Ungdom 03-2014

ungdom

MEDLEMSBLAD FOR NOREGS UNGDOMSLAG NR. 3/2014 • 98. ÅRGANG

FANEBOKLANSERING • FESTIVALSOMMAR • NYNORSKENS HUS • NYHENDE INKLUDERANDE FOLKEDANS • LOKALLAGBESØK • STATSBUDSJETTET

LEIAR

Redaktør: Daniel Heggelid-Rugaas Ansvarleg redaktør: Eli Ulvestad Opplag: 6.700 Bladbunad: Pan Media Group/ Tina Jerstad

NOREGS UNGDOMSLAG PÅ DAGSORDEN

Trykk: Gunnarshaug trykkeri Annonsebyrå: Halsne Reklame & Media

Noregs Ungdomslag sine saker er på dagsorden om dagen. I slutten av oktober skal Stortinget stemme over framtidige rammevilkår for organisasjonseigde bygg. Dette er ei svært viktig sak for oss. Det første forslaget er om momskompensasjonsordninga også skal omhandle større investeringskostnadar som ombygg, påbygg og nybygg. Når ein ser på aktiviteten rundt i ungdomslaga, og viljen til å satse, vil dette vere direkte positivt utslagsgjevande om forslaget går gjennom.

Framsidefoto: Rissa UL under Amatørteaterfestivalen.

Foto: Ilona Sawicha Noregs Ungdomslag Postboks 414, Sentrum 0103 Oslo

Til dømes vil Mjeldalen UL i Hordaland, Flendølen UL i Hedmark og UL Fram Borkenes i Troms, saman med mange andre lag, få millionar i reduserte kostnadar i samband med deira utbyggingar. Det fører til meir aktivitet.

Telefon: 24 14 11 10

Midt i september inviterte kulturministeren til innspelseminar, der temaet var korleis regjeringa og dei frivillige organisasjonane kan arbeide betre saman. Kulturministeren la vekt på anerkjenning av at frivillig arbeid er bærebjelken i samfunnet. Det er me einige i, og det fekk NU høve til å understreka i eit innlegg me hadde under konferansen. Det er i dag slik at ingen har oversikt over kor mange frivillig eigde forsamlingshus som er i drift. Det er heller ingen oversikt over kva desse husa blir brukt til, kor store dei er, eller kva teknisk stand dei er i.

post@ungdomslag.no Besøksadresse: Noregs Ungdomslag Tollbugata 17, Oslo Generalsekretær: Eli Ulvestad 24 14 11 10 eli@ungdomslag.no

Dette handlar om anerkjenning. Det at kommunane ikkje har oversikt over det frivillige landskapet i sitt område, gjer til at det er vanskeleg å lage langsiktige planar for utvikling av feltet. Og det er uvisst om kommunen tenkjer det er naturleg at dei har ei slik oversikt. Meir kunnskap og samhandling rundt dette feltet ville heilt sikkert ført til betre samhandling og meir bruk av husa.

Informasjonsrådgjevar: Guro Redalen guro@ungdomslag.no Kulturrådgjevar: Halldis Folkedal 24 14 11 15 halldis@ungdomslag.no Organisasjonskonsulent: Alf Steinar Nekstad 24 14 11 16 alf.steinar@ungdomslag.no

Men det er ikkje berre kommunen sitt ansvar å innhente informasjon. Det ansvaret har også me og andre organisasjonar. Sogn og Fjordane UL sitt prosjekt, Huset i bygda, som no også er utvida til Hordaland, er eit glimrande døme på dette arbeidet. NU sine ressursar i sentralleddet, som innhentar kunnskap om ungdomshusa, er også viktig.

Ungdomshusprosjektet Jon Låte, t: 915 48 741 jon.laate@ungdomslag.no Kontonummer: Noregs Ungdomslag 8101 07 00027

www.ungdomslag.no facebook.com/ noregsungdomslag

2

foto: terje svindseth

Organisasjonsnummer: 939 550 550

Så innspelet til kulturministeren blir at det ikkje berre er betre samhandling mellom regjeringa og nasjonale organisasjonar som må på plass. Det er minst like viktig at samhandlinga mellom kommune og lokale lag blir betre. endre kleiveland leiar i noregs ungdomslag

PÅ BESØK TIL

N

Lokallaga

oregs Ungdomslag er inne i ein spennande prosess, etter at landsmøtet i vår vedtok ein ny langtidsplan for organisasjonen.

Denne planen seier at det lokale kulturarbeidet i endå større grad enn tidlegare skal ligge til grunn for all ressursbruk i sentralleddet. Som ein del av dette ønskjer styret å få møte alle dei nær 400 lokale ungdomslaga som er medlemslag i NU, i perioden 2014-2018.

I vår var det møte med dei fleste laga på Sunnmøre. No i haust er det laga i Oppland, Telemark og Hedmark som skal besøkast, i tillegg til resten av laga i Møre og Romsdal.

Møta som har vore haldne til no har vore svært vellukka. Erfaringane så langt viser at om vi skal utvikle Noregs Ungdomslag for framtida, treng vi å snakke med kvarandre.

Lokallagsmøta er eit samarbeid mellom Noregs Ungdomslag sentralt og fylkeslaga. Desse møtestadene er viktige arenaer for det vidare arbeidet i organisasjonen. Styra i både sentralledd og fylkesledda treng å få innspel til korleis arbeidet skal leggast opp for at lokallaga skal vera best tent med det arbeidet som skal gjerast. For lokallaga er dette mykje nyttig informasjon å få med seg om tilbod som Noregs Ungdomslag kan gje, både fagleg og økonomisk.

Innhald REAKSJONAR PÅ FRIVILLIGHETSBUDSJETTET, S . 4 UNGDOMSFANER MELLOM TO PERMAR, S. 5 SOMMARLEIR, S. 9 FESTIVALSOMMAR, S. 12 MINNEPRIS, S. 14 UNGDOMHUSA, S. 15 RYKTEBØRSEN HAR GJORT JOBBEN, S. 16 FESTIVALANE SI FRAMTID, S. 17 FRAMHEIM UNGDOMSHUS, S. 18 INKLUDERANDE NORSK FOLKEDANS, S. 20 40 ÅR FOLKEDANSLAGET SØLJE, S. 22 VELLUKKA KULTURNATT I GIMLE, S. 24 SAMLAGET SATSAR DIGITALT, S. 24 HAUSTA POTETER MED 4H, S. 25

Lokallaga må vera flinke med å kome med tips, idear og tankar til styremedlemmene som dei kan ta med seg til desse møta.

Fylkeslaga, styremedlemene og tilsette i sentralleddet ser fram til desse møta som vi skal ha framover, vi gler oss til å møte dykk.

Følg oss gjerne på facebook og instagram, der legg vi fortløpande ut bilete og rapportar frå besøksrunden.

Stoffrist til neste Ungdom: 15. nov 2014

3

NYHENDE

Huset i Bygda veks seg større

Det er eit behov for å få oversikt over heile landet av ALLE forsamlingshus, og det er eit slikt prosjektet Huset i bygda ønskjer å bli.

I dag er det fylkeslaga i Sogn og Fjordane og Hordaland som har starta opp prosjekt, men Hedmark Fylkeskommune har tatt kontakt og ynskjer eit Huset i bygda i det fylket.

I Troms har fylkeskommunen starta opp www.romforkultur. tromsfylke.no, der fylkeskommunen er drivkrafta i dette arbeidet. No er det viktig å samle kreftene og NU kan gjennom sitt nettverk og gjennom Huset i bygda arbeide fram ein felles nasjonal base for alle forsamlingshus. Dette vil ta tid, og i mellomtida vil NU drive fram sitt prosjekt om ungdomshusa.

Det finns 250 av dei i dag, og organisasjonen arbeider for at ungdomshusarven vert tatt vare på.

Noregs Ungdomslag vil søkje om finansieringtil liknande prosjekt i fleire fylke.

Reaksjonar på frivillighetsbudsjett Solberg-regjeringa kom med sitt framlegg til statsbudsjett for 2015 i starten av oktober. Veksten i kulturbudsjettet er på 2,6 prosent samanlikna med årets budsjett, og det endar på 12,5 milliardar kroner. Korleis ser dette ut for ungdomslaga?

Framtidige reformar

Heidersmedlem

80 år

14. oktober vart Gunnar Rødal 80 år. Han er heidersmedlem i Noregs Ungdomslag, og har mottatt Kongens fortenestemedalje for sitt arbeid.

Gunnar starta med kursverksemd i 1956, først som deltakar og etter kvart som lærar. Han arbeidde for Noregs Ungdomslag som omreisande folkedansinstruktør frå 1963 til 1967, og frå 1970 til 1998, i 35 år til saman.

