?yuMAnIy HAOy} MIyutOAn eRGLeZvOAn AMSAcIR
DARI 63 tIv 1-2 (1985-86ƒ HyunvAR - WeDRvAR 2(12
Sarcis Seloan
Yu,dacna]yutoyun* Ar&mdoan Haoasdan =` 24
<MPAcRAGAn I Wy<ARen
Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի նամակը Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզիին (24.01.2012) «Մեծարգո՛ պարոն Նախագահ, Այսօր Ֆրանսիան վերստին ապացուցեց իր մեծությունն ու ուժը, իր նվիրվածությունը համամարդկային արժեքներին: Այսօր բացառիկ օր է բոլոր նրանց համար, ովքեր պայքարում են մարդու իրավունքների պաշտպանության և մարդկության դեմ ոճիրների դատապարտման ու կանխարգելման համար: Այսօր պատմական օր է աշխարհի բոլոր հայերի համար` ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ֆրանսիայում և ամենուր: Վերջապես, այս օրն անմոռանալի է և ոսկե տառերով կգրվի հայ և ֆրանսիացի ժողովուրդների բարեկամության դարավոր պատմության մեջ: Մեծարգո՛ պարոն Նախագահ,
PYVANXAGYUTOYUN Գրքի շնորհանդես Ռումինահայերն այսօր
=` 4 =` 6
+XYUARX TYUMA)ANOAN^ HYPELOANAGAN =` 9 HAMA?YD XIMANGAR
Հայկական պատկերներ և համեղ կերակրատեսակներ ի ուրախություն քլուժցիներու =` 1_ Ռումեն Ակադեմիայի մրցանակը =` 12 «ՇՇուկներու գիրք»-ին համար Hedbaderazmoan /yumanalezyu panasdek\yutoyun; Amerigaoi me`^ \akgaqak =` 13 viqtyr Wambyuq[oani Վարդանանց հերոսամարտը և Քաղկետոնի ժողովը Պարահանդես-դիմակահանդես
=` 14 =` 16
Supliment limba rom`n[ Crăciunul la armeni p. 17 Negare și Drept p. 18 Poezia românească postbelică în America: o antologie de Victor Pambuccian p. 20 Metamorfoza unui vis cu păpuși p. 21 Franţa : „Înţelepţii” au decis: negarea genocidului armean este legAlă! p. 22 manga-badanegan Ուխտագնացություն՝ Արևմտյան Հայաստան
=` 23 =` 24
HAnXIByuM FRAnSAOI XeSBAnIn HeD Շնորհակալ եմ Ձեր անձնական հանձնառության, Ձեր անգնահատելի ավանդի համար, առանց որի անհնարին կլիներ ցեղասպանությունների ժխտումը դատապարտող օրենքի ընդունումը: Երախտագիտության իմ խոսքն եմ ուղղում Ձեզ` մաղթելով նորանոր հաջողություններ` հանուն Ֆրանսիայի և ֆրանսիացի ժողովրդի լավագույն ապագայի: Ընդունեք խնդրեմ, մեծարգո՛ պարոն Նախագահ, խորին հարգանքներիս հավաստիքը»:
=` 33 Fransa <yRHRXARAnAGAn HAKtAnAG ev IRAvAPAnAGAn BARDyutOyun =` 34
ŠNYR GOANQ‹IN AN"NAGAZM: MIQAOEL SDEWAN-CAZAZOAN Œ ,mpacr^ ;nxh^ qardyukar MADLEN DER-KYUGASOAN Œ ,mpacir VARXAN MARTAOAN Œ ,mpacir MIHAOIL GEYRGIYU Œ lyusangari¿[ MARIAM BYSTAN)OAN Œ meqenacryuhi
COLECTIVUL «NOR GHIANK» MIHAI STEPAN-CAZAZIAN – secretar-general de redacție MADLEN TER-GHUKASIAN; VARTAN MARTAIAN – redactori MIHAI GHEORGHIU – fotoreporter MARIAM BOSTANGIAN – dactilografă-operatoare
REDAC|IA: Bucure=ti, Bd. Carol I, nr. 43, sector 2, tel./ fax. 314.67.83 redactia@araratonline.com TEHNOREDACTARE COMPUTERIZATÅ: HźUlEsCU MIHAI
2
1-2/2012
TIPARUl: s.C. ARARAT srl.
I.S.S.N. 1221-9169
Սումկայիթի ջարդի նահատակներու հիշատակին
Կիրակի, 26 փետրվարին Տ. Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանի ներկայության, Պուքրեշի Հայոց Մայր Տաճարին մեջ հոգեհանգստյան Սբ. Պատարագ մատուցվեցավ 24 տարի առաջ Սումկայիթի մեջ սպաննված հայերու ոգեղեն հիշատակին: Հիշատակենք, որ 1988 փետրվար 26-28-ը, որպես պատասխան ուղղված Ղարաբաղի հայերու ինքնորոշման իրավունքին, Սումկայիթի մեջ (Կասպից ծովի ափին ատրպեճանական արդյունաբերական քաղաք) հակահայկական ջարդ տեղի ունեցավ, սպանվածներու պաշտոնական թիվը հայտարարվեցավ քանի մը տասնյակ միայն, ոչ պաշտոնական հաշվարկով կհասներ քանի մը հարյուրի: Պատարագեն ետք, Մայր Տաճարին բակը կանգնեցված Ցեղասպանության հուշարձան խաչքարի առջև ծաղկեպսակներ զետեղվեցան Հայաստանի Դեսպանության, Հայոց Արքեպիսկոպոսության, Ռումանիո Հայոց Միության կողմե: Այնուհետև հանդիպում մը տեղի ունեցավ, ուր խոսք առին ծերակուտական Վարուժան Ոսկանյան, Ռումանիո մեջ Հայաստանի դեսպան Համլետ Գասպարյան և գրող Պետրոս Խորասանճյան: Ապա ներկաները դիտեցին «Սումկայիթ» փաստագրական ժապավենը, որ կներկայացներ այդ սարսափելի օրերեն որոշ դրվագներ և քանի մը հայերու վկայություններ, որոնք հաջողած էին հրաշքով փրկվիլ ջարդեն:
1-2/2012
3
Գրքի շնորհանդես Հունվար 26-ին, հինգշաբթի Պուքրեշի „Dalles” գրավաճառատան մեջ շնորհանդեսը կատարվեցավ տոքթոր Վլադ Պետրոսի հեղինակությամբ «Ռումանիո հայ գեղարվեստի, աքսորի շրջանին կարոտախտի և մշակութային ինտեգրացման միջև» հատորին (Noi Media Print հրատարակչություն): Այս բացառիկ ալպոմի մասին խոսեցան հրավիրյալներ տիկին Ռուքսանտրա Տեմեթրեսկու՝ Պուքրեշի Արվեստի Ազգային համալսարանի ռեկտոր, ծերակուտական Վարուժան Ոսկանյան և գրող Պետրոս Խորասանճյան: Շնորհանդեսին ներկա էր նաև Ռումանիո մոտ Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Համլետ Գասպարյան: Ծերակուտական Վարուժան Ոսկանյանը ընդգծեց, թե «Այս գիրքը մեծ անակնկալ մըն էր, շատ լավ կազմված գիրք մը փաստերով և պատկերավոր նյութերով հարուստ աշխատանք մը...: Մեզ՝ հայերուս համար, այս գիրքը շատ լավ աղբյուր մըն է Ռումանիո հայ համայնքը ավելի լավ ճանչցնելու և տարածելու համար»: Տիկին Ռուքանտրա Տեմեթրեսկուն մասնավորաբար ըսավ. «Ինձ համար այս
4
1-2/2012
գիրքը անակնկալ մը չէ, քանի որ շատ լավ կճանչնամ Վլադ Պետրոսը, որ Արվեստի համալսարանին մեջ կդասախոսե և եղած է իմ ուսանողս: Իրական անակնկալը սակայն այն կատարելությունն է, որ տրված է գիրքի մը, որ ունի հրատարակչության կողմե մտածված չափեր և ես նկատի չունիմ միայն արտաքին չափերը, այլև մեկ այլ՝ սիրալիր հասցեագրման չափեր: Գրքե-
րու այս շարքը կցանկա ըլլալ ավելի մատչելի, բայց նաև հավասարապես խելացի և տարողունակ: Յուրաքանչյուր պրպտողի, հետազոտողի համար այս մարտահրավեր մըն է: Հրաժարիլ էջատակի չափազանց խնդրահարույց նշումներեն այնքան ալ դյուրին չէ: Եթե համարձակիս հրաժարիլ կդառնա շատ հանրամատչելի տեքստ մը: Այս հանրամատչելի գիրք մը չէ, գիրք մըն է
չափազանց տարողունակ, նաև գիրք մը որ կվերադարձնե ոչ միայն ժառանգությունը այլև քաղաքակրթության չափազանց հետաքրքիր գլուխ մը, որ կարելի է կարդալ շատ տեսանկյուններե...: Շատ լավ պատկերազարդված գիրք մըն է, որ հրատարակչության արժանիքն է և որ կպահպանե իր աստիճանը, բայց անձնապես ինձ համար, եթե կարդամ, որպես արվեստի պատմագետի տեսանկյունե՝ ինչ-որ եմ ես հիմա, կնշմարեմ որ երկար ճամբորդություն մը ունինք ընելու ձևափոխվող աշխարհի մը մեջ, որ կսկսի վաղ Միջնադարեն, որպես շրջանակ ըլլալով ռումանական քաղաքակըրթության համար և մեզ կտանի արդի ժամանակաշրջանի արշալույսները (կարդալ պարոքքո ոճի Կեռլա) և կհետևի արվեստներու արդիականացման ևս, որ կու գան հայ համայնքեն և անունն է, որ անոնց կմատնե: Օրինակի համար Իոանա Կասարճյան կամ Աբգար Պալթազար: Կամ ճարտարագետ Չերքեզները, որ շատ բազմաոճ
բառապաշար մը ունին, որու մեջ սակայն հնարավոր է տեղ ունին հայ քաղաքակրթության հետքերը նույնպես»: «Հրատարակչական հայտնություն մըն է, տեսակ մը, որ կշեղվի ներկայիս գիրքերու բնականոն ընթացքեն, որ կթերթենք ամեն օր»,- ըսավ Պետրոս Խորասանճյան: «Ես կկարծեմ շատ կարևոր գիրք մըն է, Վարուժան Ոսկանյանի ներբողի և գովասանքի խոսքերեն ալ վեր բան մըն է այս գիրքը, Վարուժան Ոսկանյանը ըլլալով հայերու առաջնորդը և իր «Շշուկներու գիրք»-ը լույս ընծայելեն ետք նաև հայ պատմիչ մը: Հիշողություններեն անդին այս գիրքին մեջ գոյություն ունի և հեռանկար մը, այն է խիստ մշակութային և որը կճանչնա ճարտարագիտությունը և արվեստներու պատմությունը Ռումանիո մեջ, նյութ մը, որուն անդրադարձավ և տիկին Տեմեթրեսկուն: Վլադ Պետրոսը կուտա ամբողջ համայնապատկերը Ռու-
մանիո բոլոր հուշարձաններու: Հեղինակը այս պատմական մշակութային ամբողջ ընթացքը կընե մեծ դյուրությամբ ուր գլխավոր, հիմնական գործերը ընդգրկված են...: Այն կկցվի ամեն ինչի, որ կվերաբերի ճարտարագիտական ժառանգությանը և կփորձե այս հուշարձաններու կողքին նպաստել նաև գործերով, որ կապված են համայնքի պատմությանը: Գոյություն ունին և՛ հուշարձաններ և՛ մարդիկ: Եվ այս հաղթանակ մը, շահում մըն է գիրքի համար, սովորաբար այս տիպի գործերը կշրջանցեն մարդկային ներկայությունը: Բերելով Միհայ Օրովեանուի լուսանկարները, այդ նույնպես հաղթանակ մըն է ալպոմին համար: Այս գիրքը որոշ մտավորական մակարդակի պարապություն մը կգոցե»: Վերջավորության, հեղինակը շնորհակալություն հայտնեց բոլոր անոնց, որ օգնեցին իրեն ալպոմը հրատարակելու: Դժբախտաբար, գիրքի սիրահարները և մասնավորապես հայեր շատ քիչ թիվով մասնակցեցան այս իրադարձության: Չենք կարծեր, որ պատճառը գիրքին արժեքն էր, որպես հայտնություն մը, այլ եղանակը, դուրսի կատարյալ սառնամանիքը...: Կկարծենք, որ համայնքին մեջ գիրքին շնորհանդեսը այլ կըլլա: Ամեն պարագայի, կշորհավորենք երիտասարդ Վլադ Պետրոսը և բոլոր անոնք, որ կարելի դարձուցին տարեսկզբին գոհար մը, զարդ մը հանդիսացող այս գիրքին լույս ընծայման:
1-2/2012
5
Ռումինահայերն այսօր
Ռումինիայի հայկական համայնքը հնագույններից է Հարավարևելյան Եվրոպայում: Հայերի հոսքն այստեղ հատկապես նկատելի է եղել Անիի, ապա՝ Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից հետո: Վերջին խոշոր գաղթը դեպի Ռումինիա տեղի է ունեցել 1922 թ-ին, երբ քեմալական Թուրքիայի զորքերը սկսել են կոտորել Զմյուռնիայի քրիստոնյա բնակիչներին: Ռումինիայում հայերի թիվը հասել է մոտ երեսուն հազարի: Իսկ այսօր Ռումինիայում հայերի թիվը չի գերազանցում հինգ հազարը: Այսօր հայ համայնքին վերապահված է փոքրամասնության կարգավիճակ, որն իր ներկայացուցիչն ունի Ռումինիայի Խորհրդարանում: Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռումինիայի թեմը հիմվել է 1931թ: Ռումինիայի հայերը դեռ 14–րդ դարում երկրում կառուցել են եկեղեցիներ, ունեցել են թեմ, որը 1365թ ենթարկվել է Լվովի հայկական եպիսկոպոսական աթոռին: 14-րդ դարում Ռումինիայի թեմն այնքան է ստվարացել, որ Մոլդովայի իշխան Ալեքսանդր Բարեպաշտը 1401թ հուլիսի 30 հրովարտակով մայրաքաղաք Սուչավայում արտոնել է հայերին հիմնել հայոց եպիսկոպոսության թեմ` Հովհաննես եպիսկոպոսի գլխավորությամբ 1401-15թթ: Ի դեպ, 1948–55 թթ-ին Ռումինիայի հայոց թեմակալ առաջնորդն էր Վազգեն Պալճյանը (1955– 94 թթ-ին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոս 6
1-2/2012
