Ungdom nr. 2 2019

UNGDOM MEDLEMSBLAD FOR NOREGS UNGDOMSLAG - 2/2019

104 .Å

R

GA

NG

tur

kul l a k o l e Levand Leiarskifte • Ny heidersmedlem Vinnarane av Kven veit? 2019 • Teaterarbeidet

LIKE OG MANGFALDIGE PÅ SAME TID Torbjørn Bergwitz Lauen Leiar i Noregs Ungdomslag

Redaktør: Inger Johanne Ruset Ansvarleg redaktør: Kai Roger Vatne Opplag: 5050 Bladbunad, trykk og annonsebyrå: Flisa Trykkeri AS Framsidefoto: Gammal og ny leiar: Mette Vårdal og Torbjørn Lauen under landsmøtemiddagen. Foto: Inger Johanne Ruset Postadresse og besøksadresse: Øvre Slottsgate 2B, 0157 Oslo Telefon: 24 14 11 10 E-post: post@ungdomslag.no Generalsekretær: Kai Roger Vatne Tlf. 24 14 11 12, kai.roger@ungdomslag.no Informasjonsrådgjevar: Inger Johanne Ruset, Tlf.: 24 14 11 13 inger.johanne@ungdomslag.no Kulturrådgjevar: Rita Sirirud Vatnehol Tlf: 24 14 11 14, rita@ungdomslag.no Kulturrådgjevar: Solveig Brekke Hauknes Tlf.: 24 14 11 15, solveig@ungdomslag.no Organisasjonskonsulent: Alf Steinar Nekstad, Tlf.: 24 14 11 16 alf.steinar@ungdomslag.no Kontonummer: 8101 07 00027 Organisasjonsnummer: 939 550 550 www.ungdomslag.no facebook.com/noregsungdomslag instagram.com/ungdomslag Stoffrist neste Ungdom: 22. august

2 UNGDOM 02/2019

P

å landsmøtet for to veker sidan vart eg valt til leiar i Noregs Ungdomslag.

Eg takkar sjølvsagt for tilliten, men det er noko rart ved det likevel. For det er både skummelt, spanande og utfordrande på same tid. Denne organisasjonen, denne rørsla, som eg har vakse opp i og vorte så glad i. No skal liksom eg vere sjef for det heile?

Sjølv om folkedansen er det eg trivst best med, og som eg kan best, har eg på sommarkurs, stemne, festivalar, helgekurs og sommarleirar fått prøve meg på alt frå hula-hula dans, freestyle rap, kanopadling, teatersport og hekling. Ting eg mest truleg aldri ville funne på å oppsøke på eigahand, men som eg er uendeleg glad for at eg har fått prøvd meg på likevel.

Eg var nok ikkje store karen når eg første gong vart med inn i Teatersalen kor mamma og pappa dansa i Leikarringen i BUL Oslo.

Salen eg kom til å bruke så uendeleg mange timar i som liten gut, og som eg i dag ikkje kan få nok av. Det er folkedansen som er «min» aktivitet i ungdomslaget, og hadde det ikkje vore for Noregs Ungdomslag, så kan det hende det hadde vore den einaste aktiviteten eg hadde fått brynt meg på.

«Kva er eigentleg ungdomslaget?» får eg støtt spørsmål om frå folk som ikkje har vore med i eit ungdomslag sjølv. «Alt.» kan eg fort finne på å svare om eg har dårleg tid. For i lokallaga våre i NU driv me med så og seie alt mogleg. Fotball, folkedans, isfiske, swing, teater, ski, revy, bygdekino, fermentering av mat, basar, bingo, yoga og hip hop er berre eit utval av aktivitetane ein kan lese om i årsmeldingane som kjem inn frå lokallaga kvart år. Eller for å seie det med to andre ord: Levande lokalkultur.

Heldigvis er NU ein mangfaldig organisasjon, mest utan like her til lands. Dei fleste andre ungdomsorganisasjonar har både helgesamlingar, sommarleir, landsmøte, kurs og stemne. Akkurat som oss. Og eit salsargument som ofte går att er at ein må bli med på desse for å treffe andre som driv med AKKURAT det same som ein gjer sjølv!

Akkurat som hos oss. Men til skilnad frå dei fleste andre får ein òg treffe folk som driv med heilt andre ting enn ein sjølv.

På Sommarleiren i år tilbyr me langkurs i teaterproduksjon, rørospols, spel, swing og friluftsliv. Er ikkje det fantastisk? Ikkje berre får ein «nerde» seg på det ein likar aller best, men ein får òg prøve seg på noko heilt nytt og møte ungdomar som driv med heilt andre aktivitetar enn seg sjølv. Men likevel er me med i den same organisasjonen alle i hop. Noregs Ungdomslag.

For sjølv om det kan høyrast ut som om det er eit hav og eit halvt univers mellom dei ulike laga i NU, er me likare enn som så.

For det viktigaste er ikkje kva me driv med, men kvifor. Det er den frilyndte tanken som ligg i botn for arbeidet vårt med å skape engasjement og levande lokalmiljø. Ungdomslaga er, og skal vere, opne, fordomsfrie arenaer kor ein kan vere seg sjølv. Kor ein finn rom til å utfalde seg, og kor taket er høgt og terskelen låg for nye idear, impulsar og meiningar.

Ja. Alt dette skal eg vere sjef for. I alle fall ei lita stund. Eg gler meg.

HANDVERK FOR BARN

Kjekk handarbeidsaktivitet for dei yngste!

Som ein del av arbeidet med å nominere den norske bunadsbruken til UNESCO si liste over immateriell kulturarv, har samarbeidsorganisasjonane brukt våren til å utarbeide eit formidlingsopplegg for barn i alderen 8-12 år. Lokallag i NU vil frå hausten av få høve til å skaffe seg dette opplegget til gjennomføring hjå seg.

TEKST: RITA SIRIRUD VATNEHOL. FOTO: INGER JOHANNE RUSET

Formidlingsopplegget er i stor grad utarbeidd i samarbeid med Ung Husflid, som er Norges Husflidslag si barne-, og ungdomssatsing.

Rundt om i Noreg er det mange lokallag av Norges Husflidslag som har eigne barne-, og ungdomsgrupper, og som gjennomfører ulike handverksprosjekt gjennom året.

Ung Husflid har mykje erfaring med å lage til opplegg som er tilpassa aldersgruppa 8-12 år. Samarbeidsorganisasjonane om UNESCO-nominasjonen har stor tru på at dette opplegget også vil falle i god smak hos ungane.

Tema for handverksopplegget er sjølvsagt bunad. Det er opp til lokallaga korleis ein ønskjer å leggje det opp, om ein vil ha ein heil temadag, bruke fleire kveldar, eller ha litt drypp innimellom. Gjennom opplegget vil ungane få praktiske oppgåver der dei kan lære litt om grunnleggjande handverksteknikkar brukt for å lage delar av bunad. I tillegg vil

dei få informasjon, diskusjonsspørsmål og oppskrifter. Vi trur at dette opplegget vil vere både lærerikt og kjekt for dei som er i målgruppa.

Viss lokallaget ditt er ute etter ein ny aktivitet for barnemedlemmane, har lyst til å invitere alle ungane i bygda til handverksdag eller treng ei lita avveksling frå den vante aktiviteten, så kan dette formidlingsopplegget vere veldig aktuelt. Kvar deltakar får sitt eige hefte med tekst, bilete, mønster og ein grindvev til odel og eige. Garn må deltakaren eller lokallaget stå for sjølv. På den måten kan ungane sjølv få velje fargar, noko som er stas. Opplegget vil koste ein liten slump per deltakar, og i månadsskiftet august/september kjem det ut detaljert informasjon om innhald og tinging. Noregs Ungdomslag håper at mange av våre lokallag ønskjer å nytte seg av dette formidlingsopplegget, og vi høyrer gjerne ifrå dykk!

INNHALD 4 Frivilligheit for framtida 5 Glimt frå Landsmøtet 2019 6 Intervju med ny leiar 8 Ny heidersmedlem 10 Notisar 12 Fronting av bunadsGLEDE! 14 Ein bunad for alle 16 Hurra for Hurraleik 18 Teaterarbeidet i NU

– kva veg skal det gå?

20 Korleis det gjekk med Kven

veit 2019?

21 Vel overstått Nordring 22 2018 - Et innholdsrikt

jubileumsår for Tunsberg Leikarring 24 Mjeldalen Grand Prix

– Ein folkefest med fart og spenning

3 UNGDOM 02/2019

KRONIKK

Frivilligheit for framtida Skal vi halde fram med å legge til rette for marknadstilpassing og profesjonalisering?

Mette Vårdal var leiar av Noregs Ungdomslag i tre år fram til 28. april 2019.

Denne kronikken vart publisert av Nationen på hennar siste dag i vervet.

TEKST: METTE VÅRDAL. FOTO: OLAV HAUGALØKKEN

Som styreleiar i Noregs Ungdomslag har eg brukt mykje tid på å drøfte rammevilkår og framtida for frivillige organisasjonar. Vi har fått mykje merksemd av det offentlege Noreg, ikkje minst med frivilligmeldinga som kulturminister Trine Skei Grande la fram rett før jul. Men sjølv om aktiviteten blir styrka, er eg usikker på om vi, både frivillig sektor og kulturministeren, har tiltak som er retta slik at frivillige organisasjonar blir styrkt som sjølvstendig sektor og drivkraft i samfunnet.

tilbydar, ikkje ein demokratisk oppbygd samfunnsaktør.

