Noorderzon in verhalen 2017

NOORDERZON IN VERHALEN 2017

DE AUTEURS

Carmen van Bruggen | 25 woont en werkt als kunst- en filosofiedocent in Madrid. Speciaal voor Noorderzon keert ze terug naar haar oude studentenstad.

Luc Bothof | 14 ging al jaren met haar familie mee naar theater en heeft op haar veertiende al een heel bijzondere theaterblik.

Marike Masker | 27 is werkzaam als psycholoog en weet haar “psychologenblik” goed met haar liefde voor kunst te combineren.

Esmé van den Boom | 24 mocht zich tot september nog huisdichter van de Rijksuniversiteit Groningen noemen. Ze doet de master Writing, Editing and Mediating.

Harmen van der Meulen | 33 doet een master humanistiek aan de universiteit voor Humanistiek.

Leonie Zuidersma | 24 doet een master Kunst Cultuur en Media aan de Rijksuniversiteit van Groningen.

Stella Vrijmoed | 25 doet een master Journalistiek aan de Rijksuniversiteit van Groningen.

Joost Ramaer | 59 is freelance journalist en coach van de schrijversgroep. Hij werkt onder meer voor De Groene Amsterdammer en schrijft over theater voor Theaterkrant.nl, Theatermaker en Culturebot, een Newyorks blog over de podiumkunsten.

Voor Noorderzon leidt hij sinds 2013 live gesprekken met makers en hun publiek.

2

BENJAMIN VANDERWALLE | WALKING THE LINE © PIERRE BORASCI

EEN NOODZAKELIJK ONGEMAK WAAROM U DIT BOEKJE IN UW HANDEN HOUDT, EN WIE HET HEBBEN GESCHREVEN

Door Joost Ramaer “Noorderzon heeft mij anders leren kijken naar en schrijven over theater. Maar de gevolgen reiken veel verder.

Noorderzon heeft mij ook anders leren kijken naar mezelf.” Dat schreef ik een jaar geleden in De Roes Gestold, de voorganger van het boekje dat u nu in uw handen houdt. In 2016 coachte ik voor het eerst een groep jonge schrijvers in het kijken naar en schrijven over theater. Het was een idee van Mark Yeoman, Femke Eerland en Mark Hospers. Zij wilden een tastbare herinnering aan hun festival. Een roes immers, die elf dagen duurt en dan ineens voorbij is – vandaar die titel.

Nu ik een inleiding schrijf voor het tweede boekje, realiseer ik mij dat niet alleen Noorderzon mij anders heeft leren kijken naar mezelf. Ook die jonge schrijvers hebben dat gedaan. Gedurende het festival zagen wij zoveel voorstellingen als we maar konden. Iedere dag kwamen we om vijf uur ’s middags backstage bij elkaar om onze ervaringen en meningen te delen over wat we hadden gezien en wat we erover hadden geschreven. Daarna gingen we gezamenlijk eten, waarbij ons gesprek natuurlijk gewoon doorging.

Zeven auteurs telde de lichting 2017. Eén man en zes vrouwen. Gekozen uit de 25 kandidaten die zich hadden aangemeld. De selectie deed ik samen met Lies Mensink, auteur uit de schrijversgroep van 2016, en Nynke Oele, de begeleider van die eerste groep die dit jaar niet kon meedoen omdat ze net, heel feestelijk, moeder is geworden.

Vertrouwen blijft een hoeksteen van Noorderzon Binnen anderhalf uur waren wij het eens over zes kandidaten, zonder hen te hebben gezien of gesproken. Luc Bothof meldde hors concours dat ze “heel graag” wilde meedoen. Ze is veertien. Dat maakte ons nieuwsgierig. Voor haar en voor ons was het een leerzame ervaring. Voor ons omdat we leerden hoe betrekkelijk leeftijd is. Luc is de dochter van Henk Bothof, de programma-producer van Noorderzon. Zij bleek een geoefend theaterkijker: samen met haar vader heeft ze al meer voorstellingen gezien dan de meeste andere auteurs. Ze heeft bovendien oog voor theatertechniek.

Dat zorgt voor een eigen kijk. Lees haar bijdrage maar, verderop in dit boekje.

Net als vorig jaar waren de zeven auteurs, Lies en ik soms scherp verdeeld over bepaalde voorstellingen. Alleen verraste mij de splijtzwam van 2017: The Fever van 600 HIGHWAYMEN, sinds The Record uit 2014 een publiekslieveling op Noorderzon. In The Fever maken de toeschouwers hun eigen voorstelling, zij het onder de straffe regie van de makers.

Voor de meesten van ons was dat een magische ervaring. Twee auteurs vertrouwden het voor geen cent, de geleide collectieve beleving in deze show. Het enorme verschil in opvatting zorgde voor spetterende discussies, die nog dagenlang bleven oplaaien.

Vertrouwen blijft een hoeksteen van Noorderzon, en van het soort theater dat daar wordt gepresenteerd. Vertrouwen in de festivalleiding: mensen gaan shows zien die ze op andere momenten in het jaar niet eens zouden overwegen.

Enkel omdat ze op Noorderzon staan. Vertrouwen in de makers, die vaak enorme artistieke risico’s nemen.

En vertrouwen in onszelf, in onze reacties op wat we zien, wat we ondergaan, en hoe we ons daarin verhouden tot onze medetoeschouwers, met wie we tot diep in de nacht napraten in het Noorderplantsoen.

3

Marike Masker luistert niet alleen, zij praat ook terug Al die schakeringen van vertrouwen, en nog veel meer, komen voorbij in de stukken waarin wij terugblikken op Noorderzon 2017. Harmen van der Meulen noemt onze worsteling met wat we zien en de tegenstrijdige gevoelens die dat oproept “een noodzakelijk ongemak”. “Om een mens te kunnen raken”, schrijft hij, “moet hij eerst uit zijn comfortzone.” Carmen van Bruggen verkent hetzelfde terrein vanuit een andere invalshoek, zoals de titel van haar stuk verraadt: “Hoe ze ons spelen.” Daarin schuilt veel van dat ongemak, inderdaad. Bijna alle Noorderzon-shows dwingen de toeschouwers in de spiegel te kijken. Wie ben ik? Wat doe ik hier? Wat vind ik hiervan, en wat zegt dat over mij?

Pijnlijk is dat zelden, ongemakkelijk altijd.

Esmé van den Boom komt met een derde benadering. “Mag ik meedoen?”, vraagt ze, net als vroeger op het speelplein van de basisschool. En als dat mag, wíl ik dat dan wel? Nee, concludeerden Carmen van Bruggen en Marike Masker al snel tijdens The Fever. “Nog steeds willen we allemaal ergens deel van uitmaken”, schrijft Van den Boom. Maar niet tegen iedere prijs. En we blijven ons steeds bewust dat groepen ook een enorme destructieve kracht kunnen hebben.

“Een lynch mob in Mississippi”, huivert Van der Meulen. “Een Museumplein vol doorgesnoven hooligans.”

Marike Masker toont misschien wel het ultieme vertrouwen in dit boekje, door haar stuk te richten aan een van de veroordeelde moordenaars uit The Making of Justice van Sarah Vanhee. “Stemmen die nooit gehoord worden”, noemt Vanhee ‘haar’ misdadigers. Masker luistert niet alleen, zij praat ook terug. Tijdens mijn nagesprek met Vanhee kwam het idee op de zeven gevangenen te schrijven wat wij vinden van ‘hun’ film. Die hebben zij zelf wel gezien – een eerste ruwe montage, waarop zij hun goedkeuring hebben gegeven om de film te openbaren, en de final edit op dvd, zodat ze hem zo vaak kunnen zien als ze maar willen.

Stella Vrijmoed benadrukt juist dat zij Noorderzon onderging als een verademing Maar aan nagesprekken of discussies over The Making of Justice hebben ze nog nooit kunnen meedoen. Ze zitten nu eenmaal in de gevangenis, en verbindingen met de buitenwereld via Skype of FaceTime zijn daar niet toegestaan.

Vanhee heeft zich voorgenomen een volgend nagesprek te filmen en een keer samen met de gevangenen te bekijken.

Volgens haar zijn zij “heel nieuwsgierig” om te horen wat wij ervan vinden.

Masker is de eerste uit onze groep die die handschoen opneemt, en zet haar co-auteurs daarmee op een leuke manier voor het blok. Leonie Zuidersma snijdt een heel ander thema aan: de rol van humor op Noorderzon.

Net als Stella Vrijmoed. Zij benadrukt niet het ongemakkelijke, de worsteling, maar juist dat zij Noorderzon onderging als een verademing.

Ik ook. Net zo beleefde ik de samenwerking met deze zeven schrijvers – als een verademing. Iedere dag pikten ze dingen uit shows die ik er nog niet in had gezien. Iedere dag kwamen ze met verrassende standpunten op de proppen.

Ik ben hen daar zeer dankbaar voor.

Mijn vertrouwen hebben ze.

4

JULIAN HETZEL | SCHULDFABRIK © PIERRE BORASCI

HOE ZE ONS SPELEN Door Carmen van Bruggen Het blijft betoverend. Het zaallicht gaat uit, de spotlights gaan aan en je bent in een andere wereld. Even kan alles: we ervaren hoe het is om zeven keer dood te gaan, in een prehistorische grot rond te lopen of om een arme fabrieksarbeider te zijn. We ontmoeten een doodzieke vrouw, luisteren naar echte moordenaars of kijken in de ogen van mensen die eeuwen geleden diep in de Amazone leefden. Noorderzon 2017 was een verzameling van onalledaagse ontmoetingen. Maar hebben we in deze verbeelde momenten een ander ontmoet of kwamen we vooral onszelf tegen?

Schuldige handen: gevangen in onszelf We staan in de concept store die onderdeel is van Julian Hetzels Schuldfabrik. Je kunt er Human Soap kopen: zeep met als belangrijkste bestanddeel overtollig menselijk vet. Ondanks het feit dat de zeepjes vrijwel geurloos zijn, hangt er een sterke zeeplucht. “Speciaal voor de winkel ontwikkeld”, vertelt de verkoopster mij. De winkel voldoet volledig aan de moderne hipsteresthetiek. Alles klopt: er zijn handgedrukte papieren tasjes, inspirerende teksten – “Wash the pain away” –, strakke meubels en het is er hygiënisch schoon. Ook de hipsterethiek is van toepassing: voor elk verkocht zeepje wordt een zeepje gedoneerd aan een dorp in Malawi en vijftien verkochte zeepjes leveren zelfs een waterput in deze regio op.

Het menselijke vet doet mij denken aan een houten Christusbeeld dat ik deze zomer zag in het Spaanse stadje Ourense.