Վազգեն Ա): Ներկայում Ռումինիայի տարածքում առկա են երկու տասնյակից ավելի հայկական եկեղեցիներ: Ռումինահայերի և Ռումինիայում Հայ Առաքելական եկեղեցու ներկայի մասին զրուցեցինք Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռումինիայի թեմի արդեն 42–րդ առաջնորդ Տեր Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանի հետ:
Պատմությանը հայտնի է, որ Սփյուռքում կազմավորված ամենահին թեմն է Հայ Առաքելական եկեղեցու Ռումինիայի թեմը. ինչպիսի՞ն է թեմական կյանքն այսօր: Ռումինիայի հայկական համայնքն ու թեմն ունեն հին պատմություն: Այսօր այստեղ ունենք շուրջ հինգ հազար հայություն: Կան հայկական 21 եկեղեցիներ` Բոտոշանի Սուրբ
Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է դեռեւս 1350թ., Յաշի Սուրբ Մարիամ եկեղեցին 1395թ.), Սուչավայում գործում են Սուրբ Խաչ (1521թ.) եկեղեցին եւ Հաճկատար (1512թ.) ու Զամկա (1551թ.) վանքերը, որոնք հայտնի են ոչ միայն հայերի, այլեւ տեղացիների մեջ: Բուխարեստի կենտրոնում` «Հայկական թաղամասում» է գտնվում Սբ. Հրեշտակապետաց Հայոց Մայր եկեղեցին` հարակից առաջնորդարանով, Դուդյան Մշակույթի կենտրոնով, թանգարանով եւ Ռումինիայի Հայոց միության վարչական շենքով, քիչ հեռու գտնվում է Հայկական գերեզմանոցը: Ունենք նաև բազմաթիվ այլ կալվածքներ: Թեմում հոգևոր սպասավորություն են կատարում 4 քահանա և մեկ կուսակրոն վարդապետ: Մեր 5 եկեղեցիները, որտեղ հայություն ընդհանրապես չկար, ժա-
մանակավորապես քրիստոնեական-եղբայրական ոգով հանձնել ենք Ռումին Ուղղափառ եկեղեցուն` գործածության համար:
Ինչպիսի՞ն են հարաբերությունները բնակվող առաքելական, կաթոլիկ, ուղղափառ համայնքների միջև: Ռումին ուղղափառ, ռումին կաթոլիկ և հայ առաքելական հատվածների միջև եղբայրական փոխհարաբերություններ են, սակայն սերտ համագործակցություն չկա: Թեմի առաջնորդությունը ստանձնելուց հետո հնարավորություն չենք ունեցել այդ ուղղությամբ ծրագրեր իրականացնելու, բայց և նշեմ, որ փոխայցելություններ, շփումներ լինում են:
Թեմն իրականացնո՞ւմ է ծրագրեր հայ համայնքի երեխաների և երիտասարդների հայեցի դաստիարակման համար: Ռումինիայում գործում է Ռումինահայոց միությունը, որ յուրա-
քանչյուր քաղաքում ունի փոքրիկ դպրոցներ` կիրակնօրյա վարժարաններ, որտեղ, սակայն աշակերտների թիվը սակավ է` 2 –ից մինչև 5 հոգի, իսկ մայրաքաղաքում, որտեղ այդ միության կենտրոնն է աշակերտների թիվը քսանի է հասնում: Բայց երիտասարդների հարցերով աշխատանքներ ծավալում է Հայ Առաքելական եկեղեցին: Անցյալ տարի օգոստոսին մենք կազմակերպեցինք հայ երիտասարդների հավաք և առաջին անգամ լինելով կարողացանք 87 երիտասարդ հավաքել: Ընդհանրապես Ռումինիայի վերջին 60 տարիների պատմության ընթացքում այսպիսի հավաք չէր եղել, մենք հավաքեցինք Հաճկատար վանքի շուրջը: Օգոստոսի 15–ին՝ Սուրբ Աստվածածնի տոնին մենք մատաղի օրհնություն ունենք: Այս տարի Սուրբ Մարիամ Աստվածածնի տոնին ներկա կգտնվի նաև Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը: Հաճկատարի վանքը շատ կարևոր է նաև ռումինացիների համար. այդ օրը 500010.000 հավատացյալ ռումինացիներ են ուխտի գալիս այս վանք: Այս
ուխտավորները մեր Պատարագին են ներկա լինում, հայկական մատաղն են ստանում: Եվ առաջին անգամ էր, որ նրանց հետ այդ հայ երիտասարդները մասնակցեցին այս տոնին, այս Ուխտի օրվան: Մենք նրանց համար նախապատրաստել էինք հատուկ հայկական շապիկներ` վրան գրված Հաճկատար: Տեսնելով նրանց` մեր ժողովուրդը շատ ուրախացավ. սա նաև առիթ էր, որ ներկա հայ հին սերնդին ներկայացնեինք իրենց շարունակողներին: Հինգ օրերի ընթացքում նրանց հետ խոսեցինք հայոց պատմության, հայ համայնքի, Հայ եկեղեցու պատմության, հայոց լեզվի մասին: Սա հնարավորություն էր, որ տեսնեինք, թե ովքեր են մեր այստեղի հայ երիտասարդները և որպեսզի նրանք էլ իրար ճանաչեին: Նրանց հոգու ու մտքի մեջ կարողացանք սերմանել ազգային-եկեղեցական ոգին, որը, ցավոք, չունեին: Այդ 87 երիտասարդների մեջ հազիվ քսանն էին, որ հայերեն էին խոսում: Նրանք բոլորն էլ խառն ամուսնությունների սերունդ են: Դեկտեմբերին կազմակերպեցինք երկրորդ հավաքը մեկ շաբա-
1-2/2012
7
թով հայկական հյուրանոցում և այստեղ 7 օր միայն հայերեն լեզվի ուսումնառությանը նվիրեցինք: Ցանկանում էինք այդ 7 օրերի ընթացքում հնարավորինս հայերեն սովորեցնել: Այս տարվա ապրիլին կամ մայիսին նախատեսվող երրորդ հավաքը նվիրված կլինի Հայոց պատմությանն ու Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու պատմությանը: Այս ծրագրով պիտի փորձենք հայ երիտասարդներին դարձի բերել դեպի արմատներ:
ողջ ցուցադրության լուսանկարումը: Ցուցակագրել ենք մեր բոլոր կալվածքներն ու ունեցվածքները: Առաջիկային պատրաստվում ենք նորոգել մեր թանգարանը: Ցուցադրըվող իրերի մեծ մասը` նկարներ, ձեռագրեր, եկեղեցական սպասք, վարագույրներ և այլն, նորոգության կարիք ունի և դրամական մեծ ծախսերի հետ է կապված: Մենք մաս առ մաս որոշ իրեր նորոգում ենք: Եվ այս տարի կարևորագույն միջոցառումը պիտի լինի Վեհափառ Ի՞նչ է արվել արդեն և ի՞նչ ծրագ- Հայրապետի այցը Ռումինիայի հայոց րեր եք նախատեսում իրականացնել թեմ և մասնակցությունը Հաճկատարի մոտ ապագայում: Սուրբ Աստվածածին վանքում տեղի ունեցող Սուրբ Աստվածածնի վերափոխՄենք այս տարի արդեն ավարտին ման ավանդական տոնակատարությանը: պիտի հասցնենք մեր 300 տարվա Վեհափառ Հայրապետը շատ է արխիվի մշակման գործընթացը: Այս հետաքրքրված Հաճկատարի վանքով և մեկ տարվա ընթացքում հավաքեցինք վանքի 500-ամյակի առթիվ օգոստոսի այստեղի մեր բոլոր եկեղեցիների 10-15 լինելու է Ռումինիայում: Սա արխիվը և բերեցինք առաջնորդարան: մեզ համար մեծ պատիվ է: Նորին ՍրբուՄենք ունենք բազում հնատիպ գրքեր, թյան այդ պաշտոնական այցելության որոնք բոլորը թվայնացրել ենք: Կա- ընթացքում կփորձենք այցելել մյուս տարել ենք Ռումինիայի մեր բոլոր եկե- եկեղեցիներն ու վանքերը նույնպես: ղեցիների, ինչպես նաև թանգարանի Վանքն այս տարի վերանորոգվեց` 8
1-2/2012
բարերարությամբ Ռումինայում ծնված ամերիկահայ տեր և տիկին Հակոբ և Իկա Կոյումճյանների: Հաճկատարի Սուրբ Աստվածածին վանքը ռումինացիները համարում են հրաշագործ եկեղեցի. նրանք ասում են, որ ով Հաճկատար գնա, Մարիամ Աստվածածինը նրա աղոթքը լսում է: Պատահական չէ նաև եկեղեցու անվանումը` ստուգաբանություններից մեկի համաձայն Հաճկատար նշանակում է հաճոյակատար, խոստումնակատար: Սուրբ Աստվածածնի տոնին նրանք ուխտի են գալիս այս եկեղեցի, վանքի շուրջ երեք անգամ ծունկի եկած շրջում: Եթե որևէ ռումինացու ասես Հայ, նա անմիջապես կարձագանքի` Հաճկատար. բոլորը գիտեն այդ վանքը: Ես ցանկանում եմ, որ վանքը նույնքան սիրելի սրբատեղի դառնա նաև հայ ուխտավորների համար Հայաստանից և Սփյուռքի այլ համայնքներից:
Lracir
Զարուհի Դիլանյան
+XYUARX TYUMA)ANOAN^ HYPELOANAGAN HAMA?YD XIMANGAR ?yumen @beraoi badmyutoan amenen me\ baritynneren meg;* haoazci h/[agavyr varbed +xyuarx Tyuma0anoan; pylyre] ir 7( darin$ Pa]a/ig ;ndir 'aonyv @jdva\ barityn +xyuarx Tyuma0anoan; arjana]av /yumen eraj.daser hanryutoan & qnnaxadneryu .r`anagneryu par'r cnahadanqin$ Anyr cekarvesdagan yukin sgizp a/av 1968 tvaganin# erp _bera ;nxyunve]av* gadarelyv wyqr xerer$ +xyuarx Tyuma0anoan; ir a/a`in gadaryumneren isg aba]yu]e] par'r bryfesiynalizm# in[i .nyrhiv ir garieran an;nxhad ver;nta] zarca]yum abre]av te‰ ?yumaniy# & te‰ mi`azcaoin pemeryun vra$ Tvargenq Byuqre.i _beraoi pemin varbed Tyuma0anoani gadara\ miaon qani m; xerer^ Bedri, Smetanaoi
ŠVa0a/va\ hars‹-i Qryusinaoi xer; ‚197(t^ƒ# Betyveni ŠFideliy‹ @beraoi Wi]aryoi xer; ‚197(t^ƒ# ?i,ard Vagneri ŠTenhyozer‹ @beraoi Vylfram fyn +.enba,i xer; ‚197(t^ƒ# Wasqal Bentyoyuoi hekinaga\ Hamledi xer; ‚1975t^ƒ# )yusewwe Verdii +rnani @beraoi Dyn Qarlysi xer; ‚1979t^ƒ$ Byuqre.oan pemi vra varbedi gadara\ anmy/anali sdek\acyr\yutoyunneren meg; eka\ = +vgeni )negini xer;* {aoqyvsqii hamanyun @beraoen ‚1981t^ƒ$ Sagaon varbed +xyuarx Tyuma0anoani garieran ?yumaniy me` gar0 eka\ =# haoazci barityn; .aryunagelyv ir waolyun cekarvesdagan yukin mi`azcaoin pemeryun vra$ Anyr mi`azcaoin garieran sgsav Strasbyurgi me` & .aryunage]av Milani Sgalaoi pemi vra#
Verynaoi# Warizi# Vienna & aol qakaqneryu taderapemeryu vra# yur gadare] xerer Š?igyletty‹en# ŠSimyn Byqanegra‹-en# ŠCyusan‹-en# ŠNabyuqqy‹-en# ŠTysqa‹-en & pazmativ aol @beraneren$ 1989-i hekawy,yutenen edq# varbed Tyuma0anoan; pazmativ ancam veraxar'av ?yumania# yur yuni ir havadarim ergrbacyuner;$ Masnag]e]av ŠTraviata‹# Š?igyletty‹# ŠNabyuqqy‹# ŠSimyn Byqanegra‹# ŠTysqa‹ @beraneryu nergaoa]yumneryun* arjananalyv byuqre.oan hanxisadesneryu pyu/n yu `erm \awaharyutoyunneryun$ Barityn +xyuarx Tyuma0anoan waolyun gariera yune]av /yumen pemeryun vra & hama.,arhaoin asbarezen ners* xa/nalyv pylyris hbardyutoyun;$ H/[agavyr haoazi varbed; me\ badiv gpere in[bes /yumen m.agyuotin# aonbes al /yumanahaoyutoan;$ Menq pylyrs .nyrhagal enq irme ir cekarvesdagan vasdagavyr cyr\yuneyutoan hamar & gmaktenq ergar goanq# qa`a/yk`yutoyun & e/anx* ir hianali a.,adanq; .aryunagelyu hamar$
1-2/2012
9
Հայկական պատկերներ և համեղ կերակրատեսակներ ի ուրախություն քլուժցիներու
2012 հունվար 31-ին ոչ մարդաշատ Քլուժի հայ համայնքը, որ սակայն շատ գործուն ներկայություն մը ունի բազմամշակույթ քաղաքին մեջ, մեծ հաճույք պատճառեց հանրության մեկ ձեռնարկով մը, ուր միմյանց հետ կմրցեին հայկական պատկերներն ու ախորժաբեր կերակրատեսակները: Հայ Թանգարանի Ընկերակցության նախագահ Միրչա Թիվատարին մտահղացումն էր՝ հայկական ոճի սրբապատկերներու ցուցահանդեսի բացմանը կցել նաև հայկական խոհանոցին յուրահատուկ կերակրատեսակներ, որ սիրով ընդունվեցավ Էթնոգրաֆիկ թանգարանի տնօրեն Թուտոր Սրըլճեանի կողմե և թանգարանն ալ հյուրընկալեց այս ձեռնարկը: Դերակատարները ըլլալով Պուտափեշթեն նկարչուհի Էրմոնե Զապել Մարթայան և մասնագիտությամբ տընտեսագետ, միևնույն ատեն և հմուտ 10
1-2/2012
սիրողական մակարդակի խոհարար Փաուլ Հակոբյան: Երիտասարդ նկարչուհին կսերի Մարթայան ընտանիքեն, որ անվանի գորգագործներու ընտանիք մըն էր հայ մայրաքաղաքին մեջ (Կեռլա) և նկարչուհին ալ իր նախնիներեն ժառանգած է նկարչության նկատմամբ տաղանդը և գույներու ներդաշնակու-