4

Det er ikkje lett å å svare på. I Kulturdepartementet sin fagproposisjon, kan ein lese at innmelding til Frivillighetsregisteret skal bli gratis for dei frivillige organisasjonane frå 2015. Ellers var hovudprioriteringane denne gongen å varsle framtidige grep meir enn konkrete tiltak.

For det første vil regjeringa «beskrive sin politikk knyttet til dialog og samarbeid med frivilligheten i en intensjonserklæring», som skal bidra til forutsigbarhet.

Arbeidet med å forenkle samarbeidet mellom frivillighet og staten skal føre til enklare tilskotsordningar, som skal bli synleggjort på ein eigen nettside. Dessuten står det at regjeringa til neste år skal setje i gang med ein heilhetleg gjennomgang av statlege tilskot til frivillige organisasjonar.

Mindre til studieforbund

Solberg-regjeringa vil redusere dei offentlege løyvingane til studieforbunda med 40 millionar kroner. Reaksjonane frå organisasjonane har vore svært negative.

Kjærsti Gangsø, som er dagleg leiar i Stud-

ieforbundet kultur og tradisjon som mellom anna organiserer Noregs Ungdomslag, kallar det ein tragedie.

- Det gjøres en enorm innsats i det frivillige for å drive opplæring av voksne rundt i hele landet. Disse får i dag beskjed fra regjeringen om at innsatsen de gjør ikke er vedsatt, seier Gangsø.

Tilskot til frivillig aktivitet

Tilskota til frivillighetsformål (kap. 315) aukar meir enn andre område, med 4,8 prosent. Det er mest på grunn av Ungdoms-OL, som skal få 140 millionar i 2015, og fordi regjeringa aukar kompensasjonen for å bygge idrettsanlegg. Ellers består direkteløyvinga til NU på vel 1 million kroner, medan løyvingane til Norsk teaterråd og Norsk musikkråd fell bort under denne 78-posten.

Landsrådet for Norges barne- og ungdomsorganisasjoner (LNU) meiner budsjettet ikkje har teikn til at regjeringa kjem til å gjere alvor ut av lovnadane om økonomisk løft for norsk frivillighet.

Slik kan du søke støtte til fornying, ombygging eller restaurering av Ungdomshuset Ungdomslaga er dugnadslag, det meste laga driv er frivillig arbeid både når det gjeld kultur og eigedomsforvaltning.

Ungdomshusa må vedlikehaldast med åra, og det finns mange stader å søkje om støtte i tillegg til eigne midlar.

Fylkeskommunen har midlar til kulturhus, her er informasjon frå ein fylkeskommune: ”Tilskudd til kulturarenaer Gjennom desentralisert ordning for fordeling av spillemidler fra Norsk Tipping kan det søkes

«

om midler til kulturarenaer. Det kan søkes om midler til nybygg, ombygging og modernisering av kulturarenaer, men ikke til ordinært vedlikehold eller drift. Lokaler for øving / produksjon likestilles med saler for formidling.” Søknad skal sendast elektronisk via www.idrettsanlegg.no Meir om dette vil du få høyra om på konferansen om Ungdomshus i Oslo 24. og 25. oktober 2014.

Det er de som mener at politikere skal ta flere valg på vegne av innbyggerne, og at skattenivået skal være enda høyere. Denne Regjeringen er uenig i det. Vi tror at enkeltmennesker, bedrifter, organisasjoner og frivilligheten er i stand til å ta gode valg til det beste for samfunnet. Derfor fremmer vi et budsjett som gir større rom for gode krefter i samfunnet.

Finansminister Siv Jensen (FrP), 8.10.2014

- Driftsstøtta til barne- og ungdomsorganisasjonene har fått en indeksregulering, på tross av det veldige behovet for å auka denne støtta, seier LNU sin styreleiar Stian Seland.

Kutt av 4H og NBU

Kutt blir òg gjennomført under andre departement. Organisasjonar som arbeider med landbruks- og matsektoren, slik som 4H Norge, Spire og Norges Bygdeungdomslag, får redusert eller kutta si støtte heilt. For 4H sin del vil Landbruks- og matdepartementet at samarbeidet skal

Siv Jensen. Foto: Rune Kongsro

opphøre. Støtta blir redusert med fem prosent, og ordninga der organisasjoner har fått dekt kontorplass hos fylkesmannsembetene vil bli avvikla.

I alt 14 av organisasjonane som får pengar frå LMD har eigne samarbeidsavtaler med departementet. Desse avtalene vil ikkje bli fornya når de går ut i 2015, og regjeringa vil heller ikkje inngå nye avtaler.

Generalsekretær Sølvi Egner-Kaupang i 4H nyttar sterk retorikk og melder at dei er klare til kamp: – Vi skal jobbe intenst med å få regjeringen til å forstå det viktige arbeidet vi gjør i forhold til rekruttering til landbruksnæringen, opplæring i entreprenørskap og hvordan vi bidrar til å skape levedyktige bygder.

Mange av organisasjonene uttrykte at dei var skuffa, men at dei ville arbeide for å endre framlegget i løpet av hausten.

5

FANER

Ungdomslagsfaner mellom to permar Den årelange innsatsen til Asbjørn Thomassen med å dokumentere ungdomslagsfanene har no resultert i boka "Faner i den frilynde ungdomsrørsla. Vi har snakka med redaktør Liv Marit Idsø.

Liv Marit Idsø.

Aktivitetsretta

- Dette er til dømes ei bok for dei som hugsar fanene frå sin heimplass.

Faneproduksjon går føre seg heilt fram til vår tid. Idsø seier at det er nok av faner også etter krigen, spesielt slike som held til i byane.

Elles er det medlemmar og lag i NU, historie- og kulturinteresserte generelt som har vore målgruppa. Boka som no er lansert, er først og fremst resultatet av fleire års arbeid av Asbjørn Thomassen, som gjekk bort før boka var heilt ferdig.

- Dei henta fram gamle motiv, men etter kvart blei dei meir aktivitetsretta. Ofte er det dansande menneske på fanene, ikkje så ofte teater. Og mange blir veldig stiliserte, med for eksempel berre to fargar.

Liv Marit Idsø har fullført verket. Ho har tidlegare jobba i vidaregåande skule, vore journalist og forfattar. Utdanninga er mellom anna i kunsthistorie, ho har hovudfag i norsk og skreiv hovudoppgåve om eit blad i Namsos retta mot ungdom i 1880-åra.

Materialvalet har endra seg. Nokre av dei eldste fanene er laga i silke, som var eit svært ekslusivt stoff på starten av 1900-talet. Idsø seier også at vev-tradisjonen er interessant.

”Det nye Norge”

Faner i den frylynde ungdomsrørsla er ein viktig del av norsk historie, og spesielt av historia til Noregs Ungdomslag. Arbeidarrørsla var tidlegare ute enn den frilynde ungdomsrørsla, og dei brukte òg faner.

Dei første fagforeningane vart danna i Kristiania i 1870-åra, medan ungdomslaga kom femten år seinare. Den historiske betydningen er bakgrunnen for at nettopp ei fane, Revolusjonsfana frå Rjukan (1918/19), er ein del av samlinga Norges dokumentarv, den norske delen av UNESCO sitt register Memory of the World.

Idsø fortel at det er mange felles trekk.

Eit døme er handslaget, dei to nevene som knyttar kvarandre, som symboliserar fellesskap.

– Dei finst i både ungdomslags- og fagforeningsfaner, seier ho. Sola som stig, som i NU betydde ”Det nye Norge”, er eit anna døme.

Generelt kunne fargeval vere ein viktig politisk diskusjon. Politikken prega også retorikken på fanene. – På fanene frå tida rundt 1905 er det krasse ordelag, litt meir krigerske enn dei utviklar seg seinare, seier Idsø.

6

- Det er ikkje så mange av dei vevde, men det er absolutt nokre gode. Den eldste eg har sett er frå 1905, seier Liv Marit Idsø.

450 faner Idsø fortel om det voldsomme arbeidet som Asbjørn Thommassen la ned i å spore opp bortgøymde- og gløymde kulturskattar.

Bokas ytre er ein flott presentasjon av over 450 faner frå ungdomslag i heile Noreg.

Det er eigne kapitler om ulike tradisjonar, utvikling av bildespråk og kva fanene kan fortelle om ideologi og historie.

- Asbjørn klarte å leite fram nokre faner i Namdalen sjølv om laga er nedlagt. Han var avhengig av gode informantar.

- Ein stort kapittel heiter Landet på langs, og har gjerne ein innleding til fylkesfaner og litt til.

Kva gjer ein når det ikkje finst nokon organisasjon rundt fana lengre?

Alle fanene er kategorisert etter fylke. I tillegg har boka oversiktar over ulike fanekunstnarar, faneord, lagsnamn, lagsregister og dessutan solide kjeldetilvisningar.