Det er ingen tvil om at den norske frivilligheita er ei suksesshistorie. Frivillig sektor er, og har vore, ein skule i demokrati og ein grunnmur som det norske samfunnet er tufta på. Vi får stor plass i festtalar, storsamfunnet bidreg med pengar, og set viktige rammer for utviklinga. Men korleis verkar tilskot og rammer?

Når fleire føler eit press for å bygge seg sjølv, sin eigen kunnskap og styre eiga tid, går vi i større grad over til å tilby ein arena for personleg vekst, heller enn å bygge fellesskapet. I jakt på statlege kroner vel vi i for stor grad å dilte etter. Vi ender opp med å styrke ei negativ utvikling vi ikkje ønskjer, heller enn å vere ei motkultur.

Det har over tid vore ei utvikling der deltakarar i frivillig aktivitet får ei lausare tilknyting til organisasjonane. Dei kjøper seg innpass i ein fritidsaktivitet anten det er fotball, korps eller teater, men er i mindre grad engasjert i drifta av laget, styrearbeid og paraplyorganisasjonar. Sett på spissen: medlemmane går frå å vere sjølve limet i laget, til å bli kundar hos ein tilbyder av fritidsaktivitet.

Utviklinga har gått over tid, og er eit stort problem. Ikkje fordi det er vanskeleg å få folk til å ta eit styreverv, men fordi frivillig sektor blir svekka som ein skule i demokrati. For det er ikkje i deltakinga i 4 UNGDOM 02/2019

Ikkje berre for samfunnet, men også for den einskilde deltakaren får det konsekvensar.

Framveksten av «generasjon prestasjon» kjem med aukande stress og psykiske plager blant born og unge. Frivillig sektor kunne vore ein motvekt til dette. Men fordi medlemstal er viktig for å sikre organisasjonen offentleg tilskot, blir aktiviteten ofte tilpassa for å få nettopp det – fleire deltakarar.

aktiviteten, men i arbeidet for å styre, ta val og arbeide i fellesskap, av ein lærar demokrati i praksis. Utviklinga er urovekkande når vi samstundes ser kor svekka demokratiet si stilling er. Dersom vi meiner noko med alle festtalane om at vi er ein skule i demokrati, må vi gjere noko med det.

Det første vi må gjere, er å innsjå at det er eit problem som vi sjølve er med og forsterke.

Fordi organisasjonane først og fremst blir målt på tal medlemmer og gjennomført aktivitet, får ikkje det svekka organisasjonsdemokratiet økonomiske konsekvensar. I konkurranse med kvarandre legg vi til rette for at det skal vere enkelt å vere medlem og ta del i aktiviteten. Vi tilpassar oss marknaden, og nærmar oss ei profesjonalisering av eit tilbod der frivillig sektor blir aktivitets-

Dette er ei viktig utfordring som frivillig organisasjonar sjølv må ta tak i. Vi må minne oss på kva for samfunnsoppdrag vi har.

Korleis fyller vi rolla vår som samfunnet sin tredje sektor? Maktar vi å vere ei motkraft, eit sjølvstendig og viktig tilskot til offentleg og privat sektor? Er vi så fanga i eigen aktivitet og medlemstal at det overskygger viktigare mål?

Og så må vi utfordre kulturministeren, om ho vil bruke tiltak i frivilligmeldinga som kan styrke frivillig sektor som sjølvstendig felt og ein skule i demokrati. Eller skal vi halde fram med å legge til rette for marknadstilpassing og profesjonalisering.

TEKST LANDSMØTET INN HER

2

GLIMT FRÅ LANDSMØTET 2019 Den siste helga i april samla representantar frå fylkeslag og lokallag seg til landsmøte i Noregs Ungdomslag. Her er nokre høgdepunkt.

1

Fleire delegatar vart forhindra i delta på landsmøtet på grunn av SAS-streiken i april, men dei som kom stilte blidt opp på gruppebilde.

2

Hjartdal Ungdomslag frå Telemark heldt inspirasjonsføredrag.

3

Teaterlaget i BUL Oslo viste fram smakebitar frå framsyingane sine under landsmøtefesten.

Her med eit utdrag frå Trost i taklampa av Alf Prøysen.

4

Azizi Azizullah fortalde om korleis Lista UL og Noregs Ungdomslag har hjelpt han inn i det norske samfunnet.

5

Bygdelagskoret Blåne sang gjestane inn til landsmøtemiddagen.

6

Sommarleirutvalet ved leirsjef Marit Kvamen presenterte Sommarleiren.

Neste landsmøte blir i helga 24.-26. april 2020. Sett av datoane no!

3

4

5

6

5 UNGDOM 02/2019

ALLE FOTO: INGER JOHANNE RUSET

1

NY LEIAR I NU

Den nye leiaren i Noregs Ungdomslag

VIL GJE UNGOM EIN STAD Å VERE SEG SJØLV Torbjørn Bergwitz Lauen vil ha lag og ungdomshus i alle byar, bydelar, bygder og grender.

TEKST: ANDREA RYGG NØTTVEIT FOR FRAMTIDA.NO. FOTO: INGER JOHANNE RUSET

– I ein kvardag med stadig aukande kroppspress, prestasjonsangst og psykiske plager er det viktig at ungdomen har ein stad å gå til kor dei kan vere seg sjølv, skriv Torbjørn Bergwitz Lauen i ein e-post til Framtida.no.

28. april vart 29-åringen frå Høvåg i AustAgder valt til ny leiar i Noregs Ungdomslag,

ein organisasjon som jobbar for levande lokalkultur landet over.

– Kva type aktivitet ein driv med er underordna, noko som gjer at ein finn alle typar aktivitet i laga våre. Frå hiphop og diskotek, til amatørteater, folkedans, isfiske, fotball og yoga, understrekar han.

LIKE VIKTIG I 2019 SOM 1896 Lauen er oppteken av at ungdomslaga og ungdomshusa er trygge arenaar for kreativitet og engasjement. I ungdomslaga seier dei at dei skal sjå mennesket for kva det kan bli, og ikkje definere folk utifrå kva dei er.

– Har du ein aktivitet du ønskjer å drive, eller ei sak du er engasjert i, skal du alltid kunne møte opne dører på ungdomshuset og finne hjelp og støtte i ungdomslaget.

Han meiner Noregs Ungdomslag er like viktig i dag som då dei vart skipa i 1896.

– Kva var dei viktigaste vedtaka som vart gjort på landsmøtet dykkar?

– På årets landsmøte vedtok me to fråsegner, og båe to meiner eg er viktige. Den første omhandla eigedomsskatt på ungdomshus, noko me syns det bør bli heilt slutt på. Det bør vere eit prinsipp at ein ikkje skatter av dei frivillige.

– Den andre omhandla norsk språk i framtidas smartdingsar. Skal norsk språk overleve i framtida er det viktig at teknologien rundt oss forstår norsk. Anten ein kjem frå Oslo eller Ørsta. Både Siri, Alexa, Cortana, Google Assistant og alle andre røyststyrte teknologiar som kjem i framtida må bli fôra med data om alle norske dialektar.

– Kva er dei viktigaste sakene for Noregs Ungdomslag anno 2019?

– For oss i styret i NU er det viktig å gjere det enklare å skape engasjement og drive aktivitet lokalt. I mange år no har me kjempa for ei betre momskompensasjonsordning, eit arbeid me framleis skal halde fast ved, og me ønskjer å gjere at byråkratiet kring

6 UNGDOM 02/2019

NY LEIAR I NU

TORBJØRN BERGWITZ LAUEN FRÅ: Høvåg i Aust-Agder / Oslo ALDER: 29 år YRKE/UTDANNING: Master i historie frå UiO, og jobbar i dag som kommunikasjonsrådgjevar i Senterungdomen

FAVORITTFAG PÅ SKULEN: Samfunnsfag og historie

ULIKE VERV: På vegner av NU sit eg per i dag i Folkdans- och kulturutskottet i Nordlek – Nordisk forbund for folkekultur, styremedlem i Studieforbundet kultur og tradisjon, styremedlem i Stiftinga Vener av Dag og Tid, rådsmedlem i Norsk Barneblad og styremedlem i Akademifondet for norsk kulturreising. Har tidlegare m.a. vore leiar i Bergen ungdomslag Ervingen og fylkesleiar i Oslo Senterungdom for å nemne noko.

MEDLEM I: Noregs Ungdomslag, Norsk Målungdom, Noregs Mållag, FolkOrg, Senterungdomen og Foreininga Norden.

KVA GJER DU I FRITIDA/ HOBBY: Eg dansar folkedans mest kvar veke, syng når eg kan, og likar å sjå TVseriar når eg har tid.

søknadar og rapporteringar skal bli mindre.

– Framover skal me òg ha eit større fokus på å drive meir og betre organisasjonsopplæring for dei tillitsvalde lokalt og i fylka, og me ønskjer å få fleire med i rørsla.

– Kva vil Noregs Ungdomslag merka av forskjell med deg som leiar?

– Me skal bli synlegare og betre på å profilere oss sjølv, og me skal skape fleire unge engasjerte leiarar og tillitsvalde. Eg er kanskje òg meir ideologisk enn fleire av dei tidlegare leiarane i nyare tid (så får dei heller krangle med meg om den utsegna!).

BRENNER FOR DEMOKRATIET 29-åringen har eit brennande engasjement for det demokratiet som dei frilyndte ungdomslaga var med på å bygge frå midten av 1800-talet og framover.