թյունը: Իր աշխատանքներու ինքնատիպությունը կկայանա հայկական մանրանկարչության գունային գամմայի և ոճի միահյուսումը և սրբապատկերները՝ ապակիի վրա թեքնիկ կատարումով, որ յուրահատուկ է թրանսիլվանական ուղղափառ տարածքին: Ժամանակե մը ի վեր Էրմոնե Զապել Մարթայանը
ճանչցված է ինչպես Ռումանիա, այնպես ալ Հունգարիո մեջ իր ցուցահանդեսներով և ներկայիս Պուտափեշթի հայկական մշակութային կեդրոնը ապակիի վրա սրբապատկերներու նկարչության դասընթացներ կվարե: Փաուլ Հակոբյանը մեծ կիրքով եփելու շնորհքը ժառանգած է իր նախնիներե մեկեն, որ 1915-են հետո եկած հայ մըն էր և շատ գնահատված խոհարար դարձած է Արճեշի մեջ: Փաուլ Հակոբյանը ցուցահանդեսին իր ներկայությամբ Քլուժի հանրության մեծ հաճույք պատճառեց իր շատ մը համեղ աղցաններով (սալաթ) ունենալով էկզոտիկ բաղադրիչներ, յուրահատուկ Հայաստանի Մուսա լեռան և Վանի շրջաններուն: Երիտասարդ վարպետ խոհարարը ընդառաջեց տեղվույն ժողովուրդի հետաքրքրասիրության, հրատարակելով „Ararat” ամսագրին ներդիր հավելված մը խորագրված «Հայերուն հետ ճաշի», ուր ներառնըված են շատ մը հայկական յուրահատուկ կերակրատեսակներու բաղադրատոմսերը և պատմություններ կապված անոնց հետ: Ձեռնարկը շատ մեծ հաջողություն ունեցավ, որ կայացավ «Հայերը կներկայացնեն» խորագրին տակ, որ արդյունք էր համատեղ ՌՀՄ Քլուժի մասնաճյուղի, հայ թանգարանի Ընկերակցության և Թրանսիլվանյան Էթնոգրաֆիկ թանգարանի: 1-2/2012
11
Ռումեն Ակադեմիայի մրցանակը «ՇՇուկներու գիրք»-ին համար Հինգշաբթի, դեկտեմբեր 15-ին Ռումեն Ակադեմիայի դասախոսություններու սրահին մեջ տեղի ունեցավ 2009 տարվա Ռումեն Ակադեմիայի մրցանակներու շնորհման արարողություն: Բանասիրության և գրականության բաժնի «Յոն Քրեանկու»-ի մրցանակը շնորհվեցավ գրող Վարուժան Ոսկանյանին «Շշուկներու գիրք» վեպին համար՝ լույս տեսած 2009-ին, Polirom հրատարակչության կողմե: Մրցանակը հեղինակին հանձնեց ակադեմիկոս Էուճեն Սիմիոնը, Ակադեմիայի Ընդհանուր համաժողովի շրջանակին մեջ՝ ներկայությամբ Ռումեն Ակադեմիայի նախագահ, ակադեմիկոս Յոնել Հայտուկի և այլ անդամներու:
ԼԱՎ ԳՐՔԻ ՊԱՀԱՆՋԱՐԿ ՄԻՇՏ ԷԼ ԿԱ Հարցազրույց՝ ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի փոխտնօրեն ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆԻ հետ
2006թ. մարտին ազգային գրադարանում տեղի ունեցած միջոցառումներից մեկի ժամանակ ՀԱԳ տնօրեն Դ.Սարգըսյանի առաջարկությամբ սկզբնավորվեց մի գեղեցիկ ձեռնարկ. վերականգնվեց միմյանց գիրք նվիրելու սովորույթը, որ ջերմորեն ընդունվեց հասարակության կողմից եւ ավանդական դարձավ: Արդեն 2007թ. Հայկական գրադարանային ասոցիացիայի հայտարարած «Ազգային գրադարանային շաբաթ» միջոցառման շրջանակներում փետրվարի 19-ը հայտարարվեց գիրք նվիրելու օր։
-Հետաքրքիր է, գիր ու գրականության մարդկանցից անդին` գիրք նվիրելու մշակույթը մեզանում որքանո՞վ է կիրառական դառնում: -Ժամանակին Թումանյանը ՍայաթՆովայի հիշատակին Վարդատոնը սահմանեց, որ իրար վարդ նվիրեն մարդիկ: Կարծում եմ, վարդից հետո երկրորդ բանը, որ կարելի է իրար նվիրել` գիրքն է: Վստահ եմ, որ գիրք նվիրելու մշակույթը մեր իրականության մեջ աստիճանաբար կիրառելի կդառնա: Սփյուռքում տարբեր առիթներով մարդիկ երբեմն այս կամ այն հանդիպմանը գնալու փոխարեն իրենց հնարավորությունը, միջոցները տրամադրում են որեւէ բարեգործական նախաձեռնության, ասենք` թերթ բաժանորդագրվելու: Ավանդույթը կա, ձեւակերպումն էլ` «փոխան այսինչի կամ այնինչ բանի»: Հիմա, կարծում եմ, լավ կլինի մեզ մոտ էլ այդ նույն կերպ գիրք նվիրելու ավանդույթ ստեղծվի եւ այս համատեքստում միջոցներ ներդրվեն: Այսինքն՝ դա լինի
12
1-2/2012
անհատական նախաձեռնություն, որ մարդն այն իր համար արժեւորի: Որպես մտածողության ձեւ գիրք տալն էլ, ստանալն էլ ինքնատիպ է եւ, հուսանք, որ հայ տպագրության 500-ամյակի հանդիսություններն իրապես կնպաստեն դրան: -Համակարգչի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մեր դարում որքանո՞վ է արժեւորվում տպագիր գիրքը: Մենք խոսում ենք գիրք նվիրելուց, որքանո՞վ այդ գիրքն ընթերցող ունի: -Ինձ համար գիրքը կեցության ձեւ է ու, հույս ունեմ, հավատում եմ, որ մեր ժողովրդի համար էլ այն նորից կվերաիմաստավորվի: Գուցե առօրյա կյանքի դառնությունները, սոցիալական դժվարությունները ինչ-որ պահ հեռացնեն, բայց մեր ազգի պատմական հիշողության մեջ այդ բանը կա, անհնար է, որ գիրքն իր տեղը չունենա: Ի դեպ, կարծում եմ, որքան էլ համակարգչային բում լինի, որքան էլ համակարգիչը կեցության ձեւ դառնա, ամեն դեպքում գիրքը կմնա: Նկատեմ, որ այսօր էլ ուրախալի արդյունքներ կան, փաստ` նույնիսկ անհատ մարդիկ գրախանութներ են բացում: Դա նշանակում է, որ գրքի հանդեպ հետաքրքրություն կա: Այսօր ավելի շատ ասվում է, թե գրքի հանդեպ պահանջ չկա, մինչդեռ, իմ կարծիքով, լավ գրքի պահանջարկ միշտ կա, պարզապես շատ չեն ստեղծվում այնպիսի գրքեր, որոնք հասարակության մեջ մեծ պահանջարկ ունենան: Տեսեք, մեզանում անհամեմատ թանկ գնով ռուսերեն գրքեր են վաճառվում, գրքեր կան, որ այնքան թանկ են` աչքդ մնում է
մեջը: Բայց հետո, տեսնում ես, որքան էլ թանկ, այնուհանդերձ, վաճառվել են: Նշանակում է` եթե գիրքը լավն է, գրավիչ է, վաճառվում է: Եվ կամ` դասականները շարունակ վերահրատարակվում ու վաճառվում են: Իհարկե, նախկին հետաքրքրությունը չկա, բայց տագնապալի վիճակ չէ: -Խոսեցիք մեր օրերում բացվող գրախանութների մասին, մինչդեռ հենց վերջերս մայրաքաղաքի կենտրոնում տարիներ շարունակ գոյություն ունեցող «Անի» գրատունը փակվեց: -Ճիշտ է, «Անին» փակվեց, բայց չէ՞ որ այդ գրախանութին կիպ-կպած մեկ այլ գրախանութ` «Նոյյան տապանը», լավ էլ բարգավաճում է: Երկու մթերային խանութ անգամ իրար կողքի չեն կարողանում գոյատեւել, ինչպե՞ս կարող էին երկու գրախանութ մնալ: «Անիի» փակվելը, իհարկե, ցավալի էր, բայց աղմուկը մի քիչ արհեստական էր: Եթե այլ վայրում լիներ, իմաստ կունենար ասելու, այ, գրախանութ փակվեց: Այս պարագայում երեւի մրցակցային խնդիրները ավելի շատ էին: -Ասում եք` լավ գիրքն իր տիրոջը գտնում է, վաճառվում է: Այսօր ով ասես կարող է գիրք տպել, փայլուն շնորհանդեսներ անել, մինչդեռ շատ դեպքում` մեջը փուչ է: Արդ, հրատարակվող գրքերի ո՞ր տոկոսն է արժեքավոր, անանցողիկ, մնայուն: -Չարենցն ասում էր, չէ, թե ուզում ես երգդ լսեն, ժամանակի շունչը դարձիր: Այսօրինակ ժամանակին համահունչ գրքեր տպվում են եւ վաճառվում, գիրք կա, որ 2-3 տպաքանակ է ունենում: Այսինքն՝ ամեն ինչ ընթերցողի վրա գցելը սխալ կլինի: Կարծում եմ, մենք այսօր գիրք վաճառելու, սպառելու բնագծում այնքան էլ մտահոգվելու բան չունենք, ավելի մտահոգիչը լավ գրքեր ստեղծելն է: haoy] a.,arh
ԼՈՒՍԻՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ
Hedbaderazmoan /yumanalezyu panasdek\yutoyun; Amerigaoi me`^ \akgaqak viqtyr Wambyuq[oani
Amerigaoi Mia]oal nahancneryu me` lyuos desnyk International Poetry Review hanxesi 2!2(11 hadyug tiv; ampyk`yvin nvirva\ = hedbaderazmoan /yumanalezyu panasdek\yutoan;$ Iraganin cyr\ yuninq panasdek\yutoan liarjeq \akgaqaki m; hed# yryu hekinagn = Viqtyr Wambyuq[oan;* matemadigys# Arizyna nahanci bedagan hamalsarani matemadigaoi bryfesyr# in[bes na& panasdek\$ An 8(-agan tvaganneryun ?ymaniaoen ardacakte] AMN# ;llalyv ?yumaniy Haoy] Miyutoan badcamavyr Varyujan Wambyuq[oani zarmig;$ Hadgan.agan = \akgaqaki y[ miaon erglezvoan# aol na& pazmalezvoan pnyuot;$ ?yumanarene ancleren tarcmanyutoyunneryu me\ mas; gadara\ = Viqtyr Wambyuq[oan;# moyus tarcmanyutoyunner; grelyv Adam )^ Syrqini# Irina Livizeanyui# Bygdan >tef;nesqyui & aol 0an[]va\ tarcmani[neryu sdyracryutoyunner;$ Miajamanag yu.acrav = pyvanxagyutoan me` nera/yum; na& ?yumaniy hyuncaralezyu & cermanalezyu .arq m; panasdek\neryu$ Erp g,ysvi Š/yumen craganyutoan‹ masin syvyrapar ha.vi ga/nvi miaon /yumanalezyu craganyutoyun; & gandesvin ?yumaniy dara\qin abryk azcaoin wyqramasnyutoyunneryu lezyuneryv sdek\va\ craganyutoyunner;$ Aosdek ;nxcrgva\ azcaoin wyqramasnyutoyunneryun badganyk pa-
nasdek\nern en Qanoadi >andyr;# Andra. Feren] Qyva[;# +lizabet Aqsman;# Anemyne La]inan# ?i,ard Vagner; & ?ylf Bysert; ‚ver`in ergyus; ;llalyv na,gin Aktionsgruppe Banat anxamnerƒ$ Anyn] baracaoin ancleren lezvyv tarcmani[neryu ,yump; aveli pazmamarx =^ Viqtyr Wambyuq[oan# Weter Zylman# Wyl Syhar# Qinga Dyrnaher# Stiv;n Hamfri# Devid Hil$ Yvqe%r en ;ndrva\ moyus panasdek\ner;$ Tvargenq anyn] anyunner; iren] \nnxoan tvagani .arqyv# in[bes n.va\ en pyvanxagyutoan me`^ )elyu Nayum# )ey Dyumitresqyu# Iyn Qaraiyn# Nyra Iyuga# Niqita St;nesqyu# )yr0e Almysniny# {ezar Iv;nesqyu# Mariana Marin# Mir[a Q;rt;resqyu$ In[bes gdesnenq# nergaoa]va\ en hedbaderazmoan pylyr cragan seryunxner; min[& 8(-agan tvaganner;* iren] Šcacatnaoin‹ panasdek\neryv$ Isg ;ndrva\ byemner; iren] hertin .ad ,ysyun en$ :ndrva\ panasdek\neryu ]angin me` harg = hi.el na& Viqtyr Wambyuq[oani nera/yum;# yr; nergaoa]va\ = gar0 deqsdyv m;$ >ad hedaqrqir = na& Viqtyr Wambyuq[oani gazma\ nera\yutoyun;# yr; ;nter]ykin g\anyta]ne hedbaderazmoan /yumen panasdek\yutoan iraganyutoan; ‚Poetry‘s Historical Dimension: Contemporary Voices fron Romaniaƒ$ Das; =`en bagas nera\yutoan me` heki-
nag; xibyug glyusapane y[ miaon ver`in dasnamoagneryu ;nta]qin deki yune]a\ cl,avyr panasdek\agan yukkyutoyunner; & wywy,yutoyunner;# aol& gnergaoa]ne qakaqagan parx ga]yutoyun;* sgsoal mi`baderazmoan .r`anen ‚aosdek hadyug yu.axryutoan garjananan 3(-agan tvaganneryu avangard; & 4(agan tvaganneryu soyurealizm;ƒ$ Aha Viqtyr Wambyuq[oani .nyrhiv hedbaderazmoan /yumen panasdek\yutoyun; sda]av isgagan ao]edyms m;$ Ir desagi miag na,a'e/nyutoyun; [= Amerigaoi me`# sagaon ad ga/an'nana ir par'r yragyv$ Hyusyv enq# yr aox \akgaqak; ir arjani ar'acanq; bidi cdne na& ?yumaniy cragan .r`anagneren ners$ Isgagan ŠHadyug tiv‹ m; ‚Special Issueƒ# yryun hamar Viqtyr Wambyuq[oan; arjani = mer era,dacidyutoan yu `erm .nyrhavyranqin$ QRIStInA MAnyuG
1-2/2012
13
Վարդանանց հերոսամարտը և Քաղկետոնի ժողովը
