?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN ERGLEZvOAN AMSAcIR
DARI 62 tIv 3-4 (1975-76ƒ MARD - ABRIL 2(11
Amerigapnag mer haorenagi] Varxan {aliqoanen sda]anq sdyr& mer ;nter]ykneryun nergaoa]vyk dyker;# yrynq terti mer aos tivin me` gdbacrenq ,mpacragani wy,aren^
Eraz m;™
PYVANXAGYUTOYUN varyujan Ysganoani elyuot; Senaden 1915 -i }ekasbanyutoan hi.adagi gabag]yutoamp
=` 4 â‚ner.n[va\ xerasan Varxan Bedrysoani meg nergaoa]yumenƒ
Ռումինիայում Հայաստանի դեսպան Համլետ Գասպարյանի խոսքը Հայոց ցեղասպանության =` 5 հիշատակի միջոցառմանը
Gyuzei 'ezi hed gisel erazi m; arxoyunqin im abra\ zca]yumners$
غÜø β՛Üø, Ú²ìº՛ðÄ ºÜø ºô Æ ¼úðàô غ𠴲¼ÎÆÜ àôÄàì ìºð²¸²ðÒܺÈàô غ¼Ø¾ ÊÈàô²ÌÀ` غð ²ð¸²ð Æð²ôàôÜøÀ: =` 6
Erazis me` hasa hyrs \nnxavaor le/naoin coyukag* Qema, .r`ani Verin Waqari[;$ Aondeken* veren# ger&ar hyvidin me` @'acalar Ewrad ced;# y[ he/yu ir agyunqneren$ Gcdnvei ereq hargani dyuneryv 'cvyk cl,avyr wyky];$ Gwndrei aon dyun;# yur bedq = hanxibei hyrs$ Megyun har]yu]i & hedy yukkve]a xebi wyky]i \aor;$ Hasa hyn & cda gisaaverag dyun m;$ Badyuhanen ners naoe]a & desa haors ir .yun {awyoin hed# yryu masin pazmi]s badma\ =r im mangyutoan aden™ Artn]a# mda\elyv gisaaverag dan masin$ Hyn abra\ =r pazmamarx ;ndaniq m;* ere,aner# \nykner# baber$ Im me\haor Margys;# im me\maor Vigdyrian ir yrxiner _hani & Varxani hed miasin sbannva\# im qe/iner Nigykys# Hampar'yum & Hagyp yvqer p/ne]in aqsyri 0amwan & nyr goanq m; sgsan ?yumaniy me`$ Sagaon gisaaverag dan badger; g.aryunage mnal midqis me`$ Ev aha yry.e]i 'e/namyu, ;llal dan veragancnman & zavagners perem in\i @cnen# isg ete gariq ;lla gan[em paregamners al can @cnen# nyuonisg 'ezi gan[em# sireli ;nter]ykner$ Menq gqakenq mer baberyu ]ana\i bdyukner;$ Arxoyq i%n[ bidi qaken abaca seryunxner;# ete menq y[in[ ]anenq$ Aonbes ;nenq# yr mer erazner; iraganyutoyun xa/nan$ Asdva\ mez @cnagan$ vARXAN {ALIQOAN Lys An0eles# Abril 2(11
2
3-4/2011
=` 13
24 ABRIL:* ScY% _R
Supliment limba rom`n[ Pastorala Sanctității Sale Karekin al II- lea, Catolicosul și Patriarhul Suprem al tuturor armenilor, cu ocazia sfintelor sărbători de Paști p. 15 Restaurarea patrimoniului cultural armenesc p. 17 Interviu cu Ermone Zabel Martaian p. 18 ?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN 6-RX HAMAJYKYv: =` 2( ܲزΠÂàôðø ´²ðºÎ²ØÆê =` 21 SYURP ZADIGYUAO A?ÀA~NYRXAGAN =` 26 BADcAM ՀՈԳԵՇՆՈՐՀ Տ. ՏԱԹԵՒ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒՄԻՆԻԱՅԻ ՀԱՅՈՑ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ =` 28 HAO-?YUMANAGAN MI~GA?AvARAGAN =` 29 HAN"NAJYKYvI NISD:
ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi
COLECTIVUL «NOR GHIANK» MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare
REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 redactia@araratonline.com TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI TIPARUl: s.C. ARARAT srl.
I.S.S.N. 1221-9169
24 Abril; Byuqre.i me`
3-4/2011
3
varyujan Ysganoani elyuot; Senaden 1915 -i }ekasbanyutoan hi.adagi gabag]yutoamp
Baryn Na,acah# Harceli cyr\;ngerner# Abril 24-; 2_-rx xaryu a/a`in ]ekasbanyutoan ycegy[man @rn =# erp hamaon a.,arhi haoer; & anyn] hamagrykner; harcanqi dyurq gmadyu]en _smanoan gaosryutoan me` deki yune]a\ `arxeryu zyheryu hi.adagin$ Abril 24-in# gaosryutoan maoraqakaq Gysdanxnyubylsi me` haroyuravyr hao mdavyraganner 'erpagalve]an$ Anyn] me\ mas;# yryn] tvin =in na& 31 daregan Xaniel Varyujan;* haoy] amenen me\ panasdek\;# hao hamaonqi ergyu badcamavyrner Cricyr Zyhrab; & Varxces Serengeloan;# cazanapar sbannve]an$ Nyuon @r;# @smanoan i.,anyutoyunner; anyn] haorenagan hykeren# ha-
oeryun dekahan ;nelyu hraman ar'age]in$ Zancva\aoin dekahanyumneryu & gydyra\neryu arxoyunqin zyhve]an .yur` 1#5 miliyn haoer# me\ mas;* ganaoq yu ere,aner$ Qani m; darva ;nta]qin ar&eloan Anadyliaoi hao hamaonqner; liyvin y[n[a]ve]an# mnalyv miaon averag egeke]iner# barab dyuner & Ewradi `yureryu glla\ gam anabadi avazi me` takva\ xiagner$ Wrgva\ner; & anyn] hednyrxner; sw/ve]an ampyk` a.,arhyv meg$ ?yumania eka\ = hao wa,sdaganneryun abasdan .nyrhyk a/a`in ergirneren meg;* Iyn I^ G^ Br;tianyui var[abedyutoan @ryq$ Senadi cmpeti dag# ?yumaniy Haoy] Miyutoan anyunen ekpaoragan /yumen jykyvrxin & mer ;nxha-
nyur haoreniq ?yumaniy ghaodnem /yumanapnag haoeryu ,yrin era,dacidyutoyun;$ ?yumen bedyutoan hamera.,yutoyun; hao jykyvyurxi hanxeb xrs&yrve]av anxaxar$ ?yumania eka\ = aon bedyutoyunneryu .arqin# yrynq 192_-en edq ;nxyune]in Haoasdani Hanrabedyutoan daracir ga/avaryutoan nergaoa]yu]i[ner;# isg 1991-i Xegdemperin ?yumania ekav nyrasdek\ hao bedyutoan anga,yutoyun; 0an[]yk a.,arhi a/a`in bedyutoyun;# in[bes na& Gexrynagan & Harav-ar&eloan Evrybaoen a/a`in bedyutoyun; yur pa]ve]av nyranga, Haoasdani xesbanyutoyun m;$ }ekasbanyutoyun; sgsav 1895-in & .aryunagve]av min[& 1922-;# ir cacatnagedin hasnelyv 1915-1916-in deki yune]a\ zancva\aoin dekahanyumneryu & gydyra\neryu aden$ }ekasbanyutoan nahadagneryu hi.adag; bedq = badvel in[bes yr harg = & aonbes# in[bes yr gbahan`e mi`azcaoin iravyunq;$ 2(-rx xaryu a/a`in gesin deki yune]a\ iraxar'yutoyunneryu hyr'anyudin me` aos ]ekasbanyutoan andesyum; tyuoladre] nman y0irneryu grgnyutoyun;* aos ancam ;nxxem ‚.aryunagyutoyun =` 8ƒ
4
3-4/2011
Ռումինիայում Հայաստանի դեսպան Համլետ Գասպարյանի խոսքը Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառմանը Բուխարեստ, 24 Ապրիլ 2011թ.
Սիրելի բարեկամներ, Խոսքս ուզում եմ սկսել շնորհակալություն հայտնելով բոլոր նրանց, ովքեր այսօր մեզ հետ հարգում են հիշատակը մեր նահատակների, այստեղ` Ռումինիայում, թե ամբողջ աշխարհում: Շնորհակալություն եմ հայտնում բարեկամ բոլոր ժողովուրդներին եւ երկրներին, ովքեր 1915թ. աղետի օրերին գթասրտորեն ապաստան տվեցին փրկվածներին, ինչի շնորհիվ նաեւ հայոց կյանքն այսօր հարատեւում է: Մենք հավերժ երախտապարտ ենք նրանց: Շնորհակալություն եմ հայտնում բարեկամ բոլոր ժողովուրդներին եւ երկրներին, քաղաքական գործիչներին եւ մտավորականներին, ովքեր այսօր մեզ հետ միասին իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացնում`դատապարտելով մարդկության դեմ գործված այդ ոճիրը եւ պահանջելով արդարություն: Այսօր մենք գլուխ ենք խոնարհում մեր միլիոնավոր նա-
հատակների հիշատակի առջեւ, նրանց մեջ` նաեւ հազարավոր հույների, ասորիների, արաբների ու քրդերի, ովքեր այդ դաժան օրերին հալածվեցին եւ նահատակվեցին մեզ հետ միասին: Գլուխ ենք խոնարհում մեր տատիկների եւ պապիկների, հայրերի եւ մայրերի հիշատակի առջեւ, ովքեր իրենց արդար աշխատանքով պահում էին մեր երկիրը, երիտասարդների, ովքեր նորնոր էին մտնում կյանք, պատանիների եւ անմեղ մանուկների, որոնց աչքերը դեռեւս լի էին երազանքներով: Գլուխ ենք խոնարհում մեր մեծերի հիշատակի առջեւ, գրականության, արվեստի, գիտության, քաղաքականության, ազգային եւ հոգեւոր կյանքի առաջնորդների, ովքեր դեռեւս պետք է զարգացնեին հայոց կյանքը, առաջ տանեին մեր ժողովրդին դեպի ազգային իղձերի իրականացում, դեպի ավելի լավ ապագա: Միլիոնավոր մարդկանց կորուստը սոսկալի հարված էր հայ ժողովրդին, ժողովրդագրական վիթխարի աղետ, որի հետեվանքները մինչեւ այսօր զգացվում են: Սակայն աղետը մարդկային կորստով չավարտվեց: Հետեւանքների առումով այն կործանարար եղավ հայ ժողովրդի ապագայի համար: Կորստյան մատնվեց ոչ միայն միլիոնավոր մարդկային կյանքեր, այլ որ ավելի անուղղելի ու անվերա-
կանգնելի է, քանդվեց ու ցաքուցըրիվ արվեց հայ հասարակությունն իսկ, որպես ազգային հավաք գոյության ու զարգացման բնական պայման, գրեթե լիովին ոչնչացվեց սեփական տարածքների վրա հազարամյակներով ստեղծված հայկական քաղաքակրթությունը, երկրի երեսից առհավետ ջնջվեցին հազարավոր բնակավայրեր, եկեղեցիներ, դպրոցներ: Ցեղասպանությանը հաջորդած տասնամյակների ընթացքում հայկական պատմական տարածքների վրա հետեւողականորեն ջնջվեց հայոց հետքն իսկ, կարծես երբեւէ այնտեղ հայերը չէին ապրել: Այսպիսով, ոչնչացվեց ոչ միայն հայ ժողովրդի անցյալն ու ներկան, այլեւ մեծապես վտանգվեց ապագան: Հիրավի, ավելի «կատարյալ» ցեղասպանական ծրագիր դժվար էր հնարել եւ իրագործել: Այն հոգեկան խորը հարված էր վերապրողների համար, ովքեր կորցրել էին իրենց հարազատներին` հայր, մայր, եղբայր, քույր, զավակներ, հատկապես հարյուր հազարավոր որբերի համար, ովքեր չճանաչեցին ծնողական սեր եւ գուրգուրանք, ովքեր կորցրեցին իրենց արմատները, մոռացան մայրենի լեզուն, սեփական անունն անգամ եւ որոնց մի մասը թուրքացվեցին կամ քըրդացվեցին վերապրելու համար: ‚.aryunagyutoyun =` 9ƒ
3-4/2011
5
غÜø β՛Üø, Ú²ìº՛ðÄ ºÜø ºô Æ ¼úðàô غ𠴲¼ÎÆÜ àôÄàì ìºð²¸²ðÒܺÈàô غ¼Ø¾ ÊÈàô²ÌÀ` غð ²ð¸²ð Æð²ôàôÜøÀ:
Այսօր Ապրիլ 24 է եւ մենք որպէս Ռումանիոյ հայոց թեմի հայորդիներ կուզենք կարգ մը յիշեցումներ եւ ընդգծումներ կատարել աշխարհի ժողովուրդներուն. 1.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան սուտ խօսի եւ համոզէ բարեսիրտ ժողովուրդներուն ըսելով որ 1915 թուականին տեղի չէ ունեցած ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ, այլ այն պատերազմ էր հայերու եւ թուրքերու միջեւ եւ պատերազմի դաշտի վրայ հայերը պարտուե-
6
3-4/2011
ցան. Ինչ ամոթ, ներկայ Թուրքիոյ հանրապետութիւնը շատ լաւ գիտէ որ 1915 թուականին, Օսմանեան Թուրքիոյ պետութեան կողմէ ծրագրուած ու գործադրուածը ցեղասպանութիւն է, թող երթան եւ կարդան իրենց եւ աշխարհի տարբեր երկրներու մէջ գտնուող արխիւները: 2.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան ճշմարտութիւնը թաքցնէ եւ համոզէ աշխարհի խաղաղասէր ազգութիւններուն ըսելով* հայ եւ թիւրք պատմաբանները թող ուսմնասիրեն, քննեն եւ քննարկեն
պատմական իրադարձութիւնները, ձեւակերպելով որպէս պատմական անցողիկ իրադարձութիւն: Այսպիսի մտածում պարզապէս արհամարհանք է մեր մէկ ու կէս միլիոն նահատակներուն եւ 10 միլիոն վերապրողներուն հանդէպ: 3.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան սպառնական լեզուով խօսի, շփոթութիւն ստեղծե միջազգային հանրութենեն ներս, մտածելով որ հայ ժողովուրդը պիտի վախնայ եւ սարսափի, որով պիտի կորսնցնէ իր ազգային պահանջատիրութեան եւ միասնականութեան ոգին. այստեղ Թուրքիան չարաչար եւ դարձեալ կը սխալի, համայն հայութիւնը ի Հայաստան եւ Սփիւռս աշխարհի միասնաբար ունի մէկ նպատակª շարունակելու Հայոց Դատի եւ 24 Ապրիլի հանդէպ պահանջատիրութեան ոգին եւ լեզուն: 4.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան դիմէ դիւանագիտական վտանգաւոր խաղերու, ըսելով որ սփիւռքը խանգարիչ դեր կը կատարէ Հայաստան եւ Թուրքիա հարաբերութիւններու բարելաւման եւ
հաշտութիւն գոյացնելու մէջ ու այսպիսով կը փորձէ հեռացնել Հայաստանը սփիւռքէն: Այստեղ Թուրքիան անգամ մը եւս իր դիւանագիտական հաշիւներու մէջ կը սխալի. հստակ պէտք է ըլլայ Թուրքիային եւ անբողջ աշխարհի պետութիւններուն եւ համաշխարհային քաղաքական կառոյցներուն որ ՀԱՅՈՑ ԴԱՏԻ ԵՒ 24 ԱՊՐԻԼԻ նկատմամբ ո՛չ մէկ տարբերութիւն գոյութիւն ունի Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ, ցեղասպանութեան ճանաչումը կը պահանջէ եւ Հայաստանը եւ Սփիւռքը, որովհետեւ հայոց նահատակները կը պատկանին եւ Հայաստանին եւ սփիւռքին, այս կը պահանջեն մեր նահատակներուն իրաւունքները: Աշխարհի մէջ չկայ ՀԱՅ մը որ չպահանջէ հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչում եւ հատուցում: 5.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան դիմէ սխալ քարոզչական ռազմավարութեան, ըսելով որ այսօրուայ Թուրքիան եւ Հայաստանը պէտք ունին տնտեսական եւ առեւտրական յարաբերութիւններուն, բարի եւ լաւ դրացիութիւն ունենալու համար երկու ժողովուրդներու միջեւ. այսպիսով տնտեսական եւ առեւտրական դիւանագիտական ռազմավարութեամբ կուզէն որ հայ ժողովուրդը մոռնայ հայոց արդարութեան ձայնը եւ լուռ մնայ իր նահատակներու սրբազան իրաւունքներուն նկատմամբ: Մեր ժողովուրդը չի կրնար մոռնալ անարդարութիւն մը զոր գործադրուած է իր նահատակներու հանդէպ: 6.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան ազնուասիրտ ժողովուրդներուն համոզէ, որ մեզ թելադրութիւններ կատարեն ըսելով թէ մոռցէք անցեալը որ պատմութիւն է եւ նայեցէք ապագան, այստեղ դարձեալ կը սխալին Թուրքիան եւ աշխարհի ժողովուրդները, ինչպէս մոռնալ ճշմարտութիւնը եւ արդարութիւնը հանդէպ հայոց ցեղասպանութեան նահատակներու, մոռնալ Հայոց ցեղասպանութիւնը կը նշանակէ սպաննել եւ վերացնել Հայ ժողովուրդը, արմատախիլ ընել իր պատմութիւնը: Հայ ժողովուրդը հաւատարիմ է իր նահատակներու նուիրական կտակին ու պիտի շարունակէ պահանջել հայոց ցեղասպանութեան համաշխարհային ճանաչման եւ հատուցման գործընթացքը:
7.- Կը բաւէ որ այլեւս Թուրքիան խաբուսիկ երազներ տեսնելով հաւատայ, ըսելով որ հայոց ցեղասպանութեան լուծումը ժամանակի կը կարօտի, 100ամեակը անցնելէ ետք Նոր սերունդը չի պիտի յիշէ Հայոց Դատը: Այստեղ Թուրքիան անգամ մը եւս իր միամիտ հաշիւներու մէջ կը սխալի. որքան ալ ժամանակը մեզ հեռացնէ հայոց ցեղասպանութեան թուականէն, չի կրնար մեզ հեռացնել մեր նահատակներու նուիրական կտակէն: Ո՛չ մէկ թուական մեզի թոյլ պիտի չի տայ մոռնալու մեր անգերեզման նահատակները: Եւ վերջապէս կուզենք հաստատել ամբողջ աշխարհի ժողովուրդներուն, որ հայ ժողովուրդը իր հինգ հազարամեայ պատմութեան ընթացքին միշտ եղած է խաղաղասէր: Ապրելով տարբեր ազգերու, կրօններու եւ մշակոյթներու հետ իր գիտակցական գոյութիւնը հաստատած է խաղաղութեան, արդարութեան եւ անկախութեան սկզբունքներով: Երբ ուրիշ ազգեր փորձած են հայոց պատմութեան ընթացքին անարդարութեամբ ճնշելու ու գերելու մեր ժողովուրդը, համայն հայութիւնը որպէս մէկ մարմին իր ամբողջականութեան մէջ վճռակամութեամբ ընդդիմացած է թշնամուն: Մենք որպէս Հայ ժողովուրդի զաւակներ, մենք չունինք թշնամիներ, մենք որպէս հայոց ցեղասպանութեան հետեւորդներ կը պահանջենք, որ Թուրքիան փոխադարձ յարգանքի ու վստահութեան սկզբունքով յարաբերի Հայաստանի, հայ Սփիւռքի եւ Հայոց Դատի հանդէպ: Արդարեւ Այսօր հայ ժողովուրդը իր ամբողջականութեամբ եւ ամբողջութեամբ, ամուր վճռակամութեամբ կը պահանջէ հայոց ցեղասպանութեան միջազգային, համաշխարհային եւ ամբողջական ճանաչում եւ պահանջատիրական արդար հատուցում ցեղասպանէն: Ո՛վ ժողովուրդ հայոց որ ի Ռումանիա, յիշէ՛ եւ հաստա՛տ գիտցիր որ Տէր Զօրը չեղաւ վերջակէտը հայուն, այլ
սկզբնակէտը յարատեւ ապրելու վերանորոգ կեանքով: Ո՛վ ժողովուրդ հայոց որ ի Ռումանիա, յիշէ՛ եւ մի՛ մոռցիր ըլլալու պահանջատէր ապրիլեան նահատակներու արդար իրաւունքներուն հանդէպ: Ո՛վ ժողովուրդ հայոց որ ի Ռումանիա, Տէր Զօրէն 96 տարիներ ետք այսօր հայ ժողովուրդը ի Հայաստան, Արցախ եւ ի Սփիւռս աշխարհի, կը տօնէ 24 ԱՊՐԻԼ ՈՐՊԷՍ ՀԱՅ ԿԵԱՆՔԻ ՅԱՂԹԱՆԱԿԸ ՄԱՀՈՒԱՆ ԴԷՄ : ÈàÚê ºì úðÐÜàôÂÆôÜ, ÊàôÜÎ ºô ²ÔúÂø ²ÜàÜò Ú²ôºðÄ ²ð¸²ð ÚÆÞ²î²ÎÆÜ Աղօթարար՝ Հոգեշնորհ Տ. Տաթեւ Վրդ. Յակոբեանն Առաջնորդ Թեմին Հայոց Ռումանիոյ
Պուքրէշի Հայ Արքեպիսկոպոսութիւնը 1915թ. Ապրիլ 24-ի Ցեղասպանութեան կապակցութեամբ ուղերձ ընդունեց Պուքրէշի Գերման (Լութերան) Ավետարանական և Կալվին Եկեղեցիներու կողմէ 3-4/2011
7
‚.aryunagyutoyun 4 =`enƒ
hreaneryu & aol jykyvyurxneryu$ Hylyqayusti arxara]man hamar# Hidler; har]yum ;rav# te Ši ver`y# y%v ghi.e haoeryu y[n[a]yum;‹$ 18 Hyunis 1987-i Evrybagan <yrh;rxarani ;nxyuna\ pana'&i me` g;svi^ Š<yrhrxaran; ghasdade# te 1915-1917 tt^ _smanoan gaosryutoan dara\qin haoeryu xem yukkva\ ykpercagan iraxar'yutoyunner; eka\ en ]ekasbanyutoyun m; aonbes# in[bes ad gsahmane 9 Xegdemper 1948-in MAG-i ;nxyuna\ }ekasbanyutoan y0iri gan,arcelman qynven]ian‹$ Aos hamateqstin me`# harg = hi.el na& Evrybagan Miyutoan; anxamag]elyu 'cdyk Tyurqiy j,dykagan ge]va\q;$ 28 Sebdemper 2((5-in Evrybagan <yrhrxaran; yrxecra\ = wasdatyukt m;# yryv Tyurqiaoen gbahan`er Š0an[nal Haoeryu }ekasbanyutoyun;# yrbes na,abaoman Evrybagan Miyutoan; anxamag]elyun‹$ Ver`in dasnamoagner; pazmativ ergirneryu ,yrhrxaranner;# yryn] .arqin n.enq Fransan# Idalian# Canadan# ?yusasdan;# Bel0iqan# Hyunasdan;# Hylandan# Vadigan;# in[bes na& AMN-i 42 nahancner; 0an[]an 1915-i ]ekasbanyutoyun;$ Isg Galifyrniaoi nahanci me` Abril 19-en 26-; d&yk .apat; haodararva\ = ŠHaoeryu }ekasbanyutoan ycegy[man .apat‹$ <yrhrxan.agan gerbyv* Hylanda 0an[]av ]ekasbanyutoyun; 2((4 tvi Xegdemperin# erp gna,acaher Evrybagan Miyutoyun;$ Ggar\em# yr marxasiragan & mi`azcaoin iravyunqi jykyvrxavara]man aos desangoyunen# ?yumaniy ,yrhrxaran; grna hed&il aol bedyutoyunneryu* nera/oal Evrybagan Miyutoan anxam bedyutoyunneryu ,yrhrxaranneryu @rinagin &
8
3-4/2011
ba.dynabes 0an[na 1915-i ]ekasbanyutoyun;$ 24 Abril 2(1(-in hrabaraga\ ir yuker'in me`# AMN na,acah Baraq _baman g;ser^ ŠMe\ Eke/n; hao jykyvyurxi badmyutoan akedali xrvac m’’;n =# isg menq bedq = va/ bahenq adyr hi.ykyutoyun;* i badiv sbannva\neryun & aosbes [grg;nenq an]oali lyur` s,alner;$ ‚™ƒ Min[ y[in[ grna ed perel Me\ Eke/ni aden abannva\ner;# ver`in innsyunhinc darva ;nta]qin a.,arhin haoeryu pera\ avanx; gvgaoe hao jykyvyurxi yuji# hasdadagamyutoan & ariyutoan masin$ Haoeryu anhakt ycin ghanxisana d&agan haktanag m; anyn] xem# yvqer a.,ade]an y[n[a]nel iren]$‹
>yudyv bidi lrana hao jykyvyurxi xem yukkva\ @smanoan i.,anyutoyunneryu ]ekasbanagan cyr\ykyutoan 1(( amoag;$ Haoeryu ]ekasbanyutoan 0ana[man andesyum; mi`azcaoin iravyunqin gykme grna xa/nal marxgyutoan badmyutoan hamar annereli pa]tykyum m;$ Tyk Abril 24-i @r; a/it m; xa/na hamaon marxgyutoan hamar* hasgnalyu# te nman iraxar'yutoyunner erpeq aol&s [bedq = grgnvin# & y[ meg; aol&s [bedq = da/abi darper ;llalyu Šmekqin‹ bad0a/yv$ Elyuot ?yumaniy <yrhrxarani verin baladen* Senaden ners
‚.aryunagyutoyun 5 =`enƒ
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ամենածանր կորուստը կրեց հայ ժողովուրդը, ինչը, ցավոք, մինչեւ այսօր աշխարհաքաղաքական եւ գաղափարաբանական զանազան պատճառներով եւ պատըրվակներով պատշաճ կերպով չի արձանագրվել համաշխարհային քաղաքագիտության եւ պատմագիտության կողմից: Դրա խոսուն վկայությունն են միջազգային քաղաքական շրջանակներում այդ հարցի շուրջ դեռեւս պահպանվող տաբուն, գիտակցված լռությունը, ինչպես նաեւ պատմության դասագրքերում այդ ահավոր ողբերգության շրջանցումը: Առաջին համաշխարհային պատերազմում ժողովուրդների մարդկային կորուստների մասին բերվում են թվեր, որտեղ հայերիս վերաբերյալ ոչինչ չկա, կարծես այդ մեկուկես միլիոն մարդիկ գոյություն չեն ունեցել կամ այդ ամենը տեղի է ունեցել ինչ-որ մի անհայտ տեղ, ժամանակային եւ տարածական մութ հեռուներում: Հարցրեք ցանկացած դպրոցականի, թե նա ինչ գիտի այդ դեպքերի մասին, եւ կհամոզվեք դրանում: Մինչդեռ կտրվել էր համաշխարհային պատմության եւ քաղաքակրթության շղթայի կարեւոր օղակներից մեկը. այդ տարածքների վրա հնուց ի վեր ձեւավորվել էր պետություն, զարգացել տնտեսություն, արհեստներ, արվեստներ, մշակույթ ու գիտություն, որոնք հարստացրել են համաշխարհային ժառանգության գանձարանը, ազդվել դրանից եւ ազդել դրա վրա: Ուստի դա ոչ միայն հայ ժողովրդի կորուստն է, այլեւ մարդկության: Հետեւաբար Ցեղասպանության հարցը ոչ միայն հայերի հարցն է, այլ համայն մարդկության: Երբեմն, անգամ մեր բարեկամները, մեզ հորդորում են մոռանալ անցյալը եւ նայել ապա-
գային: Առաջին հայացքից կարծես թե ճիշտ միտք է, եթե չունի քաղաքական ենթատեքստ: Իհարկե, հոգեբանական տեսակետից երեւի թե առողջարար է ազատվել ծանր հիշողություններից: Բայց միթե դրանք միայն հիշողություններ են, որոնցից ձերբազատվելը հոգեբանի կամ հոգեբույժի գործն է: Ցավոք, այսօրվա իրականությունն այդքան պարզունակ չէ: Աշխարհով մեկ սփռված զոհերի ժառանգները բախվել եւ բախվում են ոչ միայն ընտանեկան եւ ազգային հիշողության հետ: Կորցրած ամեն ինչ հայրենիքում` տուն, ունեցվածք, կարողություն, աքսորի ճանապարհին վերջնականապես թալանված եւ անլուր կտտանքների ենթարկված այդ թշվառ մարդկանց համար տասնամյակներ շարունակ մեծ խնդիր էր հոգեկան հավասարակշռության վերականգնելը, օտար երկըրներում տեղական հասարակությունների մեջ ներգրավվելը, քաղաքացիական, աշխատանքային եւ սոցիալական հավասար իրավունքներ ձեռք բերելը: Հիշեք, որ Ցեղասպանությունից դեռեւս կես դար հետո տարբեր երկրներում ապաստանած հայերից շատերը` ձեր պապերը եւ ծնողները, համարվում էին ապադրիդ, կրում էին նանսենյան անձնագրեր,
հետեւաբար զուրկ էին հավասար իրավունքներից: Սեփական հավատը, լեզուն, մշակույթը եւ ավանդույթները պահպանելու համար, որոնք մարդկային ամենատարրական իրավունքներն են, նրանք աներեւակայելի ջանքեր են թափել եւ թափում, առանց պետական օգնության, սեփական աղքատ գրպանից: Նրանք օրհասական կռիվ են տալիս ուծացման դեմ, որն այսօր հայկական ինքնության ամենազորեղ թշնամին է: Անգամ այնպիսի բարենըպաստ երկրում, ինչպիսին Ռումինիան է, ուր առկա է հայերի հետ համակեցության դարավոր ավանդույթներ եւ ուր պետությունը զգալի միջոցներ է հատկացնում ազգային ինքնության պահպանման համար, ուծացումը ամեն օր հայերի շարքերը նոսրացնում է: Հարցրեք այստեղ հավաքված երիտասարդներին, եւ ոչ միայն նրանց, քանիսը հայերեն գիտեն: Արեւմտահայերեն լեզուն, որը հնդեւվրոպական ընտանիքի ամենահին եւ հարուստ լեզուներից է, հետեւաբար քաղաքակրթական եւ գիտական մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող, որով ստեղծվել է գրական վիթխարի ժառանգություն, զրկված լինելով իր բնական զարգացման միջավայրից,
3-4/2011
9
ստնտու ավիշից, այսօր կանգնած է կորստյան առջեւ: Սակայն հայերի համար նույնիսկ տեղական հասարակությունների մեջ ինտեգրումը ամբողջական երաշխիք չէ: Պատմական դառը փորձի բերումով հայերը զգայուն են ցանկացած սպառնալիքի առջեւ եւ իրենց բնակած երկրներում ցանկացած անհանգստացնող առիթ նրանց մղում է հերթական անգամ գաղթի ճամփան բռնել`դրան հատուկ բոլոր նեղություններով եւ խնդիրներով: Հիշենք երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այստեղ` Ռումինիայում, հարեւան Բուլղարիայում եւ եվրոպական այլ երկրներում ստեղծված վիճակը, երբ տասնյակ հազարավոր հայեր կրկին գաղթեցին այս անգամ ավելի հեռավոր երկրներ: Հիշենք արաբ-իսրայելական պատերազմը, Իրան-իրաքյան պատերազմը, Իրաքի վերջին դեպքերը, որից
10
3-4/2011
դարձյալ թուլացան եւ նոսրացան տեղի հայ համայնքները: Սփյուռքում ապրելը եւ հայ մնալը ամենօրյա կռիվ է, պայքար` նույնիսկ ամենադեմոկրատական երկրներում: Նայեք, թե ինչ միջոցներ եւ եռանդ են ծախսում հենց մենակ Ամերիկայի եւ Ֆրանսիայի հայերը, եւ երբեմն ինչ դժվարությունների հանդիպում: Այս ամենին միայն հիշողություն անվանել իսկապես շատ պարզունակ է, թեեւ հիշողության իրավունքն ինքնին, լինի դա կոլեկտիվ թե անհատական, մարդկային անքակտելի իրավունք է, հատուկ բոլոր ժողովուրդներին, հասարակություններին եւ առհասարակ ողջ մարդկությանը: Ցեղասպանությունը ճակատագրական հարված հասցրեց նաեւ Հայաստանի մյուս մասին` Ռուսաստանի վարչական ենթակայության տակ գտնվող Արեւել-
յան Հայաստանին, հետագայում Հայաստանի Հանրապետությանը: Այդ տարածքները նույնպես ներգրավված էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններում, որոնց բնակչությունը կրեց պատերազմի ողջ ծանրությունը եւ իր հերթին ենթարկվեց տեղահանության եւ կոտորածների: Իսկ Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը 1918-1920 թվականներին քեմալականների կողմից ուղղակի ենթարկվեց ռազմական ագրեսիայի եւ թուրք-բոլշեւիկյան խայտառակ պակտի հետեւանքով կորցրեց զգալի տարածքներ: Այսօրվա բոլոր խնդիրները, որ ունենք հարեւանների հետ, հետեւանք են Ցեղասպանության, քեմալական ագրեսիայի եւ թուրքբոլշեւիկյան անարդարացի պակտի: Ժամանակակից Հայաստանի բնակչության զգալի մասը
ժառանգներն են ցեղասպանության զոհերի, հետեւաբար չափազանց զգայուն, ինչ վերաբերում է պատմական արդարությանը եւ մեր ժողովրդի ոտնահարված իրավունքներին: Մեր ծնողներից շատերը հոգին ավանդեցին` վիզները ծուռ դեպի Արարատից անդին, ուր թողել էին տունուտեղ եւ հայրենի հիշատակներ, առանց երբեւէ իրավունք ունենալու վերադառնալու այնտեղ: Հայաստանում սերունդներ հերթափոխվեցին, որոնց հոգին լեցուն էր դառնությամբ եւ ահավոր կորստի վշտով: Ինչպես այստեղ էիք շշուկով խոսում մեծ պատուհասի մասին, այնքան հրաշալիորեն նկարագրված Վարուժան Ոսկանյան գործի մեջ, Հայաստանում երկար տասնամյակներ իրավունք չունեինք այդ մասին նույնիսկ մտածելու. իսկույն Սիբիր էին քշում: Եւ քանի-քանիսը գուլագներում ու բանտերում փտեցին, նույնիսկ մինչեւ 80-ական թվականները: Այսօր սահմանները փակ են: Դա ոչ միայն ֆիզիկական փակվածություն է, դա փակվածություն է մեր անցյալի, մեր արժեքների, մեր հիշատակների առջեւ: Ամենապարզ բանը. հայ դպրոցականը սեփական ժողովրդի պատմությունն ուսանելիս չի կարող այցելել այն վայրերը, ուր ընթացել են պատմական իրադարձությունները, տեսնել այն հուշարձանները, որ թողել են իր նախնիները, հաղորդակցվել այդ արժեքներին լիարժեք զարգանալու, լիակատար անհատականություն դառնալու համար: Այսօր մենք կիսաշշուկով ենք խոսում, ավելի հաճախ „շրջահայացորեն” լռում այդ տարրական իրավունքների մասին, որովհետեւ դրանք սղոցում են ոմանց ականջները եւ միջազգային լսարանները: Իսկ մյուս կողմից մեկ-երկու թատերականացված միջոցառում, կամ, ողորմություն, էթնիկ մի հայի պետական պաշտոնի առա-
ջարկություն, մատուցվում է որպես բարյացկամության եւ հանդուրժողականության գերագույն դրսեւորում: Սակայն հարցը միայն այդ հարթության վրա չէ: Այսօր արդեն քսան տարի պետական ծրագրված քաղաքականություն է տարվում Հայաստանի Հանրապետության դեմ, ինչը դրսեւորվում է Հայաստանը շրջափակելու միջոցով, տնտեսապես մեկուսացնելով, միջազգային կազմման ենթարկելով ճնշում բանեցնել մեր ժողովրդի կամքի վրա` հրաժարվելու իր իրավունքների պաշտպանությունից: Ամենավըտանգավորը հայատյաց քարոզչության բորբոքումն ու ծավալումն է, պատմության եւ իրողության խեղաթյուրումը, նեգացիոնիզմը, ինչը, հաշվի առնելով այդ պետության ահռելի հնարավորությունները, ինչպես նաեւ ներկա հասարակությունների անտեղյակությունը իրականության մասին, պատկերացնում եք, թե ինչ ավերածություններ է գործում եւ ինչպիսի սպառնալիքներ ներկայացնում մեր ժողովրդի անվտանգության, մեր իսկ գոյության, մեր երկրի կենսունակության համար: Այդ սպառնալիքը թեեւ անմիջականորեն մեզ է ուղղված,
սակայն այն վտանգ է ներկայացնում ողջ տարածաշրջանի եւ աշխարհի համար: Քանզի ժամանակակից աշխարհում ուժի դիրքերից թելադրված քաղաքականությունը, ինչը մշտապես վարվել եւ վարվում է մեր դեմ, անտեսելով եւ ոտնահարելով հայ ժողովրդի իրավունքները, չի կարող ոչ միայն լուծել մեր միջեւ եղած հակասությունները, այլեւ ապահովություն խոստանալ որեւէ մեկին: 19-րդ դարավերջից սկսած հայկական կոտորածները մինչեւ 1915թ. ցեղասպանությունը, որ ձեռնարկեցին սուլթան Աբդուլ Համիդն ու երիտթուրքերը, նպատակ էին հետապնդում զրկել հայ ժողովրդին իր տարածքների վրա ազատ ապրելու եւ կառավարվելու իրավունքներից, 1918-1920 թվականներին քեմալականների ռազմական ագրեսիան Հայաստանի Հանրապետության դեմ նպատակ էր հետապնդում վիժեցնել հայկական պետության ստեղծումը եւ հայերի վերադարձն իրենց պատմական հայրենիք, որ Սեւրի պայմանագրով հատկացվել էր նրանց: 1921թ. Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերով Հայաստանի անդամահատումը, 1923թ. եւ 1927թ. Թուրքական Հանրապետության ընդունած
