáõ¦52: úï³ñÝ»ñǪ г×ϳï³ñÇÝ ¹ÇÙ»ÉÁ, áñÁ ϻݹ³ÝÇáñ»Ý ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ÙÇÝã& ³Ûëûñ, Çñ ç»ñÙ»é³Ý¹ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¹ñë&áñíáõÙ ¿ ѳïϳå»ë ºñÏñáñ¹ ³ß˳ñѳٳñïÇ ï³ñÇÝ»ñÇÝ, »ñµ éáõÙÇݳóÇÝ»ñÝ ³Ûëï»Õ

16

7-8/2012

¿ÇÝ ¹ÇÙáõ٠г×ϳï³ñÇ îÇñ³ÙáñÁ, ѳÛó»Éáí Çñ»Ýó ѳñ³½³ïÝ»ñÇ ³Ý÷áñÓ í»ñ³¹³ñÓÁ: ÆÝãå»ë ·ñáõÙ ¿ ÐáíÑ. ¶³É÷³·Û³ÝÁ. §¶Çï»Ýù å³ñ³·³Ý»ñ, »ñµ ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»³½ÙÇ ßñç³ÝÇÝ »õ ³Ýáñ Û³çáñ¹áÕ ï³ñÇÝ»ñáõÝ, Ù»Í ÃÇõáí ûï³ñ ùñÇëïáÝ»³ ѳõ³ï³ó»³ÉÝ»ñ Ïáõ ·³ÛÇÝ áõ ÍÝñ³¹Çñ µÉáõñÁ ÏÁ µ³ñÓñ³Ý³ÛÇÝ, »õ Û»ïáÛ »ñ»ù ³Ý·³Ù ¹³ñÓ»³É ÍÝñ³¹Çñ, »Ï»Õ»óÇÇÝ ßñç³ÝÁ Áݻɿ í»ñç ϳÕûÿÇÝ, áñå»ë½Ç §êáõñµ г×ϳï³ñ Ù³Ûñ áÕáñÙ³ÍÝ ½áÕáñÙáõû³Ý ¹áõéݦ µáÉáñÇÝ µ³Ý³Û, ·»ñÇÝ»ñÝ áõ µ³Ýï³ñÏ»³ÉÝ»ñÁ ³ñÓ³ÏáõÇݪ §½Ù»½ ³½³ï»³ êáõñµ г×ϳï³ñ, ³Ù¿Ý»óáõÝ ¹áõ ï³ë Ù»½ ׳ñ¦: ²ÝáÝù Çñ»Ýó ³ñï³ëáõ³ÉÇó ³ãù»ñÁ ÏÁ Û³é¿ÇÝ ê. Êáñ³ÝÇ íñ³ ѳݷã³Í ê. ²ëïáõ³Í³Ùûñ Ññ³ß³·áñÍ å³ïÏ»ñÇÝ, & ÏÁ Ñ»ï&¿ÇÝ ÍÝñ³¹Çñ ù³Ñ³Ý³ÛÇ §î¿ñ áÕáñÙ»³ÛÇݦ53: ÆÝã í»ñ³µ»ñíáõÙ ¿ г×ϳï³ñÇ áõËﳷݳóáõÃÛ³ÝÁ, ³å³ ³ÛÝ Ï³ï³ñíáõÙ ¿ñ ï³ñ»Ï³Ý »ñ»ù ³Ý·³Ùª ì³ñ¹³í³éÇ, Ðáí³ÏÇÙÇ áõ ²ÝݳÛÇ ïáÝ»ñÇÝ & îÇñ³Ùáñ ì»ñ³÷áËÙ³ÝÁ: ²Ûë »ñ»ù áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇó µ³óÇ, ê. ä³ï³ñ³· ¿ñ Ù³ïáõóíáõ٠ݳ& ï³ñÇÝ »½ñ³÷³ÏáÕ àñáïÙ³Ý àñ¹ÇÝ»ñǪ ÐáíѳÝÝ»ë & гÏáµáë ³é³ùÛ³ÉÝ»ñÇ ïáÝÇÝ54: ¶É˳íáñ áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÁ ë³Ï³ÛÝ, ϳï³ñíáõÙ ¿ñ îÇñ³Ùáñ ì»ñ³÷áËÙ³Ý ïáÝÇÝ: î³Õ³í³ñ ïáÝ»ñÇÝ Ý߳ݳíáñ áõËï³í³Ûñ»ñ ϳï³ñíáÕ áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁݹáõÝí³Í ϳñ·áí ³ÛÝ ëÏëíáõÙ ¿ñ ݳËáñ¹ ûñÁª ß³µ³Ã »ñ»ÏáÛ³Ý, »ñµ §ºÏ»ëó¿Ç¦ & ÐëÏÙ³Ý ³ñ³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ¿ÇÝ Ï³ï³ñíáõÙ êáõã³í³ÛÇ ê. ʳ㠻ϻջóáõÙ55: ì»ñ³÷áËÙ³Ý ÏÇñ³ÏÇÇ ³é³íáïÛ³Ý ÝáõÛÝ ³Ûë »Ï»Õ»óáõó »Ï»Õ»ó³Ï³Ý ó÷áñÁ ³é³íáïÛ³Ý Å³ÙÁ áõÃÇÝ ß³ñÅíáõÙ ¿ñ ¹»å г×ϳï³ñ ³Ûë áõËﳷݳóáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ·í³Í ß³ñ³Ï³ÝÝ»ñÇ »ñ·»óáÕáõÃÛ³Ùµ: ³÷áñÁ »ñµ ѳëÝáõÙ ¿ñ ³ÛÝï»Õ, áõñ îáÝ³í³· »Õµ³ÛñÝ»ñÁ ï»ë»É ¿ÇÝ Çñ»Ýó Ý߳ݳíáñ »ñ³½Á, & Ç ÑÇß³ï³Ï

³Û¹ »ñ³½Ç ÙÇ Ë³ã ¿ ϳݷݻóí³Í, ÙÇ å³Ñ ϳݷ ¿ÇÝ ³éÝáõÙ, ³å³ ß³ñáõݳÏáõ٠׳ݳå³ñÑÁ56: гëÝ»Éáí г×ϳï³ñÇ ëïáñáïÇÝ, áõËï³íáñÝ»ñÁ í»ñ ¿ÇÝ »ÉÝáõÙ í³ÝùÇ µÉáõñÁª §àÕáñÙáõû³Ý µÉáõñÁ¦57: ²ÛÝ ³Û¹å»ë ¿ñ ³Ýí³Ýíáõ٠ѳٳӳÛÝ áõËï³íáñ³Ï³Ý »ñ·Ç §¼áÕáñÙáõû³Ý ¹áõéÝ Ù»½ µ³ó¦ Ëáëù»ñÇ: êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û»ñÇ ÑÇÝ ß³é³íÇÕÝ»ñÇó Ù»ÏÁ »ÕáÕ øñÇëû³-ʳãÇÏ ²É³ãÁ ó÷áñáí ³Ûë ÁÝóóù Ù³ëÇÝ 1938Ã. ·ñáõÙ ¿. §ºñ·õáõÙ ¿ ѳïϳå¿ë §²ëïáõ³Í³ÍÇÝ Ù³Ûñ øñÇëïáëǦ: гëÝ»Éáí í³ÝùÇ µ³ÏÁ, µáÉáñÁ ÍÝñ³¹ñáõÙ »Ý »Ï»Õ»óáõ ³é³çª »ñ·»Éáí. §²ÝϳÝÇÙ ³é³çÇ ùá¦58: êáõã³í³Ý ë³Ï³ÛÝ, ÙdzÛÝ ³ÝóÛ³ÉÇ ÷³éùáí ã¿, áñ ûÍáõÝ ¿: 20-ñ¹ ¹³ñáõÙ &ë Ýñ³Ý ÙÇ Ù»Í ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ ¿ñ í»ñ³å³Ñí³Í: èáõÙÇÝdzÛÇ Ñ³Ûáó ûÙÇ ³é³çÝáñ¹ î. ÐáõëÇÏ ³ñù»åë, ¼áÑñ³åÛ³ÝÇ í³Ë׳ÝáõÙÇó Ñ»ïá, áñå»ë½Ç íï³Ý· ãëå³éݳ Ã»Ù³Ï³Ý Ï³éáõÛóÇ ·áÛáõÃÛ³ÝÁ, éáõÙÇݳѳÛáó Ã»Ù³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹Á ¹ÇÙáõÙ ¿ Ã»Ù³Ï³Ý áõëáõóÇã γñ³å»ï ä³É×Û³ÝÇݪ Ó»éݳ¹ñÁí»Éáõ Ïáõë³ÏñáÝ ù³Ñ³Ý³ & ëï³ÝÓÝ»Éáõ ûÙÇ ³é³çÝáñ¹áõÃÛáõÝÁ: ²å³·³ гÛáó ѳÛñ³å»ïÝ ³ë»ë ϳÝ˳½·³Éáí, û ÇÝã ³é³ù»ÉáõÃÛáõÝ ¿ñ í»ñ³å³Ñí³Í Çñ»Ý, ÁÝïñáõÙ ¿ Ñá·&áñ ëå³ë³íáñáõÃÛ³Ý ×³Ý³å³ñÑÁ & ºñÏñáñ¹ ³ß˳ñѳٳñïÇ Ïñ³ÏÝ»ñÇ ÙÇçáí ³ÝóÝ»Éáí, áõÕ&áñíáõÙ ¿ ²Ã»Ýù, áõñ 1943Ã. ë»åï»Ùµ»ñÇ 30-ÇÝ Ïáõë³ÏñáÝ ù³Ñ³Ý³ ¿ Ó»éݳ¹ñíáõÙ Ðáõݳëï³ÝÇ Ñ³Ûáó ûÙÇ ³é³çÝáñ¹ î. γñ³å»ï ³ñù»åë. س½ÉáõÙÛ³ÝÇ Ó»é³Ùµ & ³å³ í»ñ³¹³éݳÉáí èáõÙÇÝdz, Ó»éݳ¹ñáõÃÛ³Ý ù³é³ëáõÝùÝ ³ÝóϳóÝáõÙ ¿ êáõã³í³ÛáõÙ: ÜáõÛÝ Ãí³Ï³ÝÇ ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 26-ÇÝ ³í³ñïíáõÙ ¿ ³å³·³ гÛáó ѳÛñ³å»ïÇ ù³é³ëáõÝùÁ & г×ϳï³ñÇ áõËï³íáñ³Ï³Ý Ù³ïÛ³ÝáõÙ ·ñáõÙ ¿. §²ÛëûñáõÁÝ¿ ÇÝÍÇ Ñ³Ù³ñ ÏÁ ëÏëÇ Ýáñ Ï»³Ýù ÙÁ, Ï»³Ýù ÙÁ, áñ ÝáõÇñ³Í åÇïÇ ÁÉÉ³Û Ù»ñ »Ï»Õ»óõáÛ áõ Ù»ñ ѳٳÛÝùÇÝ: ²ëïáõ³Í Ñ»ïë ÁÉɳۦ59:

ä³Ûٳݳíáñí³Í êáõã³í³ÛǪ ѳٳѳÛÏ³Ï³Ý ¹³ñ³íáñ ëñµ³í³Ûñ ÉÇÝ»Éáí, ËáñÑñ¹³ÝÁß³Ï³Ý Ó&áí ³Ûëï»ÕÇó ëÏëí»ó 1700-³ÙÛ³ÏÇ áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùÁ 1997Ã. û·áëïáëÇݪ îÇñ³Ùáñ ì»ñ³÷áËÙ³Ý ïáÝÇÝ: ì³ÝùÇ ÑÇÙݳ¹ñÙ³Ý 500 ³ÙÛ³ÏÇ ³éÇÃáí ³ÛÅÙ ÁÝóÝáõÙ »Ý í»ñ³Ýáñá·áõÃÛ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ ³Ù»ñÇÏ³Ñ³Û µ³ñ»ñ³ñ гÏáµ ¶áõÛáõÙ×Û³ÝÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ, & ѳí³ïáõÙ »Ýù, áñ »ÏáÕ ï³ñí³ û·áëïáëÇݪ îÇñ³Ùáñ ì»ñ³÷áËÙ³Ý ïáÝÇÝ áã û ÷³Ïí»Éáõ ¿ ³Ûë í³ÝùÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý 500-³ÙÛ³ ßñç³ÝÁ, ³ÛÉ ëÏëí»Éáõ ¿ ѳçáñ¹ 500-³ÙÛ³ ßñç³ÝÁ: Panper Madenaxaran 2(12t^