– Det er dei frivillige organisasjonane som dannar demokratiske borgarar, og er grunnmuren i det norske demokratiet. Når færre og færre ønskjer å engasjere seg i verv og styrearbeid forvitrar denne grunnmuren, skriv Lauen.

Hans viktigaste hjartesak er difor å skape meir engasjement hos ungdomen og at ein må tørre å ta på seg verv som forpliktar.

– Og ikkje minst kor moro og gjevande det kan vere om ein berre tørr å hoppe i det, understrekar Lauen.

DEN SKAL TIDLEG KRØKAST Den nye leiaren er meir eller mindre vakse opp i organisasjonen, men fekk for alvor opp auga for ungdomsrørsla då han byrja dra på kurs og leirar i tenåra.

– Det mangfaldet av aktivitetar, folk og meiningar, det frilyndte grunnsynet og dei fantastiske folka som tok meg med, gjorde det vanskeleg å ikkje bli engasjert. Noko eg trur mange opplever når dei kjem på sommarleiren me skipar til kvart år.

LEVANDE LOKALKULTUR Levande lokalkultur er kjerneverksemda til Noregs Ungdomslag, men korleis får ein til det?

– Levande lokalkultur byrjar alltid med ein idé. Nokon som tenkjer at «Ja! Skirenn er moro!» eller «Er det ikkje på tide med ein

fest snart?». Åleine er det tungt å kome seg frå idé til handling og gjennomføring. Det er difor ein har eit ungdomslag. Der kan ein samlast og dele idear, finne inspirasjon og styrke til å få det til. Ofte har ungdomslaget eit ungdomshus kor ein kan vere, ein kasserar som kan hjelpe med økonomien, og medlemmar som gjerne stiller på dugnad om det skjer noko moro. Så svaret på korleis ein får til levande lokalkultur er ganske enkelt: saman.

Lauen er oppteken av at alle treng ein stad å leve (bustad), noko å leva av (arbeid) og noko å leve for (kultur).

– For oss i ungdomslaget er kultur noko ein tek del i, og er med på å skape sjølv, anten det er snakk om å øve til ei teaterframsyning, rigge til onsdagskvissen, organisere skirenn eller halde fest på ungdomshuset.

Det å gjere ting i lag skapar engasjement, glede og samhald.

– Når vi i NU snakkar om levande lokalkultur meiner me altså alt det som skapar liv og glede i lokalsamfunnet ein berre får om ein jobbar saman. Levande lokalkultur skapar glade og engasjerte menneskjer, som igjen skapar betre lokalmiljø i by og bygd.

– Kva er idealsamfunnet?

– Idealsamfunnet er der det finst eit ungdomslag og ungdomshus i alle byar, bydelar, bygder og grender. Slik at alle har ein stad å utfalde seg sjølv, kor du kan kjenne deg trygg. Ein stad kor folk ikkje ser deg for korleis du ser ut, kva kjønn du er tiltrekt av, kva du meiner eller kva du trur på, men ser deg for det du kan bli og kva du kan få til om du får tillit og kunnskap.

Originalversjonen av intervjuet vart publisert på Framtida.no tysdag 30. april: https:// framtida.no/2019/04/30/den-nye-leiaren-inoregs-ungdomslag-vil-gje-ungom-ein-stada-vere-seg-sjolv Nettstaden Framtida.no vart lansert i 2010 og er ei nynorsk nyheits- og debattavis med unge som målgruppe.

7 UNGDOM 02/2019

NYTT STYRE

På bildet frå venstre: Terje Svindseth, Kevin A. Theigmann, Marit N. Krogsæter, Tone Mjelde, Torbjørn Bergwitz Lauen, Nina Byttingsmyr, Mona Husby, Geir Såtvedt og Maria Austbø.

NYTT STYRE I NOREGS UNGDOMSLAG Torbjørn Bergwitz Lauen tek over etter Mette Vårdal som har vore leiar i tre år.

Organisatorisk nestleiar Terje Svindseth (1969) frå Bygdelagssamskipnaden og styremedlem Tone Mjelde (1990) frå Hordaland Ungdomslag vart attvald for to nye år. Morten Nilsen frå Nordland Ungdomsfylking gav seg

8 UNGDOM 01/2019

etter åtte år som styremedlem, og blir erstatta av Nina Byttingsmyr (1993) frå Aust-Agder Ungdomslag. Anette Figenschou (1983) frå Nordland Ungdomsfylking er valt inn for eit år på supplementsval.

Politisk nestleiar Marit N. Krogsæter (1992) frå Sunnmøre Frilynde Ungdomssamlag og

styremedlem Kevin A. Theigmann (1994) frå Sør-Trøndelag Ungdomslag var ikkje på val.

Styret har også fått tre nye vara: Mona Husby (1995) frå Inn-Trøndelag Ungdomssamlag , Maria Austbø (1984) frå Bygdelagssamskipnaden og Geir Såtvedt (1997) frå Telemark Ungdomslag.

HEIDER OG ÆRE

Ny heidersmedlem i Noregs Ungdomslag Egil Bakka (f.1943) vart utnemnd som heidersmedlem i Noregs Ungdomslag under landsmøtet til organisasjonen i slutten av april.

Bakka er den tiande heidersmedlemmen i Noregs Ungdomslag si 123-årige historie, så det er utnemning som heng høgt. Bakka har vore medlem i Noregs Ungdomslag i ei årrekkje og interessa hans for norsk folkedans hadde sin start i organisasjonen.

Foto: Inger Johanne Ruset

Egil Bakka er i dag professor i folkedans, og er med dette den i ungdomslagsrørsla som har den høgste akademiske tittelen innan aktivitetane våre. I nordisk folkedansmiljø er han rekna som den store teoretikaren og forskaren, med store kunnskapar også på det praktiske utøvande plan. Noregs Ungdomslag har hatt enorm nytte av Egil Bakka, ikkje minst gjennom ei mengde fagbøker han har forfatta om folkedans.

HEIDERSMEDLEMMAR I NOREGS UNGDOMSLAG • Egil Bakka (f. 1943 - ) Utnemnd i 2019 • Asbjørn Thomassen (f. 1938- d. 2013) Utnemnd i 2013 • Ola Nordmann Strand (f. 1943 – d. 2015) Utnemnd i 2005

• Gunnar Rødal (f. 1934 - ) Utnemnd i 2001 • Klara Semb (f. 1884 – d. 1970) Utnemnd i 1954 • Hulda Garborg (f. 1862 – d. 1934) Utnemnd i 1922 • Nikolaus Gjelsvik (f. 1866 – d. 1938) Utnemnd i 1921

• Anders Hovden (f. 1860 - d. 1943) Utnemnd i 1922 • Elias Melvær ((f. 1848- d. 1924) Utnemnd i 1921 • Peter Slotsvik (f. 1862- d. 1924) Utnemnd i 1918

DAG VÅRDAL HAR MOTTEKE KONGENS FORTENSTMEDALJE Fredag 22. mars 2019 var ein stor festdag der nærare 100 personar møtte opp i Teatersalen i BUL Oslo. Grunnen for å samlast ein fredag ettermiddag i Rosenkrantz’ gate var ikkje liten. Det var Dag Vårdal som fekk utdelt Kongens fortenstmedalje.

Utmerkinga fekk han for sin mangeårige innsats for folkemusikken og folkedansen, som organisasjonsmann, fagperson, prosjektleiar, forfattar, spelemann og miljøskapar. Dag har vore aktiv lokalt i fleire fylke, nasjonalt som tillitsvald og tilsett i Noregs Ungdomslag,

han har vore aktiv i Nordisk samarbeid og i folkedansforsking.

Sjølve utdelinga vart gjort av fylkesmann Valgerd Svarstad Haugland. I tillegg var det mange vener frå fjern og nær som kom for å gje ei helsing til Dag og for å takke for alt det viktige arbeidet han har gjort for musikken og dansen. Det vart mykje blomar og fleire kulturelle innslag med både dans og spel.

Noregs Ungdomslag gratulerer Dag Vårdal så mykje med den vel fortente utmerkinga.

Foto: Thor Hauknes

9 UNGDOM 02/2019

Foto: Musikkutstyrsordningen

JUNIORINSTRUKTØRKURS I AUGUST FOR DEG MELLOM 12-18 ÅR 23.-25. august 2019 vert det skipa instruktørkurs i dans for dei yngste instruktørane som underviser dei yngste borna.

Instruktør er Siri Strige frå Bodø som har lang erfaring som danseinstruktør og har mange gode tips å koma med til deg som er nysgjerrig på instruktørrolla. Kurset vert skipa i Ålesund på Høgda, hytta til UL Ivar Aasen. Her vert det både overnatting, kurs og sosialt heile helga. Kurset er ope for alle i målgruppa frå heile landet, og me legg difor opp til lokal transport for dei som kjem med offentleg transport til Ålesund. Påmelding og meir informasjon finn du her: www.deltager.no/juniorinstruktor.

SØK OM GJESTEINSTRUKTØR TIL LAGET DITT – FRIST 1. SEPTEMBER Ynskjer ditt lag å få besøk av ein gjesteinstruktør i dans eller teater? Kanskje treng de ny inspirasjon eller har lyst til å friske opp teknikkar og repertoar? Send oss ein søknad innan 1. september så kan det hende at nettopp ditt lag er dei som får nytte seg av den gode ordninga. Her finn du meir informasjon, og gløym ikkje fristen 1. september: www.ungdomslag.no/aktivitet/opplaering-og-kurs

SYR DU BUNADER OG ØNSKJER HJELP TIL Å UTVIKLE VERKSEMDA? Programmet «Bunad og bærekraft» tilbyr eit samlingsbasert oppfølgingsprogram i kombinasjon med individuell rettleiing.