3-4/2011
11
օրենքները տեղահանված հայերի ունեցվածքի բռնագրավման, հայերի վերադարձի արգելքի ու նրանց քաղաքացիությունից զրկելու մասին, հետագա տասնամյակներին հայկական պատմական տարածքների վրա հայկական հետքերի հետեւողական վերացումը, եւ մինչեւ օրս վարվող նեգացիոնիզմի քաղաքականությունը նպատակ են հետապնդում առհավետ փակել հայկական հարցը` զրկելով հայերին ապագայում որեւէ օրինական պահանջատիրությունից: Այս է թուրքական իրարահաջորդ պետությունների եւ կառավարությունների քաղաքականության տխուր արդյունքը: Ըստ էության, ինչպես տեսնում եք, այդ քաղաքականությունը չի փոխվել այսօր: Թուրքիան ժխտում է իր անցյալը, հայ ժողովրդի դեմ գործված ոճիրը, միջազգային մակարդակով սանձազերծում հակահայ արշավ, տնտեսական ու քաղաքական ճնշումներ բանեցնում Հայաստանի Հանրապետության դեմ` արգելակելով նրա զարգացումը եւ սպառնալով նրա անվտանգությանը, այսինքն` պետության գոյությանն իսկ: Որն է ելքը: Համաշխարհային հանրության կարծիքով, Թուրքիայի կողմից իր անցյալի վերանայումն ու հայերի հետ հաշտությունն է, Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման եւ սահմանների բացման միջոցով: Սակայն նույնիսկ նվազագույն այս քայլը, որը կարող էր ճանապարհ բացել հետագա հաշտության եւ տարածաշրջանում կայուն խաղաղության ապահովման համար, պայմանավորվածությանը եւ նույնիսկ փաստաթղթի տակ իր իսկ դրած ստորագրությանը հակառակ, չի կատարվում: Ավելին, ի տես համաշխարհային կարծիքի, խեղաթյուրվում է պայմանավորվածությունների տառն ու ոգին, մեջտեղ բերվում անընդունելի եւ անիրականալի
12
3-4/2011
նախապայմաններ, որոնք ավելի են բարդացնում դրությունը եւ փակում համաձայնության դռները: Մյուս կողմից Անկարան ճնշումներ ու շանտաժներ է բանեցնում բոլոր այն պետությունների դեմ, որոնք ճանաչում եւ դատապարտում են Հայոց ցեղասպանությունը: Եւ այստեղ չի խորշում հետեւյալ հնարքը բանեցնելուց. իբր թե այդ ճանաչումները խանգարում են Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորմանը: Իրականում Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման պատրանք ստեղծելով` Անկարան թոզ է փչում միջազգային հանրության աչքերին: Խորքում նա չի փոխել իր մոտեցումները հայ ժողովրդի եւ Հայաստանի հանդեպ, պարզապես ժամանակներն են փոխվել եւ, ի պատշաճի, թուրքական քաղաքականության շպարն է նորացվում: Ուստի միջազգային հանրության պատասխանատու կեցվածքը Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցում, դեմոկրատական հասարակությունների եւ մտավորականների բողոքն ու ձայնը այդ անժամանցելի ոճիրի դեմ, թուրքական հասարակության զանազան շերտերի, մտավորականության ու քաղաքական ուժերի օրեցօր դրսեւորվող ընդվզումը եւ պահանջը սեփական իշխանություններից միակ պայմանն է թուրքական կառավարությանն ստիպելու`վերջ տալու այդ անհեռանկար քաղաքականությանը, փակելու այդ ամոթալի էջը եւ փորձելու իր հարեւանի հետ կառուցելու ավելի հուսալի ապագա:
Ռումինիայում Հայաստանի դեսպան Համլետ Գասպարյանի խոսքը Հայոց ցեղասպանության հիշատակի միջոցառմանը
24 ABRIL:* ScY% _R
1915 tvi Abril 15-;* _smanoan gaosryutoan me` abryk hao azcapnag[yutoan pna`n`man ver`in wyuli san'’azer\man @r;# haoeryu & azadamid yk` a.,arhi hi.ykyutoan & cidag]yutoan me` mna] yrbes Haoy] }ekasbanyutoan zyheryu hi.adagin nvirva\ @r$ Hamaon a.,arhyv* Haoasdanen min[& Arcendina & Yuryucvao# haoer; gycegy[en meg yu ges miliyn zyher; & gyrsva\ haoreniq;$ Ampyk` a.,arhin me` haoer; iren] ]av; gxrs&yren badaracneryv & mymava/yutoyunneryv$ Y[in[ grna wy,arinel gra\ gyryusd;# y[in[ grna wy,hadyu]el anaseli da/abanq; & le]nel a/a`a]a\ pa];$ Y‰[ Haoasdan;# y‰[ al haoer; erp&= bidi ;llan aon# in[ grnaoin ;llal# ete }ekasbanyutoyun; deki [yunenar$ Haoy] anhadagan & havaqagan hycepanyutoan me` a/a`a]a\ ]av; gareli [= hamemadel ver`in haroyuramoagi ;nta]qin# aol jykyvyurxneryu gra\ da/abanqneryun hed$ Hylyqyst; miliynavyr hreaneryu goanq; ,le]# havanapar ereq ancam aveli me\ tivyv goanq ,le]# qan eridtyurqeryu & hamidoan var[agarceryu ;nta]qin gydyrva\ haoeryu tiv;$ Bad.a0 [= hamemadel hreaneryu & haoeryu ]av; zyheryu qanagi desangoyunen# sagaon gareli [= andesel a/argaoagan xidykyutoyun m;# yr armadabes irarme gzade ergyu zancva\aoin y0irner;^ min[ na]isdner; hreaneren ,le]in iren] goanq; & yune]va\q;# eridtyurqer; haoeren haw.dage]in ampyk`agan ergir m;$ I darperyutoyun hreaneryu* yrynq grnan iren] ]av; m,itarel Israoeli bedyutoan vera\nyunxyv# haoer; mna]in miaon
iren] haoreniqi hi.adagyv$ Min[ Hylyqysten edq hreaner; haoreniq m; ga/yu]e]in# }ekasbaneyutenen edq haoer; gyrsn]yu]in haoreniq m;$ Ar&mdoan Haoasdan; aol&s cyoyutoyun [yuni & amenaon havanaganyutoamp aol&s erpeq cyoyutoyun bidi [yunena$ Haogagan Van;# haogagan Garin; gam haogagan Giligian a/ga en miaon }ekasbanyutoan verabrykneryu hednyrxneryu [n[in masi hi.ykyutoan me`$ Haoeryu me\amasnyutoan hamar Ar&mdoan Haoasdan; & badmagan Haoasdani me\ mas; y[ aol in[ =# ete y[ qardes m; lra]nyk dekanyunneryu ]ang m;# in[bes na& anhaoda]a\ diezerq m; badgeryk lyusan;garneryu pavaganin akqadig havaqa\y m;$ Min[ mi`azcaoin hamaonqi hi.ykyutenen & cidag]yutenen Haoasdan; ganhedana nyuonisg yrbes a.,arhacragan cyoyutoyun* nyuona]velyv Anadyliaoin$ Haogagan sarahart; gama]-gama] ganhedana a.,arhacragan adlasneren# yrynq Haoasdan; gnergaoa]nen yrbes Šgyvgasoan ergir‹ m;$ Mi`azcaoin 0ana[yum;# ba.dynagan nerykyutoyun ,nxrel;# haoreniqi m; vera\nyunx;^ Hylyqysten edq hreaneryu ]av; in[ yr [awyv amyqa\ badmagan aox Šmanramasnyutoyunneren‹ & y[ meg; [egav tet&a]nelyu haoeryu v.dapeg sird; }ekasbanyutenen edq$ Aol ;nxhaga/ag;^ myd 1(( darva ;nta]qin# mi`azcaoin masnagi gam lriv anhi.yutoan fyni vra# haoer; pa,ve]an bedagan magarxagyv gira/vyk amenen gy.d j,dykaganyutoan;$ J,dykaganyutoyun m;# yr himnavyrva\ = y[ te zyud j,dyumi m;# aol gek\iqi ,rtin ‚pao] tawan]igƒ desyutoan m; 3-4/2011
13
vra$ J,dman badin me` a/a`a]a\ 0ekqer; erg[yd en & mageresaoin$ Tyurqiy isg gykme y0iri 0ana[man badranq; aos@r .ad qi[eryun g.vare]ne$ Havanapar haoer; erpeq bidi [arjananan paryoagan bad.a0 wy,hadyu]man$ Aonyuamenaoniv# Abril 24-; [i gyrsn]ner ir gar&yryutoyun; haoy] havaqagan mdaonyutoan me`$ Sagaon i%n[ = arxoyq Abril 24-; haoeryu hamar$ Scy% @r$ An.yu.d* miliynavyr zyheryu hi.adag; grna miaon v.da]nel pylyris sirder;$ Zaoryuoti% @r$ Havasarabes^ j,dykaganyutoamp & mi`azcaoin hanryutoan andarperyutoamp aos@r al haoeryu hanxeb .aryunagvyk anarxaryutoyun; grna miaon zaoryuoti bad0a/ xa/nal$ Scy# pao] na& zaoryuoti @r$ Sagaon haogagan cidag]yutoan me` Abril 24-i n.anagyutoyun; & azxe]yutoyun; asdi0anagan wywy,yutoyun ggre$ Dare]-dari syuci zca]yum; gnahan`e mardn[yk verapermyunqi a/`&$ Ar]yunqner; gsgsin [yrnal# min[ arxaryutoyun bahan`yk 'aoner; gsgsin yujyvnal$ Aos@r Abril 24-i ,yrhrxan.agan n.yum; aol&s [i ;ng0er haoy] havaqagan hycepanyutoyun; in[bes an]oalin# aol gsne azcaoin bahan`adiryutoyun; .aryunagelyu v0/aganyutoyun; & gamrabnxe azcaoin miapanyutoyun; & hamera.,yutoyun;* &‰ Swoyu/qi &‰ Haoasdani me`$ Haoer; gcidag]en iren] hagaxrvyk tyurqagan bedyutoan vit,ari yuj;# sagaon arxen crete lriv 'erpazadva\ en mi.d gydyrva\i & bardva\i zca]yumen$ A.,arhin me` Abril 24-i n.yum; wasdyren ghanxisana hao azci hycepanyutoan midyumner; [awyk \anra[aw m;$ Syu%c$ Aveli .yud mardn[yk yci & v0/agamyutoyun^ asynq en aos@rva haoy] havaqagan hycepanyutoan & mdaonyutoan cl,avyr pakaxri[ner;# erp gar\ar\vi }ekasbanyutoan har];$ Hamyzvelyu hamar gpave desnel er&anoan eridasarxyutoan `aheryv ert; min[& |i\e/nagaperx$ vARXAN MARtAOAN
14
3-4/2011
- apr
2011
mar
publica Þie bilingvà a uniunii armenilor din românia
PASTORALA SANCTITĂȚII SALE KAREKIN AL II- LEA, CATOLICOSUL SI PATRIARHUL SUPREM AL TUTUROR ARMENILOR, CU OCAZIA SFINTELOR SĂRBĂTORI DE PAȘTI
În numele Tatălui, și al Fiului, și al Sfântului Duh, amin! „Pentru ce căutați între cei morți pe Cel ce este viu? Nu este aici, ci a înviat” (Luca 24:5-6) Iubit drept credincios popor din Armenia și diaspora, această bună vestire îngerească a Învierii lui Hristos, care a răsunat lângă mormântul gol al Domnului umplând cu bucurie pe primii creștini, astăzi zboară în toata lumea din această Catedrală a Unului-Născut, în toate bisericile noastre împodobite cu lumină. Astăzi, toată lume cea vie creștină, în felurite limbi, slăvește crucificarea și ieșirea din moarte a Fiului lui Dumnezeu și binecuvântă harul Lui cel de neînmormântat: a fi moșteni ai împărăției
cerești și a bucuriei vieții veșnice de a-L vedea pe Dumnezeu. Prin Învierea lui Hristos s-au sfărâmat lanțurile morții, pe pământ s-au răspândit binecuvântările cerești și harurile veșnice, s-a statornicit în sufletele oamenilor răsuflarea divină, curajul și siguranța, că Înviatul Hristos, cu dragostea Sa nețărmurită, este împreună cu oamenii, având grijă, milă și puterea de a ne elibera de rău, încercări și nevoi. Într-adevăr, acolo unde este Domnul Înviat, acolo moartea este înfrântă și izvorăște viața; unde este Domnul Înviat, acolo sunt biruința vieții și bucuria veșnică. Credința, că Hristos este înviat și cu El împreună înviați sunt oamenii și lumea, a luminat calea țărilor și popoarelor, a schimbat cursul istoriei, după voința salvatoare și cuvântul veșnic al lui Dumnezeu: „Cine crede în mine, chiar dacă ar fi murit, va trăi” (Ioan 11:25). La fel și istoria poporului nostru, mărturisește puterea neînfrântă a biruinței Învierii lui Hristos. Cu această putere s-a eliberat poporul nostru de pe Golgota genocidului, care s-a săvârșit în Turcia Otomană la începutul secolului XX. Un
milion și jumătate de fii armeni au fost suferit lovitura genocidului, s-a ridicat pe cruce precum Domnul, fără să se lepede de Hristos. Înviat este Hristos, înviat este neamul armean, înviată este Patria și conducerea ei și renăscută este viața sa națională și religioasă. Este înviată cu credința în lumea iubitoare, pașnică și dreaptă, având speranța dată de Domnul nostru Mântuitor care ne învață: „Toate lucrurile sunt cu putință celui care crede” (Marcu 9:23), deoarece: „Ce este cu neputință la oameni, este cu putință la Dumnezeu” (Luca 18:27). Iubit popor dreptcredincios, sărbătoarea Sfântă și Minunată a Învierii Domnului nostru, a coincis anul acesta cu ziua comemorării Genocidului Armean. Având în noi taina Învierii lui Hristos și speranța în renașterea neamului nostru, astăzi, împreună cu Președintele Republicii Armenia, cu grupurile oficialităților armene și cu corpul diplomatic străin, i-am vizitat pe martirii noștri aflați pe înălțimile Dzidzernagapert-ului și neam rugat pentru pacea și liniștea sufletelor lor. Am purtat în sufletele noastre recunoștință pentru acele po-
3-4/2011
15
poare, biserici și țări care au recunoscut Genocidul Armean și purtăm recunoștință și acelora care, nu de puține ori, și-au pus viața în primejdie pentru a salva din ghearele morții pe mulți dintre fiii noștri. Împreună cu tot poporul nostru, care astăzi în toate colțurile lumii aduc plecăciune amintirii victimelor noastre, am reînnoit jurământul nostru de a fi de nestrămutat din lupta pentru recunoașterea universală și condamnarea acelora care au săvârșit atât Genocidul Armean, cât și celelalte genocide. Săvârșirea în această clipă a Sfintei Liturghii de Paști în Catedrala noastră, ne întărește sufletele și ne umple de credința că harurile Înviatului Mântuitor o să sălășluiască în inimile oamenilor, o să lumineze sufletele și o să fie de minuni-aducătoare în viață, pentru ca lumea să schimbe în bine truda și căile oamenilor. În fața amintirii nemuritoare a martirilor noștri, iubit popor dreptcredincios, avem datoria de a fi mai vrednici față de obligațiile, slujirea și misiunea noastră, avem datoria de a duce la îndeplinire dorințele și visurile lor. Părinții noștri visau granițele libere ale patriei, siguranța și bunăstarea poporului armean, viața armenească în unitate și, pe alesele noastre valori ființând, statornică, prosperitatea. Iar astăzi, când avem o patrie liberă, din plin și cu ardoare contribuim la întruparea dorințelor șilor noștri prin întărirea tinerei noastre republici, ce numără doar de 20 de ani; la prosperitatea poporului nostru, prin zidirea unui viitor luminos; la apărarea dreptului nostru de a trăi liber și pentru biruința Judecății noastre Drepte. Lupta noastră în toate sferele internaționale și eforturile noastre pentru o viață bună și fericită în Armenia și în diaspora nu se poate înfăptui dacă în viața noastră, în fiecare dintre noi, nu sunt puternice dreptatea și adevărul. Dreptatea și adevărul au roade bune când din viața noastră nu lipsesc și ne sunt călăuzitoare dragostea unuia față de celălalt și grija unuia față de celălalt, determinarea de a respinge răul, datoria față de valorile morale.