Dit beeld, te bewonderen in de met bladgoud bedekte zijkapel van de kathedraal, is bedekt met menselijke huid en heeft een lange bos echt haar. De legende gaat dat het haar nog steeds groeit en dat er elke week een kapper moet komen om het te knippen. Een ontmoeting met deze Christus is huiveringwekkend. De opgedroogde mensenhuid geeft ook de pracht en praal eromheen iets lugubers. Op dezelfde manier maakt de wetenschap van het menselijke bestanddeel in de zeep van de hele Schuldfabrik een griezelige plek.

5

De voorstelling bestaat uit een tour door verschillende ruimtes achter de winkel, waar we meer te weten komen over het concept en het productieproces. In een van de kamers wonen we de liposuctie bij. Op de achterwand is een schilderij van Caravaggio te zien waarop de ongelovige Thomas zijn vinger diep in het lichaam van Christus legt. Een parallel beeld met de arts die de liposuctienaald ruw in de vette buik van de levensechte pop steekt. In de kamer ernaast waarin je de potjes met bloed en vet van dichtbij kunt bestuderen ruikt het sterk naar ziekenhuis. Ik hoop dat deze geur ook speciaal ontwikkeld is voor het kunstproject.

De ervaringen van walging worden gelukkig ruimschoots gecompenseerd door de smetteloosheid van de laatste kamers en de winkel. Zo ervaren we zelf waar de zeep voor staat: de viezigheid wordt weggepoetst. “Upcycling!”, zoals de CEO het enthousiast noemt, terwijl hij ons vanuit een hermetisch afgesloten kantoor toespreekt. “We transformeren onze overdaad – onze schuld, het vet – in iets goeds!” Ik kan alleen maar denken: dit gaat over ons. Met onze biohipstercultuur hebben we een nieuwe religie gecreëerd. Onder de dekmantel van het redden van de wereld zoeken we vooral een oplossing voor onze persoonlijke schuld. We willen niet geconfronteerd worden met ons vet en onze viezigheid en kopen daarom producten die ons het gevoel van reinheid weer teruggeven. Niet vreemd dus dat de trend van eerlijke producten gelijk op gaat met strak getrimde baarden, fitgirls en hippe concept stores.

Koffie en kurkuma: een ontmoeting Wie de handen schoonwaste in de Schuldfabrik, kon ze vervolgens weer insmeren met koffie, meel en kurkuma (goud!) bij de dansvoorstelling For the sky not to fall van Lia Rodrigues. Hoewel deze grondstoffen verwijzen naar de koloniale uitputting – en je in die zin direct weer schuld aan je handen hebt – voerde een veel positiever en krachtiger mensbeeld de boventoon. Tijdens de voorstelling lopen de naakte bepoederde dansers langzaam door het op de grond zittende publiek. Steeds blijven ze staan om iemand van heel dichtbij doordringend aan te kijken. Het is een prachtig gezicht: de met geurige koffie overgoten mens tegenover de net geklede (vers gewassen?) Noorderzonbezoeker. Langzaam maar zeker betrekken ze ons bij hun ritueel om de aarde te redden. In een intense dans geven ze alles en wekken ze oude, bijna verdwenen Amazone-stammen weer tot leven. Voor een moment lijkt hun missie geslaagd. Ik kan het niet mooier zeggen dan Job van Schaik in het Dagblad van het Noorden: “Opdat de hemel niet valt. En je denkt: met zulke dans kan de hemel domweg niet vallen.”

De dansvoorstelling is geïnspireerd op een boek van Davi Kopenawa, sjamaan van het Yanomami-volk in Brazilië. Lia Rodrigues vertelt trots in het nagesprek dat hij maar liefst twee keer naar de voorstelling is komen kijken. Eén keer in zijn burgerlijke outfit en de tweede keer in zijn traditionele sjamaankostuum. Ook hij voelde blijkbaar dat zijn nette kleding afstak bij de dans en koos ervoor nog meer betrokken te raken. Na de ervaring in de smetteloze Schuldfabrik snap ik dat wel. Je wilt gewoon al die grondstoffen over jezelf uitsmeren om van die smetteloosheid af te komen!

Daarnaast kun je beter een kaartje van Rodrigues kopen dan een zeepje van Hetzel. Hetzels zeepje is vooral een morele spiegel voor onszelf, maar Rodrigues houdt al zeventien jaar haar enorme amateurdansschool overeind door te touren in Europa. De dansschool ligt in de sloppenwijk Maré in Rio de Janeiro en was het eerste culturele project in een zone met meer dan twintigduizend bewoners. Als je Lia Rodrigues hoort spreken zie je hoe sterk ze gelooft in de ongekende verantwoordelijkheid en mogelijkheden van de mens. Een kracht om jaloers op te worden en die doet beseffen dat het echt wel anders kan met de wereld. De boodschap om de hemel hoog te houden, is er een voor iedereen.

De uitzonderingstoestand: anderen aan het woord

6

Niet alleen konden we op Noorderzon onszelf onderzoeken, of bijzondere mensen ontmoeten. Er was ook ruimte naar anderen te luisteren: stemmen die je maar zelden hoort in de pers of politiek. Zo laat Sarah Vanhee in haar fictiedocumentaire The Making of Justice zeven mannen aan het woord die vastzitten voor moord. Samen krijgen ze de opdracht een misdaadverhaal uit te werken. Het is een prachtig format waarbij de veroordeelden niet voor de zoveelste keer bepaald worden door hun eigen geschiedenis maar iets van zichzelf kunnen laten doorschemeren. Stap voor stap bespreken ze het leven van de hoofdpersoon. Is hij gepest op school? Wat is zijn eerste misdaad? Wat voelt hij direct na de moord? De niet scherp gestelde camera staat letterlijk dicht op de huid van de onherkenbare misdadigers en glijdt poëtisch van mond naar nek naar hand.

Op een geven moment doet Vanhee een suggestie voor het verloop van het verhaal: “Er is geen plaats in de gevangenis dus onze gedetineerde keert direct terug naar de maatschappij”. De mannen protesteren unaniem. Niet alleen omdat het niet mogelijk zou zijn – alles mag immers in fictie – maar ook omdat de gevangenis hen iets geeft: tijd voor bezinning en bescherming. “Ze hadden me direct gelyncht als ik direct terugkeerde”, zegt er een.

Filosoof Thijs Lijster stelt in zijn Noorderzonlezing over de uitzonderingstoestand dat een gevangene nog steeds onderdeel uitmaakt van de samenleving. Hij of zij wordt immers volgens het rechtssysteem beoordeeld en beschermd.

Pas echt buitengesloten ben je als je het recht op recht verloren hebt. Toch is het de vraag of de juridische benadering voor de gevangene genoeg is. Is het rechtvaardig dat iemand die isolement verdient ook direct niet meer gehoord wordt in de maatschappij?

Vanhee laat met haar meesterlijke documentaire zien dat beide kanten – zowel de moordenaars als de nietmoordenaars – er baat bij kunnen hebben iets van elkaar te weten. Ze doet dit via een omweg – met fictie en niet scherp gestelde beelden – en behoudt zo het respect ten opzichte van zowel de daders als de slachtoffers. In het nagesprek vertelt ze dat ze de gevangenisstraffen in België te lang vindt. Ze haalt onderzoek aan waaruit blijkt dat na twaalf jaar de duur van de straf niet meer zo veel uitmaakt voor het effect. “Er moet een moment komen waarop deze mensen kunnen testen of ze weer terug kunnen in de maatschappij”, stelt ze.

Maar geloven wij in deze verzoening? Komt er een moment dat het out-of-focus-effect niet meer nodig is en we elkaar recht in de ogen kunnen kijken? Met The Making of Justice laat Vanhee zien dat dit vraagstuk ons beiden – publiek en gevangene – aangaat.

Goed, terug naar de mensen die zelfs geen recht hebben op recht. Als voorbeeld noemt Lijster de vluchtelingen die soms jaren moeten wachten op papieren. Al die tijd maken zij geen deel uit van een politieke gemeenschap en mogen anderen over hen beslissen. Deze ondemocratische toestand maakt hen kwetsbaar voor uitzondering. Vaak wordt deze toestand gecreëerd door een vast patroon waarbij de groep eerst een aparte definitie krijgt – denk aan ‘vluchteling’, ‘gelukzoeker’ of ‘Syrië-ganger’ – om vervolgens ontmenselijkt te worden met dierlijke metaforen – denk aan ‘een plaag’, ‘een stroom’ of ‘een horde’.

Door deze niet-menselijke representatie in de media, lijkt het ineens vanzelfsprekend om deze mensen ook niet als mensen te behandelen. We kijken niet op als de papieren van een ‘criminele Marokkaan’ worden afgepakt, er een schietpartij is tussen ‘gangsters’ of wanneer vijf van de ‘terroristen’ van de recente aanslag in Barcelona zijn doodgeschoten. Was de doodstraf niet strikt verboden in Europa?

De vermomming: jezelf als een ander In Tijuana onderzoekt de Mexicaanse acteur en theatermaker Gabíno Rodríguez hoe het is om zo’n ander te zijn. Hij neemt ons mee naar de gelijknamige stad net onder de Amerikaanse grens. Geïnspireerd door Günter Wallraffs Ik (Ali) uit 1985 gaat hij vijf maanden undercover als fabrieksarbeider. “Acteren waar voor anderen het leven is”, noemt hij het.

Buiten de context van het theater en met behulp van een valse naam en snor zullen de mensen hem niet herkennen als acteur en zijn handelingen niet opvatten als spel.

In dezelfde kleding staat hij voor ons op het podium. Natuurlijk gaat er direct een belletje rinkelen bij deze dubbele vermomming. Een acteur die een valse versie van zichzelf nadoet: jaja. Deze prachtig geconstrueerde mix van fictie en werkelijkheid komt ook tot uiting in het decor. Op de voorgrond zien we op een scherm bewijsmateriaal geprojecteerd: filmfragmenten, foto’s en een dagboek. De rest van de Tijuaanse wereld wordt opgeroepen met gebaren en een prachtige vertelstem – geloofwaardig bootst hij de fabrieksmatige bewegingen na, alsof deze in zijn lichaam zijn gesleten. Er zijn maar enkele decorattributen zoals bakstenen en bierflesjes. Deze vormen nu eens een douchecabine waarin hij de geniale danspasjes oefent van Guillermo, een man uit de buurtkroeg, en dan weer een plattegrond van de sloppenwijk waar hij woont.