_______ 1 êÇÙ¿áÝ ¹åñÇ È»Ñ³óõáÛ àõÕ»·ñáõÃÇõÝ, ï³ñ»·ñáõÃÇõÝ & ÛÇß³ï³Ï³ñ³Ýù, ³ßËï. Ð. Ü. ²ÏÇÝ»³Ý, ìÇ»Ýݳ, 1936, ¿ç 4: 2 î»°ë ²µñ³Ñ³Ù ϳÃáÕÇÏáëÇ Îñ»ï³óõáÛ ä³ïÙ³·ñáõÃÇõÝ, ì³Õ³ñß³å³ï, 1872, ¿ç 108, ÇÝãå»ë ݳ& §¸Çõ³Ý ѳÛáó å³ïÙáõû³Ý¦, ³ßËï. ¶Çõï ³õ. ùÑÝ. ²Õ³Ý»³ÝóÇ, ·Çñù Â., ÂÇýÉÇë, 1911, ¿ç 489-490: 3 Ð. Ö. êÇñáõÝÇ, Ð³Û »Ï»Õ»óÇÝ éáõÙ»Ý ÑáÕÇ íñ³, ÜÇÏáɳ» Úáñ·³, ê. ¾çÙdzÍÇÝ, 1966, ¿ç 97: 4 ì³ñ¹³Ý ì³ñ¹³å»ï, ²ß˳ñѳóáÛó, ùÝÝ. µÝ³·ÇñÁ Ð. ä¿ñå¿ñ»³ÝÇ, ´³ñǽ, 1960, ¿ç 75: 5 Ð. Ô. ²ÉÇß³Ý, γٻÝÇó, ì»Ý»ïÇÏ, 1896, ¿ç 9: 6 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ï»°ë ݳ& ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇݪ êáõã³í³ÛÇ Ñ³Û ·³ÕáõÃÁ, ºñ&³Ý, 2000, ¿ç 25: 7 ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇÝ, ¿ç 87: 8 î»°ë Ð. êÇñáõÝÇ, Ð³Û »Ï»Õ»óÇÝ éáõÙ»Ý ÑáÕÇ íñ³, ¿ç 15, ï»°ë ݳ& B. P. Hajdeu, Istoria tolerantei religioase BucureȘti, 1968, ¿ç 67: 9 Ð. Ô. ²ÉÇß³Ý, γٿÝÇó, ¿ç 134:

Ð. Ö. êÇñáõÝÇ, Ð³Û »Ï»Õ»óÇÝ éáõÙ»Ý ÑáÕÇ íñ³, ¿ç 99: 11 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 109: 12 ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³Ý, ֳݳå³ñÑáñ¹áõÃÇõÝ Ç È»Ñ³ëï³Ý, ¿ç 192: 13 Ð. Ö. êÇñáõÝÇ, Ð³Û »Ï»Õ»óÇÝ éáõÙ»Ý ÑáÕÇ íñ³, ¿ç 111: 14 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: 15 Ð. Ú. î³ß»³Ý, òáõó³Ï ѳۻñ¿Ý ӻ鳷ñ³ó سï»Ý³¹³ñ³ÝÇÝ ØËÇóñ»³Ýó Ç ìÇ»Ýݳ, 1895, ¿ç 55: 16 àõß ÙÇçݳ¹³ñÇ Ñ³Û µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÁ, Ñï. ², ³ßËï. Ð. ê³Ñ³ÏÛ³ÝÇ, ºñ&³Ý, 1986, ¿ç 427: 17 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 428: 18 Ð. Ú. î³ß»³Ý, òáõó³Ï ѳۻñ¿Ý ӻ鳷ñ³ó..., ¿ç 775: 19 ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³Ý, ֳݳå³ñÑáñ¹áõÃÇõÝ Ç È»Ñ³ëï³Ý, ¿ç 191: 20 ä»ïñáë ù³Ñ³Ý³ سÙÇÏáÝÛ³Ý, èáõٳݳѳÛáó Ý»ñϳÛÝ áõ ³å³·³Ý, γɳó, 1895, ¿ç 26: 21 Ð. ê. ¾÷ñÇÏÛ³Ý, ´Ý³ß˳ñÑÇÏ µ³é³ñ³Ý, Ñï. ², ì»Ý»ïÇÏ, 1902, ¿ç 388: 22 êï. Ø»ÉÇù-´³ËßÛ³Ý, гÛáó å³ßï³ÙáõÝù³ÛÇÝ í³Ûñ»ñÁ, ºñ&³Ý, 2009, ¿ç 413: 23 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 188: 24 ĺ ¹³ñÇ Ñ³Û»ñ»Ý ӻ鳷ñ»ñÇ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝÝ»ñ, Ù³ëÝ ¶, ³ßËï. È. ʳãÇÏÛ³ÝÇ, ºñ&³Ý, 1962, ¿ç 175: 25 ĺ ¹³ñÇ Ñ³Û»ñ»Ý ӻ鳷ñ»ñÇ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝÝ»ñ, Ù³ëÝ ´, ³ßËï. È. ʳãÇÏÛ³ÝÇ, ºñ&³Ý, 1958, ¿ç 109: 26 ö³íëïáë ´áõ½³Ý¹, ä³ïÙáõÃÇõÝ Ñ³Ûáó, ³ßËï. êï. سÉ˳ëÛ³ÝóÇ, ºñ&³Ý, 1987, ¿ç 14: 27 ÚáíѳÝÝáõ ϳÃáÕÇÏáëÇ ¸ñ³ë˳ݳϻñïóõáÛ ä³ïÙáõÃÇõÝ Ñ³Ûáó, ÂÇýÉÇë, 1912, ¿ç 62: 28 Ð. Ô. ²ÉÇß³Ý, êÇëáõ³Ý ϳ٠ȻõáÝ Ø»Í³·áñÍ, ì»Ý»ïÇÏ, 1885, ¿ç 253: 29 Ð. Ô. ²ÉÇß³Ý, êÇëáõ³Ý ϳ٠ȻõáÝ Ø»Í³·áñÍ, ì»Ý»ïÇÏ, 1885, ¿ç 253: 30 êÇÙ¿áÝ ¹åñÇ È»Ñ³óõáÛ àõÕ»·ñáõÃÇõÝ, ï³ñ»·ñáõÃÇõÝ & ÛÇß³ï³Ï³ñ³Ýù, ³ßËï. Ð. Ü. ²ÏÇÝÛ³ÝÇ, ìÇ»Ýݳ, 1936, ¿ç 336: 31 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: 32 ²µñ³Ñ³Ù ϳÃáÕÇÏáëÇ Îñ»ï³óõáÛ ä³ïÙ³·ñáõÃÇõÝ, ì³Õ³ñß³å³ï, 1872, ¿ç 107: 33 êÇÙ»áÝ È»Ñ³óÇ, àõÕ»·ñáõÃÇõÝ, ¿ç 346: 34 ØÇÝ³ë ´ÅßÏÛ³Ý, ֳݳå³ñÑáñ¹áõÃÇõÝ Ç È»Ñ³ëï³Ý, ¿ç 94: 35 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 102: 36 §Ð³Ý¹¿ë ³Ùëûñ»³Û¦, ìÇ»Ýݳ, 10

1903, ¿ç 302-303: 37 Ð. Ô. ²ÉÇß³Ý, γٻÝÇó, ¿ç 131: 38 àõß ÙÇçݳ¹³ñÇ Ñ³Û µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝÁ, Ñï. ², ¿ç 235: 39 Ð. Ö. êÇñáõÝÇ, Ð³Û »Ï»Õ»óÇÝ éáõÙ»Ý ÑáÕÇ íñ³, ¿ç 107: 40 ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇÝ, ¿ç 184: 41 ÐáíÑ. ¶³É÷³·»³Ý, èáõÙ³Ý³Ñ³Û ·³ÕáõÃÁ, ºñáõë³Õ¿Ù, 1979, ¿ç 58: 42 гۻñǪ ìáÉ·³ÛÇ ³÷»ñáí ÁÝóݳÉáõ & ÙÇÝã& ÔñÇÙ áõ ³å³ ºíñáå³ Í³í³É³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ï»°ë È. ʳãÇÏÛ³Ý, гۻñÁ ÑÇÝ ØáëÏí³ÛáõÙ & ØáëÏí³ ï³ÝáÕ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇ íñ³, §´³Ýµ»ñ سï»Ý³¹³ñ³ÝǦ, ÑÙ. 13, ºñ&³Ý, 1980, ¿ç 7-107:ª 43 È. ´³µ³Û³Ý, гۻñÁ Øáɹ³ídzÛáõÙ & ´áõÏáíÇݳÛáõÙ, ÂÇýÉÇë, 1911, ¿ç 151: 44 ØÇÝ³ë ´ÅßÏ»³Ý, ֳݳå³ñÑáñ¹áõÃÇõÝ Ç È»Ñ³ëï³Ý, ¿ç 192: 45 гۻñ»Ý ӻ鳷ñ»ñÇ Ä¾ ¹³ñÇ ÑÇß³ï³Ï³ñ³ÝÝ»ñ, (1621-1640ÃÃ.), Ñï. ´, ϳ½Ù»óÇÝ ì. гÏáµÛ³Ý, ². ÐáíѳÝÝÇëÛ³Ý, ºñ&³Ý, 1978, ¿ç 361: 46 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 408: 47 Ð. Ú. àëÏ»³Ý, سÛñ óáõó³Ï ìÇ»ÝݳÛÇ ØËÇóñ»³Ý سï»Ý³¹³ñ³ÝÇ, Ñï. ´, ìÇ»Ýݳ, 1963, ¿ç 123: 48 ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇÝ, ¿ç 182: 49 ¶³É÷³·»³Ý ÚáíÑ., èáõÙ³Ý³Ñ³Û ·³ÕáõÃÁ, ¿ç 59: 50 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ: 51 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 60: 52 ². ²ÉÃáõÝ»³Ý, î»Õ³·ñáõÃÇõÝ Ñ³Ûáó ·³ÕóϳÝáõû³Ý Ç ØáÉïá ì³É³ùdz, ÐáõÝ·³ñÇáÛ & Ȼѳëï³Ýáõ, üáùß³Ý, 1877, ¿ç 114: 53 ¶³É÷³·Û³Ý ÐáíÑ., èáõÙÇÝ³Ñ³Û ·³ÕáõÃÁ, ¿ç 59: 54 ê. г×ϳï³ñÇ áõËﳷݳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ & Ù³ïáõóíáÕ ê. ä³ï³ñ³·Ç ûñ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»°ë ¸»Ù»ïñÇáë î³ÝÇ, ²ñ&»É»³Ý ѳÛù Ç äáõùáíÇݳ, ìÇ»Ýݳ, 1891, ¿ç 16, ä»ïñáë ùÑÛ. سÙÇÏáÝ»³Ý, èáõÙÇݳѳÛáó Ý»ñϳÛÝ áõ ³å³·³Ý, ¿ç 26-27, ´³µ³Û³Ý È., гۻñÁ Øáɹ³õdzÛáõÙ..., ¿ç 177-180, ¶³É÷³·Û³Ý ÐáíÑ., èáõÙ³Ý³Ñ³Û ·³ÕáõÃÁ, ¿ç 59: 55 ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇÝ, ¿ç 304, 306: 56 §´Ûáõ½³Ý¹Çáݦ, 1913, ë»åï. 3, ÑÙ. 5137: 57 ê. ¶ûɳÝ×»³Ý, èáõٳݳѳÛáõû³Ý ²ÝÇÝ, ¿ç 306: 58 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 365: 59 ÜáõÛÝ ï»ÕáõÙ, ¿ç 232:

7-8/2012

17

Հաճկատար Ս. Աստուածանի վանքը «Հայեր անցած են հոսկէ... Անի քաղաք պահ մը կը ժպտի»

Հարաւ-Արևելեան Եւրոպայի հայ­կական հնագոյն գաղթավայրերէն մէկն է Ռումանիայի գաղութը: Յայտնի է, որ հայերը, հինէն ի վեր, իրենց հայ­րենիքէն հալածական, ձեռք առնելով գաղթականի ցուպը, ապաստան են որո­նած աշխարհի ամենատարբեր ու հեռաւոր երկիրներուն մէջ: Ասպնջական այդ վայրերէն էր նաև Ռումանիան, ուր կ’ենթադրուի թէ միծ թիւով հայեր բնակութիւն են հաստատած դեռ Ե-ԺԲ դարերուն: Գաղթականութիւնը շատ աւելի թափ առաւ, մասնաւորաբար Անիի ու Կիլիկեան հայկական թագաւորութեան անւանումէն ետք: 1475 թուականին Խրիմի գրաւումը թուրքերուն կողմէ, իսկ աւելի ուշ՝ Շահ Ապասի բռնա­գաղթը պատճառ դարձաւ հայերու զանգուա­ծային ներհոսին՝ դէպի Ռումանիա: Պատահական չէ որ Միջին դարերուն, Ռումանիա հաստատուած հայերու թիւը կը հասնէր 30 հազարի, իսկ 1932-ին՝ շուրջ 25.000 հայ կարելի էր հաշուել գլխաւոր շարք մը քաղաքներուն մէջ: Ինչպէս այլուր, այստեղ ևս հայերը, հիմնաւորապէս տեղաւորուելէ ետք, իսկոյն ձեռնամուխ են եղած կառուցելու սեփական եկեղեցի ու դպրոց, գիտակցելով, թէ միայն այդ կերպ պիտի կրնան պահպանել ազգային իրենց դէմքը: 1350 թուականին կը վերագ­րուի հայկական առաջին եկեղեցւոյ հիմնադ­րումը, Պոթոշանի մէջ: Յայտնի են ԺԴ դարու երկրորդ կէսին կառուցուած նաև ուրիշ եկեղեցիներ՝ Ռոմանի (1355 թ.), Յաշի (1395 թ.) և այլ քաղաքներու մէջ: Այդ շրջանին հայերու թիւն այնքան էր աճած, որ Ալեքսանտր Բարեպաշտն անոնց համար 1401 թուականին Յուլիս 18