Målgruppa er utøvarar med etablerte verksemder som har behov for å utvikle og tilpasse drifta til nye vilkår. Programmet vil gje kompetanseheving på forretningsutvikling innan sentrale område, til dømes tenestedesign. Målet er å sjå på moglegheiter for auka inntening, samarbeid i næringa, kunnskapsdeling og rekruttering til faget. Det er planlagt to samlingar, tre dagar kvar. Den fyrste er sett til 16.-18. oktober 2019 i Oslo. Andre samling blir i Vågå vinteren 2020. I tillegg er det planlagt ei dagssamling i mars/april 2020. Deltakarane får oppgåver i forkant og undervegs, med rettleiing. Eigenandel for deltakarane er kr 2.000,- pluss reise og opphald. Linda Aaboen er prosjektleiar, medan Dag Lindvig og Harald Granrud er engasjerte for den bedriftsfaglege delen. Bunad og bærekraft er eit samarbeid mellom Studieforbundet kultur og tradisjon, Norges Husflidslag og Noregs Ungdomslag.

For meir informasjon og påmelding: www.kulturogtradisjon.no/opplaeringstilbud/bunad-og-barekraft 10 UNGDOM 02/2019

MUSIKKUTSTYRSORDNINGA ER UTVIDA! Denne våren vart Musikkutstyrsordningen (MUO) utvida. Det betyr at også amatørteater og andre frivillige amatørformål kan søke om støtte.

Før 2019 dekte MUO berre det rytmiske musikkfeltet. No er ordninga utvida slik at lokallag i Noregs Ungdomslag kan søkje om støtte til fleire formål enn tidlegare. Kanskje de har behov for å oppgradere det tekniske anlegget eller forbetre akustikken på ungdomshuset?

Kanskje de skal sette opp eit teaterstykke og treng myggar? Med ein eigenandel på berre 25 prosent for frivillige lag, så er MUO ei svært god ordning. MUO er delt inn i tre tilskotsområde: utstyr til framføring, utstyr til øving og tilskot til bygg og akustisk utbetring av arenaer. For akustisk utbetring kan ein også søkje om midlar til kartlegging og forprosjektering – akkurat dette tiltaket kan ein søkje om heile året.

Neste søknadsfrist for MUO for er 1. september 2019. Usikker på om de fell innunder ordninga? Ta gjerne direkte kontakt med MUO: Telefon: 21 37 88 10 • E-post: post@utstyrsordningen.no

1 503 871KR I VAKSENOPPLÆRINGSMIDLAR Det vart rapportert inn 531 kurs med 4715 deltakarar og til saman 17 194 studietimar i Noregs Ungdomslag i 2018, noko som medførte at laga fekk tildelt totalt kr 1 503 871 i vaksenopplæringsmidlar.

Hald fram med det gode opplæringsarbeidet, og hugs å melde inn kurs til Studieforbundet kultur og tradisjon! www.kulturogtradisjon.no/tilskudd

Bakre rekke frå venstre: Line Onsøyen, Jorunn Almås, Jonny Martinussen, Arild Berg, Kåre Sunnset, Inge Ottar Onsøyen, Bente Estenstad, Trine Onsøyen, Mette Estenstad, Per Opland og Gjøran Onsøyen Første rekke frå venstre: Sissel Almås, Olien Brå, Roar Systad Brattli (leiar i laget), Reidar Almås.

Foto: Åsmund Snøfugl

Foto: Harding fela.no

4. mai 2019 er ungdomslaget Framsteg på Hølonda 100 år. Laget har i det høve gitt ut ei påkosta jubileumsbok med 336 sider og mange flotte bilde og interessante faksimilar. Ein bokkomite der Jorunn Almås, Øystein Hegge, Inge Onsøyen, Line Onsøyen, Roar Syrstad Brattli og Sissel Almås har vore med, har til slutt i boka stilt seg spørsmålet om kva står att i dag av det medlemmane i ungdomslaget har arbeidd for?

Kva er att av strevet for norsk mål, eige hus til å samlast i og for eigen folkehøgskole i Gauldalen? Er det berre ungdomshuset Vonheim, som heile bygda nyter godt av, og det fornorska namnet på bygda: Hølonda, som står att? Nynorsken vart borte som opplæringsspråk på 1960-talet, men bygda heiter framleis Hølonda etter krav frå Framsteg, og ikkje «Høilandet i Gauldal» som den elles ville heitt. Målsak, folkeopplysning og fråhaldssak var viktige element i den motkulturen som ungdomslaga representerte. Kanskje den viktigaste funksjonen som er borte, er den rolla ungdomslaget hadde som folkeopplysar.

Det mange tenkjer over er at det var Framsteg som i mellomkrigstida tok opp skikken

med turar på Jårakjølen som fritidsaktivitet for ungdom, lenge før «trim» vart eit vanleg ord. Det var Framstegs lagsfolk som skapte turlivet på kjølen og sommar som vinter arrangerte laget turar med god oppslutning. Seinare vart dette Oddvar Brå sin heimebane. Han vaks opp som næraste nabo til Vonheim. Mor hans er heidersmedlem.

Framleis er laget den viktigaste frivillige arena i bygdesamfunnet på Jåren med dugnader og trening i demokrati. Alle må ta sin tørn som møteleiarar og referent. Som ein veteran uttrykte det: Kom du ned på føtene i Vonheim, så greidde du deg i resten av livet og. Når sant skal seiast så er det ikkje lenger ungdomsmøte med den handskrivne lagsavisa Måltrasten, folkeviseleik og boksamling til utlån i Vonheim. Det bli ikkje spela bondekomediar lenger, men ein meir moderne revytradisjon er høgst levande, ja så levande at den bidrog til at laget fekk Melhus kommune sin kulturpris for 2019. Den frilynte ungdomskulturen på Hølonda sto i strid med pietismen og den kristelege lekmannsrørsla frå første stund, og her må ein kunne slå fast at dei frilynte har sigra, i alle fal her i bygda.

Reidar Almås (redaktør for jubileumsboka)

Foto: Martine Petra Hoel

UNGDOMSLAGET FRAMSTEG PÅ HØLONDA 100 ÅR

BYGDA DANSAR STARTAR OPP I HORDALAND I september startar «Bygda dansar» opp i Hordaland og vil vare i tre år. Sogn og Fjordane vil også bli inkludert i prosjektet. Prosjektleiarar er dansekonsulentane Magni Rosvold og Ulf-Arne Johannesen. Bygda dansar er eit nasjonalt danseprosjekt hovudsakleg retta mot ungdom frå 15 til 19 år. Hovudfokus i prosjektet er formidling og vidareføring av norsk folkedans, samt omarbeiding og tilrettelegging av folkedans for scene. Det er utvikla og bygd opp av Stiftinga for folkemusikk og folkedans.

I samarbeid med lokallag i folkemusikk- og folkedansorganisasjonane FolkOrg og Noregs Ungdomslag vert prosjektet gjennomført fylkesvis. Frå før av har Bygda dansar aktive prosjekt i Troms og Rogaland, samt avslutta prosjekt i Akershus, Telemark, Hedmark, Vest Agder, Nord-Trøndelag, Oppland og Møre og Romsdal. I tillegg gjekk piloten i Sogn og Fjordane frå 2004 til 2007.

11 UNGDOM 02/2019

BUNADSDEBATT

FRONTING AV BUNADSGLEDE! Fredag 26. april inviterte Noregs Ungdomslag til bunadsseminar med innleiarar og debatt på Det Norske Teatret i Oslo. Om lag 80 bunadsinteresserte tok turen og kunne reise heim igjen med ny informasjon, refleksjonar, konklusjonar og ikkje minst ei oppmoding om å spreie bunadsglede!

TEKST OG FOTO: RITA SIRIRUD VATNEHOL

Noregs Ungdomslag har lange tradisjonar med å arbeide for bunaden; både handverk, dokumentasjon og ikkje minst bruk.

Sjølv om bunadsarbeidet gjennom historia har endra seg, er bunad likevel viktig for organisasjonen. Dette tydeleggjer ein mellom anna i NU sin bunadspolitiske plattform. At NU skulle invitere til bunadsseminar med inspirerande innhald og fagleg diskusjon burde derfor ikkje vere ei overrasking. Med

Tidlegare styreleiar i NU, Mette Vårdal, held den første innleiinga for dagen. Ho fortel om utviklinga av bunaden gjennom historia, og om at bunaden har vore brukt både til kvardag og til fest.

12 UNGDOM 02/2019

eit engasjert og interessert publikum og fleire frammøtte enn vi hadde mål om ein fredag føremiddag, må NU sjå seg særs nøgd og det kan freiste med gjentaking.

Dåverande styreleiar i Noregs Ungdomslag, Mette Vårdal, opna seminaret med eit foredrag om bunaden si rolle som plagg brukt av mange, i alle klasser og i mange ulike samanhengar. Det er interessant å høyre om

korleis eit klesplaggkan ha så stor betyding for så mange, og at ein bunad kan brukast av kven som helst og på den måten skape eit slags fellesskap. Interesserte lyttarar kunne vidare følgje med når Tone Eidsvold fortale om kva bunaden har betydd for ho sjølv og korleis bunadbruken har vore i hennar familie og miljø. Tone kunne dele fleire sterke og tankevekkjande eigenopplevde historier om bunadbruk og politikk, og om korleis bunaden kan vere eit symbol og eit middel for kommunikasjon. I etterkant av innlegget har fleire i salen ytra takksemd for delinga til Tone, og vi i NU er minst like takksame som lyttarane.