7

De vraag is natuurlijk of dit mag. Mag je mensen met wie je samenleeft vijf maanden lang voor de gek houden, puur en alleen omdat je zelf een authentieke ervaring van armoede wilt hebben? En kun je wel op deze manier de ander helemaal zijn? Het lukt Rodríguez in elk geval niet volledig op te gaan in zijn personage. Steeds is hij zich bewust van de afstand tot de ander en dat de rollen nooit omgekeerd zouden kunnen zijn. Bovendien maakt de sloppenwijk met haar eigen opvatting over justitie hem doodsbang (wat als ze hem ontdekken?). Hij moet weg. Experiment mislukt.

Als hij besluit het project voortijdig te stoppen, gaat hij nog even langs de buurtkroeg en lukt het ineens toch. Heel even danst hij als Guillermo en valt hij samen met het personage waarnaar hij zo benieuwd was.

Misschien is dat wel de uitkomst van Noorderzon. Hoewel er verschillende stemmen te horen waren, zagen we vooral heel veel van onszelf. Ook dat was mooi, grappig of leerzaam. Op enkele momenten lukte het echter om contact te maken met iets of iemand anders. We gingen even op in de dans waar een ander ook in opging.

EEN NOODZAKELIJK ONGEMAK Door Harmen van der Meulen Waarom woonde ik nooit in Groningen? Hoewel ik veel vrienden heb die wel in Groningen hebben gewoond, had ik mij dat nog nooit afgevraagd. Tot mijn tien dagen op Noorderzon 2017.

Het is het grote probleem van het menselijk leven: dat je er maar één van hebt. Dat is geen nieuw inzicht, maar dat doet niets af aan de onontkoombaarheid van dat gegeven. De waarheid (misschien wel de enige) is dat je als mens gedoemd (of vooruit, iets minder negatief van toon, voorbestemd) bent je te verhouden tot de eindigheid, zowel die van jezelf, als van degenen om je heen. Hoe je dat doet mag je zelf weten. De grote boeken lezen, mediteren, reizen of sporten, je heil zoeken (of juist ontvluchten) in drank & drugs, de kunsten, de liefde of in vriendschappen; of van alles een beetje – het is allemaal toegestaan.

Maar de vraag die Shakespeare ooit zo bondig formuleerde (en die op Noorderzon in de voorstelling Hamnet weer voorbijkwam), blijft onherroepelijk staan: “To be, or not to be”

Het maakt uit waar je naartoe gaat, misschien wel meer dan waar je vandaan komt Er zijn belangrijker zaken dan of je wel of niet in Groningen hebt gewoond. Al is dat voor mensen die wel in Groningen wonen of gewoond hebben makkelijk praten. De weidsheid van de luchten, de prachtige bakstenen huizen, de cafés met hoge ramen en ruime openingstijden, de uitgaansgelegenheden waar je nog op gitaarmuziek kunt dansen – op heel veel plaatsen ter wereld zijn dat geen vanzelfsprekendheden.

Groningen, waar de lokale delicatesse de eierbal blijkt te zijn: een hardgekookt ei, omgeven door kerrieragout, bij elkaar gehouden door een krokante laag paneermeel. En dat dan gefrituurd. Simpel, voedzaam, en een beetje vreemd.

En lekker – het enige teleurstellende van de volgens de verhalen mythische (het beeld in mijn hoofd: de diner uit Twin Peaks) louche snackbar zonder openingstijden, De Wachtkamer, was De Wachtkamer zelf – al bij de bestelling werden we weggekeken. Maar ook met het eten zat het wel goed op Noorderzon.

Het maakt uit waar je naartoe gaat, misschien wel meer dan waar je vandaan komt – daar kan je immers weinig aan veranderen. Juist op een festival – hedendaagse oase van ontspanning – als Noorderzon, waar je in principe niets hoeft, behalve voorzien in je basisbehoeften en in alles waar je maar zin in hebt, ontstaat er ruimte om na te denken over jouw plaats op de wereld. Waar je heen wilt. Waar hét heen moet. Wat jij daaraan kan doen. Zeker als je voorstellingen

8

GRAVITY & OTHER MYTHS | BACKBONE © PIERRE BORASCI

bezoekt, want in de beste voorstellingen, is mijn ervaring, komt de toeschouwer er niet gemakkelijk vanaf. Integendeel, het sterkste theater veroorzaakt ongemak.

(Er zijn natuurlijk grenzen: het publiek bekogelen met rotte eieren zal ongetwijfeld ook als ongemakkelijk ervaren worden, maar tot echt nadenken over de plek van de mens in het grotere geheel zal dat waarschijnlijk niet leiden; ook heb ik het niet over het ongemak van de harde houten banken in de festivaltenten of de versleten bioscoopstoelen van het Grand Theatre – geestelijk ongemak gaat het volgens mij om.)

Bij het zien van Gravity & Other Myths kwam de vraag bij me op ben ik eigenlijk wel ergens écht goed in?

Professor doctor Liesbeth Korthals Altes propageerde in haar lezing op Noorderzon een onderscheid tussen kunstenaars – bij haar de schrijvers Dave Eggers en Michel Houellebecq – waarin ik mijn stelling gesteund zie.

Dave Eggers, zei Korthals Altes, is een voorbeeld van een schrijver die “zijn boodschap erin ramt”, bij Houellebecq daarentegen kunnen we niet “in de leunstoel” blijven zitten: “Houellebecq gooit ons het denkwerk toe.”

Denken en ongemak gaan in mijn ervaring vaak samen, zeker als de gedachten over jezelf gaan. Wat wil ik, wat moet ik, wat kan ik, wat zal ik, et cetera. Of, een vraag die bij me opkwam bij het aanschouwen van de imposante acrobaten van festivalopener Gravity & Other Myths: ben ik eigenlijk wel ergens écht goed in?

Het ligt natuurlijk ook aan je karakter of dergelijke ongemakkelijke gedachten in je opkomen, sommige mensen zijn jaloersmakend onverstoorbaar overtuigd van zichzelf en van hun rechtmatige plaats in de wereld. Maar zelfs bij dat soort mensen slaat weleens de twijfel toe. Als ze zwanger zijn bijvoorbeeld.

9

Voor nieuw leven is net iets meer nodig dan zonlicht: er gaat wel een beslissing aan vooraf Je zou vergeven kunnen worden voor het idee dat Spring, een voorstelling van theatergroep Quarantine, een feel good-voorstelling is. Er wordt gezongen, gedanst, gelachen, en er kruipen baby’s over het podium. Op het podium staan, naast de makers en de moeders van de baby’s, negen zwangere vrouwen; blakende bewijzen van zwangerschap.

Hier wordt het (aanstaande) leven gevierd, door karaoke zingende bijna-moeders, hun pontificale buiken swingend van links naar rechts. “Let the sunshine in”, zingen ze in het eerste nummer, een boodschap die ook uit hun lichamen lijkt te stralen. Nieuw leven, veel meer dan zonlicht is er niet voor nodig. Nou ja, en een beetje zuurstof: “The reason I breathe, is you.”

Maar dat is natuurlijk niet helemaal waar, want – de gelukkige ongelukjes daargelaten – er gaat wel een beslissing aan vooraf. Je kunt wel zingen “Eén keer in de zoveel tijd komen dromen uit”, maar dromen alleen is niet genoeg om zwanger te raken; actie is een vereiste.

Aan acties gaan plannen en overwegingen vooraf, maar uiteindelijk gaat het erom dat je zelf de keus maakt, tegen alle twijfels in. Je moet er zelf in geloven. Zo zou ik Spring samenvatten. Daarom stellen de makers de vrouwen zeer specifieke vragen over hun eigen geboorte (waar, wanneer, wat gebeurde er in de wereld?), over de kleren voor hun ongeboren kind (kocht je al iets, waar kocht je het, waar is het op dit moment?), en over hun eigen dromen als kind: “What did you want to be?”

Maar ook, meer ogenschijnlijk algemene vragen, zoals: “Is er iemand die je dagelijks ziet, maar nog nooit gesproken hebt?” Of: “Ken je iemand in het publiek?” Of simpelweg: “What are you thinking?” De antwoorden zijn soms ontroerend of grappig, andere keren vrij oninteressant (“Op Marktplaats”), maar steeds bieden ze een heel klein inkijkje in de (binnen)wereld van één zwangere vrouw. Een mens die eigenhandig een nieuw mens gaat toevoegen aan de mensheid.

Ondanks al hun eigen zorgen en vragen over het kind in hun buik (in het stuk komen er een kleine tweehonderd voorbij, variërend van ‘Zal je fastfood eten?’ of ‘Zal je een handicap hebben?’ tot ‘Zal je me ooit vertellen dat je niet meer wilt leven?’, en alles ertussenin), en ondanks de ‘Mad World’ waarin dat kind ongevraagd terechtkomt.

Hoe is het toch mogelijk dat mensen kinderen blijven krijgen, lijkt de vraag te zijn waar Spring om draait.

Het antwoord vond ik in de songteksten in de boventiteling: “I must confess: I still believe” – Britney Spears, ‘Hit me Baby, One More Time’ “A denial, a denial, a denial, a denial, a denial A denial, a denial, a denial, a denial” – Nirvana, ‘Smells Like Teen Spirit’ “Baby, I’m just gonna shake, shake, shake, shake, shake I shake it off, I shake it off” – Taylor Swift, ‘Shake It Off’

We lachen om hun grapjes.

Maar hun slachtoffers blijven onzichtbaar. Tenminste, voor ons Twee van de grootste nachtmerries van moeders kwamen samen in The Making of Justice, de film van Belgisch filmmaker Sarah Vanhee: het kind dat moordenaar wordt, of juist slachtoffer. Samen met zeven gedetineerden (vermoedelijk allen moordenaars) werkt Vanhee in de film aan een andere film: een scenario over een jongen – Tom – die een moord pleegt en in de gevangenis terechtkomt. Hoe komt hij daar terecht? Welke (verkeerde?) keuzes gaan eraan vooraf? Wat is de invloed van zijn – al dan niet getroebleerde – achtergrond, en van zijn omgeving? Is hij zelf ook een slachtoffer? “Sowieso”, is de consensus. Maar dat pleit Tom niet vrij, vinden de gedetineerden, waarmee ze tegelijkertijd zichzelf veroordelen. Vanhee geeft de stemlozen een stem, en die stem stelt ons als publiek – soms direct, soms indirect – allerlei ongemakkelijke vragen. Is het terecht dat deze mannen al jaren en nog vele jaren zitten opgesloten? Heeft dat zin? Maar tegelijkertijd: verdienen deze mannen de sympathie die deze film voor ze opwekt, als experts (‘auteurs’, volgens Vanhee) op een specifiek gebied van de menselijke ervaring? We lachen om hun grapjes en voelen met ze mee, als kwetsbare mensen die het beste proberen te maken van een rotsituatie. Maar hun slachtoffers blijven onzichtbaar. Tenminste, voor ons. “Wat je gedaan hebt, krijg je nooit meer van je ziel.”