16
3-4/2011
Slăbirea dreptății zădărnicește lumea făurită de Dumnezeu, deformează cursul firesc și liniștit al vieții. Pe lângă realizările parcurse de omenire în marele drum al evoluției, pe lângă împliniri și rezultate, încă există drepturi nerespectate, nevoi, dușmănie, criză economică și războaie. Pe plan internațional se dispută Dumnezeiescul drept de a fi liber. Suntem părtași ai acestei realități împotriva diferitelor țări care se opun recunoașterii pe plan internațional a independenței republicii noastre independente, Karabakh-ul de Munte. Dreptul națiilor de a trăi liber nu este numai o problemă de onoare, ci o garanție a existenței păcii în lume. Noi credem, că secolul cel nou început, va birui negarea și, fiind împotriva călcării în picioare a drepturilor, va duce la înființarea valorilor bazate pe iubirea de oameni, făcând astfel posibil pretutindeni înfăptuirea dreptății și adevărului. „Căci Domnul este drept, iubește dreptatea și cei neprihăniți privesc fața Lui.” (Psalmi 11:7) Sărbătoarea minunatei Învieri a lui Hristos ne chemă astăzi pe toți, pe noi, iubit popor credincios, și pe toți creștinii din lume, să trudim și să trăim în spiritul învierii, pentru a se împlini cele scrise: „Slavă lui Dumnezeu în locurile prea înalte, și pace pe pământ între oamenii plăcuți Lui”. Să rămânem stăpâni pe harurile dăruite nouă de Domnul, să trudim neîncetat pentru neamul nostru, pentru Patria și Biserica noastră. Să purtăm de grijă, ca în diaspora familiile să crească în credință, să sporească și înmulțească punând astfel sfârșit pierderii poporului nostru. Iar fiii noștri, cu dragoste de Patrie și Biserica Mamă, să devină puterea și vigoarea poporului nostru întru o nouă viață și renaștere. Cu vestea Sfinte Învieri a Domnului nostru Iisus Hristos și sărut frățesc, salut trimitem Întâistătătorilor Bisericilor noastre, Sanctității Sale Aram I, Catolicosul Marii Case de Cilicia; Preafericirii Sale Patriarhului Torkom Manughian, Patriarhul Ierusalimului; Patriarhului Armenilor de la Constantinopole, Preafericitul Mes-
rob Mutafian și tuturor conducătorilor bisericilor noastre surori. Împreună cu harurile cerești salutăm pe cei prezenți la această Sfântă Liturghie, pe Excelența Sa Președintele Republicii Armenia, Serj Sarksian; salutăm pe Excelența Sa domnul Bako Sahagian, Președintele Republicii Karabakhului de Munte, salută corpul oficialităților armene și le dorim putere de la Dumnezeu și călăuzirea lor de către Sfântul Duh pentru a fi rodnică misiunea lor de a de împlinire și reușită pentru Patria și poporul nostru. Dorindu-le toate cele bune, salutăm pe conducătorii și reprezentanții misiunilor diplomatice din Armenia și le dorim binecuvântarea lui Dumnezeu peste viața și truda lor întru prietenia popoarelor noastre și întru pacea lumii. Iubirea noastră Patriarhală și binecuvântarea dăm preacinstitului cin preoțesc și tot poporului din Armenia, Arțah și Diaspora. Iubit popor dreptcredincios, în ziua aceasta aleasă de înviere, când amintim pe miile de martiri ai noștri, să ne rugăm de asemenea pentru sufletele tuturor acelora care s-au sfârșit în toate genocidele. Să ne rugăm pentru victimele cutremurului din Japonia și pentru miile de oameni care în toată lumea suferă grele urmări ale catastrofelor naturale și ale războaielor. Să ne rugăm împreună ca Domnul Înviat, cu nesfârșita Sa milă, să apere liniștea lumii, să dăruiască oamenilor voința și înțelepciunea de a birui încercările și greutățile vieții și de a găsi căile de rezolvare ale problemelor. Ne rugăm și ne dorim, de asemenea, ca Domnul nostru ceresc să păstreze Patria noastră și răspânditul în lume al nostru neam în Binecuvântarea Sa, în Iubirea și Harurile Sale, acum și pururi și în vecii vecilor, Amin! Hristos a Înviat! Binecuvântată este Învierea lui Hristos! (Tradus de Pr. Ezras Bogdan)
3-4/2011
17
18
3-4/2011
3-4/2011
19
?YUMANIY HAOY} MIYUtOAN 6-RX HAMAJYKYv: >apat# Abril 9-in# Byuqre.i ŠDyudoan‹ craxarani srah; deki yune]av ?yumaniy Haoy] Miyutoan 6-rx hamajykyv;$ Hamajykyvin masnag]e]an ;ndr;va\ 8( badviragneren ‚4(-;* Byuqre.en# 2(-;* Qynstan]aoen# 2(-;* Oa.i# Syu[avaoi# Byty.ani# Baq;yui# Gala]i# Tyul[aoi# Wite.ti# Ge/laoi# Clyuji & Dyumbr;veni masna0oyukerenƒ 76-;$ Hamajykyvi a.,adanqneryun hed&e]in na& ?yumaniy temi a/a`nyrx hyce.nyrh D^ Dat& vrx^ Hagypoan & Nyrin Cerazan]yutoyun baryn Hamled Casbaroan* ?yumaniy me` Haoasdani hanrabedyutoan ardagarc & liazyr xesban$ Nerganeryun yukkva\ ir ,ysqin me`# D^ Dat& vrx^ Hagypoan ;sav# te mer hamaonq; bedq = bahbane ir inqnyutoyun; & xa/na aveli cyr\yunoa# hyuos haodnelyv# te ?HM nyr kegavaryutoyun; nyr =` m; pana /yumanahaoyutoan hamar$ Ir hertin# HH xesban baryn Hamled Casbaroan; nerganeryun hi.e]yu]# te hao ;llal; jaman]i zpakmyunq m; [= & n.e]# te Haoasdani Hanrabedyutoyun; ergqakaqa]iyutoyun g.nyrhe swoyu/qahaoeryun & mer hamaonqi anxamneryun hyrxyre] aveli ha0a, ao]elel xesbanadyun$ Hedy# elyuot yune]av baryn Varyujan Ysganoan# yr nergaoa]yu] ?HM ver`in 5 darva cyr\yuneyutoan masin ha.vedvyutoyun m;$ Dbacir ha.vedvyutoyun; dramaxrva\ =r na& pylyr masnagi]neryun* pajnva\ tkta\rarneryun me`$ Ha.vedvyutoyun; gveraperer hed&oal ylyrdneryun^ ?HM hasaragagan cyr\yuneyutoyun# hamaonqaoin cyr\yuneyutoyun# m.agyutaoin cyr-
20
3-4/2011
\yuneyutoyun# haogagan xbry]# Hao Egeke]vy hed haraperyutoyunner# Haoasdani & Swoyu/qi hed haraperyutoyunner$ Ir hertin# ?HM badcamavyr baryn Varyujan Wambyuq[oan; ,yse]av wyqramasnyutoyun; @renqi na,aci\in# in[bes na& evrybagan finansavyrmamp \racrer m.agelyu ?HM yune]a\ hnaravyryutoan masin$ Hedy ,ysq a/in badviragner;# yrynq .e.de]in hadgabes masna0oyukeryu yune]a\ cyr\yuneyutoyun; ‚Azadyuhi Vardyuqa* Clyuj# Qarmen Drywyl & Ar.alyuos Gyur;yu* Qynstan]a# Simiyn Lyu[ian* Tyul[aƒ$ ?yumania-Haoasdan a/&dra-arxoyunaperagan baladi na,acah Varyujan Yudrean ,yse]av Haoasdani hed dndesagan haraperyutoyunneryun me` haoeryu nercravman anhraje.dyutoan masin# isg digin Madlen Caraca.oan; ;nxc\e] Byuqre.i me` a.,arhah/[ag ercahan Aram <a[adroani ar'ani m; gancne]man na,aci\; iragana]nelyu gar&yryutoyun;$ Hamajykyvi a.,adanqner; .aryunagve]an ?HM nyr ganynaxryutoan .yur` qnnar-
gyumneryv & yry.ve]av ver`nagan darperag; vavera]nel ergri ,yrhrxaranin me` wyqramasnyutoyunneryu garcavi0agi masin nyr @renqi mydalyud yrxecryumen edq$ Hedy gaoa]an ;ndyutoyunner yryn] arxoyunqin baryn Varyujan Ysganoan ver;ndrve]av yrbes ?HM na,acah* badviragneryu 'aoneryu me\amasnyutoamp$ Hamajykyvi yry.mamp# ?HM nyr var[yutoyun; ;nxlaone] ir anxamneryu ]ang;* gazmagerb[agan nyr s,eman ;nxcrgelyv me\ tivyv nergaoa]yu]i[ner pylyr masna0oyukeren$ Aosbes# var[yutoyun; gazmva\ = 27 anxamen# aox tivin me`* 1 na,acahen# 5 wy,na,acahen ‚?HM badcamavyr Varyujan Wambyuq[oan;# Siryun Terzoan;* Myunteniaoi# Jan Garabed;* Dybry0aoi# Zareh Nazaroan;* Myldaviy & Oyan +stegar;* Transilvaniy masna0oyukerenƒ & 4 cyr\axir qardyukaren# yryn] gcyumarvin na& 7 dekagal anxamner$ Var[yutoyun; yuni na& Swoyu/qen ;ndr;va\ 1( badvy anxam# yryn] mer hamaonq; era,dabard = iren] haoanbasd cyr\yuneyutoan & /yumanahaoyutoan hed gaber; bahbanelyu hamar^ Hagyp Q;rm;zoan ‚Fransaƒ# Aram Cricyroan ‚Fransaƒ# Nynyu Cricyroan ‚Noyu Oyrqƒ# +xvarx Jamgy[oan ‚Noyu Oyrqƒ# Grigyre Byurdea ‚Noyu Oyrqƒ# Hagyp Andynoan ‚Noyu Oyrqƒ# _nig Goyulezoan ‚Lys An0elesƒ# Lanis >ahazizoan ‚Tyryntyƒ# +xvarx Seferoan ‚Arjantinƒ# Sarcis Seloan ‚Avsdraliaƒ$ Hamajykyven edq deki yune]av ?HM gazmagerba\ ;nxyunelyutoyun m;$
ܲزΠÂàôðø ´²ðºÎ²ØÆê 2015 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÏÉñ³Ý³ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý å³ïÙáõÃÛ³Ý ³Ù»Ý³³ÙáóÉÇ ¿ç»ñÇó Ù»ÏǪ XX ¹³ñÇ ³é³çÇÝ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý 100-³ÙÛ³ ï³ñ»ÉÇóÁ£ 1915 Ã. úëÙ³ÝÛ³Ý ÂáõñùÇ³Ý Çñ å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ûñ»ÝÇùÇó ï»Õ³Ñ³Ý»ó, ³å³ ¨ ·³ÕÃÇ ×³Ý³å³ñÑÝ»ñÇÝ µÝ³çÝç»ó ßáõñç 1,5 ÙÉÝ Ñ³Û£ гÛáó ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÷³ëïÝ ³ñ¹»Ý ׳ݳã»É áõ ¹³ï³å³ñï»É ¿ »ñÏáõ ï³ëÝÛ³ÏÇó ³í»ÉÇ å»ïáõÃÛáõÝ, ³Û¹ ÃíáõÙª èáõë³ëï³ÝÇ ¸³ßÝáõÃÛáõÝÁ, üñ³ÝëdzÝ, Ðáõݳëï³ÝÁ, ²ñ·»ÝïÇÝ³Ý »õ ³ÛÉÝ£ ºíñáå³Ï³Ý ÙÇ ù³ÝÇ »ñÏñáõÙ ùñ»áñ»Ý å³ïÅíáõÙ »Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ Ù»ñÅ»Éáõ ÷áñÓ»ñÁ:¸³ï³å³ñïÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÁ ß³ñáõݳÏíáõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ ÂáõñùdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛáõÝÁ ѳٳéáñ»Ý áñ¹»·ñ»É ¿ гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÅËïÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ£ ´³ó ݳٳÏÁ, áñ ³Ûëûñ óñ·Ù³Ý³µ³ñ ïå³·ñíáõÙ ¿ ³ß˳ñÑÇ ï³ëÝÛ³Ï Ã»ñûñáõÙ, Ñ³Û ·ñáÕÇ ÏáãÝ ¿ Ãáõñù ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁª ѳÕóѳñ»É ù³Õ³ù³Ï³Ý óµáõÝ»ñÁ »õ Ññ³Å³ñí»É áõñ³óáõÃÛ³Ý Ï³ñÍñ³ïÇåÇó£ *** §Â»å»ï »ë íϳÛáõÙ »Ù ÇÙ ³ÝÓÇ Ù³ëÇÝ, ÇÙ íϳÛáõÃÛáõÝÁ ×ßÙ³ñÇï ¿, áñáíÑ»ï»õ ·Çï»Ù, û áñï»ÕÇó »Ï³ »õ áõñ »Ù ·ÝáõÙ¦£ ²ìºî²ð²Ü Àêî ÐàìвÜܺêÆ, ¶ÈàôÊ À, 14 §à°í Ù³ñ·³ñ», ëáõñµ å³ï»ñ³½Ù ÙÕÇñ... Ï»Õͳñ³ñÝ»ñÇ ¹»Ù »õ ËÇëï »ÕÇñ Ýñ³Ýó Ýϳïٳٵ, Ýñ³Ýó ï»ÕÁ ¹ÅáËùÝ ¿¦... Ôàôð²Ü, êàôð²Ð §²È-ÂഺЦ, 73
Ø
»Ýù ͳÝáóó³Ýù å³ï³Ñ³µ³ñ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇ ·ñ³Ï³Ý ÷³é³ïáÝÇ ûñ»ñÇÝ£ ¼ñáõÛóÇ ÁÝóóùáõÙ å³ñ½í»óª ¹áõ Ãáõñù ·ñáÕ »ë, »ëª ѳۣ ²ÛÝ Å³Ù³Ý³Ï (»õ ѻﳷ³ Ù»ñ ѳݹÇåáõÙÝ»ñÇÝ) ß³ï µ³Ý ãѳëóñÇ ³ë»É, µ³Ûó ã³ëí³Í Ëáëù»ñÁ ·áõÕÓÇ å»ë Ëó³ÝáõÙ »Ý ÏáÏáñ¹ë, áõëïÇ »ë ·ñáõÙ »Ù ³Ûë ݳٳÏÁ áñå»ë Ëáëïáí³Ý³Ýù áõ »ñÏËáëáõÃÛ³Ý Ññ³í»ñ£ ¶ñáõÙ »Ù, áñå»ë½Ç Ãáó÷»Ù ÑÇßáÕáõÃÛ³Ùµ å³ñï³¹ñí³Í ³ï»ÉáõÃÛáõÝÁ, ëñµ»Ù-³Õµ³Ýáó Ý»-
ï»Ù Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÃáõñùÇ Ù»ç ÇÙ ÅáÕáíñ¹Ç ÃßݳÙáõÝ ï»ëÝ»Éáõ ϳÝ˳¹ñáõÛÃÁ, áñÁ ãÇ ÉùáõÙ Ù»½ ßáõñç 100 ï³ñÇ – ÖÇßï ³Û¹ù³Ý Å³Ù³Ý³Ï ¿, ÇÝã Ù»Ýù Ý»ñÏ³Ý ³åñáõÙ »Ýù ³ÝóÛ³ÉÇ Ù»ç, µ³Ûó åÇïÇ É³ÛݳËáÑáõÃÛáõÝ ¹ñë»õáñ»Ýù ·áÝ» ³å³·³Ý ³½³ï³·ñ»Éáõ ³Û¹ ÝáõÛÝ ³ÝóÛ³ÉÇ ÙÕÓ³í³ÝçÇó£ ²ñ¹»Ý ·Çï»ëª ³½·³ÝáõÝë ²Ý³ÝÛ³Ý ¿, áñ ëïáõ·³µ³ÝíáõÙ ¿ ³Ý-²ÝÇ-Û³Ý, ³ÛëÇÝùݪ ²ÝÇÝ Ïáñóñ³Í, ³Ý²ÝÇ Ñ³Û£ Æ٠ݳËÝÇÝ»ñÁ 1319 Ã. г۳ë-
ï³ÝÇ 11-ñ¹ Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ²ÝÇÇ Ù»Í »ñÏñ³ß³ñÅÇ ³ñѳíÇñùÇ å³ï׳éáí ·³ÕÃ»É »Ý Çñ»Ýó ïáÑÙÇÏ µÝûññ³ÝÇó, Éù»É ѳ½³ñáõÙÇ »Ï»Õ»óÇÝ»ñÇ ßù»Õ áëï³ÝÁ »õ »Ï»É-Íí³ñ»É »Ý ÐÛáõëÇë–³ñ»õ»ÉÛ³Ý Ð³Û³ëï³ÝÇ ÎáÕµ ·ÛáõÕáõÙ£ ÆÙ ïáÑٳͳéÁ ë»ñáõÙ ¿ гÛáó ´³·ñ³ïáõÝÛ³ó ÇßË³Ý³Ï³Ý ½³ñÙÇó` ÙÇÝã»õ ٻϳÙÛ³ ÇÙ ²ÝÇ ÃáéÝáõÑÇÝ, »õ ³Ù»Ý å³ï»Ñ ³éÇÃáí ѳÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ÷³Ï ë³ÑÙ³ÝÇ ÷߳ɳñ»ñÇ ÙÇçáí ÷ÝïñáõÙ »Ù å³å»Ý³Ï³Ý ï³Ýë ³í»ñ³ÏÝ»ñÁ...