Den siste innleiaren i programmet var Unni Irmelin Kvam som kunne røpe at det var premiere for Bunadspodden same dag som ho heldt innlegget sitt. Bunadspodden er ein podcast der ho som historikar og bunadsinteressert snakkar med kjente og mindre kjente personar om deira forhold til og meiningar om bunaden. I tillegg til å lage podcast har Unni Irmelin skrive tre bøker med tittelen “Min bunad”, kor ho fortel om tre ulike bunadar på ein litt ny og annleis måte. Dette fekk ho også fram i innlegget sitt, i tillegg til mykje refleksjon rundt kva hennar eigen bunad har betydd for ho sjølv.

EIN DEBATT KOR ALLE VAR EINIGE Bunad er for mange eit tema som vekkjer kjensler. Mange har eit nært og spesielt

BUNADSDEBATT

politikk og eige forhold til Tone Eidsvold deler sterke historier om eigen oppvekst, aget ”Rød og nasjonal”. foredr i t Teatre e bunaden for ein fullsatt sal på Det Norsk

forhold til bunaden sin. Kanskje fordi nokon i slekta har brodert og sydd han, eller fordi han har gått i arv, eller kanskje fordi du fekk velje deg nettopp den bunaden som du synst var finast.

I debatten som følgde etter innleiarane deltok representantar frå bunad-Noreg. I panelet satt bunadtilverkar og leiar av Norges Husflidslag, Barbro Tronhuus Storlien, produksjonsleiar ved Heimen Husfliden, Ellen Øverland, leiar av Norsk institutt for bunad og folkedrakt, Camilla Rossing, redaktør av magasinet BUNAD, Heidi Fossnes, og Stortingspolitikar og bunadbrukar, Anniken Huitfeldt. Sistnemnde sa sjølv under debatten at ho kjende seg som ein amatør blant bunadkyndige, men kunne likevel delta aktivt med eigne meiningar kring bunadbruk.

Debattleiar Mette Vårdal ønskte å starte debatten med nokre ja/nei-spørsmål, for å få ei slags kjensle av kor i enden av bunaddebattskalaen dei ulike paneldeltakarane var.

Det Mette kanskje ikkje var førebudd på, var at debattantane var einige i alle spørsmål, til og med spørsmålet om kor vidt det er lov å bruke solbriller og joggesko til bunad. Nokre

Forfattar og bunadspodcastar, Unni Irmelin Kvam, reflekterer engasjert kring eigen og andre sin bunadsbruk. I ”Bunadspodden” intervjuar ho ulike personar om deira forhold til bunaden.

måtte rett nok moderere svara sine litt, og ein landa på ein konklusjon om at rosa joggesko berre gjeld dei yngste bunadbrukarane, men å vere einige om at ein gjerne kan bruke alternativ til bunadsko var uproblematisk.

Kva gjeld sminke, så må folk gjerne gjere som dei vil, men det blei påpeika at tjukke lag med brunkrem ikkje er ein god match til kvit bunadsskjorte, så her kan det vere greitt å vere litt meir forsiktig med sminka enn elles, av omsyn til lintøyet.

BUNADGLEDE – DET VIKTIGASTE! Sjølv om dei store kontroversane og usemjene let vente på seg under bunaddebatten, var det likevel ein interessant debatt. Publikum deltok aktivt med eigne innspel og spørsmål til panelet, og det var ikkje mangel på innspel og refleksjonar.

I invitasjonen til seminaret skreiv NU at bunaden held seg med eigne lover, regler, politi, dommarar og offentleg gapestokk som straffemåte. Det finst aksjonsgrupper på Facebook og interesseorganisasjonar som jobbar med og for bunaden. Saman med fire andre organisasjonar samarbeider NU om å få den norske bunadbruken inn på UNESCO

si liste over immateriell kulturarv. Det er mykje snakk om “rett” og “feil” bunadbruk i media, spesielt rundt 17.mai. All denne merksemda og alle sterke meiningar, berre for eit klesplagg?

“Fleirtalet av nordmenn har bunad, bruker bunad og er glad i bunaden sin. Kvifor må vi da gjere det så vanskeleg?”, spurte NU før debatten.

Debatten resulterte ikkje i eit svar på kvifor vi må gjere det så vanskeleg, men alle var heilt einige i at det ikkje treng å vere så vanskeleg.

Det er lov å velje den bunaden ein sjølv vil ha, og det er lov å kjenne seg komfortabel både utan bunadsko, med sminke og med bunad frå ein annan kant av landet enn der ein sjølv høyrer til. Den viktigaste bodskapen som kom ut av debatten, og som publikum var skjønt einige i, er at det ein må ha fokus på er gleda med bunaden. Gleda over å eige sitt eiget stasplagg og gleda over å bruke den bunaden som ein sjølv kjenner seg heime i, same kor og når han er laga og av kven. Så då gjelder det for oss i NU å spreie bunadgleden!

13 UNGDOM 02/2019

MYTEKNUSING

EIN BUNAD FOR ALLE KVA ER EIN BUNAD? På 1700- og 1800-talet utvikla fleire plassar i landet lokale klesskikkar som kombinerte nye impulsar og gamal tradisjon med lokalt særpreg. Desse lokale skikkane byrja gå ut av bruk då industri og masseproduksjon tok over frå andre halvdel av 1800-talet.

Samtidig vart dei inspirasjon til ein ny type festklede: bunaden.

Ordet bunad kjem frå klædebunad, og det var Hulda Garbog på byrjinga av 1900-talet

som tok det i bruk på klede med røter i gamle folkedrakter. Seinare har det kome ein rekke nye bunader med meir eller mindre historisk opphav, knytt til ulike plassar rundt om i landet.

KVAR KJEM BUNADEN FRÅ?

Bunadane er som det meste anna av kultur eit resultat av impulsar utanfrå, gamal tradisjon, omforming, omdanning og nyskaping. Mange av dei materiala, teknikkane og mønstra som er brukte, er kjent over

store deler av verda. Nokre bunader er så nær kopiar av gamle folkedrakter som ein kan kome. Andre er laga med ulik grad av nyskaping og nokre er laga heilt nye.

KVEN EIG BUNADEN? Du eig sjølvsagt din eigen bunad. Nokre kunstnarar eig rettane til bunader dei har designa, og nokre fagpersoner, firma eller foreiningar har rettar til bunader og materiale dei har utvikla. Men sjølve kulturen, det at vi bruker bunad og pratar om bunad, det er har ingen eigedomsrett til. Alle som tek del i bunadkulturen er med på å føre han vidare.

KVEN KAN BRUKE BUNAD? Alle kan bruke bunad, den passer alle fasonger og aldrar. Du treng ikkje vere frå ein bestemt plass, snakke rett dialekt eller ha bestemte meiningar for å bruke bunad.

Spørsmålet om kvar bunaden, eller folkemusikken eller rosemålinga for den saks skuld, kjem frå, blir ei synleggjering av vår tids kulturelle rotløyse og uvisse. Dess lenger bak i tid ein går, dess meir mangfaldig vil ein oppdage at opphavet til bunaden er.

Spørsmålet om kultur handlar ikkje om eigedomsrett og opphav, det handlar om eksistens og utøving.

KVEN KAN LAGE BUNAD? Du treng ikkje vere fødd i Hardanger for å sy hardangersaum, eller ha norsk pass for å sy ein bunad. Men det er ikkje alt som er like lett å få til, så eit godt handlag og litt øving kjem godt med. Fleire av dei som syr bunad for sal i Noreg i dag har sveinebrev som bunadtilverkarar. I utgangspunktet kan alle som vil sy bunad. Du kan prøve deg på eiga hand, kjøpe materialpakke eller melde deg på kurs. Men vi har ikkje krav på å få tilgang på mønster og material som andre har utvikla og laga. Difor er det nokre bunader som berre nokre få kan sy.

MYTEKNUSING

GLEDA MED BUNADEN Bunaden er stasplagget framfor noko, det vi kan bruke på besøk på slottet, i dåp og bryllaup, i sekkeløp og som kioskvakt på 17. mai. Det er ikkje andre plagg i skapet med like lang levetid og som passar til så mange ulike høve. Bunaden er eit sikkert kort, men det har ikkje alltid vore slik.

På byrjinga av 1900-talet var bunaden eit sterkt symbol i ein aktiv kulturpolitisk kamp.

Den kulturen vi i dag tek for gitt, er kjempa fram av nokon som har gått føre og betalt prisen for det. For få generasjonar sidan vart bunadbruk sett på som øydeleggjande for nasjonen og den norske kulturen. Kulturen endrar seg, og godt er det.

Dei siste åra har bunaden også utvikla seg til å bli eit statussymbol. Påkosta, med meir sylv og tilbehør enn tenkjast kan. Det er velstand knytt til bunaden. Ikkje berre skal ein ha rett bunad, men og ein som ser rett ut, overdådig pynta, med kostbare, handvevde stoffer og broderi.