10

De Westerse mens kan zijn schuld/vet dus letterlijk laten wegwassen Schuld, het is misschien wel het meest ongemakkelijke thema van allemaal, en in de Schuldfabrik van Julian Hetzel wordt onze schuld als (Westerse) mens ons letterlijk ingewreven, in de vorm van zeep gemaakt van menselijk vet: “SELF – Human Soap.” Want: “Fat = Guilt.” In de installatie, de hele Noorderlichtgalerie omgetoverd tot concept store, loop je in een groepje van ruimte naar ruimte. Je wast de(/je) schuld met SELF van je handen, vertelt over je schuld in een wc-/biechthokje (“Ik ben er trots op schuldig te zijn”, fluisteren we elkaar in het oor), en aan het eind (nadat we live de liposuctie hebben bijgewoond) worden we door de CEO van SELF – een soort kruising tussen Don Draper en Charles Manson – aangespoord onze schuld om te zetten in ‘iets goeds’. Want niet alleen worden met de opbrengst van SELF waterputten gebouwd in Malawi, voor ieder verkocht zeepje gaat er ook een zeepje naar Afrika. De Westerse mens kan zijn schuld/vet dus letterlijk laten wegwassen, aldus de CEO, in een indringende speech vol dramatische stiltes.

“We’re at a point … in history … where we don’t know … what guilt is good for. Until … you realise … its real value (…)

Let’s make money out of guilt, right?”

Het maakt hem niet uit of we SELF kopen, houdt de CEO ons voor, het gaat erom dat we diep in onszelf kijken, en kijken wat we kunnen doen met wat we daar vinden. Want: “Guilt = Energy.”

Als je heel vaak te horen krijgt dat je schuldig bent, ga je je vanzelf schuldig voelen. Of boren de woorden van de CEO en de voice-over van Schuldfabrik alleen een bestaande bron aan: de poel van schuldgevoel die je nu eenmaal hebt als mens, en zeker als inwoner van het rijke Westen? Het is allebei waar, zou ik zeggen, en dat maakt dit bezoek dubbel indringend – geen ge-please in de Schuldfabrik, dit is een feel bad-show.

Er is niets verwerpelijks aan vluchten. Het is vaak de slimste weg Toch hoeven ongemak en je slecht over jezelf voelen niet altijd samen te gaan. Je kunt je ook prima slecht voelen over anderen. Zelfs op het oog aardige anderen – zoals een kring van mede-Noorderzon-bezoekers, hand in hand participerend in The Fever van 600 HIGHWAYMEN – kunnen een gevoel van dreiging veroorzaken. Want allemaal leuk en aardig, die humanistische boodschap van medemenselijkheid die de 600 DAVEEGGERS erin proberen te rammen, maar altijd als ik getuige ben van een mensenmassa die zich in beweging laat zetten door een ander, flitsen de angstbeelden óók door mijn hoofd: een lynch mob in Mississippi; een Museumplein vol doorgesnoven hooligans; marcherende nazi’s met hun arm in de lucht – of simpelweg de man die de (Amerikaanse) makers van The Fever naar eigen zeggen inspireerde tot het maken van deze voorstelling; de onmens waartegen zij in opstand komen door hem te ontkennen, als kinderen met hun vingers in hun oren die heel hard roepen: “De mens is goed, de mens is goed, lalalalalalalalalala!”

Er is niets verwerpelijks aan vluchten. Het is vaak de slimste weg. Maar, als je pretendeert ergens voor te staan, moet je er ook voor staan. Niet wegkijken van de dingen die je liever niet wilt zien. Opstaan, in beweging komen, doen wat je kan. Zoals Remco Campert schreef: “Verzet begint niet met grote woorden / maar met kleine daden” Met een dans bijvoorbeeld.

Wat intimiderend zou kunnen zijn, is het niet. Ik voel eerder ontroering De Braziliaanse dansers van choreograaf Lia Rodrigues zijn – op één boomlange, donkere man na – klein van stuk. Toch kijk ik tegen ze op. Ik zit op de grond, net als veel anderen, en waar ik achteraan begon, zit ik nu vooraan – de dansers bleken zich achter ons op te stellen. Dan, alsof er een onhoorbaar startsein is gegeven, kleden ze zich uit. Helemaal.

Er komen tatoeages tevoorschijn, borsthaar, littekens, borsten, billen, buiken en geslachtsdelen. De zachte intimiteit van die laatste geeft de dansers iets kwetsbaars, alsof ze zich voor ons openstellen. Tegelijkertijd maakt het ze nog dapperder; strijders die hun schild afleggen voor ze het strijdveld betreden. Want dat is het gevoel dat ze uitstralen: mensen die zich ergens voor opmaken, een beproeving. En dat blijkt. Waar we ons bevinden weet ik niet, maar het ruikt er naar koffie. Het zou het binnenste van de aarde kunnen zijn. De dansers scheppen gemalen koffie in hun handen en blazen er langzaam in. De korrels plakken aan hun gezicht, hun haren, hun borst, buik en benen. Dan smeren ze zich

11

ermee in, heel gedegen, als iemand die zich lang niet heeft kunnen wassen. Zo, als zwarte standbeelden, lopen ze op ons toe. Een van hen, een jongeman met krulletjes die mij hoe dan ook aan Zwarte Piet doet denken, komt voor me zitten, zijn gezicht een paar centimeter voor mijn gezicht. We kijken elkaar in de ogen (die van hem: lichtgroen, een intelligente blik; die van mij: ietwat strak opengesperd), een kleine minuut. Wat intimiderend zou kunnen zijn, is het niet; ik voel eerder ontroering. Het is alsof hij zegt: zie je mij? Ik zie jou. Dan richt hij zich op en gaat verder.

Het ritueel met de koffie herhaalt zich later, maar dan met bloem (opeens dragen de dansers Venetiaanse maskers) en kurkuma (goud én specerij ineen; de VOC-mentaliteit in stof weergekeerd) en ergens tussendoor lopen de ruggen van sommige dansers rode striemen op – de belangrijkste grondstof uit de geschiedenis kan niet onvermeld blijven.

De schilden moesten omlaag, de ogen open, de harten ontvankelijk Alles verloopt in stilte, een onrustige kuch daargelaten, tot de volgende metamorfose van de dansers. Getooid met een slordig masker van doek, spookachtig en gezichtsloos, strompelen ze op ons af, eerst nog babbelend en lachend als vrolijke dronkenlappen, maar al snel steeds gekwelder, uiteindelijk krijsend als opgejaagd wild. Zij zijn bang, wij ook (twee mensen verlaten de zaal). Waar is dit voor nodig?

Na het meemaken van de schitterende, vijftig minuten durende dansexplosie die de apotheose vormt van Rodrigues’ For the sky not to fall zou mijn antwoord op die laatste vraag zijn: het was een initiatieritueel. De schilden moesten omlaag, de ogen open, de harten ontvankelijk. Een woordloze vraag werd onhoorbaar beantwoord. Van mens tot mens – dansers en publiek – werd het bevestigd: wij zijn hier.

Om grond vruchtbaar te maken, moet je eerst het bos erop platbranden. Om een huis te herbouwen, breek je het af tot aan de fundering. En om een mens te kunnen raken, moet hij eerst uit zijn comfortzone. Want daar – in dat braakliggende niemandsland vol onbekend gevaar – begint de nieuwe wereld. En of het nu de mensenzeep is van Julian Hetzel, de koffie van Lia Rodrigues of de maatschappelijke vragen van Sarah Vanhee; waar het om gaat is dat er iets blijft plakken.

Wat de beste kunst doet – en wat Noorderzon met mij heeft gedaan – is het vuil van ons afspuiten, onze weerhaken wegschuren en een nieuwe laag van betekenis aanbrengen; een zaadje planten in vers omgeploegde grond. Of de gewassen zullen opkomen, hangt van onszelf af – we moeten ze blijven voeden en beschermen.

Maar één ding is zeker: ze zijn geworteld in Groningen.

LIA RODRIGUES | FOR THE SKY NOT TO FALL © SAMMI LANDWEER

12

STEREOPTIK | DARK CIRCUS © CHRISTOPHE REYNAUD DE LAGE

EEN THEATERFESTIVAL DOOR DE OGEN VAN EEN LIEFHEBBER VAN THEATERTECHNIEK Door Luc Bothof Dark Circus is een voorstelling met veel verschillende technieken. Zowel live uitgevoerd als vooraf opgenomen. En dan vooral zwart-wit, maar later ook zeker kleur. De titel slaat direct op het stuk, ook al weet je dat van tevoren niet echt. In dit circus is alles duister (dark). Alle circusartiesten gaan keer op keer dood, maar toch zit de hele tent vol.

Als dan een jongleur opkomt met maar één bal begint de verandering. De bal wordt meerdere keren opgegooid, maar raakt uiteindelijk het hoofd van de jongleur zelf. Na deze doodslag wordt de bal rood, en overal waar die bal komt, komt langzaam kleur. Alle gedode mensen komen nu terug en vieren een groot feest. De leeuw van de leeuwentemmer wordt een discoleeuw en danst samen met de temmer die hij eerst had opgegeten. Heel veel dieren die je ooit hebt gezien vormen opeens een enorme toren. Zo komen heel veel personages en dieren terug waarvan je eigenlijk niet had gedacht dat ze terug zouden komen. Later kom je te weten dat deze feest veroorzakende, rode bal eigenlijk een clownsneus is. Deze voorstelling zit goed in elkaar en is mooi gemaakt. Er zit veel humor in, duistere humor. In de tent hoorde je veel mensen lachen, juichen en zeker klappen. In deze voorstelling zat veel tijd, er moesten verschillende

13

stop motion-filmpjes van tevoren gemaakt worden maar ook veel dingen live. Hiervoor hebben ze waarschijnlijk heel veel moeten oefenen, want je wilt het natuurlijk niet live verpesten voor zo’n groot publiek dat op die vreselijke bankjes in de Ophelia-tent zit.

Dark Circus is alles live getimed en dat is zeker goed gelukt Bij deze voorstelling is live muziek. Die is niet denderend goed, maar voegt wel spanning toe. Er wordt vooral gebruikt gemaakt van drums. Net als in een echt circus. Er wordt geen gebruik gemaakt van licht, maar dat is hier ook niet nodig, de projecties en alle technieken zorgen ervoor dat je vooral dáár op let en niet op licht of iets dergelijks.

De voorstelling gebruikt wel stemmen. De omroeper stelt elke artiest voor en als hij dat doet, beweegt zijn mond echt en dit zorgt voor een lelijke man en een lachende zaal. Ook komt er een gil in voor wanneer de trapezeartiest valt. Het gebruik van geluid in samenwerking met de projecties is goed. Alles is live getimed en dat is zeker goed gelukt!