Informantar

- Det gjeld å ha eit stort kontaktnett, og Asbjørn kjende mange folk. Spesielt er det viktig å finne nokre eldre folk, som kan sette deg på rett spor.

Så held ein på, finn ut litt og litt, fortel Idsø, som legg til at det er viktig å alliere seg med nokon som kan ta gode bilete. Det er viktig i ei slik bok, med bilete av over 450 ulike faner. Designar Marit Heggenhougen, får ros for å ha gjort ein formidbel innsats for å gjere boka ferdig.

I tillegg til ein flott presentasjon av over 450 faner, byr boka på eigne kapitell om fanetradisjonar, utvikling av bildespråket, kva fanene fortel, fanekunstnarar, faneord, lagsnamn, lagsregister og solide kjeldetilvisningar.

Boka kan tingast på e-post: post@ungdomslag.no. Prisen er 450 kroner.

Porto kjem i tillegg.

7

SOMMARLEIR

8

Samhald, sveitte og

SOMMARLEIR! Det var ein danseglad og teaterglad gjeng ungdommar som var samla i Ørsta første veka i juli i år. Det var tid for nok ein sommarleir i regi av NU og for første gong blei den skipa til på Sunnmøre og på ein folkehøgskule. Tal på nye deltakarar var rekordhøgt og stemninga var minst like god som ho alltid har vore. Denne leiren er noko NU ønskjer å satse mykje på. At sommarleiren er noko som ungdomane likar, rår det ingen tvil om, men at det også er rom for fleire deltakarar frå heile landet er sikkert. Kanskje nettopp du kjem til å reise neste år?

Frå 30. juni til 4.juli var 57 ungdommar frå heile Noreg samla til kurs, leik, opplevingar og moro i Ørsta. Nesten halvparten av deltakarane var nye på sommarleir, noko som NU ser på som svært positivt. Det er flott at nye ungdommar blir freista til å reise på slike tilskipingar, og det er viktig at dei får ei god oppleving, slik at dei vil kome tilbake neste år. Utifrå det tilskiparane kunne sjå, så hadde alle ungdommane fine dagar i Ørsta, der dei skapte nye minner, møtte nye utfordringar og fekk nye venner som deler deira interesser.

Sin eigen timeplan

I 2012 gjorde NU eit grep når det gjaldt innhaldet på leiren. Me ville tilby kortkurs i fleire ulike emne i staden for eit langt kurs som skulle gå over fleire dagar. Denne ordninga blei godt tatt imot av deltakarane både i 2012 og i 2013, så også i år valde me å gjere det på same måte. Når deltakarane melder seg på, kan dei sjå på oversikten over dei ulike kursa, og sette saman sin eigen timeplan ut ifrå kva dei er interesserte i. I år kunne deltakarane velje mellom

> 9

SOMMARLEIR

>

ulike teaterkurs, songkurs, dansekurs – både tradisjonsdansar frå Sunnmøre og meir moderne dans som hip-hop. Dei kunne også lære om fotografi, om folkemusikkspel på gitar og mykje anna. Dei fleiste deltakarane som kjem på sommarleir høyrer heime i eit lag som driv anten med dans eller teater heime, så det me har sett desse siste tre åra, er at ungdommane likar å utfordre seg sjølve på ting dei ikkje er like godt kjente med. Til dømes, om du driv med folkedans heime, så kan du vere nysgjerrig på kva teater er for noko, og omvendt. Det er fint å sjå at ungdommane tør å prøve nye ting, og samstundes også velje det dei har meist interesse for. Og det er fint å sjå at ein ikkje blir plassert i ein «teaterbås» eller «dansebås», slik som ein kunne bli tidlegare.

Ikkje lengre sovesal

Det sosiale betyr mykje på sommarleir, og me veit at mange kjem tilbake for å treffe gode vennar som dei blei kjent med året før, eller enda tidlegare.

Medan dagane er fylte med kurs, så er ettermiddagane og kveldane til for sosiale aktiviteter, avslapping, leik, moro, og så lite søvn som mogleg.

Tidlegare har deltakarane sove på klasserom og har heldt kvarandre vakne med prat, musikk, fnising og kanskje til og med litt flørting. Det er slikt som høyrer med. I år hadde me leiren på Møre folkehøgskule, eit bygg som er flott tilrettelagt for både kurs og sosialt, men at det var ein del av deltakarane som sakna sovesalane, det fekk me høyre. Alle låg på soverom med ein anna deltakar, og sjølv om det fungerte veldig bra, så var det nokon som sakna det å kunne liggje ein liten gjeng på ein luftmadrass å flire. Heldigvis har Møre folkehøgskule ei ærverdig og flott peisestove, der ungdommane satt uti dei små nattetimar og spela brettspel, fortalde vitsar, dansa, leika og hadde det kjekt.

Kjendisfest, leirfest, debatt og konkurransar

Sommarleiren har fleire tradisjonar som det er viktig og kjekt å halde fram med. Dei siste åra har leiren hatt ein temafest ein av kveldene, og i år var det kjendisfest som blei temaet. Alle deltakarane fekk ein kjendis dei skulle vere, og alle fekk seg ein stopp på den raude løparen. Nattdebatten har vore fast på programmet i fleire år, og det blir kvart år sett ned ei lita gruppe av interesserte deltakarar som bestemmer tema for nattdebatten. Det er denne gruppa som leiar heile debatten også, som tek til ved midnatt på onsdag. Temaet i år var demokrati, og ungdommane i Ørsta kunne mellom anna diskutere spørsmål om stemmerett for 16-åringar.

Det er spanande å sjå kor interesserte og aktive ungdommane er i desse debattane, spesielt når dei føregår så seint på kvelden.

Siste kvelden er alltid litt meir høgtideleg enn dei

10

andre kveldane på leiren. Då er det avslutningskveld og leirfest med bordekking, talar, underhaldning og gjeve gjestar. Leirdeltakarane synes det er kjekt at styreleiar Endre Kleiveland tek turen innom denne kvelden. Folk pyntar seg litt ekstra og har ein kjekk kveld. Etter middag er det sjølvsagt dans, men det er også eit par konkurransar som har blitt eit fast innslag denne kvelden. I år var det tredje året på rad at det blei skipa til hekleløp. Det var rekordhøg påmelding med heile 14 deltakarar, noko som gjorde at me måtte ha fire innleiande rundar før finalen.

Fagdommar var som tidlegare Endre Kleiveland, og han kunne kåre Marie Berger frå Valdres til vinnar.

Det er andre gong hu vinn denne konkurransen.

Noko av det mest underhaldande denne festkvelden er improkappleiken, der påmeldte lag skal konkurrere om publikum si, og dommarane si gunst gjennom ulike, tilfeldige improvisasjonsøvingar. Det var fire påmeldte lag i år, og etter innleiande runder, kom «Steikje fine gardina» og «Ervingen» til finalen.

Det første laget bestod av nokre teaterglade ungdommar frå Sunnmøre som hadde fått med seg nokon frå Nord-Noreg og Trøndelag, medan det andre laget bestod i hovudsak av sørlendingar og ei tom brusflaske, som skulle fungere som erstatning for eit av lagsmedlemma deira. Improkappleiken fekk også i år publikum til å le høgt og lenge. Det er utruleg kor flinke, kreative og morosamme ungdommane er, og dei gjorde jobben til dommarpanelet vanskeleg. Til slutt blei det likevel kåra ein vinnar, og det var «Steikje fine gardina».

Utflukt

Som mange veit, så ligg Ivar Aasen-tunet rett utanfor Ørsta, i Hovdebygda. Siste dagen, før deltakarane anten skulle reise heim eller vere med vidare på Folkedansfestivalen, drog alle saman ut til tunet for å sjå og lære meir om språket og mannen. Sjølv om det var ein noko trøytt gjeng som fór ut til Aasen-tunet, så var mange både nysgjerrige og interesserte i å sjå både inne og ute, og fleire kjøpte med seg suvenirar frå butikken. Utstillinga som er på tunet visar både livet til Ivar Aasen, men også kor viktig det er med språk, og korleis språk påverkar menneskje. Nokre av leirdeltakarane gjekk den korte stien opp til eit utsiktpunkt like ved tunet, medan andre slappa av.

At mange var trøytte denne siste dagen, var nok ikkje så rart, sidan dei har vore gjennom ei veke med mykje aktivitet og lite søvn. At dei likevel har hatt det fint, kan me vere sikre på. Det var ikkje mangel på korkje klemmar eller godord når deltakarane skulle ta farvel med kvarandre, og at fleire av dei kjem tilbake neste år, kan me nok garantere. Og hugs, det er plass til fleire, så neste gang er det kanskje du som kjem?