Հայոց պատմության մեջ V դարը ծանոթ է «Ոսկեդար» անվամբ և որովհետև գրերի գյուտով Աստուծո խոսքը հասկանալի եղավ հայերին, Ս. Գիրքը թարգմանվեց, կապատովկյան հայերի աստվածաբանական գործերը թարգմանվեցին հայերենի, հայ շարականների ստեղծումը, մի խոսքով հայոց լեզուն եղավ երկխոսության աղբյուրը և ճանապարհը Աստուծո հետ: Երկրորդ կարևորագույն պատմական իրողությունը Վարդանանց հերոսամարտն էր, որով Վարդան Մամիկոնյան և իր հետևորդները արյունով պահեցին և պաշտպանեցին հայոց քրիստոնեությունը: Նույն դարում է նաև, երբ ընդհանուր քրիստոնեական եկեղեցին գումարեց երկու տիեզերական ժողովներ Եփեսոսում 431 թվականին և Քաղկետոնում՝ 451 թվականին: Նույն այդ տարիներին հայ եկեղեցին գումարեց մի քանի ազգային եկեղեցական ժողովներ, Վաղարշապատում 426 թվականին, Աշտիշատում 435 թվականին, Շահապեվանում 447 թվականին, Դվինում 452 թվականին, չհիշելու համար նաև այլ ժողովներ ևս, որոնց օրակարգը եղած է ընդհանրապես կազմակերպչական, կանոնական, ծիսական և այլ բնույթ ունեցող խնդիրների լուծումը: Ինչպես տեսնում ենք, իրոք, V դարը լեցուն է բազմապիսի իրադարձություններով: Հետևյալ տողերում պիտի անդրադառնանք Վարդանանց հերոսամարտին և
14
1-2/2012
իր հետևանքներին հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանության, ազատագրման, քրիստոնեական վարդապետության պահպանման և վերջապես Հայաստանի անկախության վրա: 451 թվականին, մայիսի վերջին տեղի ունեցող Ավարայրի ճակատամարտը ապացույց է հայ ժողովրդի հերոսության և Վարդանանց ընդդիմության Սասունյան թագավորության դեմ պահելու և պաշտպանելու եկեղեցին և հայրենիքը անկախ և ինքնուրույն: Ավարայրի հերոսամարտը զորավոր և անջնջելի օրինակ եղավ ապագա սերունդներին, այն իմաստով, որ քաղաքական, զինվորական և հոգևոր ուժերը, մտավորականությունն ու եկեղեցին Հովսեփ հայրապետի և Ղևոնդ Երեցի, գլխավորությամբ մի կողմից և Վարդան Մամիկոնյանին իր հետևորդներով, Խորեն Խորխոռոնին, Արտակ Պալունին, Տաճատ Գնթունին, Հմայակ Դիմաքսյանին, Ներսես Քաջբերունին, Վահան Գնունիին, Արսեն Ընծայեցին, Գարեգին Սրվանձտյանցին և մինչև վերջին զինվորը մյուս կողմից, իրենց զոհաբերությունը և թափած արյունը ժառանգ թողեցին հաջորդ սերունդներին: Հազկերտ թեև հաղթեց ֆիզիկապես, բայց բարոյական հաղթանակը հայերինն էր, քանի որ պարսիկները չհասան իրենց նպատակին, համոզված լինելով, որ անկարելի է հայ ժողովրդին ստիպել լքելու և ուրանալու քրիստոնեական հավատքը: Հետևաբար հայ եկեղեցու և ժողովրդի հավերժական պտուղը եղավ Վարդանանց հերոսամարտը: Հայության կյանքը լցվեց Վարդանների ոգիով դարեր շարունակ տեղի ունե-
ցող տառապանքների ընթացքին: Վարդանանք և Ղևոնդյանք պատկանում են գաղափարի այն մեծ դպրանոցին, որի հիմնադիրները եղել են Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց, սուրբեր էին նրանք և սուրբեր մնացին ընդմիշտ ազգային գիտակցության մեջ – ճշմարիտ սուրբեր, որոնք հանձն առին նահատակվելու հավերժացնելու համար ազգն ու եկեղեցին: «Մահ ոչ իմացեալ մահ է, մահ իմացեալ անմահութիւն է» - Եղիշե պատմիչ: Պատմական ամեն մի իրադարձություն չափվում է արդյունքով: Ավարայրը սասունյան արքունիքին համոզեց, որ անկարելի է հայերին վերադարձնել հեթանոսության: Վարդանանք դարձավ խորհուրդ, ոգի որ դարերի ընթացքին սերմանվեց ամեն հայի մեջ դիմադրելու ընդդեմ ձուլման և օտարարացման վտանգին: Պատմիչ Եղիշե վարդապետ առաջին հեղինակն է, որի շնորհիվ համազգային մեծ իրադարձություն և բարձրարժեք արտահայտություն ստացավ Վարդանանց հերոսամարտը, իսկ նրանց քաջասրտությունն և ազատասիրությունը հայ ժողովրդի հավերժության խորհրդանիշն է հաջորդող բոլոր սերունդների համար: Հավերժ փառք, պատիվ ու երկրպագություն Վարդանանց անմահ հիշատակին: Ներսես Շնորհալի մեծ հայրապետը (1101-1173) իր հեղինակած շարականներում՝ «Նորահրաշ» և «Արիացեալք» ցնծացնում է Ավարայրի հերոսամարտը և Վարդանանց ու Ղևոնդյանց նահատակությունը՝ հյուսելով փառքը զոհված հերոսների:
Պատմական, քաղաքական ճգնաժամ ապրած V դարը հայտնի է նաև որպես քրիստոնեական դավանանքի, Քրիստոսի անձին վերաբերող մի շարք հարցեր շոշափող մի դարաշրջան: Նիկիո Տիեզերական առաջին ժողովից սկսյալ (352թ.) մինչև Քաղկետոնի IV տիեզերական ժողովը (հոկտ. 15-30, 451թ.) ընդհանուր եկեղեցու պատկանող հայրերը դատապարտեցին մի քանի սխալ վարդապետություններ և մեկնաբանություններ Տիրոջ Հիսուսի Քրիստոսի և Աստվածամոր անձերին վերաբերող: Այս սխալ համարված կեցվածքի և ոչ ուղղափառ հայացքների համար Արիոս, Մակետոն, Նեստոր և Եվտիկես հայրերը ենթակա եղան նզովքի և հեռացվեցին եկեղեցուց: Քահանայական ձեռնադրության Մաշտոցում մանրամասնորեն հիշվում են նրանք: Հետևյալ տողերում պիտի անդրադառնանք միայն Քաղկետոնի ժողովին, քանի որ այդ տեղի ունեցավ Վարդանանց հերոսամարտի տարին, ինչպես որ վերև հիշեցինք: Պաշտոնապես ընդունելի է այսօր, որ հայոց հայրապետությունը չի մասնակցել այս ժողովին այնպես ինչպես մասնակից է եղել նախորդ երեք տիեզերական ժողովներին: Ոմանք կարծում են, որ Վարդանանց հերոսամարտը պատճառներից մեկն է չմասնակցության և նկատի ունենալով նաև քաղաքական այլ հարցեր, հայերին ստիպեցին չարծարծել եկեղեցական խնդիրներ և չզբաղվեն Քաղկետոնով: Այստեղ պետք է նկատի ունենալ նաև, որ Պարսկաստան ջանք է թափում սիրաշահել
հայերին նաև այն բանի համար, որ Հայաստանի մարզպան Վահանը վստահելի անձ էր համարվում պարսիկ արքունիքի մոտ: Արքունիքը աշխատում էր նաև հայերին հեռու պահել բյուզանդական ազդեցությունից: Քաղկետոնի ժողովի գումարման գլխավոր պատճառը եղել է Եվտիկես վարդապետի մեկնաբանությունը Քրիստոսի անձին և բնությանը վերաբերյալ: Եվտիկես համոզված էր, որ Հիսուս ուներ միայն մի բնություն: Դա աստվածային բնությունն էր, զանց առնելով մարդկային բնությունը: Արևելյան հայրերից՝ Կյուրեղ Ալեքսանդրացին եղավ այն անձը, որ վերջնական բնույթ տվեց այս սխալ ընդունման վերահաստատելով ճիշտ ուսմունքը Քրիստոսի անձին և բնության վերաբերյալ: «Մի է բնութիւն բանին Մարմնացելոյ», թե հեստորականությունը, որ ընդունում էր Քրիստոսի երկու բնությունը և թե Եվտիկեցին հեռացվեցին եկեղեցուց և նզովվեցին եկեղեցական հայրերի կողմից նկատելով նրանց միաբնակներ (monofizit): Հայ եկեղեցին է, որ չնայած, ինչպես տեսանք չի մասնակցել այս ժողովին, նզովեց նրանց դասելով Աբիոսին Մակետոնի շարքին: Որով հայ եկեղեցին ընդունում է և խոստովանում. «Մի է բնութիւն բանին Մարմնացելոյ» այսինքն հետևելով շարականին. «Եւ ժամանակաւ գոյացեալ ծնեալ լինի Աստուած եւ մարդ, մանուկ եղեալ յամբանից մսոտ (շարական Ծոնդեան, օրհ. Դկ. Բօր.):
Տիմոտեու առաքյալ շատ հստակորեն ասում է. «Մարդեղության խորհուրդը սիրո մեծ խորհուրդ է աշխարհի համար. Աստված մարմինով հայտնվեցավ, հոգիով արդարացավ, հրեշտակներուն երևցավ. Ա. թուղթ 16»: Քաղաքական իրավիճակը շփոթ էր նաև Բյուզանդիոնում: Արևելյան մասում թագավորում է Մարկիանոս (450-457), իսկ արևմտյան Բյուզանդիոնում այսինքն Հռոմում Վալէնտինիան III: Մարկիանոսը պատերազմելով հույների դեմ, առաջարկեց ժողովականներին, որ այս IV տիեզերական ժողովը, որ նախօրոք տեղի պիտի ունենար Նիկիայում, փոխադրվի Քաղկետոն, մոտակա իր աթոռանիստ քաղաքին, մոտիկից հետևելու նիստին: (Քաղկետոնը Պոլսո արևելյան ցամաքամասում գտնվող մի քաղաք է:) Հայոց հայրապետությունը ներկա չգտնվելով IV տիեզերական ժողովին վերոհիշյալ պատճառներից ելնելով «Վասն որոյ չմարթացաւ ոք ի մերազգեաց ելանել յայս սուրբ ժողով, զբուն Հաւատարիմ գործս նորա բերել ի Հայաստան և ճշմարտութեան իրացն տեղեակ առնել չամենեսեալ» - Պողոս վարդ. Յովնանեանց, «Պատմութիւն Տիեզերական ժողովոյ», Վիեննա, 1847, էջ 280: Մեր խոսքի վերջավորության հիշենք նաև, որ Հռոմի Աթոռը ևս փորձեց և մասամբ իրականացրեց իր նպատակը հայերին մոտեցնելու, մանավանդ Բյուզանդիոնի թուլությունից և անկումից հետո: Այս մասին ընդարձակորեն խոսում է Օրմանյան պատրիարք «Ազգապատում», Բ. Հատոր, 1914, Պոլիս: Եթե հայ եկեղեցին առաջինը եղավ, որ համոզվեց անկախության և ինքնուրույնության գաղափարին, դա օրինակ եղավ շատ ավելի ուշ, երբ այլ քույր ուղղափառ եկեղեցիներ ևս ձգտեցին և իրականացրին անկախության և ինքնուրույնության պահանջքը: Վարդանանք ապացույց է բոլորիս համար, որ մեր ազգի և եկեղեցու շահը պահանջում է, որ աշխարհականք և եկեղեցականք միասին գործեն, որովհետև այս է եղած Վարդանանց ոգին և այս հոգին է որով կարողացած է հայ ժողովուրդը և եկեղեցին տոկալ հալածանքների և բռնությունների առաջ և ուրախությամբ ու հպարտությամբ կրել իր խաչը թե՛ Մայր հայրենիքում և թե՛ Սփյուռքում:
ԶԱՐԵՀ Ծ. ՎՐԴ. ՊԱՐՈՆՅԱՆ 1-2/2012
15
Պարահանդեսդիմակահանդես
25
փետրվար, շաբաթ երեկոյան Պուքրեշի հայերը մեծ պարահանդեսդիմակահանդես մը կազմակերպած էին: Եվ քանի որ այս հանդիպման առիթը Բուն Բարեկենդանիի տոնն էր (Մեծ Պահքի սկիզբը) երիտասարդները հանդիպման սկիզբեն արժանավոր հյուր մը ունեցան՝ Տ. Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանը: Շուրջ հարյուր երիտասարդներ մինչև կես գիշեր զվարճացան և մասնակցեցան կազմակերպիչներու կողմե պատրաստված մրցույթներուն: Իսկ ընտրված մասնավոր կերակրատեսակները պատրաստված էին Փաուլ Հակոբյանի կողմե, որ վերջերս վերադարձած էր Թրանսիլվանիայեն, ուր Քլուժի մեջ տեղաբընակներուն հրապուրած էր իր արևելյան համեմունքներով պատրաստված տարբեր համեղ աղցաններով: Հրաշալի երեկո մըն էր, որու համար շնորհակալություն կհայտնենք բոլոր կազմակերպիչներուն և մասնակիցներուն և մասնավոր Պուքրեշի Հայ քրիստոնյա երիտասարդներու ընկերակցության ղեկավար Սիլվիա Թերզյանին: 16
1-2/2012
FEB
2012
IAN -
puBlIcA ÞIE BIlINgvà A uNIuNII ArmENIlor dIN româNIA
Crăciunul la armeni V
ineri 6 ianuarie a avut loc,la Catedrala Armeană din Bucureşti, slujba de Crăciun la care au participat un mare număr de credincioşi. Slujba a fost oficiată de PS Episcop Datev Hagopian, Întîistătătorul Eparhiei Armene din România alături de Pr Vicar Bogdan Ezras şi Pr. Krikor Radu Holca. Au fost citite Mesajul de Anul Nou şi Crăciun al Sanctităţii Sale Karekin II precum şi Mesajul,la Naşterea Domnului, al PC Episcop Datev Hagopian. După slujbă, la Biblioteca Dudian au fost oferite, cu sprijinul UAR, cadouri pentru copiii noştri. După amiază a avut loc la restaurantul Cotroceni, o petrecere la care au participat cca 200 de persoane, atmosfera fiind însufleţită de numărul mare de tineri care au participat.