Aan het eind krijg je te horen dat er eigenlijk een clownsneus in het spel is. Dit zette me aan het denken, want wat Stereoptik met die boodschap bereiken? Mijn eerste gedachte was dat de makers van de voorstelling clowns te minderwaardig vonden. Maar daarna dacht ik ook weer: waarom zouden ze een hele voorstelling maken voor alleen die ene boodschap? Later keek ik wat meer naar het geheel en niet alleen naar de neus.

Humor maakt zelfs de meest serieuze voorstelling eigenlijk altijd leuker. Luchtiger, ook Clowns staan bekend om hun humor (meestal). Bij de meeste voorstellingen geldt: ook al zijn ze nog zo serieus, als er humor in zit, zijn ze eigenlijk al meteen leuker. Iets luchtiger ook. Maar de volgende dag schoot me opeens iets te binnen: wat nou als ze willen laten zien hoeveel de mens geniet van leedvermaak? De hele zaal begon te lachen of te juichen als er eindelijk weer iemand dood was!

En hoeveel tv-programma’s bestaan er wel niet waarin mensen zich pijn doen en de mensen voor de buis zich doodlachen. Toen ik deze theorie had bedacht was ik blij, blij dat ik er iets heb uitgehaald waar ik het eigenlijk best wel mee eens ben. Bovendien: zelf ben ik zeker ook wel schuldig aan het genieten van leedvermaak.

WIE DOET ER MEE? OVER DE KUNST EN DE KEUZE VAN HET MEEDOEN Door Esmé van den Boom Vroeger had ik een vrij luid klasgenootje dat de gewoonte had om nieuwe spelletjes te introduceren en die dan te voorzien van een flitsende naam. Die naam werd dan ingezet ter promotie van het spel. Mijn klasgenootje liep met haar armen in een cirkel voor zich over het schoolplein, terwijl ze scandeerde “wie doet er mee met Krabbetjes?!”of “wie doet er mee met Spring voor je leven?”. Wie daar wel wat voor voelde hoefde enkel zijn arm in de hare te steken en met haar mee te lopen en te roepen. Als de tros kinderen groot genoeg was geworden (of het lopen te ongemakkelijk) kon het spel van start gaan.

Mag ik meedoen?

“Mag ik meedoen?”, vroegen we vroeger bij een knikkerspel of tikkertje. En nog steeds willen we allemaal ergens deel van uitmaken. Dat zie ik sterk terug in The Making of Justice van Sarah Vanhee en Winter van Quarantine, twee films die ik zag tijdens Noorderzon 2017.

14

QUARANTINE | WINTER © QUARANTINE

Winter toont het verhaal van Femke uit Haren, een meisje wiens ziekte haar fysiek zo sterk beperkt dat ze al moe wordt van te lang praten. Ik vraag me na het zien van de film af waarom Femke zoveel jonger overkomt dan ik, terwijl we beiden toch 24 zijn. Ze woont nog bij haar ouders, omringt zich met boeken en games en lijkt erg ver van de wereld te staan. Dat is wat zo’n ziekte doet: die sluit je af van de wereld van gezonde mensen. Wie gezond is kan gaan studeren, op zichzelf wonen. Wie ziek is maakt niet zomaar nieuwe vrienden en verliest onderweg ook nog eens de mensen van vroeger die wel meegesleurd worden in de vaart van volwassen worden. Het is niet alleen jouw wereld die kleiner wordt, maar jij lijkt ook kleiner in de wereld. De wereld laat je niet meer meedoen. Maar wat Femke ook laat zien, is dat iedere stap die zij zet, de meters die ze beweegt door de natuur of in gedachten, door haar boeken, voor haar betekenisvoller zijn dan ze voor ons ooit zijn. Ze is dankbaar voor waar ze wel aan mee kan doen. Waar wij nonchalant zeggen “daar denk ik over vijf jaar wel over na,” zegt Femke: “Nog vijf jaar zou erg mooi zijn.”

Eenzelfde honger naar betekenisvolle tijd en aansluiting spreekt uit The Making of Justice, waarin een zevental moordenaars met regisseur Vanhee aan een filmscript werken. De film vertedert het publiek met de fantasie van de veroordeelden, maar ook door de persoonlijke verhalen die door de fictie heen sijpelen. Eén oppert dat het hoofdpersonage, Tom, zich tegen de wereld afzet omdat hij gepest is – “zo is dat bij mij ook wel gegaan.” Een ander wil dat Tom zich verontschuldigt tegenover de mensen om hem heen, misschien op de begrafenis van zijn vader. Uit de reacties van de gemeenschap die de gedetineerden verzinnen blijkt meer pijn: afwijzing, woede, walging. “Dat er dan iemand zegt: daar komt hij weer met zijn verhaal.”

Wie mag er eigenlijk meedoen, en waarom (niet)? Op de basisschool konden we er allemaal nog zo vrijuit om vragen.

Gaandeweg werd het steeds minder acceptabel om te vragen of je ergens deel van uit mocht maken. Dat gebeurde organisch of juist expliciet, op uitnodiging. Wie mocht er op de verjaardag van Maaike komen? Wie zou slimme David vragen als groepsgenoot voor het werkstuk? Werd je als eerste gekozen bij gym door de teamcaptain? Wie vraagt wordt overgeslagen, daar zijn we op de middelbare school glashard in geweest met z’n allen. Op welke feestjes je kwam, of je goed was in voetbal, de keuzes die je maakte, dat werd allemaal opgeteld of afgetrokken tot een rapport van jou als persoon.

15

MITHKAL ALZGHAIR | DISPLACEMENT © PIERRE BORASCI

Iets doen is met je kop boven het maaiveld uitsteken Hebben we ons daar al aan weten te onttrekken? Ik weet het niet. Het is gevaarlijk om iets te doen, want wat je doet wordt onvermijdelijk geëvalueerd. Zeker als je iets doet wat nog nooit iemand eerder heeft gedaan. Veel van ons willen liever niet met de kop boven het maaiveld uitsteken, een aantal van ons maken er hun beroep van. Zij maken of doen iets wat in hoge mate origineel is en maken het daarna publiek. Dat zijn de kunstenaars. Maar laten we het niet vergeten: de kunstenaar mag dan met zijn hoofd boven het maaiveld uitsteken, een zeer bepalende eigenschap voor de kunstenaar is dat zij ook in dat maaiveld staat. Met alle andere mensen, met ons. In zekere zin is de kunstenaar de volwassen opvolger van mijn klasgenootje, iemand die iets verzonnen heeft en vraagt wie eraan mee wil doen. En op Noorderzon zijn wij dat, de mensen die meedoen. Wie een kaartje koopt, doet mee aan een kunstwerk.

Kunst is niet af zonder publiek De schrijver en essayist Umberto Eco schreef in The Open Work over de bijdrage van het publiek aan kunstwerken het volgende: the author offers the interpreter, the performer, the addressee a work to be completed.

He does not know the exact fashion in which his work will be concluded, but he is aware that once completed the work in question will still be his own. (p.19 )1 Het werk dat op papier bij de auteur ligt is nog niet af. Het is aan het publiek, lezers en kijkers om het werk te interpreteren en dus vorm te geven. Eco noemt dat the interpretative dialogue. In het geval van theater is er ook nog decor en vooral acteurs die een positie innemen in het werk, in het gesprek dat dat werk vormt. Natuurlijk kunnen theatermakers de rol van hun publiek in dat gesprek ook groter maken. Dat is helemaal eng, want daarmee voeg je als kunstenaar ook een onberekenbare factor aan iets wat jouw creatie is, iets dat jouw ideeën zou moeten uitdragen.

Zoiets zegt dus ook iets over jouw beeld van wat een mens is: vind je een mens een onvoorspelbaar wezen, dan is je voorstelling een experiment. Denk je dat mensen toch zoveel op elkaar lijken dat je de gewenste reactie kunt uitlokken, dan worden ze acteurs die jouw script uitvoeren, zonder dat ze het weten. De mate van openheid in een theaterstuk biedt dus al een interpretatiekader: hoeveel macht durft een maker de toeschouwer te bieden?

Een experiment in spel

16

In We’ll cross the bridge once we get to the river van L’Amicale de Production zien we dat experiment ten top.

De voorstelling, vertellen de spelers/makers bij het nagesprek, is nooit dezelfde als bij de performance ervoor, hij is steeds in ontwikkeling. Het is een spel met de toeschouwer, en met de toehoorder, want de voorstelling is ook als

een soort hoorspel live te beluisteren vanaf je computer. Je kunt tijdens het spektakel onder andere een elektrisch houtvuurtje laten branden, vanaf je computer een man in gigantisch stropak ‘Oui’ of ‘Non’ laten zeggen, meezingen door op toetsen op je telefoon te drukken als er een autootje over het podium beweegt. Het lijkt voor sommige toeschouwers simpel: het móet toch allemaal wel nep zijn? Dat houtvuurtje gaat toch niet echt aan omdat er iemand naar een nummer belt? Ik ben veel te naïef voor dat soort argwaan, of misschien wil ik wel buitengewoon graag aan dingen meedoen, in ieder geval ben ik de enige die naar het nummer op de hand-out belt en om zich heen kijkt – niemand anders, echt niemand anders? – alvorens ik braaf toetsen indruk en me afvraag of het gezang dat door mijn telefoon klinkt de overige bezoekers niet tot last is. Is dit wel de bedoeling? Wat zou er gebeuren als er niemand meedeed? Ik vraag me af of mijn klasgenootje vroeger ook weleens iets verzon waar niemand aan mee wilde doen, en hoe ze daar dan mee omging. Toch doorgaan? Een andere naam verzinnen? Hoe lossen de makers van L’Amicale het op als er niemand luistert? Dit toneelspel is spelen met de verwachtingen van het publiek én die van de makers. L’Amicale de Production maakt zo expliciet dat iedereen die het theater bezoekt, bij welke voorstelling dan ook, verwachtingen heeft, bewust of onbewust.

Verwachting en verlamming Het zijn ook deze verwachtingen, van maker en van theaterbezoeker, die me bij Displacement van Mithkal Alzghair in de weg blijven zitten. Alzghair, een Syrische choreograaf en danser, maakte volgens een recensent van Mouvement “geen documentaire over de oorlog in Syrië” maar een voorstelling “over alles wat een mens tot mens maakt.” Ik verwacht een geëngageerde voorstelling, iets dat inzicht zal verlenen.