11

r

a m m o s l a v i t s e F

12

UNGDOMSHUS

Minnepris Audhild Flaktveit Moxnes sin minnepris til unge utøvarar på hardingfele 2014 er tildelt 18 år gamle Kine Svori frå Jostedal, Sogn og Fjordane.

Prisen, som er på 10 000 kroner og diplom vart delt ut på Vestlandskappleiken i Granvin laurdag 4. oktober.

Styret om prisvinnaren: Kine er fødd i 1996 og har spelt hardingfele sidan ho var 8 år.

Ho har fått opplæring på hardingfele gjennom fylkesmusikarordninga i Sogn og Fjordane m.a hatt Harald Hesjevoll, Oda Heidi Bolstad og Synnøve Bjørset som lærarar i kulturskulen. Ho har delteke på ei rekke spelekurs og er aktiv utøvar i Jostedal spel- og dansarlag.

I tillegg til å spele fele, syng ho. Utøvaren har delteke på ei rekkje kappleikar og fått fine plasseringar, både som soloartist og i gruppespel.

Idag er Kine elev ved musikklinja på Vinstra Vidaregåande Skule, som er den einaste vidaregåande skulen i landet med folkemusikklinje. Ho får særs gode skussmål frå skulen.

Folk i miljøet ho er i fortel at ho er ei engasjert jente som arbeider strukturert og målretta for å bli betre.

Styret for minneprisen takkar Hardanger spelemannslag og Hordaland folkemusikklag for samarbeidet, og at vi fekk nytte Vestlandskappleiken som arena for utdelinga. Styret vil òg takke Inga-Hilde Breivik for utforming av diplomen. Og vi takkar Sparebanken Vest og andre som gir økonomiske bidrag til prisen.

14

Ungdomshusa - kulturhus gjennom 125 år frå 1887 til 2014.

Ungdomshusa er på eit vis dei første kulturhusa i landet. Laga som bygde og driv ungdomshus har gjort det det på dugnad heilt sidan starten. I byane etablerte husa eigne forretningar som igjen skapte driftsgrunnlag for kulturverksemda. I ungdomshusa har mykje av det som vi dag kallar «norsk kultur» blitt definert og utvikla, her har tusenvis av barn og unge fått uttrykke seg, her har eit praktisk demokratiet tatt form, og det sjølvstendige Noreg fått fotfeste. Desse husa har vore viktige rom for utvikling av eit norsk språk, folkekultur og folkemusikk og her var vogga til store nasjonale institusjonar som Det Norske Teatret, Det norske samlaget, Riksteateret og Rikskonsertane. Mange av landets største kunstnarar hadde sin debut på scenene i ungdomshusa og i desse miljøa. Husa representerar ein viktig del av kulturhistoria til Noreg og i tillegg har fleire av husa særeigen arkitektonisk verdi.

På 1950 talet registrerte Statens Ungdoms- og Idrettskontor 850 ungdomshus i landet, men på 1930 talet var det om lag 950 og i dag er det 250 igjen. Gjennom tidene har mange av husa blitt omgjort til grendehus og samfunnshus, sume er rivne eller blitt borte på anna vis.

Husa har på ulik vis stor betyding i dag. Fleire hus har status som bygdas forsamlingshus,- her blir det drive aktivt dans, teater, debatt og høgtidsmarkeringar. Nokre av husa har fått ein viktig rolle i utviklinga av det nye Noreg, t.d. gjennom etableringa av Den mangfaldige scenen.

Dei siste åra har også kunstnarar som Odd Nordstoga og Jon Fosse kome tilbake til desse husa fordi dei rommar andre moglegheiter og kvalitetar enn dei moderne husa. Samtidig er det eit stort potensiale og behov for å få fram kunnskap om husa, og med det som kjelde ta vare på, og ta i bruk desse bygningane på nye måtar. I dag er det berre eitt av husa som har fredingsstatus, Haugatun ungdomshus i Strandebarm, medan fleire har eit ytre vern.

I dag arbeider vi med å registrera hus, men fotograferinga er langt på veg gjort over heile landet, og nettportal er under arbeid, der vil husa vera tilgjengeleg frå hausten av med både historie, foto og kva bruk husa er eigna til.

Ungdomshusprosjektet skal skape blest om ungdomshuset, gje husa status og vise kva verdiar som finns ved å ha desse bygningane tilgjengelege for alle i bygder og byar.

Prosjektet skal finne fram til hus som eg eigna for fleire amatørteater og for frie grupper som i dag ikkje har tilgang på lokale. Dette arbeidet er ein plattform for vidare forvaltning og bruk av husa og for eit eventuelt meir omfattande samarbeid om kartlegging og verdiskaping.

Noregs Ungdomslag arrangerer i oktober eit eige seminar som skal setja søkjelys på verdiane husa representerer og det potensialet desse har for framtidig verdiskaping både sosialt, kulturelt, miljømessig og økonomisk.

15

FOLKEDANS

Ryktebørsen har gjort jobben tekst: anette figenschou, instruktør i bul bodø

I

mange år har vi diskutert, evaluert, grublet og fantasert. Vi har hatt et ønske om å rekruttere barn og unge til folkedansen. Vi har fokusert på faglig innhold, trivsel, lite dugnad, billig medlemsavgift, turer og sosiale arrangement utenfor øvingene. Likevel har det til tider gått trått. Vi har gjennom flere år overlevd med bare fire barn på øvingene. Flere ganger har vi spurt oss selv om det er «liv laga» og hvem vi egentlig holder på for.

Det brennende engasjementet har holdt på å svinne hen. Fram til i 2014. Vinden har snudd for oss i Bodø. Vi er på en skremmende og spennende opptur.

Høsten 2014 startet vi i likhet med tidligere opp med øvinger på to skoler i Bodø.

I år har vi ikke fokusert noe på markedsføring. Vi har lagt ut halvårsplanen vår på facebooksida vår og sendt mail til fjorårets medlemmer. Av all reklame vi har sendt ut gjennom årene syns vi ryktet om et verdifullt tilbud har ført best frem.

Etter en måned med danseglade barn i alderen 5-16 år strømmer det stadig på med nye medlemmere. Noen har hørt fra noen at vi holder på med et «hemmelig» tilbud.

Hvorfor har vi ikke annonsert? Er det plass til et barn til? Vil det være mulig å få prøve seg et par ganger?

BUL Bodø har med dette hatt en fantastisk medlemsvekst den siste tiden. I skrivende stund har vi 34 dansere på barnegruppa i sentrum, 12 dansere på ungdomsgruppa i sentrum og 14 dansere på Tverlandet. Med 60 danseglade barn har motivasjonen til ildsjelene økt betraktelig. I tillegg kommer mye av trivselen i pausene og på turene av seg selv når det er så mange deltakere.

Med positive foresatte kommer et godt omdømme. Vi har derfor erfart at det er viktig å gi et tilbud som passer familielivet og som trygger foreldrene.

16

Nytt av året er også at ungdomsgruppa har fått doblet medlemstall. Dette kommer av at vi har klart å holde på en gruppe dansere gjennom flere år. Barna har vokst og blitt ungdommer. For å beholde disse ungdommene har vi dratt nytte av det gode samarbeidet lokallagene i Bodø har med Ungdomsringen Salten. I oktober reiser ungdomsgruppa vår til Tromsø for å delta på ungdomsringsamling. Ungdomsringen Salten står som arrangør, men for å gjøre turen mer spennende og for å rekruttere flere nordnorske dansere ble samlingen lagt til Tromsø. Nordland Ungdomsfylking og flere lokallag i regionen har støttet Ungdomsringen Salten økonomisk slik at samlingen skulle bli en realitet.

Det sies at «det er i oppoverbakke det går oppover». Den siste tida har interessen for arbeidet vi gjør vært overveldende. Vi håper at toppen av bølgen vi rir på ikke er nådd og at vi kan nyte de gode medlemstallene i flere år framover. Vi vet at det kreves mye for å holde på medlemmer også og er klare for å gå på instruktørkurs når den nye instruktørmodellen til NU står klar. Litt oppfriskning og friske ideer for hvordan vi kan lære bort folkedans vil være godt for å øke motivasjonen enda mer.