7-8/2012

Ստորև ներկայացուող գրութեան համար հիմք է ծառայած վաստակաշատ բանասէր Յակոբ Սիրունիի «Հայ Եկեղեցին Ռումէն Հողի վրայ» գիրքը, հրատարակուած՝ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի մէջ, 1996 թուականին: Մեծագոյն սիրով ու յօժարութեամբ իր ունեցած նիւթը մեզի է տրամադրած նաև պատմաբան-դոկտոր Սուրէն Գօլանճեանը: Վերջինս, որուն կը յայտնենք մեր խորին շնորհակալութիւնը, կը պատրաստէ ծաւալուն ուսումնասիրութիւն մը լոյս ընծայելու համար իբրև մենագրութիւն: Արմինէ Քէօշկերեան

30-ի հրովարտակով, Սուչաւայի մէջ կը ստեղծէ Եպիսկողոսական ուրոյն թեմ: Յետագայ դարերուն ևս Ռու­մա­նահայերը իրենց բնակած վայրերուն մէջ հիմնած են եկեղեցի, վանքեր ու մատուռներ, բացած են դպրոցներ և ստեղծած գրչութեան կեդրոններ, ուր ոչ միայն ամփոփած են իրեն հետ բերած ձեռագիր մատեաններ, այլև ստեղծած են նորերը: Այդ գրչագիրներէն շատերը այժմ կը պահուին Երևանի, Վենետիկի, ինչպէս նաև երուսաղէմի Մատենա­դարաններուն մէջ: Ազգային-եկեղե­ցա­կան կեանքի աշխուժացմանը, անտարա­կոյս, մեծ չափով նպաստած են նաև Ռումանիոյ մէջ գործող հայկական տպա­րաններն ու հոն լոյս տեսնող շուրջ 50 անուն հայերէն պարբերականները: 1781 թուականին Պուքրէշի մէջ կառուցուած Ս. Հրեշտակապետ եկե­ղեցին, ժամանակ անց այլևս նեղ կու գար ու չէր կրնար իր մէջ տեղաւորել հաւատացեալները, որոնց թիւը յա­րատևաբար կ’աճէր և ահա, 1911 թուականին, հիմքը կը դրուի նոր եկե­ղեցիի մը: Անոր շինութիւնը կ’աւարտի չորս տարիէն, 1915 թուականի Սեպ­տեմբեր 6-ին, Պուլկարիոյ Առաջնորդ Ղևոնդ Արք. Դուրեան կ’օծէ զայն: Այս և նման փաստեր, հայահոծ քաղաքներու փողոցներու, թաղամա­սե­րու համար գործածուած հայկական անուններ, պատմիչներու քով պահ­պա­նուած տեղեկութիւններ այն մասին, թէ Մոլտովայի մէջ հայ կարաւաններու շնորհիւ ստեղծուած են եօթ քաղաքներ և այլն կու գան վկայելու, որ Ռումա­նա­հայ գաղութը, իրապէս՝ կը հանդիսա­նայ Սփիւռքի մեր բարգաւաճ ու յառա­ջադէմ կեդրոններէն մէկը, ուր հնարաւո­րին չափ անաղարտութեամբ և նա­խանձախնդրութեամբ պահպանուած են պապենական մեր հաւատքը, ազգային սովորութիւններն ու աւանդոյթները: Գաղութն այս թռուցիկ ընդհա­նուր գիծերով ներկայացնելէ ետք, կ’ուզենք այժմ մեր ըսելիքը մասնաւո­րել ու խօսիլ Ռումանիոյ տարածքին գտնուող հայկական բազմաթիւ աղօթատեղի­նե­րէն միայն մէկու՝ Հաճկատար Ս. Աստուածածնի վանքին մասին:

Վազգէն Եպիսկոպոս Պալճեան ուխտաւորներով Սուչաւայի Հաճկատարի վանքին առաջ իր մատուցած պատարագէն վերջ 1952-ին *** Անիէն Խրիմ և հոնկէ Ռու­մանիա գաղթած հայերը հաստատեցին նաև Մոլտովական իշխանութեան մայ­րաքաղաք՝ Սուչաւայի մէջ, Ռումանա­հայութեան անդրանիկ Օրրանը եղաւ Սուչաւան, հարուստ վանքերով ու եկե­ղեցիներով, որոնց հնագոյնները կ’ենթադ­րուին գոյութիւն ունեցած ըլլալ դեռ ԺԴ դարուն: Քաղաքը, ճանչցուած իբրև «Ռումանահայութեան Անի», ունէր մէկ տասնեակէ աւելի յուշարձաններ, որոնց մէջ ամենէն հռչակուածը քաղա­քէն դուրս, անոր հարաւային կողմը և շուրջ երեք քմ. հեռաւորութեան վրայ գտնուող Հաճկատար Ս. Աստուածածնի վանք-ուխտատեղին է: Վանքին անունը, հաւանաբար, կը ծագի հաճոյակատար կամ խնդրա­կատար բառերէն որոնք, սովորաբար, կը տրուին Աստուածամօր: Ժողովուր­դը զայն կը կոչէ նաև Խաչկատար՝ թերևս նկատի ունենալով գեղեցիկ բլուրի մը վրայ կառուցուած այդ վանքի գմբէթին երևացող խաչը: Հաճկատարը կը կարծուի կա­ռուցուած ըլլալ 1512 թուականին: Ըստ պահպանուած աւանդութեան, տրըկան Տօնաաւագ անունով հայազգի վաճառական մը որ իր անասունները

կը տանէր ծախելու, դէպի Վիեննա ճամբուն վրայ կը գիշերէ Սուչաւայի ծայրամասը գտնուող յիշեալ բլուրին վրայ. երազին մէջ ան կը տեսնէ հրեշ­տակներ, որոնք գեղեցիկ մեղեդիներ կ’երգէին, կ’արթննայ յուզումով և կ’ուխտէ վերադարձին, եթէ գործերը յաջողած ըլլան, տուեալ տեղը վանք կառուցել: Այդպէս ալ կ’ըլլայ և Տօնաւագ կը կատարէ իր խոստումը. ուրեմն, ուխտի ծնունդ է Հաճկատարը, յետա­գային քանիցս աւերուած ու վերանո­րոգուած Տօնաւագի գերդաստանի յա­ջորդ սերունդներուն կողմէ, դարեր շարունակ: Այսօր ալ ան, որ միակ հայ­կական ուխտատեղին է Արևելեան եւրո­պայի մէջ, սրբազան վայր մըն է ուխտի: Հաճկատարի կառոյցը, ընդհա­նուր իր յատկանիշներով նման է Մոլտովական ճարտարապետութեան ունենալով, անշուշտ, որոշ տարբերու­թիւններ, որոնք բնորոշ են հայկական նաև միւս եկեղեցիներուն: Բուն տա­ճարը ուղղանկիւն է, ունի երկու դուռ. հարաւային դրան երկու կողմերը, վարի մասը, փորագրուած է կառուցման թուա­կանը՝ 1512: Գաւիթը բաւական ընդարձակ է, եռանկիւնաձև տանիքով, իսկ գմբէթն ունի ութ անկիւն: Վանքի ներսի պատերը հարուստ են եղած զարդարանքներով ու որմնանկար­նե­րով, 7-8/2012

19

յեն, թէ ինչպիսի անջնջելի ու խոր ներգործութիւն է ունեցած հիւրերուն վրայ յիշեալ սրբավայրը: Խորէն Արք. Նար-Պէյ, Գէորգ Ծ. վարդապետ Իւթիւ­ճեան, հասարակական գործիչ Մինաս Չերազ, Զէյթունի ապստամբութեան հերոս Աղասի, արուեստաբան-պատ­մագէտ Յովսէփ Ստրճիկովսկի, բա­նաս­տեղծ Սիամանթօ և շատ ուրիշներ եկած, տեսած ու հիացած են իրապէս բացառիկ այդ յուշարձանով: Ս. Հաճկատար վանքի բակին մէջ Սովորաբար տարին երեք ան­գտնուող աղբիւրի արձանագրութիւնը գամ՝ Աստուածածնի վերափոխման, (1793) Վար­ դավառի և Ս. Աստուածածնի որոնք այժմ եղծուած են: Արևելեան մասին մէջ կը գտնուի աւագ խորանը՝ ծնողներ Յովակիմին ու Աննային նուիրուած Աստուածամօր. վերջինիս նուիրուած տօներուն, տեղի կ’ունե­սրբանկարը, որ ծածկուած է ուխտաւոր­- նային ուխտագնացութիւնները և կը ներու բերած արծաթեայ զարդերով, կը մատուցուէր հանդիսաւոր պատարագ: վայելէ հրաշագործութեան համբաւ: Երջանկայիշատակ Վազգէն Ա. Հայրա­Ըստ աւանդութեան, վանքին մէջ կը պետը որ 1948-1955 թուականներուն, պահուի նաև բեկոր մը՝ Քրիստոսի մինչև կաթողիկոս դառնալը, Ռումա­խաչափայտէ: Զանգակատան զան­գա­- նիոյ թեմակալ Առաջնորդն էր, Հաճկա­կը, համաձայն վրան պահպանուած տարի վանքին մէջ է անցուցած քահա­հայերէն արձանագրութեան, բերուած նայական քառասնօրեայ ապաշխարու­է Տաթևէն և թուականն է՝ 1244: ԺԷ թեան իր շրջանը 1943 թ. և հոն է դարու վերջին, վանքը կը յիշուի նաև դարձեալ որ մատուցած է անդրանիկ իբրև կուսանոց, ուր կ’ապրէին շուրջ իր պատարագը: Տարիներ անց, 40 կոյսեր և այրի կանայք: Արդարև, 1965-ին, ան կրկին կ’այցելէր Հաճ­Ռումանական հին վաւերագիրներու կատար, արդէն իբրև Ամենայն Հայոց մէջ Հաճկատարը կը կոչուի նաև Հայրապետ, Սուրբ Պատարագ մատու­mitokul armenesk, որ կը նշանակէ՝ ցանելու նոյն վանքին մէջ, ի ներկա­յութեան հայ և օտար բազմահազար հայկական մենաստան: Լայն ճանաչում և հռչակ վայե­- ուխտաւորներու: Վեհափառի պատմա­լող այս ուխտավայրը ժամանակին ունե­- կան իր այդ այցը Հաճկատար եղաւ. ցած է ընդարձակ կալուածներ, մեծ առիթ, որպէսզի հայագիտութեան ան­հողատարածութիւններ, ձկնարան, մե­- խոնջ մշակ, հասարակական գործիչ ու ղուանոց և այլն: Հոն ընդօրինակուած հրապարակագիր Յակոբ Սիրունին, են ձեռագիրներ ու հօրինուած շարա­- ականատեսը Վազգէն Ա.-ի նաև անդ­կաններ, վանքին նուիրուած, որոնք րանիկ պատարագի, հանդէս գայ մինչև օրս կ’երգուին ուխտագնա­ցու­- առանձին ուսումնասիրութեամբ, զայն թիւններու ընթացքին: 1912 թուկանին, լոյս ընծայելով առանձին գիրքով և մեծ շուքով կը նշուի վանքի կառուցման հոն անդրադառնալով Ռումանահայ 400-ամեակը, ի ներկայութեան Աւստ­- գաղութի անցած գեղեցիկ ուղին: Ինչպէս Սփիւռքի ուրիշ կեդրոն­րիայէն, Թրանսիլվանիայէն, Լեհաս­տա­ներ, այժմ նօսրացած է նաև Ռումա­նէն ու հեռաւոր այլ և այլ երկիրներէ նիայի գաղութը, հայ գրեթէ չէ մնացած ժամանած հայ և օտար հիւրերու: Տպաւորութիւններու մատեան­- Սուչաւայի մէջ որն ի տարբերութիւն ներն, ուր 1870 թուկանէն սկսեալ այ­- իրեն բախտակից Լվովի ու Թրանսիլ­ցելուները գրանցած են իրենց խոհերն վանիայի կրցաւ, այնուամենայնիւ, դիմա­ու զգացումները, վառ կերպով կը վկա­- նալ շատ աւելի երկար, որովհետև մնաց փարած մայրենի եկեղեցիին՝ հայ 20

7-8/2012

Սփիւռքի այդ վերջին լաստին, կառ­չելով ազգային իր սրբութիւններուն, լեզուին, աւանդութիւններուն: Հաճկա­տար ուխտի եկող հայեր գրեթէ չկան հիմա. փոխարէնը, սակայն, մեծ է թիւը Ռումանացի և այլ ազգութեան պատ­կանող ուխտաւորներու, որոնք եր­կիւղած ու ծնկաչոք կը բարձրանան բլուրը՝ հրաշք աղերսելով Հայոց Աս­տուա­ծածինէն: Հաճկատարի մասին մեր այս ակ­նարկը կ’ուզենք եզրափակել Յակոբ Սիրունիի յուզումնալի մտորումներու խտացումը ներկայացնող հետևեալ խօսքերով՝ քաղուած վերը յիշուած իր գիրքի 126-րդ էջէն. Յանկարծ սիրտդ կը փղձկի մէկէն, տեսնելով մենաւոր այս վանքը որ կը հսկէ աւերակներուն վրայ. կ’ուզէ իմանալ, որպէսզի դեռ երկար պատմէ աշխարհին, թէ հայեր անցած են հոսկէ, աղէտներէն փախչելով, բայց սերմ ցանելով, որպէսզի վկայէ վա­ղուան մարդոց որ երկար տոկաց հայը հոս, որովհետև փարած մնաց իր պա­պենական հաւատքին, որ եթէ սպառեց զայն ժամանակը ի վերջոյ, իր կան­թեղին մէջ իւղն անսպառ ըրաւ վերջին հայը...: Այս մտածումն է, որ յուզումդ կ’ամոքէ պահ մը ու կը զգաս որ Անի քաղաք պահ մը կը ժպտի, հպարտ՝ որ վերջին հայը իւղը անպակաս ըրաւ Աստուածամօր կանթեղին մէջ, որ­պէս­զի ան հսկէ իր ալ աճիւններուն, երբ որ ինքն ալ այլևս չըլլայ»: Syur=n C@lan0ean

Նոր Կեանք, ԺԹ. տարի, թիւ 30, Յուլիս 3, 1997 Lys An0el;s

Մանուկ Քրզըլյան

«...Բայց Սուչավայի մեջ հայերը կկազմեին առանձին աշխարհ մը իրենց քաղաքապետարանով և խորհրդականներով...»