Alzghair vertelt tijdens het nagesprek dat hij de band tussen publiek en dansers wilde aanhalen, de gezamenlijke ruimte wilde laten voelen. Ik voel vooral een weerstand om mee te doen aan het afmaken van dit stuk, zoals Eco het zou noemen. Ik zie zielige mensen, met hun laatste krachten klappen ze in hun handen, een viezig, klef klapje, hun armen boven hun hoofd. Ik walg ervan. Ik krijg een hekel aan mezelf omdat ik ervan walg, want waar is mijn mededogen, mijn menselijkheid gebleven? Er is iets aan de hand waardoor ik de dansers niet als mens kan zien. Waarom kan ik Alzghair niet aankijken terwijl hij danst? Waarom kan ik hem niet tegemoetkomen zolang hij die lege, smekende traumablik in zijn ogen heeft? Er is een schuldgevoel in me opgekomen dat geen kant uit kan. Ondanks de uitgesproken wens van verbinding voel ik hier aan alles: ik kan niet meedoen. Ik kan hier niet bijdragen, ik kan hier niets. Geen verbinding of inzicht, ik zie alleen het uitmelken van verschil, ik voel me een witte toeschouwer die naar een niet-Westers object kijkt en ik heb het voor deze ene keer niet zelf gedaan. En natuurlijk: ik ben een witte toeschouwer. En zeker: ik kan niet overal aan meedoen, dat moet ook niet, maar hier voel ik me alsof ik in een rol word gedwongen waar ik juist zo graag vanaf zou willen. Alzghair heeft zichzelf, in mijn ogen, tot object gemaakt. Ik wil iets doen. Dit verlamt me.

Ik loop nog twee dagen met het ongemak van Displacement in mijn maag, tot het weggespoeld wordt door de ongelooflijke kracht en schoonheid van Lia Rodrigues’ Para que o céu não caia (For the sky not to fall). Ik heb me weleens laten vertellen dat je verliefd kan worden door maar lang genoeg in iemands ogen te kijken. Dat je jezelf er zelfs in kan verliezen en gaat hallucineren als je het te lang doet, bewees laatst nog een Italiaans onderzoek. Het is een krachtig middel dat op een waanzinnige manier door Rodrigues wordt ingezet. Hier vind ik mijn menselijkheid weer terug.

Meermalen heb ik de eer om een danser tegenover me te hebben, soms zelfs omringd te worden. Ik bestudeer met plezier hun gezichten, wil hen laten zien hoezeer ik me van hen bewust ben. Ik ben ontroerd door de reacties van mijn mede-toeschouwers als iemand tegenover hen knielt. Het ongemak, de verlegenheid, de waardering, de vrolijkheid, het verdriet. De vrouw naast me die haar gezicht strak probeert te houden en haar ogen weigert af te wenden. Ik hoor haar opgelucht ademhalen als de danseres tegenover haar naar de volgende persoon loopt. Ik zie een jonge man twee meter verderop vallen voor een danser, hun gezichten haast symmetrische silhouetten. Zelden voelde ik me zo in een voorstelling gezogen. Ik heb de neiging om de danser die tegenover mij zit te helpen zich schoon te vegen met het handdoekje dat ik bij aanvang van de voorstelling kreeg. Ik wil delen wat van mij is. Ik wil meemaken wat zij meemaken.

Ik voel een oprecht medelijden, waarvan ik bang was dat ik het verloren was, als de dansers schreeuwend, prevelend en bibberend tussen het publiek doorkruipen. Er volgt een dans, een ritueel, uitgevoerd met zoveel trots dat ik mezelf uit mijn huid voel knappen van het plezier dat ik hierbij mag zijn. Aan het einde wil ik alleen nog maar alle dansers bedanken en nooit meer producten met palmolie kopen en doneren aan het WWF, of zoiets. Ergens aan meedoen. Iets doen. Iets maken. Goddank.

17

GROEPSGEVOEL TEGEN THE FEVER

Door Carmen van Bruggen Het stuk The Fever van het theatergezelschap 600 HIGHWAYMEN – dat in tegenstelling tot wat de naam doet verwachten slechts bestaat uit het makersduo en echtpaar Michael Silverstone en Abigail Browde – heeft een gezellige aftrap. We zitten allemaal in een kring en weten dat het komende uur participatie van ons verwacht wordt.

Daar worden mensen giechelig van. Als er een golvende beweging met de handen wordt ingezet waarvan iedereen doorheeft dat het de bedoeling is dat we die nadoen, houdt het gegiechel aan. Ook ik doe mee en denk: Oh nee, is dit serieus? Helaas slaat de frivole stemming al snel om in ernst en sentiment.

Er wordt een verhaal verteld over een feest. Om en om worden mensen aangewezen die naar voren stappen om voor een moment een van de personages te zijn. Degene die een cadeautje meenam, degene die geen cadeautje meenam, een grappenmaker – allemaal horen ze erbij. De enige die bij naam genoemd wordt is Mary-Ann. Zij staart na afloop van het feest nog even naar buiten en ziet daar een vreemdeling. Een paar mensen uit het publiek zijn vervolgens voor een paar seconden Mary-Ann. “Will you step forward, and put your hands like this?”

Het thema van ‘de ander’ ontvouwt zich snel. De vreemdeling wordt constant ‘them’ genoemd. De drie speciaal voor deze voorstelling gecaste acteurs – een oudere witte man, een jongere zwarte man en een jonge witte transgender – maken dat we gemakkelijk verschillende subgroepen voor het meervoudige en genderneutrale ‘them’ invullen. En uiteraard zijn er momenten waarop je ook jezelf als vreemdeling mag verbeelden.

Ik heb me het hele stuk door al geërgerd. De boodschap is mij te zoet en te expliciet De voorstelling loopt over in een reeks psychologische experimenten. Het duidelijkste is het vertrouwensexperiment waarbij een acteur opgevangen moet worden door het publiek. Wie neemt de verantwoordelijkheid? Steeds staat een andere persoon op om hem op te vangen, maar het blijft geklungel. Als we vervolgens gezamenlijk de acteur optillen – een waar crowdsurfmoment – beelden we het verschil hiermee uit. Samen kunnen we veel meer dan alleen! (Wat een verrassing.)

Ik heb me tijdens het hele stuk al geërgerd en ongemakkelijk gevoeld. De boodschap is voor mij te zoet en te expliciet. Mijn ongemak groeit met de minuut door het sentiment dat gevoed wordt door emotionele vertelstemmen, meeslepende muziek en een oproep om na te denken over jezelf als baby. Ergens houd ik nog hoop dat er nog een soort twist komt die al deze zoetsappigheid in een ander licht zet maar het wordt alleen maar erger. Op het eind volgt zelfs nog een uitleg in het Nederlands die de laatste participant voorleest. Alsof ik nog niet doorhad dat we allemaal eens baby zijn geweest – of je nu zwart, wit, vrouw of transgender bent.

Na afloop van de voorstelling heerst een emotionele stemming. De vrouwen naast mij vallen elkaar in de armen en staan knus in een kring nog wat met elkaar te fluisteren. Mensen kijken geïnspireerd uit hun ogen en lachen vriendelijk naar elkaar. Het is net de Evangelische kerk. De opgebouwde stemming maakt dat kritiek ineens betekenisloos is geworden. Je hebt het ervaren of je hebt het niet ervaren en alles is oké. Ik vraag me af of ik nu misschien pas in de voorstelling terecht ben gekomen. In deze vrolijk-sentimentele ruimte voel ik me de buitenstaander.

Na de voorstelling drinken we nog een biertje op het Noorderzonterrein. Het heffen van het glas, het elkaar in de ogen kijken en zeggen van het woord ‘proost’ vind ik een mooi gebruik. Het is een duidelijke conventie waaraan iedereen zomaar mee kan doen en waarmee je het sociale samenzijn benadrukt en viert. Iets waarover de voorstelling van 600 HIGHWAYMEN heel moeilijk deed. Doe mij maar dat biertje samen.

18

600 HIGHWAYMEN | THE FEVER © MARIA BARANOVA

DE AMBIGUÏTEIT VAN HET AMERIKAANSE GROEPSGEVOEL VÓÓR THE FEVER

Door Joost Ramaer De voorstelling The Fever van 600 HIGHWAYMEN deed mij denken aan de Interventie ten behoeve van P, een van mijn beste vrienden, jaren geleden alweer. P bleek zwaar verslaafd aan drank en pillen. (Even een educatief terzijde: alcoholisten zijn bijna altijd ook verslaafd aan slaapmiddelen en anti-depressiva. Doodleuk voorgeschreven door artsen die beter zouden moeten weten. Het is vooral die combinatie die de verslaving onbeheersbaar maakt. Had ik nooit geweten.)

Welbeschouwd wisten ik en zijn andere vrienden al heel lang dat er iets niet in de haak was. Maar we kwamen pas in actie toen zich een crisis voordeed, zoals die zich bij iedere verslaafde, aan wat voor substantie dan ook, uiteindelijk altijd voordoet. Wij riepen P op het matje en plaatsten hem voor een keuze. Ofwel jij gaat zo door, en dan zul je spoedig sterven, lang voor jouw tijd. Ofwel jij laat ons jou helpen, maar dan moet je ook doen wat wij zeggen.

19

600 HIGHWAYMEN | THE FEVER © MARIA BARANOVA

P koos voor de laatste optie.

Mijn persoonlijke bijdrage aan de Interventie was dat ik hem, samen met zijn begeleider, naar een afkickkliniek in Schotland heb gereden. Het was het begin van een succesvol traject. P heeft sinds die rit naar Schotland nooit meer een druppel gedronken, of een pil geslikt. (Nog een educatief terzijde: dat is best bijzonder. Minder dan de helft van de verslaafden die het proberen, kickt blijvend af.)

Met P volgden wij het zogenaamde Minnesota-model, dat ook wordt gehanteerd door Alcoholics Anonymous. Iedere stap is voorgeschreven. De Interventie door naasten is de eerste – vandaar die hoofdletter I. De laatste is een radicale afrekening, door de voormalige verslaafde zelf.

Nooit. Meer. Drank. En. Pillen.

In de VS worden culturele kwesties, veel meer dan bij ons, op het scherpst van de snede uitgevochten Minnesota-model. AA. En die radicale afrekening. Het is, ten voeten uit, de Amerikaanse cultuur waarin 600 HIGHWAYMEN is geworteld – het is een Amerikaans gezelschap. Of het nu gaat om ras, geloof, seksuele geaardheid of gender: in de VS worden culturele kwesties, veel meer dan bij ons, op het scherpst van de snede uitgevochten. Je moet altijd kiezen. Je blijft verslaafd, of je zweert het af. Je bent homo, en je laat je daarvan ‘genezen’ door voor God te kiezen – weer die hoofdletter.