FESTIVALANE SI FRAMTID I NOREGS UNGDOMSLAG NU arrangerer to festivalar, folkedansfestivalen dei åra det ikkje er Nordlek, og anna kvart år Amatørteaterfestivalen. I tillegg arrangerer me Nordlekstemna kvart 12. år. tekst: endre kleiveland, styreleiar

D

ei siste åra har deltakinga på festivalane vore under det me har hatt som målsetting. Ser ein dette i eit lengre tidsperiode, har det vore nedgang svært lenge, spesielt for NU-stemne, så folkekulturfestivalen og til slutt folkedansfestivalen. Så det kan synast at det på noverande tidspunkt er slutt på dei store massemønstringane i NU. Festivallivet er i stor endring. Det dukkar opp stadbundne små festivalar over heile landet, gjerne med eit lokalt initiativ som grunnlag. Festivalsumaren har også blitt utvida til å gjelde heile året. Opplevingar er også i sentrum, det er ikkje godt nok at festivalen har eit tema og innhaldsrikt program, omgjevnader speler også ei viktigare rolle enn før. Dømer på det er Nordsjøfestivalen i idylliske Farsund, Vinjerock på fantastiske Fondsbu midt på fjellet, eller Trænafestivalen midt i havet ved Polarsirkelen.

Så er det andre festivalar som har lengre

historie og gjerne knytt til organisasjonar eller institusjonar. Innanfor vårt felt er det naturleg å trekke fram Landskappleiken og Førdefestivalen. Dette er festivalar som i dag har god utvikling og trekker mykje folk. Så det er tydeleg at folk vil samlast, og i større grad enn før gjennom festivalar.

Men i NU er det låg deltaking på festivalane. Spørsmålet blir kva retning ein skal ta. Skal ein legge ned og drive med andre aktivitetar, skal ein fortsette som før og håpe det snur, eller skal ein lage festivalar med ein annan innretning. Det er også viktig å sette seg realistiske målsettingar, og der må utgangspunktet vere kva tidsperiode ein samanliknar med. Om det er tida etter krigen og fram til åttitalet, synest det klart at oppslutnaden om stemna i dag ikkje kan samanliknast eller kome opp på same nivå. Men samanliknar ein med nittitalet, som også er ei stund sidan, er det ikkje så uoverkommeleg å kome på same nivå igjen.

På begge festivalane har det spesielt i år vore for lita deltaking. Det er dyrt å arrangere og tek mykje ressursar frå kontoret og hjå frivillige. Styret diskutererte på styremøte i september om festivalane er liv laga, utan å konkludere på det møtet. Men det er vanskeleg for styret å forsvare så stor ressursbruk som har vore brukt, når oppslutnaden er så lav som i år. Visjonen vår er levande lokalkultur, og slik sett kunne ressursane våre blitt kanalisert meir i retning visjonen, og som igjen hadde resultert i meir aktivitet og betre armslag lokalt.

Sjølv om styret ikkje har konkludert i saka, vil me ta diskusjonen i organisasjonen om festivalane våre skal fortsette, ha ein annan profil, eller leggast ned. Situasjonen, ressursbruken og oppslutnaden krev det.

Me vil svært gjerne ha innspel og vil også konkret ta initiativ til diskusjonar, først på Landsrådsmøte i Steinkjer i november, og deretter på landsmøtet til våren.

17

ORGANISASJON

Framheim Ungdomshus

To ungdomshus er hamna på museum!

Eit i Vest-Agder og eit i Hallingdal.

F

ramheim Ungdomshus vart flytta frå Fidjeland til Kvæven Fjellmuseum i Sirdal i 1996.

Det var 5 jenter og 12 gutar som skipa ungdomslaget Fram i 1934 og dei bygde ungdomshuset sjølv, og med litt hjelp i bygda hadde dei berre gjeld på 1485 kr når huset stod ferdig.

Huset vart brukt til opplesing, allsong, foredrag og leik, men i byrjinga var det forbode å dansa. Det endra seg med åra, sjølv om han som gav tomta ville ha huset fjerna, då han meinte det var synd å dansa. Under krigen prøvde

18

lensmannen som var nazist å stenga ungdomshuset, og ved eit høve kom han på ei tilskiping, det vart dramatikk og lensmannen fyrte av to skot i taket dermed roa ungdommen ned, og huset vart stengt resten av krigen. Ungdommen var likevel ikkje til å stoppa, dei braut seg inn og hadde dans i huset om sommaren.

I mange år var det bygdekino i Framheim i Sirdal, men laget vart lagt ned og det siste årsmøtet i laget var i 1960. No står huset på Fjellmuseet i Kvæven som minne om Ungdomslaget Fram.

På Bromma i Hallingdal står eit ungdomshus langs riksvegen midt mellom høge buskar gras og geiterams.

Laget er nedlagt og huset er ut av bruk for mange år sidan, men huset er i solid tømmer, det er halde godt vedlike bygget har fine proporsjonar og minner om dei idealteikningane som i si tid Noregs Ungdomslag fekk laga for ungdomshus. Difor har Hallingdal museum valt å ta vare på ungdomshuset for framtida, og som eit minne om dei første ungdomshusa i dalen.

Teatersalen i BUL Oslo blir nynorskens hus i hovedstaden Samstundes med denne markeringa opnar Haustfestivalen 2014.

Noregs Ungdomslag tar del i festivalen med seminar om Ungdomshus 24.10.

Ny informasjonsrådgjevar Guro Redalen er tilsett som vikar for Andreas Løken. Ho har permisjon frå Norsk teaterråd, og har tidlegare blant anna jobba med informasjon og marknadsføring ved Nationaltheatret, Den Norske Opera & Ballet og kjøpesenterkjeda Amfi. Guro har organisasjonsbakgrunn i 4H, men kjem frå Todalen på Nordmøre som ifølge ho er tufta på sterke NUtradisjonar, både teater og dans. Og ho veit godt kva eit ungdomshus kan ha å seie for samhaldet for ei bygd. Ho gled seg til å ta fatt på oppgåva, og har som eit mål å finna sin indre polsfot i tida som vikar.

Nynorskens hus skal vere eit samlingspunkt for musikk, dans, språk, litteratur, teater, design, debatt og forsking og vil saman med Det Norske Teatret danne eit nynorsk kulturkvartal i hovudstaden. Gjennom Nynorskens hus ønskjer BUL Oslo å vere ei tydeleg stemme i utviklinga av kulturen i Noreg. Her skal barn, unge, amatørar og profesjonelle møtast, undersøke nynorsk kulturarv, skape nye uttrykk og bygge kunnskap. Her skal folkekultur utviklast og takast vare på.

Med denne satsinga vil Bondeungdomslaget i Oslo og Jon Fosse, i samarbeid med fleire andre organisasjonar, styrke nynorsken sin posisjon. Teatersalen og Rosenkrantz’ gate 8 vil vere eit kraftsenter i denne utviklinga. Dei siste åra har BUL investert over 30 millionar i opprusting av Teatersalen og styrking av verksemda, og vi har mottatt støtte frå Oslo kommune, staten og mellom andre Fritt Ord og Bergesen-stiftelsen til ulike prosjekt.

No blir denne storslåtte satsinga markert og utvida gjennom ei opning av Nynorskens hus og ein Haustfestival. I løpet av 12 veker skal vi undersøke og vise fram kva dette huset kan og skal romme i tida som kjem. Her blir det debatt og samtale om språk, om Fosse og 20 år med norsk teater, om motkultur, ungdomshus og å heve si stemme, om miljø, om ny norsk design forankra i tradisjonar og framsyningar av Den mangfaldige scenen. Det blir urpremierar, boklanseringar, konsertar med mellom andre NING, Engegårdkvartetten og Susanne Lundeng, og Nynorsk songkor, og det blir dans og leikkveldar.

Festivalen og huset vil bli, etter ønskje frå Fosse sjølv, opna med verdsdramatikaren sitt siste stykke Hav.

Redaksjonen orsakar I forrige utgåve av Ungdom kom vi i skade for å bruke eit ukorrekt illustrasjonsbilete til den redaksjonelle omtalen av eit tambureringskurs i Hedmark. Som handverkskyndige vil sjå, er bileta frå eit kurs i toving. Vi beklager dette.

Gratulerar!

BUL Tromsø feira 100 år 11. oktober.

19

FOLKEDANS

Inkluderande norsk folkedans tekst: guro haugen

Introduksjon

Det er tredje øving. Gymnastikksalen er klar, det står stolar i ein halvsirkel borte med spegelen, og dei som er tidleg ute har sett seg ned for å vente på dei andre. Spelemannen stemmer fela og gjer seg klar, eg ser over planen for øvinga. Sakte men sikkert sig dei på, og no er alle på plass. Vi kan ta til å danse. Eg står framom dei og spør: Er de klare for danseleiken? Opp og stå! Ein sprett opp, med eit bestemt: - Ja! Han går rett mot meg. – Skal du danse med meg? spør eg. - Ja, seier han, like bestemt og nikkar. Eg presenterer dei som skal spele, før eg forklarar reglane i danseleiken vår. Dei andre reiser seg ein etter ein, nokre raskt og ivrig, andre roleg. Ein tek av seg nokre digre tøflar, og går for å finne seg nokre sko som er betre å danse i. Nokre finn seg raskt ein dei vil danse med, andre ser seg rundt og ventar. Ei ventar på han med tøflane. Spelemannen spør: - Er de klare?