3-4/2011
21
Cricyr <an`oan - ŠAnl/eli zancagadyun‹
ѻ鳹Çï³Ïáí£ ºí ³Ù»Ý ³Ý·³Ù ݳ˳ÝÓáí »Ù Ý³ÛáõÙ ùáõñ¹ ³ÝÑá· ÑáííÇÝ áõ ù³Õ³ùÇ ÏÇë³ù³Ý¹ å³ñëåÇ ëïí»ñáõÙ ³ÝÑá·áñ»Ý Ù³Ï³Õ³Í áã˳ñÇ ÑáïÇÝ... â¿°, ÇÝÓ ×Çßï ãѳëϳó³ñ, ë³ Áݹ³Ù»ÝÁ ³½·³ÛÇÝ ·»ÝÇ Ù»ç ³ÝûÕí³Í ϳñáï³ËïÇ ÙáõËÝ ¿` ýñ³Ýë»ñ»Ý §Force majeure¦ Ó»õ³Ï»ñåáõÙáí, µ³Ûó á°ã ³ÛÝ å³Ñ³Ýç³ïÇñáõÃÛáõÝÁ, áñ ³ñ¹»Ý ÇÝÁ ï³ëݳÙÛ³Ï, ùáõÝ Ã» ³ñÃÙÝÇ ËéáíáõÙ ¿ гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý 1,5 ÙÇÉÇáÝ ½áÑ»ñÇ (áñ ÑÇÙ³ µÝ³Ï³Ý í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ùµ Ïѳï»ñ 5 ÙÉÝ-Ç ë³Ñٳݳ·ÇÍÁ) »õ ÝáõÛÝù³Ý ¿É ï³ñ³·ÇñÝ»ñÇ ³ß˳ñѳë÷Ûáõé ß³é³íÇÕÝ»ñÇ Ñá·ÇÝ»ñÁª ëå³ë»Éáí Çñ ³ñ¹³ñ ÉáõÍÙ³ÝÁ£ ²ëïÍá ëÇñáõÛÝ, ÙdzÛÝ
22
3-4/2011
û ¹áõ ¿É ãÏñÏÝ»ë ÂáõñùÇá å³ßïáÝ³Ï³Ý Ñ³ÝÏ»ñ·Á. ǵñ, 1893-1923 ÃÃ. ѳۻñÇ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝ ãÇ »Õ»É, ³ÛÉ ëáëÏ ó³í³ÉÇ ç³ñ¹»ñ... »õ áñ (µ³ó³Ñ³Ûï óÇÝǽÙ) ³é³çÇÝ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÇ Ë³éݳß÷áÃÇó û·ïí»Éáíª Ñ³Û»ñÝ Çñ»Ýù »Ý Ïáïáñ»É §³Ýå³ßïå³Ý¦ Ãáõñù»ñÇÝ... ºí ٳݳí³Ý¹ áñ å»ïù ¿ ×ßÙ³ñïáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ѳÝÓÝ»É å³ïÙ³µ³ÝÝ»ñÇ Ñ³ÝÓݳËÙµÇ ¹³ïÇÝ£ ä³ïÙáõÃÛáõÝÝ Çñ ¹³ï³í×ÇéÁ í³Õáõó ¿ Ï³Û³óñ»É. ïáÝݳݻñáí ÷³ëï³ÃÕûñ, Ñ³Û »õ ûï³ñ ³Ï³Ý³ï»ëÝ»ñÇ ë³ÑÙéÏ»óÝáÕ íϳÛáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÏÇÝáí³í»ñ³·ñ»ñ, µéݳ½³íÃí³Í áõ ³í»ñí³Í ߻ݻñ, ³Ù³Û³ó³Í ÑáÕ»ñ, Ïñáݳ÷áË »Ï»Õ»óÇÝ»ñ...
êÇñdzÛÇ î»ñ-¼áñ ³Ý³å³ïáõÙ ³Ûëûñ ¿É ³Ûó»ÉáõÝ»ñÇ ³ãùÁ Ïáõñ³óÝáõÙ ¿ Ñ³Û ³ÝÃ³Õ ï³ñ³·ÇñÝ»ñÇ ÏÙ³ËùÝ»ñÇ ýáëýáñÁ... ²ß˳ñÑÁ í³Õáõó ·ÇïÇ ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ, ¾ñ¹áÕ³ÝÝ ¿É ·ÇïÇ, úµ³Ù³Ý ¿É, íëï³Ñ »Ùª ݳ»õ ¹áõ£ ²ØÜ å»ïù³ñïáõÕ³ñ ïÇÏÇÝ øÉÇÝÃáÝÝ ¿É ·ÇïÇ, ûå»ï ÙÇ Ó»éùáí ÷³ñÇë»óÇáñ»Ý ͳÕÇÏÝ»ñ ¿ ¹ÝáõÙ ÌÇÍ»éݳϳµ»ñ¹áõÙ Ø»Í »Õ»éÝÇ Ñáõß³ñÓ³ÝÇÝ, ÇëÏ ÙÛáõë Ó»éùáí §ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇçݳµ»ñ¹¦ êåÇï³Ï ïÝÇó »ñϳÏÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ ¿ Ó»õáõÙª ³ÝÏ»ÕÍáõÃÛ³Ý å³ÑÇÝ Ëáëïáí³Ý»Éáí. §ò³íáù, ¹Çí³Ý³·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ³×³Ë å»ï³Ï³Ý ߳ѻñÝ ³í»ÉÇ Ï³ñ»õáñ »Ý, ù³Ý ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÁ¦£ ²Ù»ñÇÏÛ³Ý ÎáÝ·ñ»ëÝ áõ ê»Ý³ïÝ ¿É ·Çï»Ý, û»õ ³Ù»Ý ³Ý·³Ù ·ó»É-µéÝ»Éáí ù³ñÏïÇÏ »Ý ˳ÕáõÙ, ï³ùáõÑáíÇ Ù»ç å³Ñ»Éáí ÙÇ áÕç ÅáÕáíáõñ¹ª гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñóÁ ûñ³Ï³ñ· ÙïóÝ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³Ýµ³ñá ³é»õïñáí... ºñϹÇÙÇ, »é³¹»Ù, µ³½Ù³¹ÇÙ³Ï Ë³Õ... ¶áõó» ÁݹѳﻱÝù ¹Çٳϳ ѳݹ»ë-½³í»ßï³Ë³ÕÇ ³í³Ý¹áõÛÃÁ, »ñµ ³ß˳ñÑÇ ³ãùÇÝ Ãá½ ÷ã»Éáõ ѳٳñ ì³ÝáõÙ í»ñ³Ï³Ý·ÝíáõÙ ¿ ²ËóٳñÇ êáõñµ ˳㠻ϻջóÇݪ ³é³Ýó ˳ãÇ áõ å³ï³ñ³·Ç »õ ½áõ·ÁÝÃ³óª ²ÝÇÇ ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý سÛñ ï³×³ñáõ٠ݳٳ½Ç Í»ë ¿ ³ñíáõÙ. ÇëÏ³Ï³Ý Í³Õñ ùñÇëïáÝ»áõÃÛáõÝÁ å»ï³Ï³Ý ÏñáÝ Ñéã³Ï³Í ³ß˳ñÑÇ ³é³çÇÝ »ñÏñÇÝ (301Ã.)£ ²Ûëûñ Çñ»ñÝ áõ »ñ»õáõÛÃÝ»ñÝ Çñ»Ýó ³ÝáõÝÝ»ñáí Ïáã»Éáõ ųٳݳÏÝ ¿, ųٳݳÏÝ ¿ áã û µ³ñá۳ϳÝáõÃÛ³Ý Ëñ³ïÝ»ñ ϳñ¹³É, ³ÛÉ ³åñ»É µ³ñáÛ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñáí£ Ð»Ýó ³Ûë ѳۻó³Ï³ñ·Ý ¿É ÁÝÏ³Í ¿
زÎ-Ç ¶É˳íáñ ³ë³ÙµÉ»³ÛÇ §ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÁ ϳÝË»Éáõ »õ ¹ñ³ ѳٳñ å³ïÅÇ Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛǦ (1948 Ã.) ÑÇÙùáõÙ, áñÇ ï³Ï, Ç ¹»å, ¹ñí³Í ¿ ݳ»õ ÂáõñùdzÛÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ëïáñ³·ñáõÃÛáõÝÁ, »õ áñÝ ³ë»ë ß³ñ³¹ñí³Í ¿ гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ûñÇݳÏáí£ ´³Ûó µÝ³í ù»½ ѳÛïÝÇ Ñ³Ýñ³·Çï³ñ³Ý³ÛÇÝ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ã»Ý å³ï׳éÁ, áñ ·ñáõÙ »Ù ³Ûë ݳٳÏÁ£ ºñµ ³ÙÇëÝ»ñ ³é³ç ÇÙ Ññ³í»ñáí ºñ»õ³Ý ³Ûó»É»óÇñ, ѳñóñÇñ. – ƱÝã ËáñÝ ¿ Ýëï³Í ³ï»ÉáõÃÛáõÝÁ Ñ³Û Ù³ñ¹áõ Ù»ç, ÙDZû 21-ñ¹ ù³Õ³ù³ÏÇñà ¹³ñáõÙ Ñݳñ³íáñ ¿ ëñµ³·áñÍ»É ³ÝóÛ³ÉÇ áÕµ»ñ·áõÃÛáõÝÁ, »ñµ ³ñ¹»Ý Ýáñ³ÝÏ³Ë »ñÏÇñ áõÝ»ù »õ ³Ûëù³Ý ·»Õ»óÇÏ Ù³Ûñ³ù³Õ³ù£ àñù³¯Ý ѳٳÑáõÝã ¿ñ ѳñó¹ Ãáõñù³Ï³Ý §Ðáõñǻæ ûñÃÇ ÃÕóÏóÇ ½³ñÙ³ÝùÇÝ. – ÆÝãå»±ë ѳëϳݳɪ ²ñ³ñ³ï É»éÁ ûï³ñ »ñÏñÇ ï³ñ³ÍùáõÙ ¿, µ³Ûó ·ñ»Ã» µáÉáñ Ñ³Û åá»ïÝ»ñÁ ·áí»ñ·áõÙ »Ý ǵñ»õ ѳÛáó سÛñ É»é... ºë Ýñ³Ý å³ï³ë˳ݻóÇ. – ²ñ³ñ³ïÁ Ù»ñ ¿áõÃÛ³Ý Ù»ç ¿, ûñ»õë Ñ»Ýó Ù»ñ ¿áõÃÛáõÝÝ ¿, áñ áã áù ãÇ Ï³ñáÕ Ù»½ÝÇó ûï³ñ»É£ ²ñ³ñ³ïÁ Ù»ñ ÇÝùÝáõÃÛ³Ý ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÝ áõ í»ñ³ÍÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ÝÇßÝ ¿£ ÆëÏ »Ã» ³ÝÏ»ÕÍ ÉÇÝ»Ýù, ÉáõëÇÝÝ ¿É Ó»ñÁ ã¿, µ³Ûó Ï»é ۳óճÝÇ å»ë óé»É ¿ Ãáõñù³Ï³Ý ¹ñáßÇ íñ³... ºë ·Çï»Ù ÙÇ ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ×ßÙ³ñïáõÃÛáõÝ, áñ ÷á˳ÝóíáõÙ ¿ ë»ñݹ»ë»ñáõݹ: ´»ñ³Ý³óÇ ·Çï»Ù, ÇÝãå»ë Ù»ëñáåÛ³Ý ÑÇݳíáõñó ³Ûµáõµ»ÝÁ (405 Ã.)£ ¸³ ·Çï»Ý µáÉáñ ѳۻñÁª ѳë³ñ³Ï ÑáÕ³·áñÍÇó ÙÇÝã»õ »ñÏñÇ Ü³Ë³·³Ñ. ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ í³Õ»ÙáõÃÛ³Ý Å³ÙÏ»ï ãáõÝÇ, ÇÝãå»ë áñ Ù»ñ
Dicran Simynoan - ŠCaryun# 1915 tiv‹
³½·³ÛÇÝ ó³íÇ ÑÇßáÕáõÃÛáõÝÁª Ùó·Ý»Éáõ áñ»õ¿ Ñ»é³Ýϳñ£ ÐÇÙ³ ¹áõù »Ï»É, Ñáñ¹áñáõÙ »ù Ùáé³Ý³±É ³ÝóÛ³ÉÁ£ ÆÝãå»±ë Ùáé³Ý³É 1,5 ÙÇÉÇáÝ ³ÝÙ»Õ ½áÑ»ñÇÝ »õ ·³ÕÃÇ ù³ñ³í³ÝÝ»ñÁ, áñáÝó ųé³Ý·Ý»ñÁ ã»Ý ÏáñóÝáõÙ Çñ»Ýó å³ïÙ³Ï³Ý Ñ³Ûñ»ÝÇùáõÙ í»ñ³Ñ³ëï³ïí»Éáõ ÑáõÛëÝ áõ ѳí³ïÁ £ Øáé³Ý³±É 1915 Ã. ³åñÇÉÇ 24-Ç µ³ñ¹áõÕÇÙ»áëÛ³Ý ·Çß»ñÁ, »ñµ ³ÛɳïÛ³óáõÃÛ³Ý Ï³óÝÇ ÙÇ Ñ³ñí³Íáí ·É˳ïí»ó ³ñ»õÙÁï³Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ë»ñáõóùÁª êdzٳÝÃá, ¸³ÝÇ»É ì³ñáõųÝ, èáõµ»Ý ê»õ³Ï, Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó` ¶ñÇ·áñ ¼áÑñ³å... Øáé³Ý³±É Ñ³Û Ñá·»õáñ³Ï³Ý, ç³ñ¹»ñÇ ³Ï³Ý³ï»ë ¶ñÇ·áñÇë ´³É³ùÛ³ÝÇ §Ð³Û»ñáõ ·áÕ·áóݦ »Õ»ñ»ñ·áõÃÛáõ-
ÝÁ (1924 Ã.), áñÇ Ëáñ³·ÇñÝ ÇëÏ Ï³ÝËáõÙ ¿ ûٳÛÇ Ù³ëÇÝ Ñ³ñóáõÙÁ£ Øáé³Ý³±É ³ñ³µ ÅáÕáíñ¹Ç ëñï³ó³í µ³ñÛ³ó³Ï³ÙáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ³å³ëï³Ý ïí»ó »Õ»éݳåáõñÍ Ñ³Û ËÉÛ³ÏÝ»ñÇݪ Çñ ÙÇ Ïïáñ ѳóÁ ÏÇë»Éáí ûï³ñ³½·Ç Ù»ñÓ³íáñÇ Ñ»ï£ Øáé³Ý³±É Ýáñí»·³óÇ Ù»Í Ù³ñ¹³ë»ñ üñÇïÛáïý ܳÝë»ÝÇÝ, áñ ²½·»ñÇ ÉÇ·³ÛÇ áñáßٳٵ (1924 Ã.) §Ü³Ýë»ÝÛ³Ý ³ÝÓݳ·Çñ¦, ³ÛëÇÝùݪ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³óáõ íÏ³Û³Ï³Ý ïí»ó ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÝѳÛñ»ÝÇù ¹»·»ñáÕ, Ø»Í »Õ»éÝÇó Ù³½³åáõñÍ 320 ѳ½³ñ ѳÛÇ£ Øáé³Ý³±É ³íëïñdzóÇ ·ñáÕ üñ³Ýó ì»ñý»ÉÇ §Øáõë³ É»é³Ý 40 ûñÁ¦ (1934 Ã.) í»åÁª Ãáõñù³Ï³Ý µ³Ý³ÏÇ ¹»Ù Ñ³Û µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ñáõë³Ñ³ï, µ³Ûó
3-4/2011
23
Jansem Hyvhannes Semir0oan - ŠDkamarx# gin & ere,a‹
Ñ»ñáë³Ï³Ý ÇÝùݳå³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ... Øáé³Ý³±É ²¹áÉý ÐÇïÉ»ñÇ ÉÏïÇ ÇÝùݳñ¹³ñ³óáõÙ-Ññ³Ñ³Ý·Á Ññ»³Ý»ñÇ Ïáïáñ³ÍÇ ³éÇÃáí. ·áñÍÇ ³Ýó»ù, ÑÇÙ³ á±í ¿ ÑÇßáõ٠ѳۻñÇ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ (1938 Ã.)£ à±ñ Ù»ÏÁ Ãí»Ù... ÐÇßáõÙ »Ù, ÷áùñ ¿Ç áõ »ñµ ѳ½áõÙ ¿Ç, ²Ýáõß ï³ïë, áñ µ³ñáõÃÛ³Ý »õ ϳñ»Ïó³ÝùÇ Ù³ñÙݳóáõÙ ¿ñ, ³ÝÙÇç³å»ë íñ³ ¿ñ µ»ñáõÙ. –²éáÕçáõÃÛáõÝ ù»½, ÃáÕ ÃáõñùÇ É³ÙáõÏÁ ѳ½³£ ØÇ ûñ ѳñóñÇ. ³Û ï³ï, DZÝã ¿ ³ñ»É Ù»½ ³ÝͳÝáà ÃáõñùÇ ïÕ³Ý, áñ å³ï»Ñ – ³Ýå³ï»Ñ ³ÝÇÍáõÙ »ë£ ºÕ»éÝ ãï»ë³Í ³ñ»õ»É³Ñ³Û ï³ïë Éé»ÉÛ³ÛÝ Ñ³Û³óùÁ ó³Í ËáݳñÑ»ó, µ³Ûó »ñµ Ñ»ñÃ³Ï³Ý ³Ý·³Ù ïñ³åǽáÝóÇ ·³ÕÃ³Ï³Ý ØÇÑñ³ÝÇÝ