1-2/2012
17
18
1-2/2012
1-2/2012
19
Poezia românească postbelică în America: o antologie de Victor Pambuccian Numărul 2/2011 (vol. XXXVII, „Special Issue”) al International Poetry Review din Statele Unite ale Americii este dedicat în totalitate poeziei româneşti postbelice. Avem de-a face, în fapt, cu o antologie poetică în toată puterea cuvîntului, realizată de Victor Pambuccian: matematician, profesor de matematică la Arizona State University şi, de asemenea, poet, emigrat din anii ’80 peste Ocean (pentru cine nu ştie, precizăm faptul că domnia sa este văr cu deputatul Uniunii Armenilor în Parlamentul României, Varujan Pambuccian). Dincolo de condiţiile grafice elegante, e de semnalat caracterul nu doar bilingv (românenglez) al culegerii, ci şi cel… multilingv. Cele mai multe traduceri în engleză sunt semnate de către Victor Pambuccian, alături de nume notorii de traducători precum Adam J. Sorkin, Irina Livezeanu sau Bogdan Ştefănescu. De o semnificaţie aparte este însă prezenţa în sumar unor poeţi de limbă maghiară şi germană din România, alături de cei de limbă română, fapt justificat şi binevenit, în condiţiile în care se vorbeşte, de regulă, despre „literatura română” ca despre o literatură scrisă în limba română, nu şi ca despre o literatură scrisă, în mai multe limbi, pe teritoriul României, de către scriitorii diferitelor sale minorităţi etnice. Problemă teoretic deschisă, dificil de tranşat (vezi, între altele, cazul Hertei Müller). Scriitorii aparţinînd limbilor unor minorităţi etno-naţionale care au fost selectaţi aici sînt Sandor Kanyadi, Andras Ferenc Kovacs, Elisabeth Axmann, Anemone Latzina, Richard Wagner şi Rolf Bossert (ultimii doi aparţinînd fostului Aktionsgruppe Banat). În cazul lor, echipa de traducători în engleză este ceva mai numeroasă: Victor Pambuccian, Peter Zollman, Paul Sohar, Kinga Dornacher, Stephen Humphreys, David Hill. Ultimul pe listă, dar nu cel din urmă, este chiar antologatorul, cel mai în măsură săşi traducă în engleză poemele… Cine sunt însă ceilalţi poeţi selectaţi? Unul şi-unul, ordinea pre-
20
1-2/2012
zenţei lor în sumar fiind stabilită de anul naşterii: Gellu Naum, Geo Dumitrescu, Ion Caraion, Nora Iuga, Nichita Stănescu, George Almosnino, Cezar Ivănescu, Mariana Marin, Mircea Cărtărescu. După cum se vede, toate generaţiile literare postbelice de pînă în ani ‘80 sunt reprezentate „la vîrf”. Cît priveşte poemele alese, ele nu sunt mai puţin ilustrative. Avem de-a face atît cu texte deja clasicizate (unele piese ale lui Gellu Naum sau Geo Dumitrescu), „hit-uri” lirice (v. unele texte ale lui Nichita Stănescu – Emoţie de toamnă, Ploaie în luna lui Marte, puse pe muzică de Nicu Alifantis), texte surpriză (Mircea Cărtărescu e prezent aici cu amplul poem Occidentul, scris în 1990 şi inclus în ultimul său volum de versuri, Nimic), dar şi titluri prin forţa lucrurilor mai puţin cunoscute (cum ar fi secvenţele intense ale Norei Iuga şi cele ale lui George Almosnino). Prezenţa de prim-plan valoric precum Ion Caraion, Cezar Ivănescu, Mariana Marin sunt ilustrate corespunzător prin poeme definitorii, încărcate de tensiune şi dramatism. Cu totul remarcabile mi s-au părut, cu precădere, grupajele poetice ale lui Caraion şi Mariana Marin, nu doar reprezentative calitativ pentru fizionomia întregii lor opere, ci şi bogat ilustrate cantitativ. O menţiune specială merită, desigur, şi Victor Pambuccian, autoinclus ca poet în sumar cu un singur text scurt şi esenţializat, în… limba germană (Nirgends/Nowhere). Traducerile sale „sună”, pe ansamblu, foarte bine, cu ritmuri şi sound-uri bine acordate interior, deşi – evident – traductologii de meserie au a se pronunţa cu mai multă îndreptăţire în acest sens. Selectarea textelor se cuvine cu atît mai mult apreciată cu cît numărul mic al lor, motivat fireşte de spaţiul disponibil restrîns al antologiei, implică prin forţa lucrurilor un spor de exigenţă şi reprezentativitate lirică. Last but not least, e de remarcat introducerea sintetică a lui Victor Pambuccian în arcanele poeziei româneşti de după cel de-al
doilea Război Mondial (Poetry‘s Historical Dimension: Contemporary Voices fron Romania). În nici zece pagini, autorul ei reuşeşte să surprindă nu numai principalele direcţii şi mutaţii poetice din ultimele decenii, ci şi tectonica politică autohtonă a unui context istoric complicat, începînd din perioada interbelică (avangarda anilor ’30 şi suprarealismul anilor ’40 beneficiază de o atenţie specială). Observaţii succinte, dar percutante sunt formulate cu privire la poezia autorilor de limbă maghiară şi germană, unii dintre cei din urmă (cum ar fi Paul Celan sau Rose Auslander) fiind evrei din Bucovina. Îi datorăm, aşadar, lui Victor Pambuccian o avizată carte de vizită a liricii autohtone postbelice. Nu e singura iniţiativă de acest gen în America ultimilor ani, dar e una dintre puţinele şi, aş spune, una dintre şi mai puţinele de calitate. Sperăm că nu va rămîne fără ecoul meritat şi în România. Revista mai cuprinde, în ultimele sale secţiuni, un grupaj de Poetry in English (texte de Kelly Cherry, Alan Nelson, Valerie Nieman, Donna Puciani, Maria Rouphail, Jean-Mark Sens, practic necunoscuţi cititorilor români, dar… cine ştie?) precum şi rubrica tradiţională „Book Review”. Cu adevărat o „Special Issue”, pentru care Victor Pambuccian merită cu prisosinţă mulţumirile şi felicitările noastre. Cristina MANUC
1-2/2012
21
Franţa :
„Înţelepţii” au decis: negarea genocidului armean este legAlă! la 28 februarie, Consiliul Constituţional al Franţei a invalidat legea privind penalizarea negaţionismului.
Considerînd, printre altele, că legea Boyer „nesocoteşte libertatea de exprimare şi de comunicare proclamată de articolul 11 al Declaraţiei drepturilor omului şi cetăţeanului din 1789, precum şi principiul egalităţii delictelor şi pedepselor rezultînd din articoul 8 al acestei Declaraţii; că reprimînd, pe de o parte, doar genocidurile recunoscute de legea franceză şi, de cealaltă parte, genocidurile prin excluderea celorlalte crime împotriva umanităţii, aceste dispoziţii nesocotesc în acelaşi timp principiul egalităţii”, că „în termenii articolului 11 al Declaraţiei din 1789 libera comunicare a gîndurilor şi opiniilor este unul din drepturile cele mai preţioase ale omului: aşadar, orice cetăţean poate vorbi, scrie, tipări liber ”, că „articolul 34 din Constituţie dispune: legea stabileşte regulile privind… drepturile civice şi garanţiile fundamentale acordate cetăţenilor pentru exercitarea libertăţilor publice”, că „libertatea de exprimare şi de comunicare este cu atît mai preţioasă cu cît exercitarea
22
1-2/2012
sa este o condiţie a democraţiei şi una din garanţiile respectului altor drepturi şi libertăţi”, că „atingerile aduse exercitării acestei libertăţi trebuie să fie necesare, adaptate şi proporţionale cu obiectivul urmărit”, că „reprimînd contestarea existenţei şi calificării juridice a crimelor pe care chiar el le-a recunoscut şi calificat ca atare, legiuitorul a adus o atingere neconstituţională exercitării libertăţii de exprimare şi comunicare”, Consiliul Constituţional declară că „legea privind reprimarea contestării existenţei genocidurilor recunoscute de lege este contrară Constituţiei”.
În comunicatul său, Consiliul Constituţional adaugă că în această decizie nu s-a pronunţat asupra legii din 29 ianuarie 2001 privind recunoaşterea genocidului armean, întrucît aceasta nu i-a fost supusă spre examinare şi, în consecinţă, nu a formulat nici o apreciere asupra faptelor în cauză. În acelaşi timp, Consiliul nu avea de ce ţine seamă de legea Gayssot din 1990, privind penalizarea negaţionismului în cazul genocidului evreiesc, întrucît aceasta nu reprimă contestarea „crimelor recunoscute de lege”.
Comunicatul preşedinţiei franceze Preşedintele Republicii a luat act de decizia Consiliului Constituţional privind legea penalizării negării genocidurilor recunoscute de lege, adoptată de Parlament luna trecută. Îşi dă seama de imensa decepţie şi profunda tristeţe a tuturor celor care au primit cu recunoştinţă şi speranţă adoptarea acestei legi menite să-i protejeze împotriva negaţionismului care reprezintă nu numai o insultă faţă de memoria victimelor şi faţă de demnitatea urmaşilor acestora, dar şi o ameninţare la adresa comunităţii noastre naţionale. După cum a spus la Memorialul genocidului armean, preşedintele Republicii consideră că negaţionismul este intolerabil şi trebuie pedepsit. El se va întîlni în curînd cu reprezentanţii comunităţii armene din Franţa. Preşedintele însărcinează guvernul să pregătească un nou text, ţinînd cont de decizia Consiliului Constituţional. 28 februarie 2012
manga-badanegan Մայր սագին հէքիաթը
Լեզուն կտրած թռչնակը Շատոնց պատահած բան մըն է... Կ՚ըսեն, թէ չար պառավ մը կ՚ուզէ ճերմակեղէնը օսլայել եւ օսլան կը դնէ ամանի մը մէջ: Դրացիին թռչնակը կ՚երթայ, օսլան կը կտցահարէ: Պառավը վրա կը հասնի: – Այ անպիտան արարած...- կը բարկանայ վրան ու կը բռնէ լեզուն կը կտրէ: Թռչունը կը թռի, կ՚երթայ: Դրացին կը լսէ, որ իր սիրելի թռչնակին լեզուն կտրած են: Սաստիկ կը վշտանայ, վեր կ՚ելլայ, իր մարդուն հետ ճամբայ կը բռնէ, սար ու ձոր կ՚իննայ, որ գիտնայ, թէ որ կողմը թռաւ իր թռչնակը: Մարդ ու կին կ՚երթան ու ձայն կու տան. – Ո՞ւր է լեզուն կտրած թռչնակը: Լեզուն կտրած թռչնակը ո՞ւր կը կենայ: Վերջապէս կը գտնեն թռչնակին տունը: Թռչնակը կը տեսնէ՝ իր հին տերն ու տիրուհին իրեն տեսնելու եկած են, կ՚ուրախանայ շատ: Ներս կը հրաւիրէ, շնորհակալութիւն կը յայտնէ առաջուան տեսած լաւութիւններուն համար ու պատիւ կու տայ: Սեղան կը բանայ, այնքան ձուկ ու գինի կը լեցնէ, որ պարապ տեղ չի մնար: Կինը, որդիքը ու թոռներն ալ ոտքի վրայ կը ծառային: Վերջը ինքը բաժակը մէկ կողմ կը նետէ ու վեր կ՚ելլէ թռչունի պէս կը պարէ: Ու այսպէս ուրախ կ՚անցընեն ամբողջ օրը: Իրիկունը երբ կ՚իննայ, պառաւները խօսք կը բանան, թէ իրենց տուն երթալու ժամանակն է: Այստեղ թռչնակը կ՚երթայ, երկու ուռի զամբիւղ կը բերէ, կ՚ըսէ. – Տե՛ս, այս երկու զամբիւղը՝ մէկը թեթեւ, միւսը ծանր, որը կ՚ուզէք, ընտրեցէք ձեզ համար: Հիւրերը թէ՝