Նիքոլաե Եորկա

1997 թվականի սեպտեմբեր 18-ին, Լոս Անճելըսի Սբ. Կարապետ Մայր Եկեղեցվո «Կարապետյան» սրա­­հը, հանդիսավորությամբ տեղի ունե­ցավ հրապարակային ձեռնարկ մը՝ նվիրված Հայաստանի մեջ քրիստոնեու­թյան իբրև պետական կրոն հռչակման 1700-ամյակին: Ձեռնարկը կազմակերպությամբ «Համազգային»-ի (համազգային հայ կրթության և մշակութային միություն) Լոս Անճելըսի մայր մասնաճյուղի և հովանավորությամբ՝ Արևմտյան Ամե­րիկայի հայ Առաքելական Եկեղեցվո Մեծ-ի Տանն Կիլիկիո թեմի բարեջան Առաջնորդ, Գերշ. Տ. Մուշեղ Եպս. Մար­տիրոսյանի՝ նվիրված էր Հայաստանի մեջ քրիստոնեության իբրև պետական կրոն հռչակման 1700-ամյակին: Հրապարակային այս ձեռնարկը բաղկացած էր՝ 1. Դասախոսություն՝ նյութ ունե­նալով «Ռումանահայության Անին, Սուչավայի հայ գաղութի փառավոր կյանքը և անոր դարավոր ուխտավայր Սբ. Հաճկատարի վանքը» ներկա­յաց­ված պատմաբան-տոքթոր՝ Սուրեն Գոլանճ­յանի կողմե, որը տվյալ նյութի մասին հանդես գալով բազում ուսումնա­սի­րու­թյուններով և գիտական լուսաբան­մամբ, հայագիտության մեջ զգալի ներդրում կատարեց, պատրաստելով ծավալուն աշխատություն մը՝ լույս ընծայելու իբրև մենագրություն: 2. «Հայերը անցած են հոսկէ... Անի քաղաք պահ մը կը ժպտի» խորագ­րով համահայկական տոնի, Սուչավա տեղի ունեցած անդրանիկ ուխտագնա­ցության պաշտոնական ցուցադրում սահիկներու (diapozotiv) միջոցով, որոնց նկարահանումը կատարած էր պրն. Արա Պալթազարը:

Երեկոն եզրափակեց Մուշեղ Եպս. Մարտիրոսյանը՝ լի շնորհակա­լու­թյան և երախտագիտության ջերմու­թյամբ: Ավարտին ներկաները հյուրա­սիրվեցան ըստ պատշաճի: Սրահը լեփ-լեցուն էր, ներկա­ներու մեջ շատ էին նաև նախկին ռու­մանահայեր, որոնք սիրով և մեծ հե­տաքրքրու­թյամբ եկած էին մեկ անգամ ևս լսելու, զգալու և տեսնելու այն ամենը, ինչ հարազատ էր իրենց: Ձեռնարկի գործուն մասնա­կից­ները՝ հանդիսավարը (հոդվածա­գիրը) դասախոսը՝ Սուրեն Գոլանճյանը, ուխ­տագնացության նկարահանողը՝ Արա Պալթազարը և Լոս Անճելըսի «Ասպա­րեզ» օրաթերթի թղթակից՝ Կատիա Քուշերյանը ռումանահայեր են: Մինչ օրվա բանախոսին խոսք տալը, ծանոթության կարգով պատ­մա­բան Սուրեն Գոլանճյանը ներ­կայաց­վե­ցավ ունկնդիրներուն, անշուշտ շեշտը դրվելով անոր պատմագիտական և հայագիտական վաստակաշատ գոր­ծու­նեության վրա: Պատմաբան Սուրեն Գոլանճ­յանը երիտասարդության տարիներուն,

խումբ մը տարեկիցներու հետ մեկտեղ, փրոֆեսոր և արևելագետ Յ. Ճ. Սիրու­նու ղեկավարությամբ, հայագիտական սիրողական աշխատանք տարած է Պու­քրեշի Հայ Մշակույթի տունը, սա­կայն բառին լայն իմաստով, գիտական գոր­ծունեություն ան սկսած է ծավալել Երևանի Պետական Մանկավարժական ինսթիթուտը, այնուհետև ավարտա­ճառը ավարտելե հետո՝ պատմաբանի գիտական աստիճանով: Չորս տասնյակներ աշխատած ու գիտական գործունեություն ունեցած է Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենա­դա­րանը, այնուհետև Հայաստանի Գիտու­թյուններու Կաճառի պատմու­թյան ինսթիթուտի հայ գաղթավայրե­րու պատմության բաժնին մեջ, իբրև ավագ գիտաշխատող, միաժամանակ համագործակցելով Սբ. Էջմիածնի Մայր Աթոռին՝ «Էջմիածին» ամսագրի խմբագրական կազմին մեջ: Պատմա-հայագիտական լայն աշխատանք տանելով՝ Սուրեն Գոլանճ­յանը առանձին ուշադրություն դար­ձուց ռումանահայ և հունգարահայ գա­ղութներուն, որոնց միակ հայ մասնա­7-8/2012

21

գետը կնկատվի մեր օրերուն: Պրն. Գոլանճյանը սակայն հիմ­նական ուշադրությունը բևեռեց հինա­վուրց հայկական գաղութներ՝ Մոլտո­վայի, Պւքովինայի և Թրանսիլվանիո վրա, այս ուղղությամբ մեծ ներդրում ունենալով Յ. Ճ. Սիրունու, Նիքոլաե Եորկայի, Պ. Հաշտեուի, Վլատ Պընը­ցեանուի, Կեորկե Պեզվիկոնիի, Ե. Ա. Փոփեսքուի հետ միասին: Պատմաբան Սուրեն Գոլանճյա­նը՝ փրոֆեսոր Վլատ Պընըցեանուի առաջարկով ընտրված է Ռումանիո Արևելագետներու ընկերության ար­տա­սահմանյան պատվավոր անդամ: Խոսք առնելով, պատմաբան Սու­րեն Գոլանճյան, շուրջ մեկու կես ժամ ծանրացավ բոլորիս համար այս կարևոր ու հետաքրքիր նյութին վրա: «Հարավ.արևելյան Եվրոպայի հայկական վաղեմի գաղթավայրերեն՝ ռումանահայ գաղութը հիշատակված է 967 թվականեն, վկայություն ունենա­լով պատմական Մոլտովայի Չեթաթեա Ալպը՝ Աքքերմանը, որտեղ գտնված է հայկական խաչքարի բեկոր և 13-րդ դա­րու Կիլիկյան թագավորության դրամ­ներ: Հայ գաղութը հատկապես մեծցավ 13-րդ և 14-րդ դարերուն, Խրիմի և Լեհաստանի ճամբով եկած հայերով, որոնք ասպնջական այս վայրերը եկած էին Անիի և Կիլիկյան տագավորու­թյուն­ներու անկումեն հետո, իսկ ավելի ուշ՝ 1475 թ. թուրքերու կողմէն Խրիմը գրավվելու և 1604 թ. Շահ Ապասի բռնագաղթի հետևանքով: 14-րդ դարուն այնքան նշանա­կա­լից էր Մոլտովայի և անոր մայ­րաքաղաք Սուչավայի հայության թիվը, որ հավաքական կյանքով ապրելու պահանջով ու կարևորությամբ, հայերը նախ կառուցեցին եկեղեցիներ ու վանքեր, իսկ վերջիններուն կից նաև դպրոցներ, գրչության կեդրոններ, մա­տենադարան և այլն: Մոլտովական հողի վրա կառուց­ված հայոց եկեղեցիներեն հնագույ­ները եղած են՝ Պոթոշանի (1350 թ.), Ռոմանի (1355 թ.), Յաշի (1395 թ.), Սուչավայի առաջին առաջնորդանիստ վանքը, որը 1551 թ. քանդվեցավ Շթե­22

7-8/2012

ֆան Ռարեշի հալածանքի ժամանակ: Վանքի բեկորներ հետագային հայտ­նա­բերվեցան Սուչավայի թանգարանի տնօրեն՝ հայազգի հնագետ Կեորկե Ֆոյթըի կողմեն, հայ եկեղեցաշի­նու­թյան գոհարներեն՝ Զամքա վանքեն ոչ հեռու (Սուչավա, 17-րդ դար): 1401 թ. Մոլտովայի իշխան՝ Ալեքսանտրու Չել Պուն (բարե­պա­շտը), հատուկ հրովարտակով մը, մայրաքա­ղաք Սուչավայի մեջ Հայոց Եպիսկո­պոսություն ստեղծեց, Հովհաննես եպիս­կոպոսի գլխավորությամբ, որուն և ենթարկվեցան երկրի բոլոր հայկական եկեղեցիները, վանքերը, հոգևորական­ները և հայությունը: Այս ամենը ի նկա­տի ունենալով է, որ Սուչավան հա­մար­վեցավ ռումանահայության Անին: Ռումանահայության Անին՝ Սուչավան, որպես հայկական գաղութ, բնակեցված անեցիներով, կհիշատակ­վի 1388 թվականեն և հոս է ուր կա­ռուցված են շատ ավելի թիվով եկե­ղեցիներ ու վանքեր, որոնցմե միայն 13-ը մեզ հայտնի դարձած են, այդ կարգին գլխավորաբար տեղական ճար­տա­րապետությամբ կառուցված Զամքա և Հաճկատար վանքերը: Խոսելով Սուչավայի հայ գա­ղութի մասին, համաշխարհային անուն ունեցող պատմաբան, միևնույն ժամա­նակ հայագետ և ջերմ հայասեր, ակադե­մական Նիքոլաե Եորկան և փրոֆե­սոր, պատմական արևելագետ Վլատ Պընըցեանուն գրած են, թե «Սուչա­վայի հայերը միշտ խոսած են Անիի մասին և իրենց հոգիին մեջ պահած են անոր պատկերը...»: Փաստաթուղթերն ու շատ այլ վկայությունները մեզ ցույց կուտան, թե Սուչավան եղած է հայ հավատքի կեդրոն և հայրենի սովորություններն ու ավանդությունները, դպրությունը ու մշակույթը պահպանելու և տարածելու միջնաբերդ: Մոլտովայի և այդ կարգին Սու­չա­վայի հայությունը անչափ մեծ ներդրում­ներ ունեցավ երկրի առևտուրի, արհես­տագործության, արվեստի ու մշակույ­թի, կրթության և պաշտպանության բնագավառներու մեջ և այս ամենը

նկատելով է, որ հզորագույն իշխան Շթեֆան Չել Մարեն (1457-1504) մե­ծաթիվ հայերու կհրավիրեր երկիր ու բա­ցառիկ առանձնաշնորհումներ կուտար: Մոլտովայի պատմության մեջ հատուկ տեղ հատկացվեցավ հայու­թյա­նը, որը պետք եղած ժամանակ, զեն ի ձեռն մասնակցեցավ օտար զավթիչ­ներու դեմ՝ երկրի անկախության համար: Անմոռանալի անուն մը ձգած է հայազգի Իոն քաջը (Իոն Արմեանուլ, 1572-72) և իր եղբայրը՝ Կարապետ Իոն Փոթքոավըն (1577), որոնք մինչև արյան վերջին կաթիլը հերոսաբար կըռ­վեցան թուրքական բանակներու դեմ: Նմանապես մարտնչեցան շատ շատերը: Ռումանիո պատմության մեջ իր արժանի տեղը գտավ ավելի ուշ, Պու­քովինայի և Սուչավայի ազատարար, Մըրըշեշթի հերոսական ճակատամա­րտի (1918 թ.) հերոս, հայազգի զորա­վար, ռումանահայության պարծանքը՝ Յակոբ Զատիկը, որը երիտասարդ տար­ներուն ուսանող էր եղած մեծ համբավ ունեցող Յաշի Գարագաշի դպրոցի: Նույն ճակատամարտի մասնակից եղած է նաև իր որդին՝ գնդապետ Գրիգորե Զատիկը (Մոլտովայի Ռոման քաղաքեն): Սուչավացիներ են եղած նույն­պես ռումեն հայտնի դիվանագետ հայազգի Փեթրե Վարդիկը, բանաստեղծներ՝ Մի­նաս Թոխաթեցին և վրթանես Սունկեցին, ազնվական ընտանիքներ՝ Պրունքուլ (Մանուկ), որու Սբ. Յարություն անու­նով մատուռը 1902 թ. կառուցված է Սուչավայի գերեզմանատանը և Գըբ­րիուն (շագանակագույն աչքեր), որու իշխանական պալատին մեջ (կառուց­ված 1808 թ.) Աուստրիայի թագավոր­ներ իջևանած էին»: Բանախոսը հատուկ տեղ հատ­կա­ցուց նաև Հաճկատար (Սբ. Աստվածա­ծին) վանքին ու դարավոր ուխտա­տե­ղին: «Հաճիկատար կամ Հաճկատար անունը հավանական է, որ առաջ եկած է հաճոյակատար կամ խնդրակատար բառերեն, սակայն մեկ բան պարզ է, որ վանքի կառուցման նպատակը՝ ուխտ էր Աստուծո առաջ, շնորհված բարության համար և տրված խոստումի: Ուրեմն