24
3-4/2011
ѳó ¿ñ ï³ÉÇë, å³ïÙ»ó ½³½ñ»ÉÇ »Õ»ÉáõÃÛáõÝÁ£ ØÇÑñ³ÝÝ ³ÛÝù³Ý ÝÇѳñ ¿ñ, áñ ³Ý·³Ù ³ÝáõÝÝ ¿ÇÝ ëÕ»É »õ Øñ³Ý ¿ÇÝ ÏáãáõÙ£ ܳ ³Ýó»É ¿ñ ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ¹ÅáËùÇ µáÉáñ å³ñáõݳÏÝ»ñáí. 1915 ÃíÇÝ Ýñ³ ³ãùÇ ³é³ç ϳóÇÝ-»Õ³Ýáí ·³½³Ý³µ³ñ Ëáßï³Ý·»É ¿ÇÝ í»ó »ñ»Ë³Ý»ñÇÝ, ëíÇݳѳñ»É ÏÝáçÁ, Ïñ³Ï»É Ýñ³ íñ³, ïáõÝÁ Ã³É³Ý»É áõ Ññ¹»Ñ»É... øáõñ¹ ѳñ»õ³ÝÁ ͳÝñ íÇñ³íáñ ØÇÑñ³ÝÇÝ Ã³ùóñ»É ¿ñ Ù³ñ³·áõÙ, ËÝ³Ù»É »õ ³å³ ³Ùé³ÝÁ Û³ÛɳݻñÁ ѳëóÝ»Éáíª ÷ñÏ»É Ýñ³ ÏÛ³ÝùÁ£ ÐÇÙ³ ¿É, ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñ ³Ýó, áëÏáñ áõ ϳßÇ Øñ³ÝÁ »ñ³½Ý»ñáõÙë ³Ûó»ÉáõÙ ¿ ÇÝÓ, Ùáõñ³óϳÝÇ áõë³å³ñÏáõÙ ³Ýµ³Å³Ý ³×Ûáõݳë³÷áñÁª ÙÇ µáõé ÙáËÇñ Çñ ÑñÏǽí³Í ûç³ËÇó, »õ ßáõñûñÇÝ Çñ áñµ³ó³Í µ³ñµ³éÁ.
– øÇãÇÏ ÙÁ ѳó Ïáõï³±ë... ¸»ÙùÇ ËáñßáÙÝ»ñÇó ³éí³ÏÝ»ñáí ÑáëáõÙ ¿ñ ³ñóáõÝùÁ, »õ Ýñ³ Ñ»ï ɳÉÇë áõ ѻͻÍáõÙ ¿ñ ÏáñáõëÛ³É ì³Ý³ ÍáíÁ. ºÃ» Ñݳñ ÉÇÝ»ñ ÷áË»É Ñ³ñ»õ³ÝÇÝ, ÇÙ ÅáÕáíáõñ¹Á Ïѳí³ù»ñ áõÝ»óí³ÍùÁ, ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³ÝÁ ïí³Í Çñ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ »õ Ϸݳñ áõñ ³ãùÁ Ïïñ»ñ: ´³Ûó »ñÏÇñÁ µÝ³Ï³ñ³Ý ã¿, áñ áõ½³Í å³ÑÇÝ ÷áË»ë ϳ٠÷á˳ݳϻë: ºÃ» ÇٳݳÛÇù, û ÇÝã ï³é³å³Ýù ¿ ³Ù»Ý ³é³íáï µ³ó í»ñùÇ ÝÙ³Ý ï»ëÝ»É ²ñ³ñ³ïÁ, »õ ÑÇß»É, ÑÇß»É... ºñ»õÇ í³Õáõó ¿Çù µáõɹύñÝ»ñáí ù³Ý¹»É áõ å³ï·³ñ³ÏÝ»ñáí ï»Õ³÷áË»É µÇµÉÇ³Ï³Ý É»éÁ ѳí³ë³ñ»óÝ»Éáí ÑáÕÇÝ... ºÃ»... ê³Ï³ÛÝ, å³ïÙáõÃÛáõÝÁ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý »Õ³Ý³Ï ãÇ Ñ³Ý¹áõñÅáõÙ£ úñ»ñë Ãáõñù³Ï³Ý ϳÛù»ñÇó Ù»ÏáõÙ Çñ³í³å³ßïå³Ý ¾ñá½ ¾áÉùáñ³ÛÁ áõß³·ñ³í ¹Çï³ñÏáõÙ ¿ñ ³ñ»É, û ÇÝãáõ± гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ ï³Ï³íÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý óµáõ ¿, 㿱 áñ ųٳݳϳÏÇó ÂáõñùdzÝ, Ç ¹»Ùë Üáñ ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳ¹Çñ ø»Ù³É ²Ã³ÃáõñùÇ, å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ãÇ ÏñáõÙ úëÙ³ÝÛ³Ý Ï³ÛëñáõÃÛ³Ý ·áñÍ³Í »ñÇïÃáõñù³Ï³Ý á×ñÇ Ñ³Ù³ñ£ Æëϳå»ë, ÇÝãáõ±£ ܳ Ãí³ñÏáõÙ ¿ »ñ»ù å³ï׳é, áñáÝù ³ÝóÛ³É ¹³ñ³ëϽµÇ ÂáõñùÇ³Ý åáñï³É³ñáí ϳåáõÙ »Ý Ù»ñ ûñ»ñÇ Ñ»ï£ ²é³çÇÝÁ §Âáõñùdzݪ Ãáõñù»ñÇݦ Íñ³·ÇñÝ ¿ñ, áñáí ²Ý³ïáÉÇ³Ý Ù³ùñí»ó ѳÛ, ÑáõÛÝ, Ññ»³, ùñÇëïáÝÛ³ »õ ³ÛÉ ï³ññ»ñÇó£ Üñ³ ϳñÍÇùáí, ³Û¹ ÑáÕ»ñÇ íñ³ í»ñçÇÝ 96 ï³ñáõÙ Çñ³·áñÍí»É ¿ 10 ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝ (ãáñëÁ µ³ÅÇÝ ¿ ѳë»É ùñ¹»ñÇÝ), áñáÝóÇó
³Ù»Ý³½³Ý·í³Í³ÛÇÝÝ áõ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍÁ гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿ñ£ ºñÏñáñ¹Ý ³éÝãíáõÙ ¿ ²½³ï³·ñáõÃÛ³Ý å³ï»ñ³½ÙÇ Ñ»ï, áñÇ ýÇݳÝë³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÁ µáÉß»õÇÏÛ³Ý èáõë³ëï³ÝÇ ïñ³Ù³¹ñ³Í ½»ÝùÇ »õ ¹ñ³ÙÇ û·ÝáõÃÛáõÝÇó ½³ï, ѳۻñÇó µéݳ½³íÃí³Í ÇÝãùÝ áõ ѳñëïáõÃÛáõÝÝ ¿ñ£ ºí í»ñç³å»ë »ññáñ¹ å³ï׳éÁª гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³ÝÁ Ù³ëݳÏÇó á×ñ³·áñÍÝ»ñÁ, áõÙ Ó»éù»ñÁ óóËí³Í »Ý ³ÝÙ»Õ ³ñÛ³Ý Ù»ç, Ýáñ³ÑÇÙÝ Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñ³Ï³Ý »õ ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý ÁÝïñÛ³ÉÝ»ñÇ ó³ÝÏáõÙ ¿ÇÝ£ ²Ñ³ ÇÝãáõ ¿ ³Ûëûñ Ó³ËáÕáõÙ ÂáõñùdzÛÇ Å³é³Ý·áñ¹ å»ïáõÃÛáõÝÁ ѳñóÇ ÉáõÍÙ³Ý µáÉáñ Íñ³·ñ»ñÁ: ê³ »ë ã»Ù ³ëáõÙ, ë³ ³ëáõÙ ¿ Ãáõñù ³ÝÏáÕÙÝ³Ï³É Ùï³íáñ³Ï³ÝÁ, ѳí»É»Éáí, áñ ÂáõñùdzÛÇ å»ïáõÃÛáõÝÁ ÙdzÛÝ ÙÇ »Éù áõÝÇ áõñ³óáõÃÛ³Ý Ë³í³ñ ÷³ÏáõÕáõóª ³å³íÇÝ»É ³å³ß˳ñ³ÝùÇ ÉáõÛëÇÝ£ ²Ûɳå»ë ³Ù»Ý ³Ý·³Ù гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝ »½ñÁ Éë»Éáí, Ùßï³å»ë ÏáñóÝ»Éáõ ¿ áÕç³ËáÑáõÃÛáõÝÁª ѳÛïÝí»Éáí ˻ɳÏáñáõÛë íÇ׳ÏáõÙ£ ÆëÏ Ë»É³ÏáñáõÛë å»ïáõÃÛáõÝÁ, Çñ Ï»ÕÍ ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ϳñ·³ËáëÝ»ñáí áñù³Ý ¿É »ñÏáõ Ó»éùáí »õ »ñÏáõ áïùáí óÏÇ ºíñ³ÙÇáõÃÛ³Ý ¹éÝ»ñÁ, ³ÛÝï»Õ Ùßï³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙ ãå»ïù ¿ ëï³Ý³: ¶»ñٳݳóÇÝ»ñÁ Ëǽ³Ë»óÇÝ ×³Ý³ã»É Ññ»³Ï³Ý ÑáÉáùáëïÁ, éáõëÝ»ñÝ ¿É, 70 ï³ñÇ ³Ýó, ÁݹáõÝ»óÇÝ É»Ñ³Ï³Ý Î³ïÇÝÁ£ лñÃÁ Ó»ñÝ ¿: àõñ»ÙÝ, ÙÇ° ѳå³Õ»ù ׳ݳã»É гÛÏ³Ï³Ý ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý å³ïÙ³Ï³Ý ³ÝÑ»ñù»ÉÇ ÷³ëïÁ: ê³Ï³ÛÝ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ÃáÕÝ»Ýù ù³Õ³ù³·»ï-
Ý»ñÇÝ áõ å»ï³Ï³Ý ³Ûñ»ñÇÝ, Ù»Ýù ·ñáÕ »Ýù, »õ Ù»ñ å³ñïùÝ ¿ ÙÇÙÛ³Ýó ׳ݳã»óÝ»É »ñÏáõ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ·ñÇ »õ ËáëùÇ ÙÇçáóáí, ѳÙá½»É, áñ ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ áã û ÏÝë»Ù³óÝÇ Ãáõñù ³½·ÇÝ, ³ÛÉ Áݹѳϳé³ÏÁª Ïí»Ñ³óÝÇ£ ø³ÝÇ ¹»é Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÇë Ù»ç ãÇ Ï³Û³ó»É гÛáó ó»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÜÛáõñݵ»ñ·Á, ³í»ÉÇݪ á×ÇñÁ Ï»ÕÍ»Éáí ϳ٠ÉéáõÃÛ³Ý Ù³ïÝ»Éáí, ³Ï³Ù³ ¹³éÝáõÙ »Ýù ¹ñ³ Ù³ëݳÏÇóÁ£ ¶ñùǹ ßÝáñѳݹ»ëÇÝ ¹áõ Ëáë»óÇñ ߻ٻñÁ ѳÕóѳñ»Éáõ Ù³ëÇÝ£ Þ³ï ·»Õ»óÇÏ Ëáë»óÇñ£ ²ë³óÇñ, áñ ߻ٻñ Ï³Ý Ý³»õ ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ »õ »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç»õ, áñáÝù å»ïù ¿ áã û ³ñ·»Éù ÉÇÝ»Ý, ³ÛÉ ³Ýó³Ï»ï£ гÛ-Ãáõñù³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÁ ¹»é»õë ÷³Ï ¿, »õ ¹áõ ß³ï Å³Ù³Ý³Ï ÏáñóñÇñ ²Ýϳñ³ÛÇó ÙÇÝã»õ ºñ»õ³Ý, ÙÇÝã¹»é Ïáõ½»Ý³ÛÇñ áõÕÇÕ ÃéÇãùáí ѳëÝ»É` Ó»ñ ³½·³ÛÇÝ ÃÛáõñùÛáõÝ»ñáõÙ »õ Ñ³Û ÅáÕáíñ¹³Ï³Ý ï³ÕÇÏÝ»ñáõÙ ·áí»ñ·íáÕ «ëñïÇó ëÇñïÁ ï³ÝáÕ» ׳ݳå³ñÑáí: ºñµ»ÙÝ ¿É ߻ٻñÇ íñ³ Ïñ³Ï ¿ ÉÇÝáõÙ, ³ë³óÇñ, »õ »Ã» ß»ÙÝ ³ÝóÝ»Éáõ í³ñ³ÝáõÙÁ »ñϳñ ï»õÇ, ³å³ ûï³ñ³óÙ³Ý ï³é³å³ÝùÁ ϳñáÕ ¿ í»ñ³Íí»É ÑÇí³Ý¹áõÃÛ³Ý, ³ËïÇ: ²í³¯Õ, ß»ÙÝ ³ÝóÝ»Éáõ ѳٳñ µ³ó ¹áõé ¿ ѳñϳíáñ, ÇëÏ ¹áõù ÏñÝϳÏáË ÷³Ï»É »ù µáÉáñ ¹éÝ»ñÁª »õ° Ñá·áõ, »õ ûç³ËÇ, »õ »ñÏñÇ ³éç»õ... ØÇ µ³Ý ×ßÙ³ñÇï ¿, »Ã» í³ÕÁ ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ÷³ëïÁ ²ØÜ-Ý ¿É ÁݹáõÝÇ, ËáõÉáõѳÙñ Ó»õ³óáÕ ÙÛáõë »ñÏñÝ»ñÝ ¿É, µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ë»Õ³ÝÇ ßáõñç ѳۻñÝ áõ Ãáõñù»ñÝ »Ý Ýëï»Éáõ, - »õ Ñ»Ýó Ãáõñù ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÝ ¿ å³ïϳÝáõÙ í»ñçÇÝ ËáëùÇ Çñ³íáõÝùÁ£ ´³ñ»µ³Ëï³µ³ñ, ÅËïá-
ճϳÝáõÃÛ³Ý ³Ýó÷³Ýó å³ïÝ ³ñ¹»Ý ׳ù»ñ ¿ ï³ÉÇë£ ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ Ññ³å³ñ³Ï³í ÁݹáõÝ»É »Ý Üáµ»ÉÛ³Ý Ùñó³Ý³ÏÇ ¹³÷Ý»ÏÇñ úñÑ³Ý ö³ÙáõÏÁ, ³Ýí³ÝÇ å³ïÙ³µ³Ý ³ݻñ ²ùã³ÙÁ, Ññ³ï³ñ³ÏÇã è³·Á÷ ¼³ñ³ùáÉáõÝ..., ѳñÛáõñ³íáñ ³ÛÉ Ëǽ³Ë ³ÝѳïÝ»ñ, áíù»ñ ã»Ý áõ½áõ٠ѳßï ³åñ»É ëïÇ áõ Ï»ÕÍÇùÇ Ñ»ï£ Ðñ³Ýï ¸ÇÝùÇ ëå³ÝáõÃÛáõÝÁ óÝó»ó ³ß˳ñÑÁ (ß³±ï µ³Ý ¿ ÷áËí»É ·³ÕÃ³Ï³Ý ØÇÑñ³ÝÇ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó), »õ Ýñ³ óÕÙ³Ý ûñÁ ͳÛñ ³é³í §ºë ¸ÇÝùÝ »Ù, »ë Ñ³Û »Ù¦ ѳÝñ³ÛÇÝ ß³ñÅáõÙÁ£ 2010 Ã. êï³ÙµáõÉÇ Ï³Û³ñ³Ý»ñÇó Ù»ÏáõÙ (áñï»ÕÇó 1915-ÇÝ ëÏëí»ó Ñ³Û Ùï³íáñ³Ï³ÝÝ»ñÇ µéݳ·³ÕÃÁ), ï»ÕÇ áõÝ»ó³í µáÕáùÇ óáõÛó »õ ÙáÙ³í³éáõÃÛáõÝ£ ì»ñç»ñë ¿É Ãáõñù Ùï³íáñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳٳó³Ýóáí ëïáñ³·ñ³Ñ³í³ù ϳ½Ù³Ï»ñå»ó ò»Õ³ëå³ÝáõÃÛ³Ý ×³Ý³ãÙ³Ý û·ïÇÝ£ ºñÏËáëáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý ëÏëí»É ¿, »õ á×ñÇ ¹³ï³å³ñïáõÙÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý µ³½Ù³Ó³ÛÝáõÃÛáõÝ£ ¾ÉÇ Ù»Ï Ó³ÛÝ£ øá° Ó³ÛÝÁ£ гÝáõÝ å³ïÙ³Ï³Ý ×ßÙ³ñïáõÃ۳ݣ гÝáõÝ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ã»Ý åÕÍ»Éáõ Çñ»Ýó ßáõñûñÝ ³ÝÍ»ùáí£ Ð³ÝáõÝ Ýñ³Ýó, áíù»ñ ·³Éáõ »Ý ä³ïÙáõÃÛ³Ý µ»éÝ áõ ²å³·³ÛÇ Ù³ñï³Ññ³í»ñÝ»ñÁ ųé³Ý·»Éáõ Ù³ùáõñ ËÕ×áí áõ Ù³ùáõñ Ó»éù»ñáí£ Ð³ÝáõÝ Ù»ñ ½³í³ÏÝ»ñÇ, áõÙ ÝáõÛÝ ³ñ»õÝ ¿ ç»ñÙ³óÝáõÙª ³ÝÏ³Ë ³½·áõÃÛáõÝÇó, Ù³ßÏÇ ·áõÛÝÇó, Ëáëí³ÍùÇó »õ µ³ñáÛ³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝÇó£ ȺìàÜ ²Ü²ÜÚ²Ü Haoasdani crykneryu Miyutoan na,acah