To og to heldt vi kvarandre i hendene, og så tek dei til å spele. Vi dansar, og kjem sakte men sikkert inn i eit samspel med kvarandre, dansen og musikken. Han med tøflane tek seg god tid med å få på skoa, ho som ventar ser mot han og vinkar på han.

Så kjem han mot ho med lange steg, og ho strekk armane mot han. Dei tek kvarandre i hendene, og så er alle med og dansar.

Kven eg er

Eg er nyutdanna musikkterapeut, og før sommaren leverte eg masteroppgåva mi ”Norsk folkedans som samfunnsmusikkterapeutisk ressurs i arbeidet med inkludering av menneske med psykisk utviklingshemming.” Gjennom arbeidet med masteroppgåva ville eg finne ut korleis eg kan nytte norsk folkedans som ressurs i musikkterapeutisk arbeid. Godt og vel to år før eg skulle ta til med arbeidet, hadde eg bestemt meg for å skrive om terapeutisk potensiale i norsk folkedans. Eg hadde ikkje dansa så lengje sjølv, men på kort tid hadde eg, med bakgrunn i dansen, utvikla ein ny

20

måte å sjå musikk på, og det kroppslege uttrykket for ei musikalsk oppleving vart sidestilt med det lydlege. Eg meinte at det kroppslege, musikalske uttrykket hadde ein alt for liten plass i musikkterapilitteraturen, og ynskte dermed å rette fokus mot nettopp dette. Det synet eg har på musikk og dans som eitt, er dermed avgjerande for at eg meiner dette er musikkterapi.

Bakgrunn for prosjektet

Då eg skulle velje målgruppe til prosjektet, var Noregs Ungdomslag (NU) sentrale i avgjerda.

Tidlegare kulturrådgjevar for folkedans i NU uttrykte eit ynske om å starte eit tilbod i folkedans for menneske med psykisk utviklingshemming. NU har framleis eit mål om å starte aktivitet for denne målgruppa, og før eg starta prosjektet var eg i kontakt med NU, for å høyre om dei var interesserte i at eg ville gjere dette.

Det var dei, og eg hadde dermed sterk tru på at prosjektet kan førast vidare i NU. I tillegg til dette, fann eg fleire kjelder som peika på at fritidstilbod til menneske med psykisk utviklingshemming i stor grad er såkalla segregerte aktivitetar, trass i at det i FN-konvensjonen om rettane til menneske med nedsett funksjonsevne er eit generelt prinsipp at alle har rett til ”fullgod og effektiv deltaking og inkludering i samfunnet.” Eg har intrykk av at den ungdomslagsaktiviteten eg har vore med på er open for alle, men eg trur at det kan vere viktig å heve kompetansen om korleis ein kan jobbe aktivt med inkludering av ulike målgruppe, slik at dei òg kan få eit best mogeleg tilbod.

Om prosjektet

Prosjektet mitt gjekk over åtte veker, og var delt i to. Dei fyrste fire vekene jobba eg med dei med psykisk utviklingshemming aleine, og hadde fokus på korleis eg kunne leggje til rette repertoaret og aktiviteten til deltakarane sine føresetnadar, og la dei vere med på å forme og utvikle aktiviteten.

Dei siste fire vekene sette eg denne gruppa saman med ei lita gruppe folkedansarar, og eg retta fokus mot å finne ut korleis ein kan leggje til rette for at menneske med psykisk utviklingshemming kan inkluderast i eit organisert tilbod i norsk folkedans.

Ikkje berre som ei eiga gruppe, men saman med andre deltakarar.

Mål

I tillegg til målet om inkludering, hadde eg fleire andre mål for aktiviteten, av meir grupperelatert eller individuell karakter.

Dette var mål om å skape gruppekjensle, auke den sosiale kompetansen, skape ein arena der deltakarane kunne oppleve mestring og sjå på seg sjølv som ressurspersonar, og gje dei sjansen til fysisk aktivitet og motorisk trening. Og ikkje minst, eg ville at dei skulle oppleve glede over aktiviteten.

Repertoaret

Då eg skulle velje repertoar, tok eg utgangspunkt i at eg ville ha med litt av alt. Eg ende opp med å velje reinlendar, halling, springar, parhalling, marsj, Soltrall, langedans, og Tre små lopper. I tillegg kom det ulike ynske undervegs i prosjektet, og polka vart snart med på repertoaret. Eg laga eigne koreografiar til nokre av dansane, forenkla versjonar av nokre, og andre let eg vere som dei er. I tillegg hadde eg nokre leikar, stegtrening og pauseaktivitet.

Dei siste dansane som kom med på repertoaret var ”Bjørnen sover” og ”Bæ, bæ lille lam”. Deltakarane var glade i å syngje, og spesielt desse to songane vart ofte spurd etter. Vi nytta songane på ulike måtar: - No skal vi ta og danse ein halling, fortel eg gruppa. Eg får blanda respons: - Nei! - Nei! - Jo-o! - Bæ, bæ lille lam. Bæ, bæ lille lam, er det ein som lener seg mot meg og seier.

Eg syng starten på ”Bæ, bæ lille lam” medan eg dansar starten på hallingen. - Jau då, vi kan danse Bæ, bæ lille lam, seier eg. - No skal vi danse halling til Bæ, bæ lille lam.

Ein av deltakarane ler rått når eg seier det.

Eg forklarar og viser dansen, og vi syng og lærer dansen på same tid.

I andre del av prosjektet fann eg ut at begge desse songane kunne jo få sin heilt eigen og spesielle plass. Eg delte gruppa i to, og dei fekk lage songdans til kvar sin song. Her måtte alle deltakarane samarbeide om å setje saman ein dans, og vart ein aktivitet der deltakarane kunne utvikle den sosiale kompetansen, og som styrka gruppekjensla. I tillegg var det ein fin måte å møte ynske frå deltakarane på.

Undervegs erfarte eg at medan vi jobba med repertoaret, var det særs viktig å halde fokus i gruppa. Det kunne ikkje verte for stort rom mellom ein aktivitet og neste, og gruppa fungerte mykje betre når vi samla oss i ring mellom kvar dans. Slik mista dei ikkje fokus så lett. Samstundes var det viktig å la det vere plass til uttrykk, leik, initiativ og ynske frå deltakarane. På den måten kunne eg verte betre kjend med dei, interessene deira og ressursane. Dette kunne eg nytte i sjølve instruksjonen og arbeidet med repertoaret.

lærte dei dansen på nytt. Det kan kanskje høyrest ut som ein forvirrande måte å lære på, men når eg gjorde endringar var det på bakgrunn av det eg hadde observert hjå deltakarane. Korleis meistra dei dansen?

Kva var vanskeleg? Korleis løyste dei ulike problem? For det viste seg at dei hadde ein enorm kompetanse i tilrettelegging av dansen. Når dei ikkje fekk til det eg lærte dei, gjorde dei ei eigen tilpassing, anten ved å endre motivet eller berre forenkle det. Dette tok eg tak i når eg arbeidde vidare med repertoaret. Det viktigaste for at deltakarane skulle oppleve seg sjølv som ressursar, mestring og glede, var å ta utgangspunkt i det deltakarane bidrog med. Eg måtte skape ein balanse mellom instruksjon og interaksjon, og det gjorde eg best ved å sjå, lære og nytte.

Prosessen: instruksjon og interaksjon

I fleire av dansane var det gode høve for å nytte deltakarane som ressursar og byggje opp mestringskjensle. Då vi hadde dansa springar, lærte eg dei fyrst berre å danse ein veg rundt med armkrok. Då eg såg at dei meistra dette godt, ville eg vise korleis dei kunne danse andre vegen òg. Eg forklarte kva eg ville dei skulle gjere, og då fekk eg raskt respons frå ein av deltakarane:

Sjølve prosessen bar sterkt preg av å vere syklisk. Eg lærte dei ein dans, vurderte korleis han fungerte, gjorde endringar, og

- Du, vi har gjort det! Ropar ei av deltakarane til meg. - Har de gjort det alt? Så bra!

- Vi kan vise! Seier ho ivrig. - Ja, gjer det!

Dei hoppar entusiastisk inn i ringen, og eg tel opp til at dei kan starte. - Musikk, ber den eine om. Spelemannen set i gong, og dei tek til å danse.

Før armkroken, gjer dei motivet der den eine dansar rundt under armen til den andre. Dei slepp taket, og tek saman i armkrok. Dei dansar rytmisk og fint, med god framdrift. Dei viser fleire gonger korleis dei bytter veg undervegs. Spelemannen stoppar etter fyrste veket. Alle klappar.