ուխտի ծնունդ է Հաճկատարը, այսօր Եվրոպայի մեջ ըլլալով հայոց գործող միակ վանքը ու ուխտատեղին: Վանքը կառուցված է 1512 թ. Տրըգան Տոնավագ անունով հայազգի անասնավաճառի մը կողմեն: Աստուծո կողմեն իրեն շնորհված բարության և տրված խոստումին համար, սրբություն դարձած Աստվածապաշտ ավանդու­թյան համաձայն: Հաճկատարի կառույ­ցը իր բոլոր հատկանիշներով մոլտովա­կան ճարտարապետության օրինակ մըն է, որու մեջ սակայն նկատելի են հայ­կական նրբություններ: Տաճարը ուղ­ղան­կյուն է, ունի երկու դուռ, գավիթը բավականին ընդարձակ է, եռանկյունի տանիքով, գմբեթը ունի ութ անկյուն: Վանքի ներսի պատերը հարուստ են զարդանախշերով ու որմնանկարներով: Արևելյան կողմի Ավագ խորանը՝ նվիրված է Աստվածամոր, որու սրբանը­կարը ծածկված է ուխտավորներու կող­մեն բերված արծաթյա զարդերով: Հա­մաձայն վրան արձանագրված և առ այսօր պահպանված փաստի, զանգա­կա­տան զանգակը բերված է Տաթևեն, թվական 1244: ԺԵ դարի վերջերին վան­քը կհիշատակվի նաև որպես կուսանոց և ռումանական վավերագրերու մեջ ան կոչված է նաև՝ հայկական մենաստան: Վանքապատկան հողերը եղած են ընդարձակ: Սովորաբար տարին

երեք անգամ՝ Աստվածածնի տոներուն տեղի կունենային ուխտագնացություն­ներ, կմատուցվեր հանդիսավոր պա­տա­րագ, անշուշտ մոռացության չտա­լով ավանդական «ականջապուր»-ը: 1943 թ. Հաճկատար վանքին մեջ է, որ երջանկահիշատակ Վազգեն Ա. Հայրապետը անցուցած է վարդապե­տա­կան քառասնօրյա ապաշխարության իր շրջանը և այստեղ է նույնպես, որ մա­տուցած է իր անդրանիկ պատա­րագը: Հաճկատարի վանքին մեջ հո­րին­ված են շարականներ: Որպես մեջ­բերում հիշատակենք մեկ քառյակը, որ կկատարվի Տեր Ողորմեայի եղա­նա­կով.

Իր ժամանակին, Սուչավայի վճռա­բեկ ատեանի նախագահ և դատավոր՝ հայազգի Կարապետ Կըինան (հավ բառն է, որ շատ հին անցյալը կրոնական, տեր-հայր կնշանակեր) հայախոս վեր­ջին հայը եղավ Սուչավա: Ան իր մայ­րենի լեզուն չմոռնալու համար, կգոց­վեր բնակարանի սենյակներեն մեկուն մեջ և միայնակ բարձր ձայնով կխոսեր հայերեն»: Դասախոսությունը եզրափակ­վե­ցավ Յ. Ճ. Սիրունու հուզումնալի մտորումներով «Հայ եկեղեցին ռումեն հողի վրայ»: «Յանկարծ սիրտդ կը փղձկի մեկէն, տեսնելով մենավոր այս վանքը, Սուրբ Հաճկատար Մայր ողորմած որ կը հսկէ աւերակներուն վրայ, Զողորմութեան դուռն մեզ բաց... կ’ուզէ իմանալ, որպէսզի դեռ երկար Հաս յօգնութիւն ծառայից քոյ պատմէ աշխարհին, թէ հայեր անցած Անօգնական ազգիս հայոց: են հոսկէ, աղէտներէն փախչելով, բայց սերմ ցանելով, որպէսզի վկայէ Բոլորիս հայտնի պատճառնե­- վաղուան մարդոց, որ երկար տոկաց րով, ռումանահայ գաղութը այսօր նոս­- հայը հոս, որովհետեւ փարած մնաց իր րացած է, ան կորսնցուցած է վաղեմի պապենական հավատքին, որ եթէ սպա­իր աշխուժությունը և շատ ու շատ ռեց զայն ժամանակը ի վերջոյ, իր ձեռք բերված արժեքներ անցյալ դար­- կանթեղին մէջ իւղն անսպառ ըրավ ձած են, թանգարաններու ու դիվան­- վերջին հայը...: Այս մտածումն է, որ ներու մեջ պահված: Բայց կանգուն են յուզումդ կ’ամոքէ պահ մը ու կը զգաս, դեռ մեր եկեղեցիները, փառք Տիրոջ, որ Անի քաղաք պահ մը կը ժպտի, հպա­րտ որ Ռումանիո կառավարությունը մեծ որ վերջին հայը իւղը անպակաս ըրավ ներդրումներ կընե վերականգնելու, Աստուծամօր կանթեղին մէջ, որ­պէսզի պահպանելու մեր ժողովուրդի ստեղ­- ան հսկէ իր աճիւններուն, երբ որ ինքն ծած հուշարձանները: ալ այլեւս չըլլայ»: Չմնաց հայի շունչ և չկա հայոց Դասախոսությունը ավարտվե­լեզու Մոլտովայի հայ գաղութին մեջ, լեն հետո, ուխտագնացության մասնա­հայությունը ցիրուցան եղավ: Մոլտո­- կից պրն. Արա Պալթազարը ցուցադ­րեց վայի հայությունը ի տարբերություն իր նկարահանած սահիկները, որոնք իրեն բախտակից Գալիցիայի, Կամե­նե­- ամփոփեցին այս սքանչելի համահայ­ցի, Թրանսիլվանիո կրցավ շատ ավելի կական տոնի անդրանիկ արարողու­երկար դիմանալ մանավանդ մեկ պատ­- թյանը՝ ցուցադրումը կենդանի խոսքի ճա­ռով՝ ան փարած մնաց հայրենի եկե­- զուգորդությամբ: ղեցվո, կրոնափոխ չեղավ, սրբությամբ Երեկոն եազրափակեց Մուշեղ պահեց ազգային իր լեզուն, սովորու­- Եպս. Մարտիրոսյան, ուր ան շեշտեց թյուն­ներն ու ավանդությունները: հավատքի կարևորությունը, ըսելով. Հաճկատար ուխտի եկողները գրե­- «Հավատքը կ’ապրեցնէ, հավատքը կը թե հայեր չեն այսօր, անոնց փոխարեն զորացնէ, դարերու ընթացքին մեր հա­ռումանացիներն ու այլ ազգության պատ­- վատքն է, որ մնացած է առկայծ»: կանողներ են, որ ծնկաչոք բարձրանա­Մանուկ Քրզըլյան լով վանքի բլուրը՝ հրաշք կաղերսեն հա­յոց Աստվածածնեն: Այսպիսով, Հաճ­«Նոր Կյանք» 10/1997 կա­տարը կերթա դեպի անմահություն: 7-8/2012

23

Դեպի Քրիստոնյա Հայաստան Ուխտագնացությունը սկսավ Սուչավայի վանքեն 1700-ամյակի առաջին, հնչեղ և հոգևոր արտահայտություններեն մին է Ուխտագնացության գաղափարին և զարգացումին վերածնունդը մեր մեջ: Մենք հին ժողովուրդ ենք, ուխտավոր ժողովուրդ ենք, ուխտավորներ ունեցած ենք: Մեր ուխտատեղերեն շատերը այսօր քանդված են, բայց մեր հոգիներուն մեջ անթեղված է ուխտավորության ապրումը: Մեզի մնացած են ուխտագնացության երգեր և հայերենի մեր բառամթերքին մեջ, երկար է շարքը ուխտ-ի բառերուն – ուխտ և ուխտադիր, ուխտադրություն, ուխտապահ, ուխտասեր, ուխտանվեր, ուխտատուն, ուխտավոր, ուխտընկալ... ուխտվոր բառը մեր հայ էության արմատն է... և ահա 1700-ամյակի նախաձեռնությանց մեջ՝ ուխտագնացությանց այս մեծ հայտագիրը, ընդ որում 1997 թ. Աստվածածնա տոնեն սկսյալ և մինչև 2001 թ. Ս. Էջմիածնի տոնը և անդին, պիտի քալենք սփյուռքահայ մեր ուխտավայրերեն մինչև երկիր հայրենի: Սուչավայի վանքեն մինչև Անեցիներու Կաֆան, Քրիստոսի Սուրբ Երկրեն և Սսոյ տարագիր Աթոռեն մինչև Գանձասար, Տեր Զորի անապատեն մինչև Խոր Վիրապ և Ս. Էջմիածին: Այս է մեր բոլորին ճամբան: Մեսրոպ Արք. Աշճյան 24

7-8/2012

Ինչպես հայտնի է, Տրդատ III թագավորի և Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչի օրով 301 թվականին, հայ ժողովուրդը ընդունեց քրիստոնեությունը իբրև պետական կրոնք: Ռումանահայ գաղութը, որ ավելի քան 600 տարվա շարունակական գոյու­թյուն մը ունի, իր կանգուն եկե­ղե­-

ցոներով ու վանքերով, պատմական այս առիթով կազմակերպչական կոմիտեն որոշեց, որպեսզի աշխարհի մեջ առա­ջին ուխտագնացությունը սկսի Ռումա­նիա­յեն, այսինքն Սուչավայի Հաճկատար վանքեն: Եվ այս, այն նկատողությամբ, որ այստեղ առաջին օրրանը եղած է Մոլտովայի հայության և միև­նույ­նա­-

Lyusangarner; Andrea Dnasei

տեն եպիսկոպոսանիստ քաղաք, ուր հաս­տատված էր ըստ Ալեքսանտրու Բարի իշխանի 1401-ին արձակած հրովարտակի համաձայն, որտեղ կհիշվի նաև առաջին եպիսկոպոսը, հանձին Հովհաննեսի:

Առաջին օր Պատմական այս ուխտագնա­ցու­թյան մասնակցելու համար Պուքրեշ ժամանեց ԱՄՆ-են, Գանատայեն և այլ երկրներեն ուխտավորներ Սբ. Աստվա­ծածնա տոնին, երբ՝ ըստ սովորության անոնք կմեկնին դեպի Սուչավա քա­ղա­քի մոտակա բլուրը, որտեղ 1512-ին կառուցված էր Հաճկատար վանքը: Արտասահմանյան հյուրերու հետ Պուք­րեշ ժամանեցին նաև Նյու Եորքեն բարձրաշնորհ Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճ­յան, Գանատայեն բարձրաշնորհ Տ. Հովնան Արք. Տերտերյան, Գերմա­նիա­յեն հոգեշնորհ Տ. Սերոբե Ծ. վարդապետ Իսահակյան, որոնք ուխտավորներուն հետ ներկա եղան Սբ. Աստվածածնա տոնի արարողության տեղվույս Սբ. Հրեշտակապետաց մայր եկեղեցվո մեջ: Այս առիթով բարձրաշնորհ հայրերը դիմավորվեցան ավանդական աղովհացով ու հրաշափառով: Իր բարեգալուստյան խոսքին

մեջ թեմիս առաջնորդ՝ բարձրաշնորհ Տ. Տիրայր Արք. Մարտիկյան պատմա­կա­նը ըրավ Ռումանիո հայ գաղութներու ստեղծման կապակցությամբ և այն իրադարձությունները, որոնք պար­տադ­րեցին հայերու մեկնումը Անիեն և անոնց հաստատումը Սուչավա քա­ղա­քը, պահելով իրենց կրոնքը և ավանդու­թյունները: Առավել, անոնք այստեղ գտան ռումեն ասպնջական ժողովուրդի ջերմ եղբայրական ընդունելությունը: Դարձյալ Առաջնորդ հայրը իր խորին գոհունակությունը հայտնեց ներկա ուխտավորներուն, որոնց մեջ կգտնը­վեին բազմաթիվ ռումանահայեր, որոնք երբեք չեն մոռցած իրենց ապրած նախկին միջավայրը: Իր ճառին մեջ բարձրաշնորհ Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճյան ի միջի այլոց ըսավ, թե այս ուխտագնացությունը դեպի Հաճկատար վանքը, որ մեր ժո­ղո­վուր­դին ամենեն պաշտելին է, պիտի շա­րու­նակենք մեր ճամբան իր իսկ պաշտ­պանության ներքև: Հուսով եմ, թե ապագային ես պիտի ըլլամ այստեղ, որ­պեսզի 2001 թվականին միասնա­բար տոնենք հայ ժողովուրդի քրիստոնա­յաց­ման 1700-մյակը: Սբ. պատարագեն հետո, ներկա­ները այցելեցին Հ. Վ. Տուտյան հայ մշակույթի տունը՝ կրոնական բնույթով