Of je blijft homo. In beide gevallen kies je voor een groep die van geen compromis wil weten, en die zijn collectieve identiteit voor een belangrijk deel ontleent aan de strijd tegen de groep die de andere keuze maakte. Verzoening met en begrip voor die andere groep zijn domweg geen opties in een land waar homo’s en transgenders nog met enige regelmaat worden vermoord omdat iedereen een vuurwapen mag dragen. Je kiest voor veiligheid, door je te conformeren aan de grootste gemene deler. Of je kiest voor je afwijkende identiteit.

20

Dat mag ons Europeanen vreemd voorkomen, een feit blijft ook dat heel wat Europeanen met specifieke keuzeproblemen – blijf ik verslaafd of kick ik af – voor deze specifiek Amerikaanse aanpak kiezen. Alcoholics Anonymous is ook hier populair geworden, en volgens mij is het al te simpel de oorzaak te zoeken in cultureel imperialisme door ’s werelds machtigste Superpower.

Deze. Aanpak. Werkt. Namelijk. P vormt het levende bewijs.

Dan weer deed ik mee, dan weer bleef ik zitten.

Was ik te eager, of juist te laf?

Voor mij is The Fever een theatrale exercitie in dat specifiek Amerikaanse groepsgevoel. Het verhaal onder de voorstelling is een feestje bij een zekere Mary-Ann thuis. De makers van 600 HIGHWAYMEN en de drie acteurs die zij stiekem aan hun toeschouwers toevoegen, riepen ons voortdurend op rollen te spelen, individueel en collectief.

Onze individualiteit werd daarbij even voortdurend uitgedaagd. Dan weer speelde ik Mary-Ann, dan weer iemand anders. Dan weer deed ik mee, dan weer bleef ik zitten om de anderen te observeren. In beide gevallen vechtend met loyaliteiten: was ik te eager om mee te doen, of juist te laf?

Wat wij gezamenlijk neerzetten, in onze eentjes en als groep, bleef ons voor mijn gevoel heen en weer slingeren tussen euforie en ontreddering. Het hoogtepunt beleefde ik toen wij er op het nippertje in slaagden een van de acteurs boven onze hoofden veilig te laten crowdsurfen. Maar we hadden hem evengoed bijna op de grond laten donderen.

Mijn dieptepunt volgde toen de makers onze aandacht vroegen voor een eenzame toeschouwer, buiten in de voortuin van Mary-Ann’s huis. “The other, who doesn’t belong”, benadrukten zij zwaar op de hand. Panisch onbehagen maakte zich van mij meester. Wie was die ander dan? Waar hoorde hij niet bij? En wat zouden wij met hem gaan doen?

Buitensluiten? Lynchen, wellicht? Of zouden we ons over hem ontfermen?

Wat wij zouden gaan doen met the other who doesn’t belong, bleef onheilspellend in het midden The Fever manipuleert zijn publiek van A tot Z. Carmen van Bruggen ging daar niet in mee. De voorstelling deed haar denken aan de Evangelische kerk, zo legt zij elders in dit boekje uit. “De boodschap is voor mij te zoet en te expliciet.”

Dat ben ik geheel met haar eens. Maar daarin schuilt voor mij nu juist de kracht van The Fever.

Met volle overgave heb ik mij door die opzichtige, maar ook overtuigende manipulatie laten meeslepen. Laat ik het maar toegeven: ik ben katholieker dan zij. Niet in de religieuze zin van dat woord – ik ben een overtuigde atheïst –, maar in de overdrachtelijke betekenis. Van een hypocriet, de schipperaar, die het spel meespeelt gedurende de zeventig minuten die de show duurt, en daarna weer vrolijk zijn eigen gang gaat.

Al die tijd behield ik het vertrouwen dat de makers mij bovenal de ambiguïteit van dat specifiek Amerikaanse groepsgevoel wilden laten beleven. De hachelijk dunne scheidslijn tussen de constructieve en destructieve krachten van ons als collectief.

Wat wij zouden gaan doen met the other who doesn’t belong, bleef onheilspellend in het midden. Een van de makers vertelde mij na afloop “dat dit de meest troebele show is die wij ooit hebben gemaakt”.

Die beleving deelde ik volledig, en dat was wat mij werkelijk overtuigde aan The Fever.

21

FOTOCLUB In 2017 is Noorderzon gestart met een fotoclub: een groepje beginnende (en vaak jonge) fotografen, die onder leiding van Noorderzons festivalfotografen Pierre Borasci, Niels Knelis Meijer, Karel Zwaneveld en Jan Westerhof tijdens het festival op pad gingen om Noorderzon op hun manier vast te leggen. Op de volgende pagina’s zie je het prachtige resultaat van hun werk. Meer op noorderzon.nl.

Suzanne de Vries (16) | probeert met haar fotografie leuke, bijzondere, kleine of belangrijke momenten vast te leggen en probeert tegelijkertijd haar gevoel van dat moment over te brengen. Van de fotografen van de fotoclub heeft ze veel geleerd, en de mogelijkheid gekregen om haar fotografie nóg meer te ontwikkelen.

Joram Krol (38) | maakt gewoon graag foto’s.

Shali Blok (20) | fotografeert omdat hij zo zijn creatieve brein kwijt kan, zonder dat hij daarvoor per sé in een computer of studio moet. Shali wilde mee doen aan de fotoclub omdat hij vlakbij het Noorderplantsoen woont. Het is elk jaar weer fantastisch om er bij te mogen zijn, en het is elk jaar weer vol positieve energie.

Roos Velting (26) | fotografeert sinds haar 15e/16e. Roos wilde graag fotograferen op Noorderzon, omdat ze meer wilde proeven van het fotograferen op een festival.

Simon Borasci (16) | is de zoon van festivalfotograaf Pierre, en fotografeert zelf ook al een aantal jaren.

22

SUZANNE DE VRIES

SIMON BORASCI

23

JORAM KROL

ROOS VELTING

24 SHALI BLOK

25

L’AMICALE DE PRODUCTION | WE’LL CROSS THE BRIDGE ONCE WE GET TO THE RIVER © PIERRE BORASCI

ÉCOUTER. LUISTEREN. NAAR ONSZELF, EN NAAR DE FRANSEN Door Joost Ramaer Op de speelvloer in de Machinefabriek staat een kleine vrouw met kort geknipt haar. Ze heeft een onwaarschijnlijke trui aan, waarnaar ze heel lang en heel zorgvuldig moet hebben gezocht in winkels voor de allergoedkoopste en allerlelijkste kleding. Ze is gestrand met autopech. Ergens op het uitgestrekte Franse platteland, waar je uren kunt ronddwalen zonder een kip tegen te komen.

Op zoek naar hulp stuit ze op een boer in een kleine tractor, voor de kijkers rechts op het podium. De boer is niet aan het ploegen, maaien of oogsten. Hij zit midden in een uitzending van zijn eigen eenmans radiostation, en schrikt zich een hoedje als de vrouw de deur van zijn geïmproviseerde studio openrukt, opgelucht dat ze eindelijk een levende ziel heeft gevonden.

Zo begint We’ll Cross the Bridge Once We Get to the River van L’Amicale de Production, een collectief van theatermakers uit de Noord-Franse stad Lille. Wat volgt, is een unieke theatrale verbinding tussen onze naadloze digitale communicatie en de kwetsbare analoge voorlopers daarvan. En, heel impliciet, in het voorbijgaan, een even unieke confrontatie met Frankrijk, een land waar we niet meer wezenlijk naar omzien sinds het een zomers verlengstuk van onze Vinex-tuinen is geworden.

26

Internet heeft ons verwend met stabiele verbindingen Eenmaal van de schrik bekomen, weet de boer de vrouw te bewegen eerst mee te doen aan zijn radio-uitzending, voordat zij samen gaan proberen haar auto weer aan de praat te krijgen. Zij begint er schik in te krijgen, en neemt algauw de leiding over. De boer schrikt opnieuw: dat was nu ook weer niet de bedoeling. Maar ook hij laat zich meeslepen.

De boer maakt internetradio, de moderne gedaante van een oeroud massamedium dat ooit, vanaf 1920, de wereld veroverde via de ether. Daar is de ruimte beperkt. Uitzenden kon alleen als je een peperdure vergunning verwierf voor een bepaalde frequentie. Op het internet hoeft dat niet, dat is veel vrijer en goedkoper.

Het heeft ons verwend met stabiele verbindingen, immuun voor het weer en de staat van de atmosfeer. Voor ons spreekt het vanzelf dat wij gratis met elkaar kunnen communiceren via WhatsApp en FaceTime, ook als wij duizenden kilometers van elkaar zijn verwijderd. En daarbij naar elkaar kunnen zwaaien vanuit onze huiskamers, via realtime bewegend beeld van perfecte kwaliteit.

De neef van de boer heeft een hooiberg op zijn hoofd.

Une costume folklorique, zo stelt hij de vrouw gerust Maar de boer en de vrouw ontzeggen zichzelf die moderne gemakken. Zij improviseren precaire, ouderwetse verbindingen, via snoeren en stekkers. Geholpen door een gestalte die plotseling verrijst uit de laadbak van de tractor.

Nu schrikt de vrouw zich een hoedje. Het is de neef van de boer. Hij heeft een laptop bij zich, maar ook een hooiberg op zijn hoofd. Une costume folklorique, zo stelt hij de vrouw gerust.

De luisteraars naar dit ‘Franse’ programma blijken acht Groningers te zijn, die via internet hebben ingelogd in de voorstelling in de Machinefabriek. Zij kunnen niet zo maar meebabbelen, maar slechts op vragen van de radiomakers reageren door op hun eigen computers omslachtig ‘Ja’- en ‘Nee’-blokjes aan te klikken. De neef leest hun antwoorden voor vanaf zijn laptop, van onder zijn hooiberg. Dat gaat gepaard met de nodige vertraging, net als vroeger met de telegraaf. Een kampvuur van elektrische nep-haardblokken houdt bij wie van de acht meedoen, en wie er hebben afgehaakt. De boer en de vrouw houden het ‘vuur’ nauwlettend in de gaten, ‘Ooohh!’ en ‘Aaahh!’ slakend bij iedere keer dat zo’n nepblok oplicht of uitdooft.

Ook de toeschouwers in de zaal mogen participeren. Voor het begin van de voorstelling kregen wij een papiertje uitgereikt, met aandoenlijke tekeningen, warrige instructies en een telefoonnummer. Als wij dat nummer bellen op ons mobiel horen wij gezang, en kunnen wij een miniversie van de tractor via onze telefoontoetsen op afstand heen en weer laten rijden. Bijna niemand begrijpt het. Tijdens de voorstelling die ik bijwoonde, belde alleen Esmé van den Boom in, een van de auteurs van dit boekje.