Ein treng ikkje betale i dyre dommar for sylv og broderi og tilbehør. Bunaden kan ha masse ekstra pynt, men den er like fin, like mykje bunad, om ein ikkje har det. Å arve eller sy om ein gamal bunad er vel så bra som å få sydd ein ny. Vi har kledd opp og gjort bunaden stadig meir kostbar dei siste åra.

Det er på tide å ta det ned, ikkje gjere det så vanskeleg og dyrt å få seg bunad.

Om huset skulle byrja å brenne, kva eigedelar ville du først redda ut? Mange har bunaden høgt opp på denne lista. Ikkje fordi han er dyr, men fordi han er uerstatteleg. Bunaden er ein personleg eigedel, med si eiga historie som er like viktig som familiefotografia.

Det er di personlege bunadhistorie som er den største verdien. Det er summen av alle desse personlege bunadforteljingane som gjer bunaden til det han er i dag – eit symbol for ein heil nasjon.

Bunaden er verdt å ta vare på. Då må vi aller først ta vare på gleda ved å bruke bunad og syte for at fleire får høve til å dele den gleda.

7

BUNADSMYTER

1. ”I gamledagar tok dei det dei hadde, så difor kan eg bruke det eg har til bunaden” Ja, sjølvsagt kan du det. Men dersom du ønskjer å ha ein bunad som liknar på dei historiske førebileta, så held ikkje argumentet. Dei hadde ikkje så mykje å velje mellom før, og dei hadde eit heilt anna syn på kva som var stygt og pent, og kva som passa seg og var sømmeleg.

Så sjølv om du kan gjere som du vil, så vil du truleg også endra bunaden din vekk frå det historiske opphavet.

2. ”Ein kan ikkje bruke sminke, solbriller, 17. maisløyfe eller klokke til bunaden” Sludder og vås. Det finst ikkje noko sminke eller moderne tilbehør som høyrer med til bunaden, sjølv om kreative sjeler har laga både paraply, slips og hårpynt. Bruk det du likar eller treng.

3. ”Alle må ha hovudplagg til bunaden” Må vi det? Dei aller fleste bunader har tilhøyrande hovudplagg, forseggjorte og tradisjonsrike. At tilbehøyret finst, betyr ikkje at ein treng å sy, kjøpe eller bruke det.

4. ”Ein må ha bunadsko og svarte strømper til bunad” Nei, det må ein ikkje. Bunaden brukast ofte på dagar ein skal stå og gå mykje,

og då er det betre å velje gode sko anten det er bunadsko, joggesko eller sandalar.

Dessutan finst det strømper i alle slags fargar, og alle kan vere fine til bunaden.

5. ”Skjorta skal ha strykekant” Det kan ho sjølvsagt ha, men det er sanneleg ikkje lett å unngå skrukkete linskjorter. Det kjem av at linfibrane er stive, og stivare blir dei av stryking.

Dei knekk og lagar skrukkar på skjorta så fort du ser på dei. Skjorta held seg lenger om du ikkje bruker for mykje varme på strykejarnet.

6. ”Ein kan ikkje feste i bunad” Nei, tenke seg til! Ein må stå skulerett heile dagen! Sjølvsagt kan ein ha det moro i bunad. Vi vil oppmode til generell folkeskikk, men det gjeld alle, med og utan bunad på.

7. ”Du brukar bunaden feil” Bunadpolitiet kjem! Det kan hende du får høyre, av nokon som meiner dei har rett til å fortelje deg det, at bruker du bunaden din feil. Då kan det vere greitt å minne dei på at sjølvutnemnd bunadpoliti ikkje har noko myndigheit eller sanksjonsmoglegheit, og du kan gjere nett som du vil.

Bunaden er mangfaldig – hald fram å bidra til mangfaldet.

15 UNGDOM 02/2019

HURRALEIK

Russ på brusteinsball.

Mykje latter og glede på ball.

Kring 400 personar dansa og kosa seg i halvannen time.

HURRA for Hurraleik!

I år fyller Leikarringen i BUL Oslo 100 år, noko som sjølvsagt vert feira på fleire vis gjennom heile året.

Ei av markeringane i regi av Leikarringen var Hurraleik med feiring i Oslo 17. mai, der ein folkefull hovudstad kunne sjå ein rekordstor Leikarring danse seg oppover Karl Johan.

TEKST: RITA SIRIRUD VATNEHOL. FOTO: TERJE SVINDSETH OG TERJE SEPPOLA REED

I snart 50 år, altså sidan 1972, har Leikarringen hatt som tradisjon å danse folkedans mellom Egertorget og Slottet i førekant av 17.mai-toget. Med levande musikk, song og bunadkledde dansarar er dette eit syn som 16 UNGDOM 02/2019

mange tilskodarar plar få med seg kvart år, og 2019 var inga unnatak. Sidan Leikarringen fyller 100 år i år, hadde jubileumsnemnda eit ønskje og eit mål om å få med seg tilsvarande tal dansarar som alderen på gruppa opp Karl

Johan. Nokon tenkte kanskje at det var eit hårete mål, sidan førre rekord har vore om lag 50 dansarar, men dei kunne med glede sjå at engasjementet kring feiringa var stort.

Over 140 dansarar meldte interesse for å

HURRALEIK

Vi nærmar oss slottet, og då pas sar det ypparleg med litt songdans.

BULder og brak gir eit spektakulært hallingshow til publikum som ventar spent på HMK Gardens gatedrill på universitetsplassen.

Siste finpuss av rekker og logistikk før den store dagen.

vere med på feiringa, og etter to øvingar med stappfull Teatersal i Nynorskens hus kunne jubileumsnemnda fryde seg over synet av dansarar oppover mot slottet 17. mai. I fleire år har det også vore tradisjon med Brusteinsball på Universitetsplassen kl.18.14, så også i 2019. Vegar Vårdal leia dansen også her, og kunne geleide ein full universitetsplass gjennom ulike dansar. Både røynde dansarar og personar som aldri har sett folkedans før slong seg med i ringen som dekka heile plassen. Brusteinsballet er ein fin måte å avslutte 17.mai-feiringa på.

Det ligg ein god del planlegging bak ei markering som Hurraleik, som er ein del av jubileumsåret Hundreleik. Sjølv om

To av dei 140 dansarane som dansa frå Egertorget til slottet

utgangspunktet for årets dans var veldig likt tidlegare år sine framsyningar, så vart det gjort ei bevisst vurdering av kva dansar som kunne fungere med så mange som over 100 dansarar. Resultatet vart ei god blanding av turdans, songdans, runddans og bygdedans.

Dei to siste tysdagane før 17. mai inviterte Leikarringen alle dei påmeldte til øving for å gå gjennom programmet. Der møtte det opp både røynde og meir ferske dansarar, mange med tilknyting til Leikarringen, men også mange som kom utanfrå. Jubileumsnemnda og styret i Leikarringen var utruleg glade og stolte over å få med seg eigne medlemmar og vennar frå andre danselag på feiringa. På øvingane fekk dei tråkka og øvd seg gjennom både Eikerril, Bind deg ein blomekrans, pols

og fleire dansar for å vere så førebudd til nasjonaldagen som mogleg. Øvingane og dansen blei leia av Vegar Vårdal og Solveig Brekke Hauknes, med musikarane Tonje Lien Barkenæs og Stein Magne Eggen sitt formidable spel.

Leikarringen skal halde fram med feiring utover året. Det siste som skjer før sommaren er Småleik, eit stemne for dei yngste, og hausten si første markering er Hytteleik med tur opp til Bondehytta i Nordmarka.

Jubileumsåret blir avslutta med storslått feiring på sjølve åremålsdagen i november.

Vil du lese meir om dei ulike markeringane, kan du gå inn på www.hundreleik.no

17 UNGDOM 02/2019

TEATERARBEIDET

Teaterarbeidet i NU - KVA VEG SKAL DET GÅ?

Amatørteater har alltid vore ein av kjerneaktivitetane i Noregs Ungdomslag. Mange av lokallaga våre driv gode, aktive teatergrupper for både unge og vaksne. Likevel er det ei utfordring å få til eit godt nok teatertilbod frå sentralt hald i organisasjonen. Styret i Noregs Ungdomslag har derfor vedtatt å setje ned eit utval som skal utarbeide forslag til ein overordna strategi for det sentrale teaterarbeidet i NU. TEKST: RITA SIRIRUD VATNEHOL

Kva skal vere satsingane på teater framover?

Kva for tilbod bør medlemmar og lokallag få frå sentralt hald? Skal amatørteater framleis vere ein kjerneaktivitet i Noregs Ungdomslag? Dette, med fleire, er spørsmål som teaterstrategiutvalet har diskutert seg i mellom. Dei er alle skjønt einige i at teater framleis skal vere ein aktivitet som skal prege organisasjonen, og dei er også alle einige i at ein kan gjere ein betre jobb med å synleggjere NU som teaterorganisasjon. Eksakt på kva måte ein kan og bør gjere dette, har dei ikkje landa på enda, men så har utvalet nettopp hatt sitt første møte også.