ցուցասրահը, գրադարանը, Ռումանա­հայոց Միություն, «Արարատ» տպա­րանը, ինչպես նաև սարկավագ Հայկ Ազարյանի սրբանկարներու ցուցադ­րու­թյունը: Նույն օրը, կեսօրեն հետո, Տ. Զարեհ Ծ.գույն վրդ. Պարոնյանի առաջ­նորդությամբ բարձրաստիճան հյուրերը այցելեցին Պուքրեշի Հայոց գերեզմանատունը, ուր կգտնվի ռումա­նահայ թեմի առաջնորդ Տ. Հուսիկ Արք. Զոհրապյանի դամբարանը: Նույն օրը հյուրերը ընդունվեցան Ռումանիո Ուղղափառ Եկեղեցվո Պատրիարք Գե­րաշ­նորհ Թեոքթիսթի կողմե: Այս այ­ցելության ներկա էին նաև արդա­սահ­մանյան ուխտավորները: Պատրիար­քարանի շենքի այցելությունեն հետո, թեմիս առաջնորդը ներկայացուց արդա­սահմանեն ժամանած Առաջնորդ հայ­րերը, ինչպես նաև հայ եկեղեցվո 1700-ամյակին նվիրված հանդիսու­թյուն­ներու հայտագիրը: Սույն ընդու­նե­լության ներկա էր նաև Տ. Զարեհ Ծ,գույն վրդ. Պարոնյան, որ թարգմա­նիչի դեր կատարեց: Իր պատասխան խոսքին մեջ, պատրիարք Թեոքթիսթ ըսավ, թե առ­հասարակ մեր հանդիպումները միշտ մեծ ուրախություն կպատճառեն մանա­վանդ այսօր, երբ նկատի ունենք ավելի քան 6 դարու խաղաղ գոյակցությունը, 7-8/2012

25

որովհետև մենք կպատկանինք միև­նույն հավատքին: Այս առիթով վերհիշվեցավ նախ­կին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Վազ­գեն Ա, որ մեծապես գնահատված էր Ռումեն Ուղղափառ եկեղեցվո կողմե և մասնավորապես հանձին երջանկահի­շատակ Պատրիարք Յուսթինեանի կող­մե, որ այցելած էր Սբ. Էջմիածին, որտեղ անգամ մը ևս հաստատած էր, թե Վազգեն Ա հավասարապես հայ էր և ռումանացի: Ան իր գրադարանին մեջ ուներ ռումիներեն գրված բազմաթիվ հատորներ և մասնավորապես բա­նաստեղծ Միհայիլ Էմինեսքուեն: Վե­ր­հիշվեցավ նաև Վեհափառ Հայրապետ Գարեգին Ա փոխադարձ այցելու­թյուն­ները և իր զրույցի վերջավորության ուրախություն հայտնեց ԱՄՆ-են և Գանատայեն ներկա Արքեպիսկո­պոս­նե­րուն և ուխտավորներուն, որոնք եկած էին իր մոտը: Սույն այցելության ներկա էր նաև Հայաստանի Հանրապե­տու­թյան դեսպանական գործերու լիազոր Արա Պապյան: Ուխտագնացության առաջին օրվա վերջավորությանը տեղի ունեցավ կրո­նական համերգ կազմակերպված Պուք­րեշի մայր եկեղեցվո երգչախումբի կողմե:

րուժան Փամպուքչյան, Ժիրայր Կյուլ­պենկյան, Սեթի Մականյան, Պերճ Մար­գարյան, նաև Հայաստանի Հանրա­պե­տության դեսպանական գործերու լիա­զոր Արա Պապյան: Այստեղ ներկա էին ռումեն հեռուստատեսության Միջազ­գային կայանի տնօրեն՝ Վարդան Առա­քելյան, հեռուստատեսության «Համա­կեցություններ» բաժնի հաղորդավար՝ Քատրի Ապիպուլա, ինչպես նաև մեր գաղութի հանրածանոթ գործարարներ՝ Հակոբ Քըրմըզյան և Ժան Կարապետ: Երեկոյան տեղի ունեցավ պատարագ մատուցված հոգեշնորհ Տ. Սերոբե Ծ.գույն վրդ. Իսահակյանի, քահա­նա­ներ՝ Ավետիս Մանտալյանի և Պոկ­տան Եզրասի կողմե, որոնք օրհնեցին պատ­րաստված ավանդական «Ական­ջա­պուր»-ը:

Երրորդ օր

Տ. Հովնան Արք. Տերտերյան շնորհակալություն հայտնեց և ի միջի այլոց ան ըսավ, թե «գանատա­հայության առաջնորդ ըլլալեն զատ, ինքը տնօրենն է այն բոլոր ուխտագը­նացություններուն, որոնք տեղի պիտի ունենան ի պատիվ հայ ժողովուրդի քրիստոնայացման 1700-ամյակին նվիր­ված տոնակատարություններուն: Այս առթիվ որոշվեցավ, որ ուխ­տագնացությունը սկսի Հաճկատար վանքեն, որ 16-րդ դարին միակն էր Եվրոպայի հայության և միևնույ­նա­տեն տեղացի ռումեն բնակչության հա­մար, իբրև խորհրդանիշ հայ և ռումեն ժողովուրդներու եղբայրության: Մեր այս ուխտագնացության պատմական կարևորություն մը տրվեցավ, որով­հետև այստեղ առաջին անգամ հայերը Անիեն եկած են դեռ 11-րդ դարեն սկսյալ, իսկ Հաճկատար վանքը դար­ձավ անոնց քրիստոնեական կրոնքի կեդրոնը, իսկ հետագային Եվրոպայի կարգ մը երկիրներու համար, ինչպես՝ Հունգարիա, Լեհաստան, Ֆրանսա և այլն: Ահավասիկ այս իրողություններն են, որոնք մեզի թելադրեցին որպեսզի ուխտագնացությունը սկսի Հաճ­կա­տարեն»:

Սբ. պատարագը տեղի ունեցավ Հաճկատար վանքին մեջ մատուցված Տ. Հովնան Արք. Տերտերյանի օժան­դակությամբ Տ. Սերոբե Ծ.գույն վրդ. Իսահակյանի, Պոկտան Էզրաս քահա­նայի և ի ներկայությամբ Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճյանի, Տ. Տիրայր Արք. Մար­տիկ­յանի, հայ և ռումեն հավատաց­յալ­ներու: Սբ. պատարագեն հետո տեղի Երկրորդ օր Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճյան ըսավ ունեցավ ավանդական ճաշ «ական­հետևյալները. Անգամ մը ուխտավորները հա­- ջապուր»-ով: «Մենք հայերս պիտի տոնենք սած Սուչավա, անոնք մեկնեցան դեպի 2001 թվականը, այսինքն 1700 տարի, Չորրորդ օր այն վայրերը, որոնք մոտիկ էին հայոց երբ Հայաստան աշխարհը պետակա­սրտին, լեցուն պատմական հուշերով, Այս օրը հատկացված էր Զամքա նօրեն ընդունեց քրիստոնեությունը ինչպես՝ «Սբ. Սիմիոն» և «Սբ. Խաչ» եկեղեցիները: Այս վերջինի պարտեզին վանքի այցելության և պատշաճ արա­- Տրդատ III թագավորի գահակալու­թյան մեջ տեղի ունեցավ ավանդական «ական­- րողության: Հոգեհանգստյան պատա­- օրով քաջալերված Սբ. Գրիգոր Լուսա­րագը տեղի ունեցավ բոլոր եկեղե­ցա­- վորիչի կողմե: Եվ ինչո՞ւ Հաճկատար ջապուր»-ի պատրաստությունը: Այստեղ Պուքրեշեն ժամանեցին կան հայրերու մասնակցությամբ, որմե ‘97-ը կարևոր իրադարձություն մըն է: թեմիս առաջնորդ Տ. Տիրայր Արք. Մար­- հետո քարոզեցին Տ. Մեսրոպ Արք. Մենք կազմակերպեցինք 5 տարվա տիկյան, Նյու Եորքեն՝ Տ. Մեսրոպ Արք. Աշճյան և Տ. Տիրայր Արք. Մարտիկյան: ուխտագ­նացություններու հայտագիրը, Ու այսպես դեպի Հաճկատար որուն սկիզբը պիտի ըլլար այստեղ, Աշճյան, Գանատայեն՝ Տ. Հովնան Արք. Տերտերյան, Գերմանիայեն՝ Տ. Սերոբե ուխտագնացությունը վերջացավ: Ան այսինքն Հաճկատարեն, որովհետև ան Ծ.գույն վրդ, Իսահակյան, ինչպես նաև ներկայացավ իբրև հայ հավատացյալ կներկայացնե կրոնական կեդրոն մը, քահանա Պոկտան Եզրաս, սարկա­վագ­- ժողովուրդի ամենեն հատկանշական և որ ունի 600 տարվա պատմություն մը ներ՝ Ռատու Հոլքա և Հայկ Ազարյան: նվիրական իրադարձությունը, սկիզբը և մենք այստղեն պիտի մեկնինք աղո­Նույնպես ներկա էին Ռումանահայոց մեր քրիստոնայացման 1700-ամյակի թելով, որպեսզի մեր ուխտագնա­ցու­թյունը հաջողությամբ պսակվի մինչև Միության պատասխանատու անձնավո­- նվիրված տոնախմբություններուն: 2001 տարին, երբ մենք ներկա պիտի րություններ ինչպես՝ ծերակուտական Կյանք» 7-8/1997 ըլլանք Սբ. Էջմիածին»: «Նոր Վարուժան Ոսկանյան, երեսփոխան Վա­26

7-8/2012

Հաճկատար ‘95

Հայ և ռումեն ժողովուրդներու բարեկամությունը դարերու խորքեն կուգա: Դեռևս այն վաղնջնական ժա­մա­նակներեն, երբ հայ փախստա­կան­ներու առաջին բեկորները հալածվելով իրենց մայր հայրենիքեն, եկան ու հաս­տատվեցան ռումեն հյուրընկալ հողին վրա: Վեց երկար ու ձիգ դարեր կբաժ­նեն մեզ այն ժամանակներեն: Շնորհիվ մեր նախնիներու անկոտրում կամքի և ազգապահպանումի բարձր գիտակցու­թյան՝ ցարդ, այս լուսաշող քաղաքին մեջ կանգուն են քանի մը հայ վանքեր ու եկեղեցիներ: Ամեն տարի օգոստոսյան այս սուրբ օրերուն Սուչավան դեպի իրեն կքաշե հայ հավատացյալներու ստվար զանգվածներ:

նախնիներու հերոսական ու փառավոր անցյալին:

Սուչավա անվանումը կրող այս սուրբ քաղաքը հարազատ բնօրրան եղած է հայ պանդուխտի մը համար, տարբեր արձանագրություններու մեջ հիշատակվող իր մեծաթիվ հայ վանքե­րով ու եկեղեցիներով: Հիշատակում­ներեն կտեղեկանանք նաև, որ դարեր շարունակ հարյուրավոր հայ ընտանիք­ներ ապրած են այս ափերու վրա վա­յելելով բնիկ, դրացի ժողովուրդ­ներու սերն ու հարգանքը: Նույն աղբյուր­ները կլուսաբանեն, որ 1551-ին Շթե­ֆան Ռառեշ իշխանի օրոք, աննախա­դեպ հալածանք մը սկսված է հայ վանքերու և եկեղեցիներու դեմ, այրե­լով Այսօր Հայաստանի երիտա­սարդ ու ավերելով յուրաքանչյուր կառույց, անկախ հանրապետության և Ռումա­- իսկ այս օրհասական աղետեն կարճ նիո­միջև օրըստօրե սերտաճող մշակու­- ժամանակահատված մը ետք վերստին թային և այլ կապերու շնորհիվ, Ռու­մա­նիո վերաշինված և վերակենդանացված են՝ հեռուստատեսության հրավերով հնա­- Ս. Խաչը, Հաճկատարը, Զամքան, Ս. րավոր դարձավ Հայաստանի հեռուս­- Սիմեոնը կրկին համախմբելով իրենց տատեսության­նկարահանող խումբի մը շուրջը հավատացյալներուն: այցելությունը Ռումանիա (ռեժիսոր՝ Գեղատեսիլ բնության գիրկը բազ­Լիզա Սարգսյան, խմբագիր՝ Միքայել մած ժամանակակից քաղաք մըն է Սու­Բաբայան և օպերատոր՝ Վարդան թավան: Դեռ հեռուեն աչքի զարնող Աբել­յան) և մասնավորաբար Սուչա­- եկեղե­ցիներու խաչակիր գմբեթները վա՝ մասնակցելու Ս. Աստվածածնա և արտոնյալ քաղաքի մը ներկայությունը Խաղողօրհնենքի ծիսակատարություն­- կներշնչեն այցելուին: ներուն, այսպիսով հնարավորություն Քանի մը քայլ առաջանալով դեմ ընձեռելով Հայաստանի հեռուստա­- առ դեմ կհանդիպիս Ս. Խաչ հայկական դիտողին ավելի մոտեն ծանոթանալու հինավուրց եկեղեցին իր համեստ տես­օտար ափերու վրա հանգրված իր քով և քանի մը հարակից շինություն­-