3-4/2011
25
SYURP ZADIGYUAO A?ÀA~NYRXAGAN BADcAM §²Úêúð ÐðºÞî²Îø Æ ´²ðÒàôÜê àôð²Ê²Ü²Ü Àܸ زð¸Î²Ü, àðø Ææº²È ÚºðÎÜÆò, î²Ü ¼²ôºîÆê ²ÞʲðÐÆ. òÜ̲ò¾ø ²Úêúð øðÆêîàê Ú²ðº²ô Æ ØºèºÈàò¦ (Þ³ñ³Ï³Ý)
Hyce.nyrh D^ Dateu vrx^ Oagypeann A/a`nyrx temin Haoy] ?yumaniyo
§ÆÝãáõ± áÕçÇÝ Ù»é»ÉÝ»ñáõÝ Ù¿ç ÏÁ ÷Ýïñ¿ù: ²Ý ³Ûëï»Õ ã¿’, ³Ûɪ Û³ñáõÃÇõÝ ³é³õ¦ (Ôáõϳë 24-Ç 5-6): ²Ñ³í³ëÇÏ ³Ûë µ³é»ñáí Ññ»ßï³ÏÝ Ï³õ»ï¿ Ù»ñ ÷ñÏãǪ ÚÇëáõë øñÇëïáëÇ Ññ³ß³÷³é Ú³ñáõÃÇõÝÁ: ¸³ñ»ñ ß³ñáõÝ³Ï Ñ³Ù³ÛÝ ùñÇëïáÝ»³Ý»ñÁ ÏÁ ïûÝ»Ý ïÇ»½»ñ³Ï³Ý å³ïÙáõû³Ý ٻͳ·áÛÝ Çñ³¹³ñÓáõû³Ý ÛÇß³ï³ÏáõÃÇõÝÁª ÚÇëáõë øñÇëïáëÇ Û³ÕÃ³Ï³Ý Û³ñáõû³Ý ïûÝÁ, áñÁ Û³ÕÃáõÃÇõÝÝ ¿
26
3-4/2011
Ï»³ÝùÇÝ Ç í»ñ³Û Ù³Ñáõ³Ý, ÉájëÇݪ Ç í»ñ³Û ˳õ³ñÇÝ, µ³ñÇÇݪ Ç í»ñ³Û ã³ñ»³ó, ˳ճÕáõû³Ýݪ Ç í»ñ³Û å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÝ »õ ˳ñ¹³õ³ÝùÝ»ñáõÝ: ÚÇñ³õÇ, ÚÇëáõë øñÇëïáë Æñ ÇëÏ ³ÝÓÇÝ ½áѳµ»ñáõû³Ùµ ÷ßñ»ó Ù³Ñáõ³Ý ³ÑÝ áõ ÇÙ³ëïÁ, áñáíª Æñ Ù³Ñáí Û³Õûó Ù³Ñáõ³Ý, ÇÝãå¿ë åÇïÇ Áë¿ñ ß ³ ñ ³ Ï ³ Ý ³ · Ç ñ Á . §Ø³Ñáõ³Ùµ, ½Ù³Ñ ÏáË»³ó¦: ¼³ïÏ³Ï³Ý ÈáÛë ²õ»ïÇëÇÝ ËáñÑáõñ¹áí, Ù»Ýù, áñå¿ë øñÇë-
ïáëÇ Ñ³õ³ïùÇÝ ³é³çÇÝ Ñ»ï»õáñ¹Ý»ñ¿Ý, ³½·áíÇÝ ÏÁ ïûÝ»Ýù Ú³ñáõû³Ý Û³ÕÃáõÃÇõÝÁ, ²Ýáñ Ù¿ç ï»ëÝ»Éáí, á’ã ÙdzÛÝ îÇñáç ö³é³õáñáõÃÇõÝÝ, ³ÛÉ»õ ¹³ñ»ñáõ ÑáÉáíáÛÃáí Ù»ñ ÇëÏ ÚÇëáõë³ÝÙ³Ý ³Ýó³Í ׳ݳå³ñÑÁ, ѳõ³ï³Éáí, áñ ²Ý ¿ ×ßÙ³ñÇï »õ µ³ó³ñÓ³Ï ·ñ³õ³Ï³Ý áõ ³Ý÷á˳ñÇÝ»ÉÇ ËóÝÁ Ù»ñ ÇëÏ å³ÛÍ³é »õ Û³ñáõó»³É ·³ÉÇùÇÝ: ²ÝϳëϳÍ, îÇñáç Ññ³ß³÷³é Û³ñáõû³Ý ïûÝÝ, ÇÝãå¿ë ³ÛÉ Ï³ñ»õáñ ïûÝ»ñ »õ ³éÇÃÝ»ñ, ã»Ý Ïñݳñ ëáëÏ Å³Ù³Ýó³ÛÇÝ »õ áõñ³Ëáõû³Ý ³ÝóáÕÇÏ ûñ»ñ ѳݹÇë³Ý³É: ²Û¹åÇëÇ Ùï³Í»É³Ï»ñåáí ÅáÕáíáõñ¹Á ÙÁ ³ï³Ï ·áÛ³ï»õ»É… ²Ù¿Ý ³Ý·³Ù, »ñµ Çñ³ñ ÏÁ ÷á˳Ýó»Ýù êáõñµ ¼³ïÏ³Ï³Ý ²õ»ïÇëÁ, ã»Ýù Ïñݳñ ãÛÇᯐ ³ÛÝ ¹Åáõ³ñÇÝ »õ ³Ý³ë»ÉÇ ×³Ý³å³ñÑÁ, áñáõÝ Ù¿ç¿Ý ³Ýó³Í ¿ Ù»ñ î¿ñÁ í³ëÝ Û³ñáõû³Ý Û³ÕóݳÏÇÝ, Ù»ñ ÇëÏ ÷ñÏáõû³Ý ѳٳñ, áñÁ, íëï³Ñ³µ³ñ Ù»½Ç ÛáÛë »õ ѳõ³ïù ÏÁ Ý»ñßÝã¿,Ù¿Ï ³Ý·³Ù »õë ÇÙ³ëï³õáñ»Éáõ Ù»ñ å³å»ñáõ ³Ýó³Í ³ÛÝ ¹Åáõ³ñÇÝ ÏÛ³ÝùÇÝ ÁÝóóùÁ, áñÝ ÁÝïñ³Í ¿ÇÝ ³ÝáÝù, ǵñ»õ ÙdzÏ, ×ßÙ³ñÇï, áõÕÇÕ »õ ³éáÕç Ï»Ýë³Ï»ñå… Մեր Տիրոջ Յիսուս Քրիստոսի յարութեամբ 1000-ամեայ
Ռումանահայութիւնը սպանեց մահը եւ երբեք չվախցաւ մահէն ու ազգային բնաջնջումէն, այլ գիտակից մահով իր լինելութեան անմահութիւնը ու յաւերժութիւնը կերտեց Ռումանիոյ մէջ, վկան՝ իր տասնեակ եկեղեցիները եւ վանքերը: Մեր Փրկիչ Յիսուս Քրիստոսի յարութեամբ 1000-ամեայ Ռումանիոյ հայոց գաղութը պայքարեց յարութեան հաւատքով ու տեսիլքով իր հայ մնալու, հայօրէն ապրելու եւ հայկական ոգիով ստեղծագործելու Ռումանիոյ մէջ, վասն զի յարութիւնը եղաւ հզօրագոյն ոյժը իր գոյատեւմանը, վկան՝ իր ֆիզիգական գոյութիւնը այսօր: Եւ վերջապէս մեր ազատագրիչ Յիսուս Քրիստոսի յարութեամբ 1000-ամեայ Ռումանիոյ Հայոց Թեմը կը շարունակէ յարութեան եւ հայութեան իր մեծ երթը, առաւել հաւատքով ու յոյսով, վերանորոգուած վճռակամութեամբ ու տեսիլքով երթալու դէպի փայլուն եւ յաւերժ ապագայ: ²Ù¿Ý ³Ý·³Ù, »ñµ êáõñµ ¼³ïÏ³Ï³Ý ÉáÛë ³é³õûïÁ ÏÁ µ³óáõÇ Ñ³Ûáó ³ß˳ñÑÇÝ Ù¿ç, ã»Ýù Ïñݳñ ã÷³é³õáñ»É ³ÛÝ ÈáÛëÁ, áñáõÝ ³ñųݳó³Í »Ýù, ǵñ»õ ùñÇëïáÝ»³Ý»ñ, ÇÝãå¿ë ݳ»õ ã»Ýù Ïñݳñ Ù»ñ ³ÕûÃùÝ»ñáõÝ Ù¿ç ãÛÇß³ï³Ï»É µáÉáñ ³ÛÝ ¹ñ³Ëï³ñÅ³Ý Ñ»ñáëÝ»ñáõÝ, áñáÝù Çñ»Ýó ëáõñµ ³ñÇõÝÝ ÁÝͳۻóÇÝ í³ëÝ ÚÇëáõëÇ »õ í³ëÝ Ñ³Ûñ»Ý»³ó… êÇñ»ÉÇ Ñ³Ûáñ¹ÇÝ»ñ, ÆÝã Ññ³ß³ÉÇ ²ëïáõ³Í³ÛÇÝ ËáñÑáõñ¹, ³Ûëûñ êáõñµ Ú³ñáõû³Ý ïûÝÇÝ, Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹Á ÏÁ Ýß¿ ݳ»õ гÛáó Ø»Í ºÕ»éÝÇ` ó»Õ³ëå³Ýáõû³Ý 96-ñ¹ ï³ñ»ÉÇóÁ: ²Ñ³õ³ëÇÏ 1915Ã. ³ÝÙ³Ñáõû³Ý øñÇëïáë³ïÇå ׳ݳå³ñÑÁ µéݳÍ, ³õ»ÉÇ ù³Ý
»ñÏáõ ÙÇÉÇáÝ Ñ³Ûáñ¹ÇÝ»ñ ½áÑÁ ¹³ñÓ³Ý ÃÇõñù µ³ñµ³ñáëÇ Û³Ã³Õ³ÝÇÝ, ÇٳݳÉáí ѳݹ»ñÓ, áñ ³½·³÷áËáõÃÇõÝÁ »õ ѳõ³ï³÷áËáõÃÇõÝÁ ÏÁ ÷ñÏ¿ñ Çñ»Ýó Ï»³ÝùÁ: àñù³Ý ÍÇͳջÉÇ ¿, áñ ÃÇõñù í³Ûñ³·Á ó³Ûëûñ ãÇ Ñ³ëÏݳñ, áñ Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹Ý Çñ ·áÛáõû³Ý ѳ½³ñ³Ù»³ÏÝ»ñáõÝ ÁÝóóùÇÝ ù³ÝÇ-ù³ÝÇ ³Ý·³Ù ³Ýó³Í ¿ ³Û¹ ׳ݳå³ñÑáí »õ Ùßï³å¿ë ³ÝÙ³ÑáõÃÇõÝÝ áõ ×ßÙ³ñïáõÃÇõÝÁ, ³ñ¹³ñáõÃÇõÝÝ áõ ˳ճÕáõÃÇõÝÁ, ëáõñµ ʳãÝ áõ ѳÛñ»Ý»³ó ÑáÕÇÝ ³Ý³Õ³ñïáõÃÇõÝÁ »Õ³Í »Ý ³Ýáñ Ï»³ÝùÇÝ ÆزêîÜ áõ Üä²î²ÎÀ: §à’ã ëáõñÁ »õ á’ã ÑáõñÁ¦, á’ã áëÏÇÇ »õ ѳñëïáõû³Ý ·³ÛóÏÕáõÃÇõÝÁ, á’ã ½»ÝùÇÝ ³ñѳõÇñùÁ ã»Ý Ïñó³Í ë³ë³Ý»É, ÁÝÏ×»É áõ ß»Õ»É Ù»½Ç, Ù»ñ ÇëÏ µéÝ³Í ²ëïáõ³Í³Ñ³×áÛ ÁÝóóù¿Ý: §¼Ç ÿå¿ï »õ »Ùù ³Íáõ ÷áùñ¦, µ³Ûó »õ ³ÛÝå¿ë ã»Ýù í³ñ³Ý³Í ¹ÇÙ³Ï³Û»É ã³ñÇùÝ áõ ³Ýáñ µ»ñ³Í íݳëÝ»ñÁ, íϳÝ` ²ñó³Ë»³Ý лñáë³Ù³ñïÁ: лñáë³Ù³ñï, áñÁ Ù¿Ï ³Ý·³Ù »õë ³å³óáõó»ó »õ ѳÛï³ñ³ñ»ó Ç Éáõñ µáÉáñ ³ÝáÝó, áñáÝù ß³ï Ïáõ½¿ÇÝ Ñ³Û ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ áãÝã³ó³Í ï»ëÝ»É, áñ غÜø β’Üø, ڲ캒ðÄ ºÜø ºô Æ ¼úðàô غ𠴲¼ÎÆÜ àôÄàì ìºð²¸²ðÒܺÈàô غ¼Ø¾ ÊÈàô²ÌÀ` غð ²ð¸²ð Æð²ôàôÜøÀ: à’ã ÑÇëáõÝ, á’ã ÇÝÝëáõÝ »õ á’ã ³õ»ÉÇ ï³ñÇÝ»ñÁ ã»Ý Ïñݳñ Ùáé³óáõû³Ý ï³É ³ÛÝ Ïï³ÏÁ, áñÝ ëï³ó³Í ¿ ³Ù¿Ý Ù¿Ï Ñ³Û Ù»ñ ëáõñµ »õ ³ÝÙ»Õ µÇõñ³õáñ ݳѳï³ÏÝ»ñ¿Ý: ²ÝáÝó ¸ñ³ËïÁÝÏ³É ÛÇß³ï³ÏÁ Ù»ñ` ³åñáÕ³óë Û³õ»ñÅáõû³Ý áõ Û³ÕóݳÏÝ»ñáõÝ îúÜÜ áõ ¶ð²ì²Î²ÜÜ ¿: Ð³Û ÅáÕáíáõñ¹Ç ³åñ³Í Çõñ³ù³ÝãÇõñ ûñÁ, Çõñ³ù³ÝãÇõñ Û³çáÕáõÃÇõÝÁ, Çõñ³ù³ÝãÇõñ Û³ÕÃáõÃÇõÝÝ áõ
³é³çÁÝóóÁ, Ï»³ÝùÇÝ µáÉáñ ³ëå³ñ¿½Ý»ñáõÝ »õ áÉáñïÝ»ñáõÝ Ù¿ç, »ñÏáõ ÙÇÉÇáÝ Ý³Ñ³ï³ÏÝ»ñáõÝ Û³ÕÃáõÃÇõÝÝ áõ ³ÝÙ³ÑáõÃÇõÝÝ ¿: Ð³Û ÅáÕáíáõñ¹Ç Çõñ³ù³ÝãÇõñ Ýáñ³ÍÇÝ Ù³ÝáõÏ ³ÝáÝó ųé³Ý·áñ¹Ý ¿ »õ ½ÇÝáõáñÁ ѳÛáó Ùßï³Û³Õà µ³Ý³ÏÇÝ: ¼³ïÏ³Ï³Ý ³Ûë ÉáÛë ²õ»ïÇëÇÝ ËáñÑáõñ¹áí, ³ÛÉ»õ ѳÛáó ëáõñµ ݳѳï³Ï³ó ÛÇß³ï³Ïáõû³Ý ³éÇÃáí Ù»ñ Ûáñ¹áñÝ ëÇñ»ó»³É Ù»ñ »ñÇï³ë³ñ¹ ½³õ³ÏÝ»ñáõÝ, áñå»ë½Ç ï¿ñÁ ÁÉÉ³Ý Ù»ñ øñÇëïáë³ïáõñ ųé³Ý·áõû³Ý, ³åñ»Éáí г۳ëï³Ý»³Ûó Ù»ñ ѳñ³½³ï »Ï»Õ»óõáÛ ßáõÝãáí »õ á·Çáí áÕç ³ß˳ñÑÇÝ ³å³óáõó»Ý, áñ ϳÝù »õ ϻݹ³ÝÇ »Ýù… Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ݳѳï³Ï-Ù³ñïÇñáëÝ»ñáõÝ ³ñ¹³ñ »ñ³½³ÝùÁ. ÈàÚê ºì úðÐÜàôÂÆôÜ, ÊàôÜÎ ºô ²ÔúÂø ²ÜàÜò Ú²ôºðIJð¸²ð ÚÆÞ²î²ÎÆÜ êÇñ»ó»³É ½³õ³ÏÝ»ñ, ¼³ïÏ³Ï³Ý Û³ÕóݳÏÇ ³Ûë ËáñÑáõñ¹³ÍáõÃÇõÝÝ»ñáí, ³ÛÉ»õ Ù»Í ºÕ»éÝÇ Ý³Ñ³ï³Ï³ó á·»ÕÇÝáõû³Ùµ ³éÉ»óáõÝ, Ù»ñ ³ÕûÃùÝ ¿, áñ ºñÏݳÛÇÝ î¿ñÁ Ù»ñ ÅáÕáíáõñ¹ÇÝ ³é³çÝáñ¹¿ ¹¿åÇ Û³ñáõû³Ý Û³ÕÃáõÃÇõÝÁ ï³ÝáÕ ß³õÇÕÝ»ñÁ, ÛÇß»Éáí, ºë³ÛÇ մարգարէի խօսքը áñ. §²Ù¿Ý Ù³ñÙÇÝ ÝÙ³Ý ¿ ËáïÇ »õ Ù³ñ¹áõ ³ÙµáÕç ÷³éùÁ ÝÙ³Ý ¿ Ëáï³Í³ÕÏÇ: ÊáïÁ ÏÁ ãáñݳÛ, ͳÕÇÏÝ ³É ÏÁ ó÷Ç, µ³Ûó îÇñáç ËûëùÁ ÏÙÝ³Û Û³íÇﻳݦ: øðÆêîàê Ú²ðº²ô Æ ØºèºÈàò úðÐܺ²È ¾ Ú²ðàôÂÆôÜÜ øðÆêîàêÆ ÞÜàðвôàð êàôð´ ¼²îÆÎ
3-4/2011
27
ՀՈԳԵՇՆՈՐՀ Տ. ՏԱԹԵՒ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՌՈՒՄԻՆԻԱՅԻ ՀԱՅՈՑ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ Բուխարեստ, Ռումինիա