EIT RØYND UTVAL Teaterstrategiutvalet består av Maria Austbø frå Teaterlaget i BUL Oslo, Bjørn Arve Moen frå Bagabu UL i Trøndelag, og Jostein Apeland frå Sandeid UL i Rogaland. Til saman kan dei skilte med omtrent 90 år med erfaring frå teaterarbeid og organisasjonsarbeid både lokalt og regionalt. Alle tre har prøvd seg som skodespelarar i ulike samanhengar, men Jostein har hovudsakleg erfaring som instruktør. I tillegg har alle tre brei erfaring med organisasjonsarbeid i lokallag og fylkeslag, noko som kjem godt med når det kjem til organisasjonskjensle

18 UNGDOM 02/2019

og forståing for kven NU er. Det er fint at eit utval som dette er samansett av personar med litt ulik erfaring frå teaterarbeidet, og frå ulike kantar av landet. På den måten vil flest perspektiv bli tatt med inn i diskusjonane om kva behov lokallaga kan ha, og kva for satsingar NU sentralt bør fokusere på.

KVIFOR UTVAL? Som nemnt har styret i NU vedteke å setje ned dette teaterstrategiutvalet fordi ein ser eit behov for å gjere noko med det sentrale teaterarbeidet. Fleire sentrale kurs har ikkje blitt gjennomført grunna for lite påmelding, og ein ser at ein ikkje greier å fenge lokallaga og medlemmane med det ein tilbyr. Når ein er i ein slik situasjon er det alltid ei styrke å få nye personar inn for å diskutere og kome med forslag til endringar. Det kan vere fleire årsaker til utfordringane, alt ifrå at ein ikkje når godt nok ut med informasjon, til at innhaldet i det ein tilbyr ikkje er interessant nok for medlemmane. For å bli klokare har strategiutvalet sendt ut ei spørjeundersøking til dei laga som har rapportert på teateraktivitet, og utvalet håper at alle laga tek seg tid til å svare på denne, då det vil vere til god hjelp.

TEATERARBEIDET

Maria, Bjørn Arve og Jostein er alle motiverte for å sitje i utvalet og håper deira arbeid kan bidra til positive endringar og meir synleggjering av NU som teaterorganisasjon. Maria sin motivasjon for å sitje i utvalet er at ho nyleg har oppdaga at det finst sentrale tilbod i NU og ønskjer å bidra til at fleire skal nytte seg av desse, samt å kunne påverke kva for tilbod som skal finnast. Bjørn Arve har sjølv sakna teatertilbod og kurs, og han takka ja til å sitje i utvalet etter å ha bli inspirert av eit teaterfagleg møte han deltok på i Trøndelag.

Jostein har mange meiningar om teaterarbeidet i NU og føler at det har gått frå å vere definert til å bli meir diffust. Han ser fram til å bidra til å synleggjere teaterarbeidet igjen gjennom å sitje i utvalet.

VEGEN VIDARE Utvalet har kome godt i gang med arbeidet sitt etter å ha hatt eit kort telefonmøte og eit lengre fysisk møte denne våren. Neste møte er satt til september, og tida imellom skal dei bruke på nokre konkrete oppgåver. Dei ser

fram til å sjå svara frå spørjeundersøkinga, då desse vil leggje føringar for deira vidare diskusjonar. På seinhausten skal strategiutvalet kome med sine tilrådingar til styret om kva slags veg teaterarbeidet i NU skal gå. Mykje er på idéstadiet i skrivande stund, men allereie har utvalet diskutert konkrete tiltak som dei meiner vil vere med på å styrke teaterarbeidet i Noregs Ungdomslag. Det er eit særs viktig arbeid som blir gjort i utvalet, og det blir spennande å sjå kva veg teateret i NU skal gå i framtida.

Frå Folkedansfestivalen i 2014. Foto: Noregs Ungdomslag

KVEN VEIT 2019

Vinnaren av Kven Veit vart avslørt under landsmøtemiddagen. Teaterlaget i BUL Oslo jubla som årets vinnarar.

KORLEIS DET GJEKK MED KVEN VEIT 2019?

Denne våren tevla 407 deltakarar frå 81 lag over heile landet tevla i kunnskapstevlinga Kven veit? Inga tevling utan fasitdiskusjon, så her er ein liten gjennomgang av årets diskusjonspunkt og fasitbrølarar.

TEKST: CHRISTOFFER KNAGENHJELM. FOTO: INGER JOHANNE RUSET

Både i 2018 og 2019 var det tett i toppen i vaksenavdelinga. Medan det i 2018 skilde fattige 0,5 poeng mellom første, andre og tredjeplass, var det i år 1,5 poeng forskjell mellom første og andre plass. Teaterlaget i BUL Oslo stakk av med sigeren, medan gruppe A frå Bergen UL Ervingen fekk andreplassen. Tredjeplassen måtte derimot heile fem lag dele i år!

I juniortevlinga har lag frå Bygstad skule stukke av med sigeren to år på rad. I 2018 skilde det 4,5 poeng mellom klasse 7B frå Bygstad skule og Kyrkjebø på andre plass.

I år tok lag frå Bygstad skule både første og andre plass, medan Fjærland hamna på tredjeplass.

Heldigvis er engasjementet kring tevlinga fellesnemnar for alle laga, uavhengig av plassering på resultatlista. Eit engasjement som kjem til uttrykk på ulike måtar; val av tema, val av spørsmål og ikkje minst spørsmålsstillinga! Kva skal til for å få eit poeng, eit halvt poeng eller eit bonuspoeng? Her er det mange godt grunngjevne innspel og klagar,

20 UNGDOM 02/2019

både som handskrivne vedlegg, kommentarar i dommarskjemaet og som eigne e-postar.

Vi, som har ansvar for kunnskapstevlinga, tykkjer at det er spannande og kjekt å få tilbakemelding på tevlinga! Difor har vi samla alle innspela, rettingane, kommentarane og klagar på avgjerder. Og vi laga ei lita oppsummering (kavalkade) av årets Kven Veit?

målsstillinga, burde vi ha forstått kunne (og ville) skape mykje debatt. Her var det mange innspel om kva som måtte til for å få full pott (1 poeng). Og til svaret: Skulle laga få meir enn 0,5 poeng, måtte det fleire ingrediensar til enn berre smør, mjøl og vatn. Det vert kanskje brun saus av det, men ikkje god saus!

Først startar vi med to brølarar frå vår side. Ja, sjølvsagt ligg ikkje Værnes Lufthavn i Steinkjer, men i Stjørdal. Om vi var medvitslause her, så var fleirtalet av laga det ikkje. Her hagla det inn med rettingar! På same måte må vi orsake at det kvite trollet med lang hale som Tove Jansson skreiv om, sjølvsagt var Mummitrollet. Kvifor fasiten sa Finland, må gudane vite.

Nokre protesterte òg på spørsmålet om kva vi kallar matvarer som kjem frå planter? Her står både spørsmålsstillar og øvste dommar på at rett svar er: Vegetabilske (matvarer).

Så dei laga som har prøvd seg med variantar av vegansk mat, vegetar, vegetarsk mat, plantekost osv. har ikkje fått godkjent poeng!

Vi er òg rimeleg sikker på at eit spørsmål om korleis ein lagar brun saus, er heller sjeldsynt i kunnskapsleikar, og no forstår vi kvifor.

Neste år vil det nok ikkje bli spørsmål som handlar korkje om kvit saus, raudvinsausar eller sausar i det heile teke! Spørsmål som opnar for så mange tolkingar kring spørs-

Ein anna gjengangar var kva som skulle til for å få eitt poeng, fornamn, etternamn eller begge delar? Og svaret er, som det står øvst i alle spørsmålsskjema «Er svaret eit namn må både førenamn og etternamn med for å få 1 poeng». Så til dei laga som har forsøkt å gje 1 poeng: Her har sjefsdommaren retta med hard hand om ikkje både førenamn og etternamn har vore med!

NORDRING

Vel overstått Nordring TEKST OG FOTO: SOLVEIG BREKKE HAUKNES

18.-22. april 2019 var 24 nordiske ungdommar samla på Strandheim leirstad på Nærsnes i Buskerud. Ungdommane møttest denne påskehelga til den nordiske kulturutvekslinga Nordring som er eit av Nordlekorganisasjonen sine arrangement. Nordring vert alltid skipa i påskehelga året etter NORDLEK-stemnet, altså kvart tredje år. I 2019 var det Noreg sin tur til å vera arrangør.

I løpet av dei fire døgna fekk deltakarane læra om kvart land sine tradisjonelle dansar, musikk og songar, påsketradisjonar og generelt om dei ulike landa sin kultur.

I tillegg fekk dei lære om det nordiske samarbeidet gjennom Nordlek. Det som er spesielt med Nordring er at det ikkje er eksterne instruktørar i dans og spel som på eit vanleg dans- og spelkurs, men det er deltakarane sjølve som instruerer kvarandre i sine dansar, songar og spel.

Frå Noreg var det med tre deltakarar, Julie frå Molde og Jon og Nikolaj frå Nesodden.

Dei andre landa som var representerte var Sverige, Danmark, Island, Færøyane og Finland. Kvart land og sjølvstyrte område kan sende 6 deltakarar, men det var altså

ikkje alle som fekk til å sende full kvote eller nokon i det heile. For Noreg ser me at det er ei utfordring at Nordring vert lagt til påskehelga, då våre ungdommar ofte har sterke påsketradisjonar som dei ikkje ynskjer å gå glipp av. Det var fleire aktuelle kandidatar, men vanskeleg å få dei til å prioritere å reise på utvekslinga framfor påskeferie eller arbeid.

Me håpar me kan få dekka heile kvota vår på neste Nordring som skipast i 2022 i Danmark.