ներով: Սուչավայի այս գործող եկե­ղեցիի հոգևոր հովիվն է խաչակիր քահանա Տեր Թորգոմ Մանտալյանը, ան մեկ շառավիղն է հոգևորական Ման­տալյան ընտանիքին: Գրեթե հայեր չկան այսօր Սուչավա, սակայն այս օրե­րուն Ռումանիո բովանդակ հայության նվիրական հավաքատեղին կդառնա ան: Տոնական շաբաթ իրիկնամուտ է: Հոս կգտնվին Ռումանիո և Պուլկարիո Հայ Թեմի Արքեպիսկոպոս Տիրայր Մարտիկյանը, Յաշի հոգևոր հովիվ Տեր Նորայր­ քահանա Կանճումյան, Քոնսթանցայի Տեր Ավե­տիս­ ավագ քահանա Մանտալյանը, Ռումանիո Հայոց Միության նախագահ Վարուժան Ոսկանյանը, Միության շարք մը ան­դամ­ներ, հյուրեր, ռումանահայ հա­մայն­քի մեծաթիվ ներկայացուցիչներ: Տոնական ժամերգություններուն իրենց գործուն մասնակցությունը բերին նաև Պուքրեշի «Կոմիտաս» ճանչցված երգ­չախումբը և Քոնսթանցայի եկեղեցվո «Զվարթնոց» երգչախումբը: Ժամա­նակ մը ետք կսկսվի ժամերգությունը և այնուհետև երկարավուն սեղաններու շուրջ հայ և ռումեն հավատացյալ­նե­րու արագաշարժ ու շնորհալի մատներով կսկսվի ավանդական մատաղ-ական­ջապուրի նախապատրաստությունը, որ մեծ խորհուրդ ունի իր մեջ ամփոփած: Ըստ ավանդության, ով կլրացնե քառա­սուն խմորագնդիկներու պատրաստու­թյունը, ուրեմն կիրականանա անոր հոգ­վույն փափագը: Մինչ ուշ գիշեր կշա­րու­նակվի այս նախապատրաստությունը: Հաջորդ առտու կսկսվի ուխտագը­նա­ցու­թյունը դեպի Հաճկատար: Վանք տանող ճամբան լեցուն է հավատաց­յալներով: Ըստ ավանդության այս եկե­ղեցիին ծնունդը կապված է վաճառա­կանի մը անվան հետ, որ իր կենդանի­ները Վիեննա տանելու ատեն, ճամբան 7-8/2012

27

օթևաներ է այս բլուրին վրա և երազին հրեշտակներ տեսնելով ուխտեր է, գոր­ծերը հաջող երթալու պարագային վերա­դարձին վանք մը կառուցել և ահա հար­գեր է իր ուխտը վաճառականը՝ սե­րունդ­ներուն պարգևելով այս աղոթ­քա­տունը: Չափազանց ազդեցիկ է տեսնել դեպի Հաճկատար բլրակը ծնկաչոք հաղ­թահարող ջերմեռանդ հավատաց­յալներու, անոր զորությանը ապավի­նող անոնց երկչոտ հայացքները, վան­քին առջև երկշրջան պտույտը, դողդո­ջուն ձեռքերով խաչակնքվիլը Հաճկա­տարի Ս. Աստվածածին եկեղեցվո մեջ: Շուտով կսկսվի Ս. Աստվածածնա և Խաղողօրհնեքի արարողությունը: Ողջ ժամերգությունը կընթանա Պուքրեշի հայ եկեղեցվո երգչախումբի մասնակ­ցությամբ: Արարաողութենեն ետք, սո­վորույթի համաձայն ըստ քաղաքներու կարգի, հանրությունը կհրավիրվի ճա­շաս­րահ, ուր և սեղանները օրհնելե ետք կսկսվի բարեկամական մատաղճաշկերույթը՝ համտեսելու ավանդա­կան ականջապուրը: Նույն օրը երեկոյան Ս. Խաչ եկե­ղեցվո թանգարան-սրահին մեջ տեղի ունեցավ մտերմիկ հանդիպում մը՝ Սրբազան Տիրայր Մարտիկյանի և ռւմա­նահայերու հետ: Ներկաները կրկին շնորհավորեցին Սրբազան Տիրայր Մարտիկյանը՝ Ռումանիո մեջ իր հոգևոր գործունեության 35-ամյակի կապակցությամբ և բարեմաղթանքի ջերմ խոսքեր հղեցին անոր: Պուքրեշի և Քոնսթանցայի երգչախումբերը առան­ձին ջերմությամբ ողջունեցին Սրբազա­նին, վերհիշելով հայ ազգային և հայ­րենասիրական երգեր: Երեկոն վերած­վե­ցավ գողտրիկ տոնախմբության, ներգրավելով նաև ավագ սերունդի ներկայացուցիչներուն: Սուչավա գտնվելու վերջին օրն է: Զամքա տանող ճամբուն վրա խնամված պարտեզի մը մեջ, Սուչավայի Հայոց Գերեզմանատունն է, ուր աչքի կզարնե հայկական ոճով կառուցված Ս. Հա­րություն Մատուռը, ան նաև Փրան­գուլներու ենտանեկան դամբարանն է: Հոս կհանգչի նաև ավ. Գնել քահանա Մանտալյանը և շատ ուրիշներ: Դուրս 28

7-8/2012

գալով գերեզմանատունեն և քիչ առաջանալով ճամբաներու խաչմերու­կին կերևա Ս. Սիմեոն կամ Կարմիր Աշտարակ եկեղեցին, որ այսպես կկոչ­վի աշտարակին կարմիր գույնի պատճա­ռով: Այս նույնպես Սուչավայի կարևոր եկեղեցիներեն մեկը եղած է, որ այսօր վերանորոգումի կարիք ունի: Շարու­նակելով ճամբան, հեռուեն երևացող պարիսպները մեզ կհուշեն, որ կգտնը­վինք Զամքայի մատույցներու առջև: Մեզ հետ է նաև նախկին հայաստա­նաբնակ ճանչցված ու սիրված նկար­չուհի Պարուհի Թեփելիկյանը, որը մեծ երկյոաղածությամբ ու ակնա­ծան­քով թուղթին և պատմությանը կը հանձ­նե իր եղջ տեսածն ու զգացածը: Վեհաշուք է Զամքան: Դեռ հեռուեն կարծես բերդ-ամրոց մըն է, որ ապա­հովության և ուժի մարմնացում է նաև: Նախ հեռուեն կերևա ուրույն ոճով կառուցված զանգակատունը և ապա ընդհուպ մոտենալով ու շրջանցելով պարիսպը դեմ առ դեմ կհանդիպիս մուտքը հանդիսացող մեկ այլ հուժկու կառույցի մը, որ այցելուին կառաջ­նորդե դեպի հիմնական աղոթատեղին: Իր ամբողջության մեջ Զամքան լայնա­ծավալ ու վեհանիստ համալիր մըն է: Զամքա, Մեռելոցի օրվա առթիվ Սրբա­զան Մարտիկյանի առաջնորդությամբ հոգեհանգիստի Սուրբ Պատարագ մա­տուցվեցավ ննջեցելոց հիշատակին: Ներկաները սիրով և ուշադրությամբ լսեցին Տ. Տիրայր Մարտիկյանի ուսա­նելի քարոզը, որը հայ ժողովուրդի գոյատևման և ազգապահպանման

ելույթ մըն էր նաև: Բաժնվելով Սուչավայեն հոգիդ կլեցվի հպարտությամբ ու նաև կխովվի մեկեն: Հպարտ, որ զավակն ես հրաշա­գործ ազգի մը, որ օտար հողին վրա նույնիսկ հրաշքներ գործած է, և որ իր երանցյաց հայրենի հողին վրա ունի Բիբլիական Արարատ, զավակը մեկ ժողովուրդի, որուն պատմությունը հա­զարամյակներով կչափվի, որ գիտե արա­րել, պայքարել ու տոկալ (վկան այսօր­վա Արցախ աշխարհը): Կխովվիս, տեսնե­լով մայրենի լեզուն մոռնալու վերա­հաս վտանգը, մոտալուտ անխուսա­փե­լի ուծացումը, մեր երեխաներու մայրենի լեզուի նկատմամբ անտարբերությունը ու կհիշես մեկեն, որ այս ափերուն վրա հրաշք Հաճկատար մը կա, որուն զորու­թյանը այսքան համերաշխ կապավի­նենք ու միտք կհղանա հաջորդ ուխտագը­նացությանը կրկին անգամ խմբովին ու նաև յուրովի ցեղասպանությունը հրաշ­քով վերապրած մեր մամիկներու ու մեր ծնողանց զորակցությամբ ձեռք-ձեռքի տված ելլանք ավետյաց բլրակը, հոգի­ներուս մեջ անթեղած թաքուն երազանք ու նվիրական փափագ մը՝ այն է, հայ պահել մեր երեխաներուն, սորվեցնել անոնց մեր մեծասքանչ լեզուն, որ վաղը անոնք իրենց սեփական մատներով թղթատեն արդեն սուրբ մասունք դարձած և իրենց պահ տրված գիրքերն ու մատյանները: Սպասենք և հուսանք: Մատլեն Տեր-Ղուկասյան «Նոր Կյանք» 8/1995

Սիամանթո Սուչավայի մեջ շատ բան կգտնե երեկվան մեր գրող­ներուն մտերիմ կյանքեն, անոնց առօրյա հոգերեն ու ապրումներեն, բայց և այն դառն ու տառապալից օրերեն՝ զորս անոնցմե շատեր ստիպված են եղեր ապրիլ: Արդարև էջեր կան այդ նա­մակներուն մեջ զորս չի կրնար առանց արցունքի թղթատել ընթերցողը, ի տես այն զարհուրելի պայմաններուն, որոնց մեջ պարտավոր են եղեր շնչել բայց և ստեղծագործել այդ մեծ և սակայն հեք մարդիկը: Արդ, սույն հատորին մեջ տպված է նաև Սիամանթոյի մեկ նա­Դուք, որ վերջերս գացեր էիք Սու­- մակը, 1901 սեպտ. 4-ին Սուչավայեն չավա, ձեր մտքեն անցա՞վ թե այն եր­- ուղղված Փարիզ՝ Արշակ Չոպանյա­նին, դիքին տակ, ուր բոլորվեցաք տոնական որուն կպատմե իր սև օրերը Սուչա­սեղանին շուրջ, հայ մեծ բանաստեղծ վայի մեջ, անխիղճ հայ կապալառուի մը լացած է օր մը: Երբ կդիտեք զար­- մը քով ծառայած ատեն: Ընթերցողներս մանքով ծունկի վրա լեռ բարձրացող թող ներեն այս տողերը գրողին, որպես­այդ հավատացյալները, կրնայի՞ք զի իր կսկիծին ու ցասումին մասնակից երևա­կայել թե հայ մեծ քերթող մը ընե զիրենք՝ քանի մը հատվածներ ար­տառապանքի օրեր ապրած է նույն այդ տագրելով այդ սրտճմլիկ նամակեն: բլուրին վրա: Այդ բանաստեղծը Սիա­- Սիամանթո կգրե Չոպանյանին. «Սա՛ մանթոն էր: Մեզմե յոթը տասնամյակ Պուքովինայի գարշանքի խորերեն ուղղված առաջ թշվառությունը զայն Փարիզեն անձկության նամակս կարդացեք: Երկու նետեր էր այդ հեռավոր ափերը՝ որ­- ամիս ու կես յ, որ «մորմես ծծածս պեսզի պատառ մը հաց վաստակի: մոռցա» հոս այս հրեշային մարդուն Մինաս Չերազի հանձնարարությամբ քով, որ Հովվյան կըսվի: ... Չի տեսնը­գացեր էր այնտեղ՝ աշխատելու համար ված չի լսված միզերներ ըրավ ինծի: Հովվյան կոչված մարդու մը քով, որ Զիս պարզապես լացուց օր մը, լերան այդ միջոցին կապալառուն էր Սու­չա­- գլուխը, միս մենակս առանց ճանչվորի վայի հողերուն, և որ՝ ավա՜ղ, լացով պիտի մը, առանց զիս հասկցողի: Երևէ ամսա­կերցներ հացի այդ պատառը իրեն... կան կամ գրպանի ծախք տված չունի ինծի դեռ: Սնունդս եգիպտացորենով *** շինված ցեխե հաց մըն է, քիչ մը կաթ առտուները, ցորեկ ու իրիկուն գետ­Կարժեր որ ճանչնայինք զարհու­- նախնձոր: Ու մինչև իրիկուն աշխա­րելի այդ օրերը մեծ բանաստեղծին՝ որ տանք: Որչափ խաբված եմ: Ու ըսել, որ երգեր էր Հոգևարքի և հույսի ջահերը, այս բոլորին պատճառը Չերազը եղավ: որ Սուրբ Մեսրոպը ժառանգ պիտի ... Փարիզ զիս ապահովցուց, թե եթե չի ձգեր հայ քերթողության: Բայց պիտի կրնաս մնալ, ճամբուդ ծախքը պիտի կարենա՞ր որևէ մեկը ձեզմե՝ առանց վճարե որ վերադառնաս: ... Ինծի պես սարսուռի աչքե անցընել հատորը, զոր տասնյակ մը երիտասարդներ բերեր է Երևանի մեջ հրատարակեց Գոհար Ազ­- հոս այլևայլ խոստումներով ու ստե­նավորյան՝ «Արևմտահայ գրողների րով, 15 օրե կամ ամիսե մը փախեր են: նամականին» շարքեն, հատոր, ուր 14 Ասիկա հոս ամեն մարդ գիտե: Հետը արևմտահայ գրողներե զանազաններու ժամ մը անցընել կարելի չէ: Դաշտին ուղղված նամակներ լույս ընծայված մեջ, որ քաղաքեն ժամ մը հեռու է, ամեն են: Այդ նամակներուն մեջ ընթերցողը բանե զրկված եմ: Շաբաթը ան­գամ զիս