Սիրելի Հայր Սուրբ, Քրիստոսի հրաշազարդ Հարության ավետիսով Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնից Հայրապետական Մեր օրհնությունն ենք հղում Ձեզ, Տիրախնամ Թեմիդ եկեղեցական ու համայնքային վարչությանց հարգարժան անդամներին, ուխտապահ հոգևորականաց դասին ու բոլոր հավատացելոց: Այսօր քրիստոնյա համայն մարդկության հետ աշխարհասփւյուռ մեր ժողովուրդը սաղմոսներով ու հոգևոր երգերով փառաբանում է Փրկչի կենսաբեր Հարությունը և ցնծում մահվան դեմ հավիտենական կյանքի հաղթանակով: Հիսուսի Հրաշափառ Հարության խորհրդով վերստին նորոգում ենք մեր ուխտը Աստծո հետ և բարեզարդվում երկնապարգև շնորհներով, քանզի Աստվածորդու Հարությունը առանցքն է քրիստոնեական մեր հավատքի և խարիսխը անմահության հույսի. «Որ խափանեաց զմահ եւ լուսաւոր արար զկեանս եւ զանեղծութիւն ի ձեռն Աւետարանին»: (Բ Տիմ. Ա. 10) Բարձրյալի նախախնամությամբ փրկչական այս տարի Զատկի տոնը համընկել է Հայոց Ցեղասպանության հիշատակի օրվան: Արդարև, բազմիցս խաչվելու չէ, որ խաչակից ենք Քրիստոսին, այլ՝ որովհետև հարություն ենք առել, մահը կյանքով ենք ոտնակոխել և մեր Տիրոջ՝ Հիսուս Քրիստոսի օրինակով ամոթապարտ թողել մեզ խաչողներին: Տիրոջ փառավոր և Սուրբ Հարությունը դարերի ընթացքում լույսի փարոս է եղել տառապանքների բովով անցած մեր ժողովրդի համար, քանզի ազգս հայոց աներկբայորեն հավատացել է, որ մենք որպես «ժառանգակիցք Քրիստոսի, եթէ չարչարանացն
28
3-4/2011
կցորդ լինիմք, և փառացն հաղորդ լինելոց եմք»: (Հռոմ. Ը 17) Գոհություն Երկնավորին, որ ապրիլյան եղեռնագործությունից մազապուրծ մեր ժողովուրդը նույն հավատքով առ Հարուցյալ Փրկիչը այսօր ևս համախմբված է Մայր Եկեղեցու շուրջ և շարունակում է միասնական ջանքերով հետամուտ լինել իր արդար դատին, ամրացնել հայրենի պետությունը և կերտել իր նոր կյանքը: Աղոթում ենք, որ Աստված առավել զորացնի մեր ժողովրդի Քրիստոսադրոշմ հավատքը, հայրենի սրբազան արժեքներով ապրելու աննկուն կամքը և հաստատուն մեր Սուրբ Եկեղեցին նվիրական իր առաքելության մեջ: Սիրելի Հայր Սուրբ, աղոթում և հայցում ենք, որ Հարուցյալ Տերը զորակից լինի Ձեզ առաջնորդական Ձեր պատասխանատու առաքելության մեջ, և
Դուք շարունակեք առավել նախանձախնդրությամբ մեր զավակների սրտերում ամրապնդել Աստվածասիրությունն ու հայրենասիրությունը: Թող Հարուցյալ Քրիստոս պահի ու պահպանի Ձեզ, Թեմիդ հոգևոր դասին և հավատացյալ մեր զավակներին և պարգևի քաջառողջություն ու հարանորոգ հաջողություններ՝ ի փառս Աստծո, ի պայծառություն Տիրախնամ Ձեր Թեմի և Առաքելական մեր Սուրբ Եկեղեցու: ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՐԵԱՒ Ի ՄԵՌԵԼՈՑ ՕՐՀՆԵԱԼ Է ՅԱՐՈՒԹԻՒՆՆ ՔՐԻՍՏՈՍԻ Օրհնությամբ՝ ԳԱՐԵԳԻՆ Բ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ
¼²îÎ²Î²Ü Î²ðØÆð вôÎÆ ܺðκÈàô êàìàðàôº²Ü زêÆÜ øñÇëïáÝ»³Û ³ß˳ñÑÁ ëáõñµ ¼³ïÏ³Ï³Ý ïûÝ»ñáõÝ ³éÇÃáí ѳõÏÇà ݻñÏ»Éáõ ëáíáñáõÃÇõÝÁ áõÝÇ, áñÁ ٳݳõ³Ý¹ ÷áùñÇÏÝ»ñáõÝ Ñ³Ù³ñ Ù»Í áõñ³ËáõÃÇõÝ ÏÁ å³ï×³é¿ ¨ ÏÁ ¹³éÝ³Û Ë³Ý¹³õ³éáõû³Ý ³éÇÃ, ѳõÏÇÃÝ»ñÁ Çñ³ñ ½³éÝ»Éáõ ˳Õáí: ê³Ï³ÛÝ Ñ³õÏÇà ݻñÏ»Éáõ ³õ³Ý¹áõÃÇõÝÝ áõÝÇ Ý³¨ ÏñûÝ³Ï³Ý ÇÙ³ëï: гõÏÇÃÁ ÏÁ ¹ÇïáõÇ Çµñ¨ îÇñáç ·»ñ»½Ù³Ý, ½áñë µ³óáõ»Éáí, øñÇëïáë Ú³ñáõÃÇõÝ Ï’³éÝ¿ ³Ýáñ Ù»ç¿Ý: гõÏÇÃÁ ݳ¨ ÏÁ ËáñÑñ¹³Ýß¿ ³ß˳ñÑÁ: γñÙÇñ ·áÛÝÁ ÏÁ Ý߳ݳϿ ÚÇëáõëÇ Ã³÷³Í ϳÝë³å³ñ·¨ ²ñÇõÝÁ, áñÁ ó÷áõ»ó³õ í³ëÝ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ó»ÕÇ ÷ñÏáõû³Ý, ³Û¹ ÇëÏ å³ï׳éáí ѳõÏÇÃÁ ÏÁ Ý»ñÏ»Ýù ϳñÙÇñ ·áÛÝáí: Ø»ñ ëáõñµ »Ï»Õ»óõáÛ Ø»Í ì³ñ¹³å»ï ¶ñÇ·áñ î³Ã¨³óÇÝ ³Ûëå¿ë ÏÁ ·ñ¿ ѳõÏÇÃÇÝ ÇÙ³ëïÇÝ Ù³ëÇÝ. §ØdzÛÝ ëáõñµ ¼³ïÇÏÇÝ Ñ³õÏÇà ÏÁ Ý»ñÏ»Ýù, áñáíÑ»ï¨ Ñ³õÏÇÃÁ ³ß˳ñÑÇÝ ûñÇÝ³Ï³Ý ¿: ÆÝãå¿ë ÇÙ³ëïáõÝÝ»ñÁ Ï’Áë¿Ý. §¹áõñëÇÝ Ï»Õ»áõÁ ÏÁ ÝÙ³ÝÇ »ñÏÇÝùÇÝ, óճÝÃÁ` û¹ÇÝ ¨ ëåÇï³ÏáõóÁ` çáõñÇÝ, ¹»ÕÇÝÝ ³É »ñÏÇñÝ ¿¦: ÆëÏ Ï³ñÙÇñ ·áÛÝÁ ÏÁ Ý߳ݳϿ, áñ ³ß˳ñÑÁ ·Ýáõ»ó³õ øñÇëïáëÇ öñϳñ³ñ ²ñÇõÝáí: Ø»Ýù ϳñÙÇñ Ý»ñÏáõ³Í ѳõÏÇÃÁ Ù»ñ Ó»éù»ñáõÝ Ù¿ç ³éÝ»Éáí ÏÁ Ñéã³Ï»Ýù Ù»ñ ÇëÏ ÷ñÏáõÃÇõÝÁ :¦
HAO-?YUMANAGAN MI~GA?AvARAGAN HAN"NAJYKYvI NISD:
Hanxibyum na,ararner Manyug Varxanoani & Anqa Bya0iyui mi`&$
Mard 1(-in# Byuqre.i me` deki yune]av Dndesagan & Cidade,nigagan Hamacyr\ag]yutoan Hao-?yumanagan Mi`ga/avaragan Han'najykyvi erryrx nisd;$ Aox a/ityv# ereq @rva ao]yv ?yumania cdnve]av Haoasdani wy,axryutoan & gabi na,arar* baryn Manyug Varxanoani cl,avyra\ badviragyutoyun;# yryu gazmi me` gaoin ardaqin cyr\eryu# finansneryu ‚han'ins wy,na,arar* baryn Wavel Safaroaniƒ# coyukadndesyutoan# wy,axryutoan & gabi# m.agyuoti na,araryutoyunneryu# in[bes na&
cyr\arar a.,arhi nergaoa]yu]i[ner$ ?yumania gadara\ ao]i a/a`in @r;* m.agyutaoin \racri .r`anagen ners# haogagan badviragyutoyun; cdnve]av na& /yumanahao hamaonqi gexryn;# yur ao]ele] Syurp Hre.dagabeda] Miqaoel & Capriel maor da0ar;# ŠDyudoan‹ M.agyuoti Dyun tancaran; & craxaran# in[bes na& ?yumaniy Haoy] Miyutoan gexrynadekin & ŠArarad‹ hradarag[yutoyun;$ Ergryrx @r;# haogagan badviragyutoyun; cdnve]av Wy,axryutoan & Entaga/yuo]i Na,a-
3-4/2011
29
Mi`ga/avaragan han'najykyvi pa]man nisd;$ raryutoyun# yur deki yune]av ergyu na,ararneryu* digin Anqa Bya0iyui & baryn Manyug Varxanoani hanxibyum;# yrme edq pa]ve]av Mi`ga/avaragan Han'najykyvi nisd;$ Pa]man ararykyutenen edq# han'najykyv; .aryunage] ir a.,adanqner; wyr'acedneryu magarxagyv# min[ wy,axryutoan na,arar Manyug Varxanoan; & finansneryu wy,na,arar Wavel Safaroan;# ?yumaniy me` Haoasdani Hanrabedyutoan xesban* baryn Hamled Casbaroani yukeg]yutoamp# ;nxyunve]an Gabi & Dekegadvagan Hasaragyutoan Na,araryutoyun* na,arar Valerian Vremei gykme# isg hedy ao]ele]in ?yumaniy ga/avaryutoan .enq# yur hanxibyum yune]an var[abed +mil Byqin hed$ Aox ergyu hanxibyumneryun# /yumanagan gykmen masnag]e]av na& ?yumaniy Haoy] Miyutoan badcamavyr* baryn Varyujan Wambyuq[oan;# yryu arjanavyr & hed&ykagan cyr\yuneyutoyun; ?yumaniy me` dekegadvagan de,nylycianeryu zarca]man yukkyutoamp ;nxc\e]in &‰ na,arar Valerian Vremen &‰ var[abed +mil Byq;$
30
3-4/2011
Hanxibyum gabi na,ararin hed$
Hanxibyum var[abed +mil Byqin hed$
Hamacyr\ag]yutoan Ar'anacryutoan sdyracryutoan ararykyutoyun;$ _rva ba.dynagan \racri ver`in# Wy,axryutoan & Entaga/yuo]i Na,araryutoan me` deki yune]av Mi`ga/avaragan Han'najykyvi a.,adanqneryu wagman nisd;# yryu ;nta]qin Anqa Bya0iyun & Manyug Varxanoan; sdyracre]in wy,axryutoan# =nercedigaoi & coyukandesyutoan pnacava/neren ners a/&draoin# dndesagan & cidade,nigagan hamacyr\ag]yutoan masin ar'anacryutoyun m;$ Ergyu na,ararner; baomanavyrve]an ,tanel Han'-’ najykyvi cyr\yuneyutoyun;# isg ve] amis; meg cnahadvin ar'anacryutoan me` ;nxcrgva\ geder;$
Haogagan badviragyutoan ao]; haogagan egeke]i$ Hinc.apti Abril 21-in# ?yumaniy grtyutoan na,arar Daniel Fyuneriyun ;nxne] Haoasdani grtyutoan na,arar A.yd A.ydoani kegavara\ haogagan badviragyutoyun;$ Ergyu na,ararner; sdyracre]in cidahedazydyutoyunneryun & de,nylycianeryun veraperyk erggykmani hama'anacir m;$ ?yumania gadara\ ao]i .r`anagen ners haogagan badviragyutoyun; a.,adanqaoin ao]er gadare] na& Cidagan hedazydyutoan azcaoin cyr\agalyutoyun# Byuqre.i hamalsaran# Byuqre.i Pj.gyutoan & xekacyr\yutoan Qaryl Davilaoi anvan hamalsaran# & hanxibyum yune]av /yumanahao hamaonqi nergaoa]yu]i[neryun hed$
3-4/2011
31