– Մենք ծեր մարդիկ ենք, բեր, մեզ թեթեւը տուր, աւելի լաւ է դիւրին տանինք, ծանրը ի՞նչ ընենք: Կ՚առնեն թեթեւ զամբիւղն ու կը վերադառնան տուն: Տունը կ՚ըսեն. – Բեր, բանանք, տեսնենք ի՞նչ կայ մէջը: Կը բանան ի՞նչ տեսնեն՝ ալ ոսկի, ալ արծաթ, ալ անգին քար, ալ թոփերով մետաքսեղէն... էն տեսակ բան մը, որ երբէք կեանքերնուն մէջ միտքով չէին անցուցած: Քանի կը հանեն, այնքան աւելի շատ կը մնայ մէջը: Անվերջ, անհատնում: Ու մէկէն կը հարստանան: Ու այս բանը կը լսէ թռչնակին լեզուն կտրող չար պառաւը: Կը նախանձի դրացիներու բախտին: Հարց ու փորձ կ՚ընէ, թէ ուր կը կենայ լեզուն կտրած թռչնակը, տեշն ու ճամբան կը սորվի: – Ես ալ կ՚երթամ թռչնակին մօտ,կ՚ըսէ ու ճամբայ կ՚իննայ: Կ՚երթայ կը գտնէ: Դարձեալ թռչնակը երկու զամբիւղ կը բերէ ու կ՚ըսէ. – Ահաւասիկ, երկու զամբիւղ, մէկը ծանր, միւսը թեթեւ, որը կ՚ուզես ընտրէ քեզի համար: Պառաւը կը մտածէ, որ մէջի գանձը որքան շատ ըլլայ, զամբիւղն ալ այնքան ծանր կ՚ըլլայ, տանիլը դժուար: Տնքալով կը տանի: Թռչունները ետեւէն կը նային ու կը խնդան: Կը տանի տուն: Կը տանի ագահաբար կը բանայ: Բանալուն պէս աղմուկ-աղաղակով մէջէն դուրս կը թափին այլանդակ, անճոռնի չար ոգիները, տեղն ու տեղը կը խեղդեն չար պառաւը:
Գարնան տաք օր մը մայր սագը իր փոքրիկ դեղին ձագերը տարաւ պտոյտի: Ան առաջին անգամ ձագերուն ցոյց կու տար աշխարհը: Այդ աշխարհը պայծառ էր, կանանչ, ուրախ: Մայր սագը սկսաւ ձագերուն սորվեցնել ուտել նուրբ, մատղաշ կանաչութեան փոքրիկ ցողունները: Ցողունները անուշ էին, արեգակը տաք էր ու սիրալիր, կանանչը՝ փափուկ: Ձագերը երջանիկ էին: Անոնք մոռցան մայրիկին մասին եւ սկսան ցրուիլ: Մայր սագը սկսաւ կանչել ձագերը, բայց ոչ բոլորը կը լսէին անոր ձայնը: Շուտով կուտակուեցան մութ ամպերը եւ գետին ինկան առաջին խոշոր կաթիլները: Ձագերի սկսան մտածել՝ աշխարհն այնքան ալ բարի չէ: Եւ ճիշդ անոնք կը մտածէին այդ մասին, անոնցմէ իւրաքանչիւրը հիշեց մայրիկը: Ախ, որքան հարկաւոր էր մայրիկը: Եւ այդ պահուն երկինքէն կը թափուէին խոշոր հատիկները: Սագին ձագերը հազիւ հասցուցին վազել մայրիկին մօտ, ան բարձրացուց թեւերը եւ անոնց տակ պահեց իր ձագերը: Թեւերն ալ անոր համար են, որ պաշտպանեն ձագուկները, այդ գիտէ իւրաքանչիւր մայրիկ, իսկ յետոյ անոր համար, որ թռին: Թեւերուն տակ տաք էր եւ անվտանգ: Յետոյ ամեն ինչ խաղաղուեցաւ: Ձագերը կ՚ուզէին շուտ կանանչ մարգագետին երթալ, բայց մայրը թեւերը չէր բարձրացներ: Սագի փոքրիկ ձագուկները կը ծըւծըւային ու կը պահանջէին. «Մեզ թոյլ տուր դուրս երթանք, մայրիկ»: Մայրը հանգիստ բարձրացուց թեւերը: Ձագերը վազելով մտան կանանչի մէջ: Անոնք տեսան, որ մայրիկին թեւերը վիրաւոր են, շատ փետուրներ ինկած են: Ձագերո այդ բոլորը տեսան, բայց աշխարհը կրկին դարձաւ այնքան ուրախալի եւ բարի, արեգակը կը փայլէր այնքան պայծառ, որ ձագերուն մտքով նոյնիսկ չանցաւ հարցնել մայրիկին, թէ ինչ պատահած է: Եւ միայն մէկը՝ ամենէն փոքրը ու թուլակազմ ձագուկը մօտեցաւ մայրիկին ու հարցուց. «Ինչո՞ւ են վիրաւոր քու թեւերդ»: Ան կամաց եւ տխուր պատասխանեց. «Ամեն ինչ լաւ է, որդիս: Դեղնաւուն ձագերը ցրուեցան կանանչին մէջ եւ մայրիկը իրեն երջանիկ կը զգար:
1-2/2012
23
Ուխտագնացություն՝ Արևմտյան Հայաստան Սարգիս Սելյան
Syurp Asdva\a\in maor egeke]i
Հայու մը համար, Արևմտյան Հայաստան ճամբորդելը հաճույքի զբոսաշրջություն մը չէ, ոչ ալ բարեկրթության այցելություն մը, այլ վերադարձ մը դեպի ակունք: Խղճի պարտք մըն է՝ ոչ միայն անհատական, այլ նաև ու մանավանդ ազգային: Վերջ ի վերջո, ուխտագնացություն մըն է: Այսօրվա աշխարհա-քաղաքական պայմանները վերջապես հնարավոր կդարձնեն՝ բոլոր հայերուն համար այդ տեղերը ճամբորդել՝ որոշ ճարպիկությամբ: Եվրոպայեն գալով՝ Իսթանպուլի վրայեն, կարելի է արևելյան Անատոլու երթալ այն հավանական վտանգով, որ դես ու դեն կարելի է հանդիպիլ ոչ հյուրընկալ դեմքեր, երբեմն ուղղակի նախահարձակ, ներհակ՝ հայ եզրին հանդեպ: Ավելի խաղաղ և ապահով կըլլա արևելյան կողմե մուտքը, թեև դրացի Հայաստանին հետ սահմանը գոց է: Հայաստանցիները, սակայն, աչքբաց ու ձեռներեց, անհյուրասեր աշխարհ մը թափանցելու միջոցը գտած են: Երևանի մեջ, կգործեն քանի մը զբոսաշրջական գրասենյակներ, որոնք մասնագիտացած են Արևմտյան Հայաստան զբոսաշրջություններ կազմակերպելու գործունեությամբ, ներառյալ Արարատի վրա վերելքը: Միակ հարցն ընտրելն է:
Ani qakaqi barisbner;
Որոշելով այս խղճի ճամբորդությունն ընել, կինս ու ես ընտրեցինք այդ գրասենյակներեն մին՝ Նարեկավանքը և լավ ըրինք: Հնարավոր է, որ մյուս գրասենյակներուն մակարդակը նույնքան բարձր ըլլա, ամենայնդեպս զբոսաշրջության վերջը ոչ մի գանգատ չունեցանք Նարեկավանքին հանդեպ, որուն բծախնդիր հիմնադիրները և նույնատեն ղեկավարները երկու երիտասարդներ են՝ թրքագիտության շրջանավարտներ և որոնցմե մեկը մեր ուղեկիցը եղավ զբոսաշրջական աշխույժ շաբաթվա մը ընթացքին: Թրքական շրջափակումը շրջանցելու համար, Հայաստանեն ելլանք հյուսիսեն, անցնելով Գյումրիեն ու Վրաստանի մեկ կտորեն անցնելով, որպեսզի Թուրքիա մտնենք վրաց-թրքական սահմանեն: Այդ «կտոր»ը փաստորեն Ջավախքն է, պատմական հայկական գավառ՝ ներկայիս ևս հայերով բնակեցված: Խոհարարական հանգրվանե մը հետո՝ Ախալքալաքի մեջ, գավառին վարչական կեդրոնը, ճամբան մեզի կտանի Խեդվիսի բերդին քովեն՝ ժայռի մը վրա մագլցած, Թամար վրաց
26
1-2/2012
թագուհիին նախընտրյալ պաշտոնատեղին ԺԳ դարուն: Թուրքիա մտնելեն հետո կարճ ժամանակ անցած, արևամուտին, Կարս կհասնինք, ուշ է՝ բնակավայրն այ-
ցելելու համար, բայց ուշ չէ բերդ բարձրանալու ու հետո Ժ դարեն Սուրբ Առաքելոց նախկին հայկական եկեղեցին մտնելու համար, որը մզկիթի վերածված է, բայց
<a[ .r`abadyk barisbi vra
անխախտ պահված իր ամբողջ հայկական զարդարանքներով, նվազ՝ կտուրի վրայի խաչը: Կարսի մեջ ավելի շատ պիտի կանգնեինք մեր ճամբորդության վերջին օրը, լույս աչքով, երբ պիտի քալեինք Վարդանի կամուրջին վրայեն, կանգ պիտի առնեինք այն ավերակին առջև, որ անցյալին եղած է այստեղ ծնված բանաստեղծ Եղիշե Չարենցին տունը, և պիտի շրջանցեինք եկեղեցին առանց կարողանալու մտնել քանի որ դուռն այլևս կղպված էր: Վարդանի կամուրջին մասին փաստագրական վկայումներ չկան, բայց հետաքրքրական է, որ Չարենցը անոր կանդրադառնա Երկիր Նայիրի իր վեպին մեջ, ուր կըսե, թե փաստորեն կամուրջը բերդի պարիսպեն մեկ հատվածը եղած է, իր բնակիչները համոզված էին, որ միայն Վարդան Մամիկոնյանը կարողացած կըլլար կառուցել զայն, քանի որ անոնք իրենց հերոսին կվերագրեին ամեն ինչ, որ հոյակապ ու դիմացկուն էր, ուրեմն կամուրջին Վարդանին անունը տվին: Հեռավորութենեն, դիտեցինք այն տեղը, ուր բլուրի մը գագաթին վրա մինչև վերջերս, երբ քանդեցին, կգտնվեր թրքա-հայկական հասկացումը խորհրդանշող քանդակ մը: Կարսը Բագրատունիներու թագավորության մայրաքաղաքը եղած է: 929-ին, Աբաս թագավորն այնտեղ հաստատեց իր նստավայրը, բերդն ամրացնելով ու եկեղեցին շինելով: Իրմե հետո, Աշոտ Գ Ողորմածն իր արքունիքը փոխադրեց Անի: Ի հեճուկս բյուզանդական, մոնղոլական, օսմանյան, ռուսական տիրապետություններուն, Կարսն առևտրական ու արհեստագործական մեծ կեդրոն մնաց, ուր հայերը հիմնեցին դպրոցներ: 1919-ին, քաղաքը Սովետական Հայաստանին տարածքին վրա գտնվեցավ, բայց հաջորդ տարին թուրքերը վերստին գրավեցին զայն, իսկ 1921-ին, այդտեղ ստորագրված ռուս-թուրք դաշինքով ան մտավ Թուրքիո տիրապետության տակ: Այդ դաշինքին առթիվ թրքական այլ նվաճումներ եղան՝ հայկական նահանգ Նախիջևանն ազերիներուն հանձնելը և թուրքերուն մերժումը, Հայաստանին հետ սահմանը փոխելու և Անիի ավերակներուն վրա սեփականության իրավունքը Հայաստանին հանձնելը: Անին իր անունը վերցուցած է Դարանաղ գավառի հեթանոս հայերուն կրոնական կեդրոնը եղած բերդե մը: Դեռ ն. Քր. Ը-Է դարերուն այստեղ եղած է բնակավայր մը, որմե տապանաքարեր պահ-
պանված են: Նախնական շրջանին, Անին կհիշվի իբրև Կամսարականներուն պատկանած՝ ուժեղ ամրոց Ե դարուն, եռանկյուն ժայռոտ հարթակի մը 150 հեկտար տարածությամբ, Ախուրյանի գետափին եզերքը, 1.500 մետր բարձրության վրա: Աշոտ Մսակերը Կամսարականներեն գնելեն հետո Անին՝ Շիրակ և Արշարունիկ գավառներուն հետ, Բագրատունիները 961-ին զայն իրենց թագավորության մայրաքաղաքը դարձուցին, իսկ իր ծաղկման գագաթնակետ շրջանին Անին ուներ հարյուր հազարի բնակչություն: Բագրատունյաց անկումեն հետո, Անին գրավեցին կարգով բյուզանդացիները՝ 1045-ին, սելջուկները՝ 1064-ին, վրացիները՝ ԺԲ դարուն, մինչև որ 1199-ին Զաքարյաններն ազատագրեցին Անին և անոր տիրացան: Զաքարե Բ իշխանը Հայաստանի քանի մը հյուսիսային գավառներ միացուցած և Անիին կպած էր, այս վերջինը վարչական կեդրոնի վերա-
Syurp Wrgi[ egeke]i
ծելով, սակայն մոնղոլներուն 1236-ի արշավանքը վերջ դրավ անոր շնորհիվ եղած բարեկեցության շրջանին: Անին քաղաքի իր իրավիճակը պահպանեց մինչև ԺԴ դարը, երբ օսմանցիներուն ճնշիչ քաղաքականությունն ստիպեց բնակչությունն ուրիշ երկիրներ գաղթել, իսկ թաթարական արշավանքն ավերեց զայն: 1878-ին Անին թուրք բեյերեն անցավ ռուսերուն, բայց 1920-ին ան զիջվեցավ թուրքերուն: Քաղաքին հյուսիսային եզերքին և Ախուրյանի ձորին միջև պահպանված պարիսպներով սահմանված տարածության վրա գտնվող ավերակները կվկայեն հայկական մայրաքաղաքին երբեմնի փառքին մասին: Մուտքի պարիսպին մեկ կողմի պատին վրա կհայտնաբերեմ գոց գույնի աղյուսներով կազմված բարձր խաչի մը կերպարը, որը մնացեր է ի հեճուկս բոլոր ներհակություններուն: Հեռավորութենեն, մեզ կհրապուրե ու կկանչե Սուրբ Աստվա-
Dicran Hynen]i Syurp Wrgi[ egeke]i
ծածին Մայր Տաճարը, վերապրող կառույցներեն ամենեն մեծը, որուն կեդրոնական գմբեթը չէ պահպանված: Իջնելով դեպի Ախուրյանի ձորը կնշմարենք միջնադարյան ճարտարապետության մեջ հազվադեպ՝ 30 մետր բացումով ավերված կամուրջի մը ոտքերը: Ձորին եզերքը, մեզ կդիմավորե Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցիին համեստ շինությունը, բայց սիրուն՝ շնորհիվ լավ պահպանված արտաքին ու ներքին որմնանըկարներուն: Ան կկոչվի նաև Տիգրան Հոնենց, որովհետև այդ անունով ունևոր, թեև ոչ-ազնվական ընտանիքի մը հայրը կառուցած է զայն: Հարթակին վրա վերադառնալով, Սուրբ Փրկիչ եկեղեցիեն խեցիի նման պատի մը մնացած մեկ մասը կհամադրե հուշարձանե մը դեպի ավերակ կորստաբեր ընթացքը: Հեռուեն՝ հազիվ տարբերվելով սրճա-
28
1-2/2012
գույն հողին միագույն չորության մեջ, միայն հայացքով կհասնինք Հովվի մատուռին: Դեռ շատ տեղեր ունինք երթալու երբեմնի քաղաքին տարածության վրա: Իսկական անցորդներու պես կը քալենք փողոցներեն մեկուն վրա, որուն երկու կողմերը բնակարաններ եղած են: Անոնց մեջ, կնշմարենք հանրային բաղնիքին ավերակները: Առևտրական փողոցներու խաչմերուկի մը տեղադրված մզկիթե մը մնացած է միայն անձև քարերու կույտ մը, բացառությամբ՝ հավանաբար դեպի մինարե տանող պարուրաձև սանդուղքի մը մեկ մեծ կտորը: Բացատրական ցուցանակներով օժտված այս տարածքին վրա, ոչ մեկ տեղ հայ կամ հայկական բառը չէ գործածված, թեև բազմաթիվ հայկական անուններ կան: Միայն այստեղ, մզկիթին ցուցանակին վրա նշված է, որ Ի դարուն սկիզբը հայ քահա-