NU TRENG ARRANGØRAR TIL NORDLEK 2024 - ER DET DEG OG DITT LAG ME SER ETTER? NORDLEK-stemnet skipast kvart tredje år og det går på rundgang mellom dei nordiske landa å vera arrangør. I 2018 var NORDLEK i Sverige og i 2021 skal det vera i Finland. Men så er det Noreg sin tur. Allereie i 2024 skal NORDLEK skipast i Noreg og som einaste norske avtalepart i Nordlek er det Noregs Ungdomslag som er ansvarleg for å finna arrangør og stemnestad.

våren 2020. Det vil difor vera viktig for NU å få gode innspel frå lokalmiljøa i tida framover for at me saman kan finne fram til den beste eigna staden og dei beste arrangørane. I løpet av hausten 2019 ynskjer NU å ha fleire alternative kandidatar slik at me saman kan gå inn mot fylke og kommune for å sjå kva stad ein kan få til ei best mogleg avtale for å ha eit slikt arrangement.

Etter planen skal stad og arrangør til NORDLEK 2024 vera på plass tidleg på

Er du eller nokon i ditt lag interessert i å vera med å laga til tidenes nordiske

stemne? Eller veit du om ein perfekt lokasjon for stemnet? Ta kontakt med NU-kontoret (Solveig) eller nokon i det norske Nordlek-utvalet (Nina, Torbjørn eller Torunn) så tek me ein uforpliktande prat.

Det er no med treng hjelp av dykk i lokalmiljøa!

21 UNGDOM 02/2019

JUBILEUM

2018 – ET INNHOLDSRIKT JUBILEUMSÅR FOR TUNSBERG LEIKARRING Når årsrapportene skrives er det tid for å oppsummere fjoråret. For Tunsberg Leikarring ble 2018 et veldig spennende år, med jubileumsfeiring og mye aktivitet – og to nye æresmedlemmer.

70 ÅRS JUBILEUM Historien til Tunsberg Leikarring startet i 1947-48. Så fulgte mange år med ulike typer folkedans, og det blir gjort et stort arbeid innen bunad. Det var kunnskapstevling, teater, barnelag og utenlandsturer.

Mange dugnader måtte til for å få eget hus: Sverretun. Med plass til flere dansere ble det også swing og linedance, og laget hadde i jubileumsåret 160 medlemmer.

Ja denne historien måtte vi virkelig feire!

Feiringen starter med åpen jubileumsforestilling tirsdag i jubileumsuka (uke 23).

Fredagen kom det gjester fra Folkungagillet, Hedeboholdet og Cowa-Vally, som fikk se forestillingen, og vi spiste og danset sammen.

Lørdagen tok vi gjestene med til Midgard vikingsenter, der vi deltok i ulike leker og hadde piknik i Borreparken. Lørdag kveld var det jubileumsfest med innbudte gjester og dans i to saler (folkedans og swing/ linedance). Søndagen møttes vertskap og gjester på Sverretun til lunsj, dans og samvær før gjestene reiste hjem.

JUBILEUMSFORESTILLING: «DANS OG MORO I 70 ÅR» Jubileumsforestillingen ga et innblikk vår historie, vist gjennom dans. Det var totalt 39 personer som deltok under selve gjennomføringen, som dansere, «skuespillere», sangere, forteller eller spelemann. Forestillingen ble gjennomført på huset vårt Sverretun - midt på golvet i storesalen med publikum sittende rundt.

TO NYE ÆRESMEDLEMMER Et høydepunkt på jubileumsfesten var utnevning av to nye æresmedlemmer: Kristin Norman Bakke og Gunnar Traaen. Dette er en utmerkelse som henger høyt, med bare seks æresmedlemmer før dem i rekka.

Kristin Norman Bakke har vært aktiv i bunadsnemnda siden 1982, og har vært bunadsinstruktør siden 1988. I 1986 fikk leikarringen diplom fra Bunad- og folkedraktrådet for god dokumentasjon av mannsbunaden fra Arnadal i Stokke.

Foto: Håkon Westby, Reavisa

Kristin ledet arbeidet med videreutviklingen, og bunaden var klar for bunadskurs til leikarringens 50 års jubileum i 1998. Kristin representerte leikarringen sentralt i NU i seks år (1986-1992), i NUs bunadsnemnd. Hun har også hatt mange andre verv i Tunsberg Leikarring: varamedlem til styret, sekretær i styret, leder av festnemnda, PR-sjef, leikleder og studiesekretær.

Gunnar Traaen har vært fast spillemann for Tunsberg Leikarring siden begynnelsen av 1980-tallet. Han har et enormt musikkrepertoar, og stiller alltid opp på øvinger, kurs og oppvisninger. Det er til stor hjelp for danseinstruktørene å ha Gunnar som kan spille alt vi vil danse etter, kan justere tempoet som vi ønsker og kan stoppe og begynne midt i dans.

ET AKTIVT ÅR I tillegg til jubileumsfeiring, har det vært mye annen aktivitet i året som gikk. Det ble holdt barneleikarring under skolefritidsordning (SFO) på tre ulike skoler i nærområdet. Det var 28 kurs for voksne med til sammen 206 ganger, 532 timer og 678 deltakere. Av disse kursene var det 25 dansekurs (folkedans, folkeswing, originalswing og linedance), to bunadskurs og en strikkekafé. Oppvisninger og dansefester har det også vært.

Dugnadsinnsatsen har vært omfattende med blant annet felling av trær, utvidelse av parkeringsplassen, utskifting av vinduer og rivning av pipe.

Da Tunsberg leikarring overtok huset Sverretun var visjonen at Sverretun skulle bli et dansens hus, og det har det virkelig blitt.

Nå satser vi på 70 nye år med dans og moro!

Foto: Vivan Gjerstad

22 UNGDOM 02/2019

Hilsen styret i Tunsberg Leikarring

FOTO: OLE EKKER BENNETT

Alt på ett sted.

Er du mellom 18 og 26 år får du forsikringspakken med det du trenger.

Sjekk ut Ung voksen på kniftrygghet.no

TRØNDERSKE BUNADER

SYDD FOR HÅND OG MED

kniftrygghet.no | privat@kniftrygghet.no | 23 68 39 00

Velkommen til oss i Olav Tryggvasons gate 18

din egenbunad bunad SySy din egen med veiledning med veiledning

-søm av nye bunader

- søm nye bunader -søm av av nye bunader -- dame og herre dame og herre - dame og-omsøm herre - omsøm -omsøm -fagbrev og - mesterbrev og lærlingbedrift lærlingbedrift Sy din egen bunad -fagbrev og lærlingbedrift med veiledning www.bergogblaane.no www.bergogblaane.no -søm av nye bunader www.bergogblaane.no

- dame og herre Berg og Blåne As -omsøm Sy din egen bunad Sommerkurs og -fagbrev og lærlingbedrifthos Berg Hovtun

Berg og Blåne As

med veiledning Blåne- 15.-21. julidukkekurs.4 Prestegårdsalleen www.bergogblaane.no -søm av nyeHovtun bunader Tøydukker og bunaddukker 3490 KLOKKARSTUA Prestegårdsalleen 4 - dame og herre annekari@bergogblaane.no med klær.

Se As hjemmesiden Berg og Blåne -omsøm 3490 KLOKKARSTUA 924 08035 for mer informasjon.

Hovtun -fagbrev ogtlf. lærlingbedrift annekari@bergogblaane.no Prestegårdsalleen 4 3490 KLOKKARSTUA tlf. 924 08035 www.bergogblaane.no

annekari@bergogblaane.no tlf. 924 08035

ANNONSERE I UNGDOM? Ta kontakt med Tone Merete Møllerud tlf: 489 53 391 tone@flisamedia.no

Berg og Blåne As

Hovtun Prestegårdsalleen 4 3490 KLOKKARSTUA annekari@bergogblaane.no tlf. 924 08035

23 UNGDOM 02/2019

Returadresse: Noregs Ungdomslag, Øvre Slottsgate 2B, 0157 Oslo

MJELDALEN GRAND PRIX

– EIN FOLKEFEST MED FART OG SPENNING Den 1. mai arrangerte Mjeldalen Ungdomslag på Osterøy i Hordaland olabil-løp med mange kjekke aktivitetar.

TEKST: JOSTEIN MJELDE, LEIAR I MJELDALEN UNGDOMSLAG. FOTO: MJELDALEN UL

Mjeldalen Grand Prix heiter løpet som blir arrangert fast kvart år. Ruta til deltakarane er «Stokkestreeten» i Mjeldalen på Osterøy i Hordaland. Folk i bygda står langs vegen og heiar fram dei modige olabil-sjåførane.

Det var jamn konkurranse med berre nokre tidels sekund mellom bilane. Det gjekk hardt for seg, og nokre av bilane måtte hastereparerast mellom prøveomgangen og finalerundane. Det var også nokre sjåførar

som hadde tid til å både vinke og kaste blomster ut til publikum. Barnelaget og barneteatret i ungdomslaget underheldt i pausane mellom løpa. I tillegg til sjølve løpet var det aktivitetar som sminkebu, loddsal, andeveddeløp, kast på boks med meir. Osterøy stilte opp om vanleg og hadde omvising i den gamle smia, der ein også kunne få prøve seg på smedarbeid slik det vart gjort før i tida. Det vart elles selt mat

og forfriskingar. Mjeldalen Grand Prix er eit årleg høgdepunkt for innbyggjarane i bygda, forutan å vere ei god inntektskjelde for laget.

HAR DU LYST TIL Å ARRANGERE OLABIL-LØP DER DU BUR? Regelverk og korleis du byggjer olabil kan du lese om på nettsida olabil.no