ոտքով քաղաք կղրկե նամակ­ներ բերե­լու համար, ահա բոլոր հաճույքս: Ինծի հանձնած աշխատանքներու վրա կամչ­նամ Ձեզի գրել: իր ունեցած վարմուն­քը ինծի հետ՝ որևէ սպասավորի հետ ունենալ կարելի չէ: ... Սուչավայի հա­յերուն չեմ կրնար մոտենալ, որովհետև ամենն ալ Հովվյանը կատեն իր ըրած­ներուն համար: Օրինակ մը: 14 տարե­կան աղջիկներ կորդեգրե անցյալ ձմեռ ու գարշելի արարքներեն հետո կճամբե խեղճերը պատճառ բռնելով որևէ բան մը: Ռումանիայեն երկու երիտասարդ կբերե ու անոթի կվռնտե օր մը: Այս խեղճերն ալ կստիպվին ոտքով մինչև Ռումանիա երթալ սու մը չունենալուն համար: ... Անցյալ օր կպոռար, թե հաց ուտողը ծեծ ալ պետք է ուտե, որպեսզի աշխատի: ... Լեռի մը գլուխը խնթի մը հետ, կապվելիք խենթի մը հետ ապրելը որևէ հիմարաբուժի կարողութենեն ալ վեր բան մըն է: ... Գիշեր մը մոմ վառած կաշխատեի – որովհետև ցորեկը անկարելի է բան մը ընել իր քովը – երբ հանկարծ ներս մտավ պ. Հովվյա­­նը՝ պ. Փոթորիկյանը, հերարձակ, ոտքերը գետինը զարնելեն. «Ի՞նչ է այդ, շահած դրամս մոմի տալու հիչ գլուխ չունիմ...»: Ու մոմը մարեց: ... Անձնասպան ըլլալու համար ոչ բա­վական քուրաժ ունիմ, ոչ ալ այնչափ լաշ եմ»: Սիամանթոյի նամակը կընդհա­տենք այստեղ: Այսքանն ալ բավ է արդեն ըմբռնելու համար մարտի­րոսու­թյունը, զոր կապրեր Սիամանթոն, զոր կապրեին Սիամանթոները... Անոնք տառապեցան հանուն պատառ մը հացի, ախը քաշելով մոմի մը լույսին... Նա­հատակություն մը եղավ իրենց բովան­դակ կյանքը, և այնուամենայնիվ տքնե­ցան ու ստեղծեցին: – Ես երգելով կուզիմ մեռնիլ, գրեր էր Սիամանթոն... Տառապելով ու տքնելով, բայց և երգելով մեռան բոլոր Սիամանթոները... Հ. Ճ. Սիրունի «Նոր Կյանք» 8/1988 7-8/2012

29

Երկրորդ հազարամյակի վերջին ուխտագնացությունը

Ինչպես ամեն տարի, այս տարի ևս օգոստոս 14-ին, հայ և ռումեն հավատացյալներու ստվար բազմու­թյուն մը մեկնեցավ դեպի Սուչավա, դեպի Հաճկատարի հրաշագործ վանքը, ուր մեծ շուքով կնշվին Մարիամ Աստվածածնի Տոնին հետ կապված ծիսակատարությունները: Այս տարի սակայն ուխտագնացությունը առավել նշանավորվեցավ, ըլլալով վերջին ուխ­տագնացությունը երկրորդ հազա­րամ­յակի վերջավորության, որ խոր հա­վատք, հույս և լավագույն սպասում­ներ կներշնչե յուրաքանչյուր ուխտավորի: Շաբաթ, օգոստոս 14-ի երեկոյան, Սուչավայի Սբ. Խաչ եկեղեցվո զանգակ­ները կավետեն երեկոյան ժամերգու­թյան սկիզբը՝ եկեղեցի հրավիրելով հավատացյալները: Հոծ բազմության ներկայությամբ, բարձրաշնորհ Տ. Տիրայր արք. Մարտիկ­յանի հակիրճ քարոզեն ետք,, հայ հոգևոր դասի մասնակցությամբ կսկսի երեկոյան ժամերգությունը: 30

7-8/2012

Հավարտ ժամերգության, Հայոց Առաջնորդարանի բակին մեջ, տիկին­ներ կսկսին ականջապուրի պատրաստու­թյունը, որ կտևե մինչև ուշ գիշեր: Նույն օրը, Առաջնորդարանի սրահին մեջ, հավատացյալները առիթը կունենան կոկիկ սեղաններու շուրջ ջերմ զրույցի բռնվելու: Այստեղ ներկա են Տ. Տիրայր արք. Մարտիկյան, հոգևոր հայրեր, Ռումանիո մոտ Հայաստանի արտա­կարգ և լիազոր դեսպանուհի Կարինե Ղազինյան, ՌՀՄ նախագահ Վարուժան Ոսկանյան, ՌՀՄ այլ ներկայացու­ցիչ­ներ, ռումանահայ բարերարներ, հյուրեր: Կիրակի, օգոստոս 15-ի վաղ առա­վոտյան, ուխտավորները՝ շատերը ոտքով, ոմանք ինքնաշարժերով կուղղվին դեպի Հաճկատար վանք տանող երանելի բլուրն ի վեր, ճամբին կհանդիպինք ծնկաչոք բլուրը հաղթահարող հավա­տացյալներու, որ եկած են հանդա­ր-­ տեց­նելու իրենց ալեկոծ հոգիները անսալով՝ սոսկ ամենազոր Աստուծո զորության, կնկատվին նաև լուռ, համր

քայլերով առաջացող հավատացյալ­ներ՝ երազուն աչքերով և անսահման հավատքով լի: Կարճ ատեն մը ետք, Սրբազան հոր առաջնորդությամբ, հոգևոր հայրերը բուրվառները խնկարկելով՝ հավատաց­յալներու ուղեկցությամբ կբարձրանան նվիրական բլուրն ի վեր: Այնուհետև, Տ. Տիրայր արք. Մար­տիկյանի առաջնորդությամբ և հոգևոր դասի մասնակցությամբ, Հաճկատար վանքին մեջ կմատուցվի Տոնական պատարագը: Հավարտ պատարագի, ուխտավորներու խումբը հերթակա­նու­թյամբ կմտնեն ճաշասրահ, ուր և կհամ­տեսեն ավանդական ականջա­պուրը և մատաղը, որ նախապես կօրհնվի սր­բազան հոր կողմե: Ռումեն և հայ ուխտավորներու ներկայությունը տոնական սեղան­նե­րու շուրջ, բարեկամական ջերմ մթնոլորտ մը կստեղծե, անգամ մը ևս խորհրդանը­շելով հայ և ռումեն ժողովուրդի դարե­րու խորքեն եկող բարեկամությունը: Ուխտավորներու մեջ կան նաև արտասահմանեն ժամանած մեծաթիվ հյուրեր: Կփորձեմ մոտենալ անոնցմե մեկուն և կխնդրեմ պատմել տոնական այս օրվա իր տպավորություններու մա­սին: Ան կներկայանա՝ «Ալիս Մուրադ­յան, ծնած եմ 1948-ին, Պուքրեշ, մասնագիտությամբ ճարտարապետ եմ, Ռումանիա եկած եմ Ֆրանսայեն քրոջս հետ, արևի խավարումի առիթով և առաջին անգամ ըլլալով դեպի Սուչա­վա եկանք և առաջին մեծ հուզումը, որ ապրեցանք այն էր, երբ ճամբուն վրա մեր ինքնաշարժի վարորդին խորհուր­դով ետ նայեցանք և մեկեն անակնկալի եկանք՝ տեսնելով Հայաստանի դրոշա­կը պարզած ինքնաշարժը, որուն մեջ էր Ռումանիո մոտ Հայաստանի մեր դեսպանուհին: Իրապես այդ շատ հուզիչ և ցնցող իրադարձություն մըն էր մեզի

համար, որ մեծ ուրախություն պատ­ճառեց: Եվ վերջապես քառասուն տարի է Ռումանիա չէինք եկած, հոս ծնած ըլլալով և այդ տարիներուն տակավին չէինք կրնար ազատորեն պտտիլ Ռու­մանիո մեջ, այցելել բոլոր այն եկե­ղեցիները, որ առիթը ունեցանք գտնվիլ Մոլտովայի ճամբուն վրա: Սքանչելի ճարտարապետական աշխատանքներ տեսա, ինչպես Զամքա և շատ ուրիշ ճարտարապետական կոթողներ: Նաև իմացած էի, որ հայկական ճարտարա­պետությունը իր ազդեցությունը ունե­ցած է ռումանական արվեստին վրա, բայց իրապես աչքովս չէի տեսած և այդ նույնպես շատ հուզիչ էր: Շատ տպավորվեցանք և հուզվեցանք նաև տեսնելով Սուչավայի մեջ տեղի ունե­ցող բոլոր արարողությունները՝ կապ­ված Սբ. Տոնին հետ, ըլլա ավան­դա­կան սովորություններ, ինչպես ականջա­պուրի պատրաստությունը: Այս ամենը շատ հուզիչ է, երբ կուգաս արտասահ­մանեն և կտեսնես: Ամենեն կարևորը և հիմնականը այն է, թե արտասահ­մանին մեջ բնավ չգիտցվիր, որ 15-16-րդ

դարերուն հոս գաղութ մը եղած է՝ աշ­խատող, գործող գաղութ մը և արվեստ մը ունեցած է, որմե մեծ ազդեցություն կրած է ռումեն արվեստը: Ներկայիս շուրջ 2000 հայեր կան Ռումանիո մեջ, գաղութը շատ փոքրիկ գաղութ մը ըլլալով, այսուհանդերձ պետք է ըսենք, որ սքանչելի աշխատանք տարած է օժանդակելով նաև Ռումանիո պետու­թյան բարգավաճման: Մանավանդ այս առիթով պետք է հիշատակեմ բարե­րար­ներ՝ պարոն Ժիրայր Կյուլպենկյան, Քրմըզյան եղբայրները, Շարամ Ղա­զար­յանը և ուրիշներ: Եղբայրս՝ Զատիկ Մուրադյան, աստ­ղագետ ըլլալով Ռումանիա գտնվեցավ և Ռումանիո Աստղադիտարանին մեջ բավական աշխատանք տարավ, այս­պիսով ձևով մը նպաստելով, որ Ռու­մանիո աստղագետները միջազգային ճանաչումի արժանան (լրագրողուհի Մատլեն Գարագաշյան ընդարձակ և բովանդակալից հարցազրույց մը ունե­ցած էր Զատիկ Մուրադյանին հետ՝ կապված արևի խավարումի խնդիր­ներուն հետ, տպագրված „Ararat” երկշաբաթաթերթին մեջ)»:

Շնորհակալություն հայտնելով զրուցակցիս, կբաժնվիմ կրկին զինքը տեսնելու ցանկությունը ունենալով: Երկուշաբթի, օգոստոս 16: Հայկա­­կան սովորույթի համաձայն, յուրա­քանչ­յուր մեծ Տոնին հաջորդող երկու­շաբթին կնշվի որպես ննջեցյալներու հիշատակի օր: Եվ ահա հավատացյալներու բազ­մու­թյունը կուղղվի դեպի Զամքա վան­քը (որ տակավին վերակառուցման մեջ է), ուր և Սրբազան հոր սրտառուչ քա­րոզեն ետք հոգեհանգստության Սբ. պա­տարագ կմատուցվի ննջեցելոց հիշա­տակին: Նույն օրվա երեկոյան ուխտավոր­ներեն շատեր վերադարձան Պուքրեշ, կարծես ավելի սրբագործված, իրենց հոգիներու մեջ վառ պահելով նախնյաց հիշատակը, վաղվա օրվա հանդեպ զին­ված լավատեսությամբ և խոր հավատ­քով լի: Մատլեն Տեր-Ղուկասյան «Նոր Կյանք» 7-8/1999

7-8/2012

31

Gazmi lyusangarner; Andrea Dnasei