նա մը մինարեին ութանկյուն աշտարակը ուժանակով պայթեցուցեր է: Գոնե այսքանն ալ լավ է... Ոտքի կանգնած նախկին մաքսատան շենքին քովեն կանցնինք, որը Մանուչե կոչված մզկիթի վերածված էր, իր ութանկյուն մինարեն անվնաս մնացած ըլլալով, և դեպի այլ հայկական նշանակետեր կերթանք: Սուրբ Առաքելոց եկեղեցիին արտաքին զարդարանքներուն մեջ արաբական արվեստին ազդեցությունը կնկատենք, սակայն խաչքարերու ներքին շարք մը անոր ինքնությունը կփրկեն: Անակնկալորեն լաստակներու մեջ փաթթված, ուրեմն նորոգության ընթացքի մեջ գտնվող, փոքր եկեղեցիի մը կհանդիպինք. Սուրբ Գևորգ Աբուղամրենցն է, որը դուրսեն շատ լավ չենք տեսներ, բացառությամբ հայ քաղաքակրթության յուրահատուկ՝ արևային ժամացույցի մը, բայց որուն մեջ կրնանք մտնել ու ճաքճքված-թափված պատերուն վրայեն ոչնչացված որմնանկարներուն բացակայությունը կպարզենք: Եկեղեցին պատկանած է Փահլավունի իշխանատոհմին և իր անունը կպարտի հիմնադիրի՝ Գրիգոր Համզենի հոր, Աբուղամրին: Մինչև Անի հասնելս, Հայաստանի Զվարթնոց տաճարին միակության կհավատայի: Սակայն, Անիի մեջ գտա այդ տաճարին հատակագծին մեկ ընդօրինակությունը, որ կոչվեր է Գրիգոր Լուսավորիչ և ճանչցըված՝ Գագկաշեն անվամբ, քանի որ կառուցողը եղած է Անիի տիրակալ՝ Գագիկ թագավորը: Ավելի քան երեսուն տարի առաջ, Հայաստան գտնվելով, բախտն ունեցանք սահմանի մոտեն հեռադիտակով տեսնել Ախուրյանի մյուս ափին վրա Անիին ավերակները, որոնք կարծես անհասանելի էին, թեև այնտեղ կային զբոսաշրջիկներ: Չէինք հուսար, որ պիտի գա օր մը, երբ մեր հողերուն վրա պիտի քալենք, ուր մնաց ենթադրել, որ այդ իրականությանը պիտի վայելենք: Նաև չէինք հավատար, որ առիթը պիտի ունենանք Մասիսը և Սիսը տեսնելու Հայաստանեն դիտածի հակառակ կողմեն: Անիեն դեպի Տողուբայազիդ ճամբուն վրա, մեր առջև ելլավ բիբլիական լերան ձյունապատ և ամպի մը մեջ պահված գագաթը, սակայն իր տեսքը նվազ փառավոր է քան Հայաստանինը, ուր կարծես անմատչելիության պսակով մը պատված է: Հավանաբար այդ պատճառով է, որ երջանկահիշատակ Կաթողիկոս Վազգեն Ա ըսած
Syurp A/aqely] egeke]i
է. «Ավելի ոգևորիչ է դեպի Արարատ ձգտիլը քան Արարատի վրա հասնիլը»: Հալի Չալիշ կոչված գյուղի մը ճաշարանին բակին մեջ համայն սեղանի մը շուրջ ճաշելեն հետո, կուղղվինք դեպի Տողուբայազիդ, մինչև 1920 թվականները Էրզրում հայկական նահանգին պատկանող և որը հայապատկանելիության ժամանակ՝
մինչև ԺԴ դարը կկոչվեր Դարոյնք: Այնտեղ, դժվարությամբ մագլցելիք ժայռի մը վրա, Ա-Ե դարերուն, Արշակունի իշխանատոհմին նստավայր բերդը կառուցված է: 1555-ին, օսմանյան ու պարսկական կայսրություններուն միջև կնքված խաղաղության դաշնագիրին համաձայն, Բայազիդը, ինչպես կանվանվեր այն ժամանակ,
Syurp Cricyr Lyusavyr[i Cacga.en egeke]i
թուրքերուն սեփականությունը դարձավ, իբրև սանճակի վարչական կեդրոն, որմե հետո՝ ԺԸ դարուն, Դարոյնք ամրոցին տեղը նոր բերդ մը կառուցվեցավ, որն այսօր ևս կանգուն է: ԺԹ դարուն սկիզբը, քաղաքն ուներ 12.000 բնակիչներ, մեծամասնությունը՝ հայեր, որոնք պատասխանատու պաշտոններ կվարեին ու բնակավայրին պաշտպանությունը կապահովեին: Նույն դարուն ընթացքին, ռուսական զորքերը, հայերուն օժանդակությամբ, չորս անգամ, կարճ ժամանակաշրջաններով, գրավեցին Բայազիդը, որն ամեն անգամ՝ Ադրիանուպոլսի, Փարիզի, Բեռլինի միջազգային պայմանագրերով թուրքերուն հանձնվեցավ: Հայերուն զանգվածային արտագաղթեն հետո, որոնք ի միջի այլոց հաստատվեցան Հայաստան, այնտեղ հիմնադրելով Նոր Բայազիդ բնակավայրը (այժմ՝ Կամո), Տողուբայազիդը, ինչպես կկոչվի այսօր, թուրքերով ու քյուրտերով բնակեցված աննշան բնակավայր մը դարձավ: Սակայն, նշանավոր է Իշաք Փաշային ԺԸ դարեն
1-2/2012
29
Mheri xyu/
պալատը, տասնյակ սենյակներով, գողտրիկ փակերով, զնտաններով, մզկիթով, խառն ոճերով շինված՝ արաբական, օսմանյան, հայկական: Մեկ փակին մեջ կճանչնանք նույնիսկ հովանոցաձև գմբեթով ու հայկական ոճին հատուկ զարդարանքներով մատուռ մը: Մնացյալը պարապ սենյակներ են, որոնք նորոգման ընթացքի մեջ կգտնվին: Հաջորդ առավոտ կմեկնինք Վանեն, ուր գիշերեցինք և որ բավական զարգացած քաղաք մըն է, ճամբա ելլելով դեպի Վարագավանք, երբեմնի Հայաստանի կրոնական ու մշակութային կարևոր կեդրոն, միջնադարյան թագավորություն՝ Վասպուրականի առաջնորդանիստ: Հիմնադրված՝ Զ դարուն իբրև քանի մը եկեղեցիներե բաղկացած վանական համալիր, ուստի տեղացիները «Յոթ եկեղեցի» կկոչեին, այսօր Վարագավանքը ավերված պարիսպներու կույտ մըն է՝ քրդական գյուղի մը մեջ: Դեռ գոյություն ունեցող եկեղեցիներեն, հնագույնը Սուրբ Սոֆիան է՝ Ժ դարեն, տուներու և ծառերու միջև խցկված, կանգուն
30
1-2/2012
մնացած ըլլալով գուցե ուշ միջնադարին ամրոցի վերածվելու շնորհիվ: Ի դեպ, պահպանված է եկեղեցիին միայն արևելյան մասը, իսկ իր հյուսիսային կողմը կցված են Սուրբ Հովհաննես՝ դարձյալ Ժ դարեն, Սուրբ Աստվածածին և Սուրբ Նշան՝ ԺԱ դարեն եկեղեցիները, իսկ ասոնցմե դեպի արևմուտք գավիթ մը, որ ԺԹ դարին Սուրբ Գևորգ եկեղեցիի վերածված է, Սուրբ Խաչ փոքր եկեղեցին՝ 1817-ին վերաշինված և Սուրբ Սիոն եկեղեցին՝ շտեմարանի վերած-
Aktamar gkzi
ված: Եթե արտաքինով եկեղեցիները գյուղացիներուն տուներուն միջև կկորսվին, ներքնամասը տպավորիչ է շնորհիվ բավական լավ պահպանված որմնանկարներուն, մանավանդ քառակուսի սյուներուն վրա, որոնք ամեն մեկ կողմը բնական չափով թագավորներ, սուրբեր ու նույնիսկ վանքին մեկ աբբահայրը կցուցադրեն: Սյունի մը վրա, փակցված է հին լուսանկարի մը արտատպումը, ուր կտեսնվի եկեղեցին, կերևի ԺԹ դարուն վերջեն: Այլապես, տեղական ընտանիք մը հոգատարությունը ստանձնած է, վկա՝ փռված գորգերը և սըրբիչները, վաճառքի համար տպագրությունները: Պատմության մեկ ակնարկ մըն է, քանի որ այստեղ գործած է Մկրտիչ Խրիմյանի հիմնած նշանավոր մեկ դպրոցը, արդիական ձևով, նստարաններով, գրատախտակներով, քարտեսներով, մանկավարժական արդի միջոցներով, որոնցմե բացակա էր ծեծի պատիժը: Կային նաև գրադարան մը, թանգարան մը, տպարան մը՝ որ լույս կընծայեր հանդես մը և հայրենասիրական ոգիով տոգորված գրքեր: 1896-ի համիտյան ջարդերն այստեղ ևս աղետ բերին. Վանքը կողոպտվեցավ և ավերվեցավ, իսկ վանահայրերն ու դպրոցականները մեծամասնաբար սպանվեցան: Դեպի Վանա լիճ ճամբուն վրա, կանգ կառնենք հսկա ժայռի մը առջև, որուն վրա՝ բարձր տեղ մը, ուր հասնելու համար պետք է մեծ քարերու վրա մագլցիս, քանդակված է վիթխարի ուղղանկյուն մը՝ դուռի ձևով: Այդ տեղն անվանված է Մհերին դուռը: Սեպագիր արձանագրություններ՝ անշուշտ ուրարտական թագավորության շրջանեն մեզ դեպի հեռավոր անցյալը կղրկեն և այլ վաղեմի ներկայություններ կնախագուշակեն պատմությունով հագեցված այս հողերուն վրա: Վանը փաստորեն Ուրարտուին պայմանական անվանումն է, զոր ԺԹ դարուն առաջարկեցին արևելագետները,
Syurp <a[ egeke]i
սեպելով, որ այդ թագավորության կորիզը կհանդիսանար Վան քաղաքն իր արվարձաններով: Վան կամ Վան-Տուշպա քաղաքը շարունակեց գոյատևել Ուրարտուի անկումեն հետո իբրև բնակավայր համանուն լճին եզերքը, Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգին Տոսպ գավառին մեջ: Անվան ստուգաբանությունը պետք է փնտրել Բիայնիլի ուրարտական տեղանունին մեջ, որ նշված է սեպագիր արձանագրություններուն մեջ: Ըստ առասպելին, քաղաքին հիմնադիրը եղած է Ասուրեստանի թագուհի՝ Շամիրամը, բայց իրականության մեջ ան հիմնադրված է ուրարտացի թագավոր Սարդուրիի կողմե, որը Տուշպա անունը դրավ և իր թագավորության մայրաքաղաքը հռչակեց: Բնակավայրը զարգացավ ժա-
մանակի ընթացքին, ի հեճուկս օտար զավթիչներու կողմե բազում հարձակումներու: ԺԶ դարու սկիզբը, Վանը մտավ Պարսկաստանի տիրապետության տակ, սակայն 1639-ի խաղաղության դաշինքին հետևանքով ան զիջվեցավ Օսմանյան Կայսրության, դառնալով համանուն վիլայեթին վարչական կեդրոնը: ԺԹ դարուն, Վանն ուներ 30.000 բնակիչներ, ընդ որս երկու երրորդը հայեր էին: Նույն դարուն երկրորդ կեսին, այդտեղ շաղախվեցավ հայ ազգային ազատագրական շարժումը, ուստի զարմանալի չէ, որ ցեղասպանության ժամանակ ընթացած՝ վանահայերուն ինքնապաշտպանության պայքարը եղավ կատարված ոճիրներուն դեմ հայ բնակչության զինված հազվադեպ դրսևորումներեն մին:
Խճուղին կընթանա Վանա լիճին ափին զուգահեռ: Վանը ալկալինային լիճ է, ծովի մակերեսեն 1.720 մետր բարձրության վրա, իբրև մեծ ավազանե մը մնացորդ՝ 3.760 քառ. կմ. տարածքով: Ջուրին մեջ քլորատներու և ծծմբատներու գոյության պատճառով, լճին օրգանական աշխարհն աղքատ է, միակ ձուկը, որ այստեղ և միայն այստեղ կապրի ըլլալով տառեխը: Երբ կղզիին վրա կտեսնենք եկեղեցիի մը կերպարը, գիտենք, որ ան Աղթամարն է, ճարտարապետական գլուխգործոց մը: Կղզին, ցամաքեն երեք կմ. հեռավորության վրա, դեռևս ուրարտական շրջանեն բնակեցված էր, իսկ Դ դարուն Ռշտունի տոհմին իշխաններն այստեղ ամրոց մը կառուցած են, որմե հետո, Ժ դարուն, Գագիկ թագավորը շինարարական գործերու ձեռնարկեց, որոնց հետևանքով Աղթամարը բերդաքաղաքի վերածվեցավ, իսկ Արծրունի իշխանատոհմին ժամանակ եղավ Վասպուրական նահանգին քաղաքական ու կրոնական կեդրոնը: Այն ժամանակ նյութականացված շենքերեն ու գործերեն, ներառյալ թագավորական շքեղ պալատը, միայն 915-921 տարիներուն կառուցված Սուրբ Խաչ եկեղեցին դիմացավ: Ոչ միայն վերապրեցավ, այլ նաև անխախտ մնաց, զարդաքանդակներու և բարձրաքանդակներու իր ամբողջ ճոխությամբ, որով բեռնավորված են արտաքին պատերը. բիբլիական ու կրոնական դրվագներ և անձեր, երկրաչափական, բուսական, ծաղկային ձևեր, որոնք բոլորը տաճարը վերածած են ճարտարապետական ու գեղազարդային գոհարի մը: Խաչաձև, փոքրաչափ (17/14 մ, 24 մ բարձրությամբ), Սուրբ Խաչը աչքի կիյնա ոչ վեհությամբ, այլ նրբությամբ: Որքան շշմեցուցիչ է արտաքին պատկերներուն շքերթը, այնքան ալ հրապուրիչ է ներքին որմնանկարներուն ծավալումը, նույնիսկ եթե անոնք ավելի ավրված են քան բարձրաքանդակները: Աղթամարի եկեղեցին վերանորոգվեցավ թուրք իշխանություններուն կողմե և 2007 մարտ 29-ին իբրև թանգարան բացվեցավ: 2010 սեպտեմբեր 19-ին տեղի ունեցավ Իսթանպուլեն հատկապես եկած հայ կղերականներու մատուցած առաջին պատարագը, իսկ 2010 հոկտեմբեր 2-ին գմբեթին վրա զետեղվեցավ խաչը, ինչպես որ արժանի էր: Մեր այնտեղ գալեն քանի մը օր առաջ, տոնվեր էր Սուրբ Խաչի անվանակոչումը:
1-2/2012
31
Syurp <a[ egeke]i
Վանա լճի ջինջ ջուրին մեջ լողանալեն հետո, խճուղիին դիմացի կողմը կանցնինք, ճաշելու համար ճաշարանի մը մեջ, ուր անշուշտ գլխավոր ճաշատեսակը Վանի տառեխն էր: Քանի որ այդ օրն սկսեր էինք Մհերի դռան վրայի սեպագիր արձանագրություններով, վերջացուցինք դարձյալ սեպագիր արձանագրություններով, այս անգամ՝ քարե սալի մը վրա լրիվ գրություն մը, Տուշպայի վաղեմի բերդին մեջ, Վան քաղաքին մեկ ծայրամասը, ուր ներկան կխորանա անցյալի անդունդին մեջ: Բերդը վեհորեն կերկարի բլուրի մը կատարին վրա, ուր կբարձրանանք մայրամուտին: Այստեղ, մեր ամեն մեկ քայլը պատմության հազարամյակներու վրա կկոխե: Արմենը, մեր ուղեկիցը, կտանի մեզ ուրարտացի թագավորներ Արգիշտիի և Սարդուրիի թամբարանները ապաստանող կատակոմբները: Դուրսը՝ բլուրին կատարեն, կհիանանք արևամուտով հորիզոնային գծին վրա, ուր կգծվի Սիփան լերան կերպարը:
ՍԱՐԳԻՍ ՍԵԼՅԱՆ
‚.aryunagyutoyun; ha`yrx tivin me`ƒ
32
1-2/2012