Den eine av dei tek tak i kjolen sin, og neier med eine foten i kryss bak den andre.

Eg hadde stor glede av å gjennomføre prosjektet, og eg fekk god respons frå alle som var med. Korleis ein skal organisere eit tilbod, trur eg ein må prøve seg fram med. Kanskje ein kan lage eit tilbod der folkedansarar fungerer som aktivitetskontaktar for menneske med psykisk utviklingshemming? Eller kanskje ein bør starte ei gruppe, som ein segregert aktivitet, og heller satse på kortare samarbeid med eksisterande folkedansgrupper? Eg håper prosjektet mitt kan inspirere nokon til å gjere eit forsøk! Om det er nokon som er interessert i å lese heile oppgåva mi, ligg ho tilgjengeleg i BORA.

21

FOLKEDANS

40 år

Folkedanslaget Sølja, Hamar

22

F

olkedanslaget Sølja vart stifta på Vang prestegard 4. oktober i 1974. Laget vart innmeldt i Noregs Ungdomslag frå 1. januar 1975. Laget var eit av fire lag som stifta Midt-Hedmark Ungdomslag (MHUL) i 1981. Ved nedlegginga av MHUL i 1989, vart laget med i Fylkeslaget Varden. Laget, som no i jubileumsåret har 45 medlemmer, er ein svært aktiv 40-åring. Laget har 28 folkedansøvingar i året, med hovudvekt på songdans og turdans. Pluss 10 øvingar i kontradans og eit kontradansball (20.-dagsball) i januar. Dette for å «ta vare på» dansetradisjonen i storgardsmiljøet på Hedmarken på 1800-1900-talet Laget arrangerer årleg teatertur i april, kulturdag til Sivlestøtta i Elverum, som har inskripsjon frå diktet Vardevakt, i mai, fjelltur over ein eller to dagar i september, leikfest i oktober og stordanskveld i november. Medrekna 10-12 framsyningar blir dette godt over 50 aktivitesarrangement i året. Det ligg mye iherdig komitéarbeid bak kvart arrangement, så nesten alle medlemmene er med i ein eller annan arrangementskomité .

Jubileumsfestival

Fordi laget er 40 år dette året, vedtok årsmøtet at laget skulle markere seg med ein 4 dagars ope festival. Festivalen vart avvikla 10. til 13. juli.

Laget fekk besøk av 23 dansarar frå vennskapsringen, Radasta, frå Vilnius i Litauen. I tillegg deltok dansarar frå Sverige, USA, Gjøvik, Lillehammer, Elverum, BUL Oslo og frå Hamar Bygdedanslag. Til saman vart det seld 500 billettar til arrangementa.

Cruise

Torsdag 10. juli opna festivalen med cruise på Mjøsa med D/S Skibladner, (Mjøsas kvite svane). Denne turen, med Verdas eldste hjulbåt i kontinuerleg drift frå 1856, på spegelblank sjø i strålande solvarme vart eit fint opningsarrangement på festivalen. Gammaldansmusikk med trekkspel og torader, og dans på dekk, sette ein ekstra spiss på turen.

PÅ returen med buss frå Moelv, var det avstikkar til eit nesten ferdig, nybygd, Prøysenhus like ved sida av Prøysenstova, der 100-års jubilanten, Alf Prøysen vaks opp. Ein slektning av Alf Prøysen fortalde om barndom og oppvekst frå 1914. Så danna vi ring og dansa 4 prøysenviser i barndomstunet hans Alf. Om kvelden var det først konsert ved Einar Olav Larsen trio, og etterpå dansekveld med leia songdans, turdans og fridans i gode lokaler i Hamar.

Storgardsbesøk

ein av dei største gardane i Ringsaker, som i tillegg til aktivt jordbruk, har restaurerte selskapsrom for både matservering og overnatting. Gardbrukaren og kona hans tok imot. Vi fikk servering, og deretter ein interessant gjennomgang av gardshistoria frå middelalderen fram til i dag. Så var det omvising på garden, som enda opp i den nyrestaurerte ballsalen.

(Mange storgardar på Hedmarken har hatt, og har egne ballsalar) Vi avslutta besøket med å dansa eit par kontradansar i ballsalen.

Denne kvelden var «gjestenes kveld» Der dei innbedne laga heidra 40-års jubilanten med kvar sine framsyningsprogram. Etterpå var det fridans.

Mingledag i hamar sentrum

Laurdag 12. juli starta med eit timesprogram med dans, song og musikk for eit stort publikum frå Tante Gerdas scene, som er ei friluftsscene i Hamar sentrum. Derifrå var det opptog i bunad og med faner og flagg gjennom noen av hovudgatene, og med danseframsyningar på plassar og torg, i byen.

Denne kvelden, som var sjølve JUBILEUMSKVELDEN var det ny dansekveld. Folkedanslaget Sølja framførte ei omfattande dansehistorisk framsyning, med langedans, songdans, turdans og kontradans, kreert av Ingrid M. Tuko, og med kvedaren Camilla Granlien som konferansier.

Kvelden vart avslutta med gammeldansavdeling og stor broderring.

Middelalderstemning

Søndag 13. juli var det ope kulturprogram i Hamardomen. Hamardomen som er namnet på dei glasoverbygde domkyrkjeruinane frå 1100-talet, har ein fantastisk akustikk.

Syngande gaid, operasongarinna Tone Østlie, tok oss med på ei interessant historisk framføring av Hamardomens erkebispetid frå 1152, via reformasjonen og krigar på 1500-talet, der svenske legionar brende domkyrkja, og fram til ivaretakinga av ruinane for noen få år sidan. Ho supplerte framføringa med song av middelalderballadar og gregorianske tonar.

Danselaget Radasta framførte både danseprogram og songavdeling. Vi i Folkedanslaget Sølja, dansa Ung Åslaug, Åslaug møy og avslutta med Agnus Dei. Det er herleg å dansa songdans i Hamardomen.

Ut på ettermiddagen avslutta Sølja festivalen med lukka arrangement for egne medlemmer og innbedne gjester med enkel piknikk (korgfest) i sola og sommarvarmen ved vakre Mjøsa sine bredder.

Fredag 11. juli vart det arrangert busstur til Hoel Gard,

23

KULTUR

Vellukka kulturnatt i Gimle Mellom 70 og 80 personar var innom i Gimle i Bergen då folkedanslaget inviterte bergensarar på konsert og dans under den årlege kulturnatta 12. september.

Kristoffer Kleiveland var hovudtrekkplasteret denne kvelden, og heldt ein fin, variert og uformell konsert for dei vel 40 frammøtte.

Etter ekstranummeret, som kom etter begeistra applaus og eit lattermildt “gudskjelov, då var ikkje all øvinga forgjeves” frå spelmannen, vart det dans til Audhilds, før det vart turdans leia av Torbjørn Lauen til den same gruppa. Det vart mykje latter og stor innleving frå dansarane, og spelmennene, si side. Kleiveland fortsette kvelden med godt dansespel, før det heila vart runda av med songdansar.

Ungdomsringen stilte med gode kaker og alltid nok kaffi og vatn i kafeen, i tillegg til å vera ivrige deltakarar på dansegolvet. Som andre dansekveldar i laget vart kulturnatta kjenneteikna av den gode aldersblandinga på golvet, og den gode stemninga mellom både spelmenn, dansarar og dei som berre kom innom for å sjå på. Kulturnatta var i så måte eit godt høve å visa fram kva ungdomslaget står for – i tillegg til at det var ein kjekk kveld for alle frammøtte.

10. Sargassohavet 9. 1913 8. P.I.L.S. (eller populærmusikk ispedd litt sladder) 7. Gouache 6. Florence Nightingale 5. Vladivostok 4. Hordaland 3. Fe 2. Pavevalet 1. Meieribestyrer

FASITSVAR

24

SAMLAGET SATSAR DIGITALT Samlaget har lagt ut eit tiltals nye og gamle biletbøker for born, for sal på nettet. Før sommaren skal talet nærma seg femti. Ein ny app er inngangsporten.

Appen heiter "Samlaget barnebøker". Der kan ein bla seg gjennom dei bøkene som er for sal. Dei bøkene som kundane alt har skaffa seg, står fint plassert i den digitale bokhylla. Desse kan lesast om att og om att på nettbrett som til dømes ein Ipad.

Barnebokredaktør Ragnfrid Trohaug i Samlaget seier at dette ikkje er ei erstatning for vanlege bøker.

– Eg trur at me vil sjå fleire parallellutgjevingar, seier Ragnfrid Trohaug.