Syurp <a[ egeke]i
HAnXIByuM FRAnSAOI XeSBAnIn HeD
Ereq.apti# Hyunvar 31-in# ?yumaniy me` Fransaoi xesban* Nyrin cerazan]yutoyun +nri Wyl; ;nxyune] ?yumaniy Haoy] Miyutoan na,acah baryn Varyujan Ysganoan; & /yumanahao temi a/a`nyrx DD Dat& ebisgybys Hagypoan;* yrbes /yumanahao hamaonqi nergaoa]yu]i[neryu$ Hanxibman ;nta]qin mer hamaonqi badviragner; Fransaoi xesbanin han'ne]in na,acah
Niqyla Sarqyziin# in[bes na& Azcaoin Jykyvi & Senadi na,acahner Bernar Aqyaoeoin & JanWier Belin has]eacrva\ .nyrhagalagan namagner* Haoy] }ekasbanyutoan j,dyum; qreagana]nyk @renqin sadarelyu hamar$ Namagneryu han'nyumen edq# hanxibyum; .aryunagve]av erg,ysyutoamp* `erm mtnylyrdi m; me`$
Bucarest, le 31 janvier 2012
une saisine du Conseil constitutionnel. Nous espérons que les élus français resterons fidèles aux valeurs ancestrales de la République, qui ont, jusqu’ici fait la grandeur et l’honneur dela Francedans le monde. Enfin, nous sommes confiants dans la suite du processus législatif engagé, et nous ne doutons pas que le Président dela République française promulguera très vite cette loi qui promet de protéger les victimes sans sépulture du génocide d’une deuxième mort, celle de l’abjection de la négation. Nous vous prions d’agréer, Monsieur le Président du Sénat , l’expression de notre plus haute considération
Monsieur le Président du Sénat,
Au nom dela Communauté arménienne de Roumanie, nous vous adressons nos plus vifs remerciements pour le vote positif par le Senat français de la loi sur la pénalisation des génocides. Bien que la Communauté arménienne de Roumanie ait une ancienneté de plusieurs siécles, son accroissement numérique dès le XXème siècle est essentiellement dû aux nombreux rescapés du génocide qui y ont trouvé refuge, à l’instar des Arméniens recueillis par la France. Aussi, nous sommes particulièrement sensibles Monseigneur Dateve HAgOPIAN à votre action, et admiratifs de votre position Archevêque de l’eglise courageuse en faveur de la pénalisation de la Apostolique Arménienne de Roumanie négation des génocides reconnus par la France. Sénateur Varujan VOsgANIAN Nous sommes, bien-entendu, inquiets de voir Président de l’Union les pressions dela Turquiesurla France, et la récolte des Arméniens de Roumanie de signatures auprès des parlementaires français pour 1-2/2012
33
Fransa <yRHRXARAnAGAn HAKtAnAG ev IRAvAPAnAGAn BARDyutOyun
Dasnamoagneryu ;nta]qin# ]ekasbanyutoan hyr'anyuden mazabyur\ eka\ & Fransaoi dara\qin abasdana\ haoyutoyun; abra\ = aon zca]yumyv# te in[ yr pan bagas = iren] liarjeq fransa]i qakaqa]iner zcalyu hamar$ Mdavyraganneryu yry. ,avi haoeryun hanxeb hamagranq; & haoasiryutoyun; [dara\ve]av na& fransagan hasaragyutoan & qakaqagan .r`anagneryu ,yrqer;$ Te& yry. gareg]anq mi.d cyoyutoyun yune]a\ = haoeryu 0agadacri hanxeb# aonyuamenaoniv andarperyutoyun; anyn] bahan`a\ badmagan arxaryutoan ngadmamp mi.d eka\ = cerag./yk$ Dasnamoagner .aryunag y[ yq badrasd eka\ = an]nel ,yrhrxan;.agan haodararyutoyunneren aon gykm & cyr\nagan qaoler 'e/narge i nbasd haoeryu$ A/a`in a.,arhamarden edq haoer; zyh xar'an me\ deryutoyunneryu anmi`agan .aheryu# isg 25 Maois 1915-in hrabaragva\ Fransaoi# Me\n Pridaniy & ?yusasdani hamadek haodararyutoyun; ‚yryv nyuon darva haoeryu gydyra\ner; gyragvein yrbes Šmarxgyutoan & qakaqagrtyutoan xem y0irner‹ƒ my/a]yutoan madnve]av$ Qemalagan .arjyum; & nyr Tyurqiy verelq;# hedy hama.,arhaoin ergryrx baderazm; & na]isdagan y0ra-
34
1-2/2012
cyr\yutoyunner; dasnamoagner .aryunag nsema]yu]in haogagan har]; baderazmi hed&anqyv hoyu\va\ & veragancnman gariq yune]yk ar&mdoan hasaragyutoyunneren ners$ Miaon 1965 tvaganin* Haoy] }ekasbanyutoan 5(-rx ycegy[man darin# erp a.,arhyv meg sw/va\ haoyutoan yujeryu laryum; .r`axar'aoin ekav haogagan bahan`adiryutoan hamar# himn;ve]av Hao Xadi Han'na,yump;# yr; 7(-agan tvaganneryun l\ve]av ]ekasbanyutoan mi`azcaoin 0ana[man ar.avin$ Aox ar.avi a/a`in bdyukner; i haod gyucan 8(-agan tvaganneryu geser;# erp darper adoanner* in[bisiq en Jykyvyurxneryu M.dagan Xadaran; & MAG-i Marxyu Iravyunqneryu Entahan'najykyv; g;nxyunin _smanoan gaosryutoan haoeryu pna`n`man badmagan wasd; 0an[]yk pana'&ner$ Sgizp a/a\ 0ana[man hysanqi arxoyunqin# 9(-agan tvaganneryun haogagan hamaonqner yune]yk
ergirneryu ,yrhrxaranneryu hert = yrxecrel hamabadas,an pana'&ner# isg mer xaryu a/a`in darin hert; gyuca fransa]i @rensxirneryun @renqi mi`y]yv haodararelyu# te ŠFransa hrabaragav g0an[na 1915-i haoeryu ]ekasbanyutoyun;‹^ aos [yr & ,yusawykagan deqsd; ‚yryu ;nter]yumen haogagan har]in andekoag marx; [i hasgnar# te yvqer en zyher;# yvqer en xahi0ner; & yur = deki yune]a\ zancva\aoin y0ir;ƒ arjana]av Fransaoi na,acah Jaq >iraqi gykme 2((1 tvagani Hyunvar 29-in$ Sagaon ar&mdoan ergirneryun me` sasdga]yk tyurqagan bedagan j,dykagan qaryzar.avin xem gancna\ fransahaoyutoyun; aoxqanyv [pavararve]av & wyr'e] a/a` .arjvel j,dykaganyutoan qreagana]man 0anabarhyv$ Na,axeb; gar^ Fransaoi dara\qin hreagan Hylyqysti j,dyum; badjyk @renq m; yuji me` = 199( tvaganen$ Aos yukkyutoamp a/a-
`in wyr'; deki yune]av 2((6-in# erp Fransaoi Azcaoin Jykyv; ‚,yrhrxarani sdyrin balad;ƒ g;nxyune haoy] ]ekasbanyutoan j,dyum; qreagana]nyk @rinaci\ m;$ Sagaon ergarad& heda';cyumen edq# 2(11-in Senad; ‚,yrh;rxarani verin balad;ƒ aon Šan;nxyuneli‹ ghamare$ "a,ykman hed&anqyv fransahaoyutoyun; [i hyusal;qvir & 2(11-i Hygdemper 18-in na,acah Niqyla Sarqyzii gyusagi] Marselen gin badcamavyr m;* Valeri Byaoen nyr @rinaci\ m; ga/a`axre Azcaoin Jykyv$ <yrhrxaranagan arac cyr\;nta]i arxoyunqin haoeryu ]ekasbanyutoan j,dyum; qreagana]nyk @rinaci\; gnxyunvi Azcaoin Jykyvi ‚22 xegdemper 2(11 t^ƒ & Senadi ‚23 Hyunvar 2(12 t^ƒ gykme$ Senadi me` deki yune]a\ badmagan qveargyutoan; ‚126 'aon gykm# 86-; xem haraperag]yutoamp# yryu arxoyunqin @rinaci\; ver`naganabes ;nxyunva\ =r Fransaoi ,yrhrxarani zyuoc baladneryu gykmeƒ me\ hr0vanqyv ;nxyunve]av y[ miaon fransahaoyutoan# aol hamaon haoyutoan gykme# te‰ Swoyu/qi & te‰ Haoasdani me`$ Sagaon haoeryu yura,yutoyun; gar0ad& ekav^ tyurqagan bedyutoan anna,axeb 0n.man a/`& deki dalyv# qani m; dasnoag ,yrhrxaranaganner @rinaci\; pykyqarge]in Sahmanaxragan <yrhyurx# yrn ir hertin Wedrvar 28-in @rinaci\; haodarare] Šy[ sahmanaxragan‹$ :sd Fransaoi Sahmanaxragan <yrhyurxi# Valeri Byaoeoi @rinaci\; Šg,a,de 1789 tvi marxyu & qakaqa]ii iravyunqneryu haodararyutoan 11-rx hyxva\yv h/[agva\ ,ysqi & hakyrxag]yutoan azadyutoyun;‹# Šg,a,de havasaryutoan sgzpyunq;‹# qani yr gbadje Šmiaon fransagan @renqyv 0an[]va\ ]ekasbanyutoyunner;‹ & gandese Šmarxgyutoan xem moyus y0irner;‹$ Avelin# Sahmanaxragan <yrhyurx; g;se na&# te ,ysqi azadyutoan sahmanawagyumner; bedq = ;llan Šanhraje.d‹# & Šhedabnxvyk nba-
dagin hama[aw‹$ Te& Fransaoi me` deki yune]a\ ,yrhrxaranagan & iravapanagan ver`in baoqar; anparenbasd elq yune]av hao bahan`adiryutoan hamar# aonyuamenaoniv Hao Xadi ba.dbanner; & haoyutoan `adacyvner; zenqer; vaor [en xner & g,ysdanan ver;sg;sil baoqar; Fransaoi me` Abrilin gaoanaliq na,acahagan & Hyunisin gaoanaliq ,yrhrxaranagan ;ndryutoyunneren edq$ Š_renqyv 0an[]va\ ]ekasbanyutoyunneryu j,dyum; qreagana]nyk @renqi [ekoal haodararyum; me\ hiastawyutoyun = haogagan \acyumyv fransa]ineryun & ;nxhanrabes marxyu iravyunqner; sadaryk pylyr fransa]ineryun hamar‹# g;se ir dara\a\ haodararyutoan me` badcamavyryuhi Valeri Byaoen$ ŠIn[bes sahmanaxragan <yrhyurxi moyus pylyr v0i/ner;# ad al ghanxisana Sahmanaxryutoan megnapanyum m;‹# g;se haodararyutoyun;# ;nc\elyv# te ŠSahmanaxryutoan pazmativ masnacedner yunin amyur wasdargner @renqi sahmanaxraganyutoan aba]yu]man hamar# sagaon aox wasdargner; ha.vi [a/nve]an Sahmanaxragan <yrhyurxi gykme‹$ Digin Byaoen g.aryunage ardahaodelyv ir xjcyhyutoyun; aon wasdi hanxeb# te Fransaoi gykme 0an[]va\ ]ekasbanyutoyunneryu zyheryu hi.adag; nyuon '&yv [i ba.dbanvir# in[; ,isd Šan;nxyuneli‹ =$ ŠZyhva\neryu ;ndaniqneryun hanxeb aos anhavasar verapermyunq; anhamxyurjeli = & [bedq = .aryunagvi Fransaoi me`‹$ ŠAzcaoin Jykyven & Senaden ners @renqyv 0an[]va\ ]ekasbanyutoyunneryu j,dyum; qreagana]nyk @rinac\i ;nxyunyumyv haktahare]inq &s meg hancrvan Hao Xadi ba.dbanyutoan 0anabarhin‹# g;se Valeri Byaoen & gezrawage hed&oal gerb^ ŠIn[ gveraperi in\i# baoqar; g.aryunagvi & bidi baoqarem min[& ver`‹$ Te& tyurqagan gykm; hak-
tagan xyurs egav ver`in a/0agadyumen# aonyuamenaoniv ad a.,arhi ver`; [= & y[ al liagadar bardyutoyun haoyutoan hamar$ Avelin# bedq = xidenq zarca]yumneryu lav gykmer; & harg eka\ xaser; qakenq$ I darperyutoyun ir ameriga]i ba.dynagi]neryu# Niqyla Sarqyzin a/a`in qakaqagan cyr\i[n =# yr na,acahi ba.dyn; sdan'’nelen edq gadare] tegna\yu eka\ aden haoyutoan; dva\ ,ysdyumner;$ Sarqyziin .nyrhiv =# yr @rinaci\; aoxqan arac ;nxyunve]av &‰ Azcaoin Jykyvi &‰ Senadi gykme# in[; anna,axeb er&yuot =$ Isg anyr hnaravyr ver;ndryutenen edq# ,yrhrxaranagan yu iravapanagan baoqar; grna versgsil & haoyutoan hamar nbasdavyr elqyv avardvil$ Sagaon haoeryus hamar amenen yu.acrav ezraga]yutoyun; iraganin haodnaperyutoyun m;n =# yr barz gxa/na j,dykaganyutoyun; qreagana]nyk @renqi anhraje.dyutoyun; ba.dbanyk badcamavyryuhi Valeri Byaoeoi gazma\ wasdatyukten^ aos@rva xryutoamp arxen cyoyutoyun yuni evrybagan @rensxragan xa.d m;# yr v0/agan '&yv gbaoqare ]ekasbanyutoyunneryu j,dman xem$ Ete Evryba yrbes ]ekasbanyutoyun 0an[]av Srebreni]aoi qani m; hazar bysnia]i mahmedaganneryu gydyra\;# aba j,dykaganner; i%n[ wasdargneryv bidi garenan bnxel# te miliynavyr haoeryu pna`n`yum; ]ekasbanyutoan pnyuot [= gra\# aol lyg Šykpercagan iraxar'yutoyun‹ m; eka\ =$ Miajamanag# ha.vi a/nelyv aon# yr evrybagan @rensxryutoyun; cerag.i/ = anxam ergirneryu azcaoin @rensxryutoyunneryun hanxeb# grnanq ;sel# te haoy] ]ekasbanyutoan j,dman xem baoqarelyu hamar gariq yuninq y[ aonqan azcaoin hadyug @renqneryu# yrqan masnacida]va\ iravapanneryu & wasdapanneryu$ VARXAN MARTAOAN
1-2/2012
35
Na,.azarxva\ qarer Varacavanqin me`