– Papirboka vil ikkje døy med det fyrste. Samstundes er det å frigjerande for oss som forlag å kunna distribuera noko direkte ut på denne måten. Appar som denne er noko dei fleste har. Håpet er no at me kan nå folk som er vane med å kjøpe digitalt innhald på nett, men som ikkje går i ein bokhandel så ofte. Slik kan bøkene nå nye lesarar og kjøparar. Denne appen gjer det også lett å finna fram til nynorske biletbøker på nett, som ofte forsvinn i det store tilfanget på nettet.

Lydbok inkludert

I motsetnad til e-bøker, er desse digitale utgåvene fullverdige bøker. Alle bøkene er også lesne inn. I det du opnar ei bok, byrjar også høgtlesinga. Dermed kan ungane få seg sitt heilt private møte med bøkene.

– Illustrasjonane kjem veldig godt fram i eit slikt format, seier Ragnfrid Trohaug.

– Nokre av dei digitale bøkene er rikare ann andre. Då er det til dømes råd å trykkja på snakkeboblene, der det er andre røyster enn forteljaren som les. Andre bøker kan også ha litt musikk.

– Kven er det som les?

– Det er dei som vanlegvis les inn lydbøker, stort sett skodespelarar. Me har brukt mykje tid på å finna ein balanse mellom ulike stemningar og kva dialektar som ligg i botnen. Så langt er Sunnmøre, Hålandsdalen, Stord, Valdres og Vinje representerte. Det er likevel normert talebotn som er malen, sjølv om klangen er ulik. Dermed får dette prosjektet ein tilleggsfunksjon.

Ein ting er at nynorske biletbøker er å få tak i digitalt, men me slår også eit slag for normert nynorsk talemål, seier Ragnfrid Trohaug.

– Med eitt unnatak: boka Kakerlakken med den stygge frakken er lesen inn med den vakre liernedialekten. Ho er også ein teiknefilm, der dialekten er nytta, og me tenkte at det var fint om det var samsvar mellom bok og film.

Høver ikkje til alle bøker

Barnebokredaktøren trur at dette vil endra arbeidet med bøker i framtida. Undervegs vil det alltid bli vurdert korleis ei bok vil kunna fungera digitalt. Det er også grunnen til at Samlaget måtte gjera eit utval av kva eldre bøker dei kunne leggja ut.

– Veldig få bøker har blitt laga med omtanke for dette format. Nokre av dei eldre bøkene har me juksa til litt, med t.d. å lata biletet bli panorert. Det er ikkje optimalt, men det fungerer fint. Det er likevel fleire grunnar til at me ikkje kan leggja ut alt me har gjeve ut. Det kan vera tekniske grunnar og det kan vera visuelle grunnar. Nokre bøker kan ha eit format som ikkje fungerer, og nokre bøker har også for mykje tekst, seier Ragnfrid Trohaug.

Ho er likevel glad for at såpass mange eldre bøker er inkluderte. Bøker har eit relativt kort liv som vare. Etter nokre år

blir bøkene tekne ut av vanleg sal, og det kan vera vanskeleg å finna ein butikk som har den aktuelle boka.

– Det vil forlengja levetida til bøkene. I teorien kan dei no ha fått eit evig liv, seier Ragnfrid Trohaug optimistisk.

Målpolitisk løft

Ho understrekar også at dette har vore eit løft for forlaget. Sidan lærebokavdelinga forsvann ut av huset, så har dei ikkje hatt ei eiga digital avdeling. Mykje nytt måtte lærast, investeringar gjerast.

– Me i barnebokredaksjonen var veldig glade då leiinga og styret gjekk med på å gjera dette. Samlaget har valt å ta eit større løft av målpolitiske grunnar. Det er ingen automatikk i at dette blir ei sikker inntektskjelde for oss. Om me berre skulle teke omsyn til marknaden, hadde me truleg ikkje gjort dette. Men då hadde me også svikta mandatet vårt. Dette er ei investering for framtida, seier Ragnfrid Trohaug.

Artikkelen er henta frå Norsk Tidend 3 / 2014

Hausta poteter med 4H Sidan 4. mai i år har 4H markert haldningar om matpolitikk ved å skipe til verdas lengste potetløp. 4H støttar produksjon av kortreist mat. Difor stilte dei opp i Slottsparken for å høste poteter, og fekk seg ei overrasking.

For 4H var potethaustinga i Slottsparken ein del av avslutninga på Det store potetløpet fram mot Verdens matvaredag 16. oktober. 16 000 medlemmar av 4H har jobba saman om å frakte ein potet gjennom heile Norge, frå Finnmark i nord til Lista i sør. Løpet blir avslutta i Oslo på Matvaredagen.

Med potetløpet vil 4H setje lys på kor viktig matproduksjon over hele landet er, i tillegg til fysisk aktivitet og sunn mat.

Fungerande slottsgartnar Thor Johansen anslår avlinga til å vere på mellom fire og fem hundre kilo, i tillegg til tidlegpotetane som vart hausta og ete tidlegare i sommar.

I september fekk dei ein unik moglegheit da kronprinsen hjalp til i arbeidet med å plukke poteter i Slottsparken.

Til Nationen sa kronprins Haakon at han «likte det han så og fortalte at han hadde smakt på potetene tidligere i år.

Han regnet videre med at den samme gode kvaliteten ville være et faktum også nå på høsten.»

om 4h 4H Norge er ein landsomfattande, ideell barne- og ungdomsorganisasjon med mål om å utvikle aktiv og samfunnsengasjert ungdom med ansvarskjensle og respekt for natur og menneske.

Før Kronprinsen takka for seg, fekk han høyre 4H-løftet: «Vi lover å arbeide mot det mål å bli en ungdom med klart hode, varmt hjerte, flinke hender og god helse.»

25

DANSEFESTIVAL BORNHOLM NORDISK FESTIVAL FOR FOLKEDANS DANS OG SAMVÆR BORNHOLM ER KONTRASTENES ØY 22. MAI - 25. MAI

Årskonferansen for folkemusikk og folkedans 2014 29.10. Konsert: Väsen og Trondheimsolistene (samarbeid med Transform) 30.10. Seminar: Folkemusikk og folkedans i kulturskolen Utdeling av Rff‐prisen 31.10. Foredrag v/Turid Birkeland, direktør, Rikskonsertene For program og priser se www.rff‐sentret.no Påmelding: rff@hf.ntnu.no, frist 20.10.2014 Sted: Quality Hotel Augustin, Trondheim

Tel. +45 5695 8566 www.folkedans-bornholm.dk

Dette blir en flott festival

BEST WESTERN

Hotell Bondeheimen

Vi har forsikringsløsningene for Noregs Ungdomslag Som medlem av Norske kulturbygg kan alle lokal- og fylkeslag i Noregs Ungdomslag benytte de gunstige forsikringsløsningene til Knif Trygghet Forsikring AS. Vi tilbyr spesialtilpassede forsikringer for bl.a. klubbhus, grendehus og kulturhus tilhørende Noregs Ungdomslag.

Som ansatt i Noregs Ungdomslag kan du benytte deg av alle våre tilbud på privatforsikringer. Ønsker du rådgivning, forslag til forsikringsløsning eller mer informasjon om våre forsikringsprodukter, ta kontakt med oss på telefon 23 68 39 00 eller e-post: post@kniftrygghet.no

Besøk oss på: kniftrygghet.no Farger / Alle farger i Pantone Color Bridge / Coated Euro

PMS Warm Gray 5

26

PMS 377

PMS 447

Høstens show er «Stereo» med Dagfinn Lyngbø og «Klypa seiler i Beltestredet» med Kjell Kjellen Bigset.

895

For annonse i Ungdom ta kontakt med Jorunn tlf. 51 31 57 00 e-post: jorunn@hrme.no

27

Returadresse: Ungdom, postboks 414 Sentrum, 0103 Oslo

Kunnskapstevling 1.

Kva yrke har Aukrust-figurane Ollvar O. Kleppvold?

2.

I kva for eit val vert resultatet annonsert med kvit røyk?

3.

Kva er det kjemiske symbolet på jarn?

4.

I kva fylke ligg ferjesambandet Halhjem-Sandvikvåg?

5.

I kva by endar du opp dersom du går på den transsibirske jernbanen i Moskva og blir med heilt til endestasjonen søraust i Russland?

6.

Kva heiter kvinna som blei kjent som The Lady With The Lamp under Krimkrigen og som var ein pioner innanfor moderne sjukepleie?

7.

Kva heiter vassfargeteknikken der ein i motsetnad til i akvarell nyttar dekkande fargar i eit maleri?

8.

Kva heiter radioprogrammet der Finn Tokvam og Bård Ose spelar musikk og fortel om berømte artistar?

9.

Kva år fekk kvinner stemmerett i Noreg?

10. Kva heiter havet der både den europeiske og den amerikanske ålen gyt?

NOREGS UNGDOMSLAG • post@ungdomslag.no • Telefon: 24 14 11 10 • www.ungdomslag.no