Secondenlang luisteren wij vanuit de zaal mee naar de stilte die vanuit de telefoon opstijgt De klungelige techniek en de bizarre beelden, vondsten en attributen op het toneel brengen ons terug naar onze oorsprong. De acht Groningse meeluisteraars bouwen, op instructie van de spelers, hutten in hun woonkamers zoals ze dat vroeger deden toen ze nog kinderen waren: met spreien en wasrekken.

We’ll Cross the Bridge stompt ons niet af, maar terug: naar oprechte verbazing en verwondering over onze eigen technologische uitvindingen. De voorstelling is geheel vrij van de gelikte digitale beelden die zo populair zijn bij hedendaagse theatermakers. Het meest gebruikte werkwoord in de tekst van de voorstelling is écouter. Luisteren. Naar onszelf, en naar elkaar. Net als onze voorouders, toen er alleen radio was. Geen tv, laat staan internet.

Het hoogtepunt van de voorstelling volgt wanneer de boer, de vrouw en de neef van de boer alsnog via een smartphone een rechtstreekse verbinding weten te maken tussen de Machinefabriek en de huiskamer van een van de acht meeluisterende Groningers. Die mag niks zeggen, zo drukken ze hem of haar op het hart. En zijzelf ook niet.

Secondenlang luisteren wij vanuit de zaal mee naar de stilte die vanuit de telefoon opstijgt. Hooguit horen we op de achtergrond de stem van een kind, of het gescharrel van een huisdier. Secondenlang houden wij onze adem in, net als de spelers op de vloer.

27

Wij spreken de Franse taal niet meer, vergaten de tragische geschiedenis achter het prachtige Franse landschap Nergens op Noorderzon 2017 heb ik zo vaak gehuild van het lachen als tijdens We’ll Cross the Bridge. Maar het is bepaald niet alleen geklungel wat de klok slaat. De acteurs – Mathilde Maillard als de vrouw, Julien Fournet als de boer en Sébastien Vial als de neef van de boer – zijn weergaloos. Zij hadden de Groningse meeluisteraars nóg een opdracht meegegeven: om een kamerplant gereed te houden. Tegen het einde van de voorstelling halen zij ook in de Machinefabriek zo’n plant op het toneel.

Maillard begint een monoloog. Stel je eens voor, zo instrueert zij haar toeschouwers en haar meeluisteraars: je plant ziet alles wat je doet. Wordt geraakt door alles wat je doet in je huis – koken, lummelen, roken, ruzie maken. Zonder enig commentaar te geven. Onze planten zijn de stille getuigen van onze levens.

Pas achteraf realiseer ik mij dat ik ook geluk heb gehad doordat ik deze show pas zag op zijn derde en laatste Noorderzon-avond. Twee van de schrijvers van dit boekje zagen hem tijdens de eerste opvoering, en vonden het maar een saaie bedoening. We’ll Cross the Bridge is een meer dan gemiddeld complexe en kwetsbare voorstelling. De snoeren stekkerverbindingen haperen nogal eens. Er moeten voldoende meeluisteraars inloggen om de interactie tussen podium en thuisfront spannend te maken. “We spelen hem al sinds maart van dit jaar”, vertelde Maillard tijdens het nagesprek, “maar nog steeds veranderen we bijna iedere avond wel iets.”

Makers die hun publiek laten meedoen, in welke vorm dan ook, verdubbelen het risico dat er iets misgaat, dat scènes, ideeën, constructies op de speelplek niet blijken te functioneren zoals zij hadden bedacht. Wat hier misschien ook een rol speelt, is de humor in We’ll Cross the Bridge. Alle komedie is hachelijk: zij werkt of zij werkt niet, het is lachen of gapen. Maar de extreem lullige variant die Maillard en de haren praktizeren, luistert extra nauw. Hun grappen raken aan de Hollandse meligheid van Koot en Bie en Jiskefet, maar dan verrijkt met de allure van de Franse taal en theatercultuur.

Tijdens mijn avond waren hun timing en delivery perfect.

Ik moest huilen van het lachen en de ontroering tegelijk. Ontroering, omdat ik mij realiseer hoe de moderne tijd Frankrijk en de Fransen voor ons tot een verborgen schat heeft gereduceerd. Wij spreken hun taal niet meer, vergaten de tragische geschiedenis achter het prachtige landschap waar wij onze tenten opslaan, kanovaren en bergen beklimmen met onze racefietsen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog sneuvelden zo’n 1,7 miljoen Franse burgers en militairen. Voornamelijk mannen, op een bevolking van toen veertig miljoen zielen.

We’ll Cross the Bridge toont het ware gezicht van Frankrijk en de Fransen De autopech van Maillard’s personage herinnert op terloopse, subtiele wijze aan dat ontvolkte platteland. De boer van Julien Fournet aan de Europese landbouwpolitiek, die in belangrijke mate door de Fransen werd bepaald. Hij maakt zijn internetradio omdat hij geen werk meer heeft. Hij heeft zijn grond uit productie genomen, gedreven door ‘terug naar de natuur’-subsidies die meer opleverden dan zijn boerenbedrijf.

Maar de Fransen zijn ook zelf debet aan dat vergeten. Weggeconcurreerd door de Angelsaksen trokken zij zich terug achter hun grenzen. In hun wonderschone land, hun rijke cultuur en die taal die niemand buiten Frankrijk meer wenst te leren. Waar waren ze de afgelopen jaren, toen de Europese Unie op instorten stond? Hun zelfgekozen introvertie voedde een karikatuur van de Franse samenleving. Nog maar een jaar geleden leek de tweede economie van Europa rechtstreeks af te stevenen op de verkiezing van de extreem-rechtse politica Marine le Pen tot president.

Het liep anders, en nu lijkt Frankrijk op weg naar een nieuwe dynamiek, onder een nieuwe, heel anders geaarde president. Zo snel kan dat gaan – en weer mislukken. Misschien was dat niet de opzet van L’Amicale de Production, maar We’ll Cross the Bridge toont het ware gezicht van Frankrijk en de Fransen. De rijkdom en continuïteit van hun land, taal, cultuur en geschiedenis, die wij zijn vergeten, en die zij tot voor kort waren opgehouden uit te dragen.

28

SILKE HUYSMANS EN HANNES DEREERE | MINING STORIES © HUGO CORDEIRO

L’Amicale de Production snijdt een thema aan dat we nog niet kenden uit het nieuws. Een zeldzaamheid Festival Noorderzon presenteert altijd veel voorstellingen die een originele, verrassende kijk bieden op actuele maatschappelijke thema’s. De editie 2017 vormde daarop geen uitzondering. Maar meestal is het de visie van de makers die ons verrast. De thema’s kennen we al. We weten wel ongeveer dat de Noord-Mexicaanse stad Tijuana dé lage-lonenfabriek is van het Amerikaanse bedrijfsleven. Wat ons dit jaar op Noorderzon vervoerde, was de manier waarop de Mexicaanse maker Gabino Rodríguez ons in Tijuana meenam op tournee door die wereld.

We hadden al een vage notie van de mijnbouw in Brazilië, en de schade die die toebrengt aan Moeder Aarde en de mens. Wij waren alleen nooit op het idee gekomen daar een soort theatraal hoorspel van te maken. Silke Huysmans en Hannes Dereere wel, met Mining Stories als resultaat.

Overtollig lichaamsvet zit ons dagelijks in de weg. Zeker als je twintig kilo te zwaar bent, zoals de auteur van dit stuk.

Julian Hetzel vergroot de verwarring aanzienlijk door overgewicht te koppelen aan hebzucht, én aan weldoenerij.

Verkoop je mensenvet als zeep, en laat van de opbrengst waterputten slaan in Malawi, is de onthutsende boodschap van Schuldfabrik.

Maar het gebeurt maar zelden dat een Noorderzon-voorstelling een thema aansnijdt dat je niet kent uit het nieuws.

Waarvan je niet wist, of vergeten was, dat het bestaat. Dat overkwam mij tijdens We’ll Cross the Bridge. Voor mij was deze Franse voorstelling daarom dé openbaring van Noorderzon 2017.

29

ANNIE DORSEN | THE GREAT OUTDOORS © NIELS KNELIS MEIJER

NOORDERZON IS...

EVEN STILSTAAN IN TIJDEN VAN DIGITALE DUIZELINGEN Door Stella Vrijmoed Noorderzon maakt dat de wereld even stil staat. Een feest van weerzien waar vakanties worden geëvalueerd, biertjes worden gedronken en smartphones in de zak blijven zitten. Geen tien meter kunnen lopen of alweer een bekende tegenkomen, dat is Noorderzon. Of je er nou elf volle dagen werkt en haast woont in de backstage of maar één avondje rondjes loopt om de vijver: het plantsoen is voor iedereen een aparte wereld waar je even los kunt komen van de dagelijkse beslommeringen.

Zo’n pauze hebben we wel nodig in een wereld waar het tempo tegenwoordig hoog ligt. Informatie komt makkelijker tot ons, waardoor we sneller kunnen werken maar dus ook meer doen. Daarbij zorgt de constante stroom van informatie op sociale media, het nieuws, in onze e-mail en in onze dagelijkse chatapps dat we nauwelijks ruimte hebben om het allemaal te verwerken.

De theatermakers op Noorderzon gaan met zulke actuele thema’s aan de slag. Annie Dorsen laat ons het absurde zien van wat we op internet plaatsen met haar voorstelling The Great Outdoors. Liggend in een koepel onder een geprojecteerde sterrenhemel worden teksten van de website Reddit op ons afgevuurd. Dit vergroot het contrast tussen de natuur en de digitale wereld. Eerst horen we alleen enkele woorden, dan zinnen, dan verhalen. De sterrenhemel krijgt steeds meer sterren, de woorden worden sneller uitgesproken, de hemel begint te draaien. Wij draaien zelf, lijkt het. Duizelingwekkend. De Reddit-teksten worden uit hun context gerukt en klinken belachelijk, daar liggend in de ‘buitenlucht’. “Ik heb twee puistjes, maar ik maak altijd goed mijn huid schoon en heb niks aan mijn make-upritueel veranderd. Wat kan ik doen?”

30

Het publiek lacht wanneer de acrobate ter aarde stort Zo onbelangrijk lijken de webteksten onder die sterrenhemel. Maar in hun hoeveelheid en met hun snelheid werken ze verlammend, net als in real life. Onze smartphones bliepen aan één stuk door en zijn als een verlengstuk van onze arm. We zijn op de hoogte van alles wat in onze buurt gebeurt en hebben daardoor moeite om te kiezen. Waar is het vanavond het leukst? Welke baan is de beste? Wie heeft de leukste relatie? Zoveel mogelijkheden zorgen ook voor meer verwachtingen. Als je nu iets niet bereikt, dan is het niet omdat je de kans niet hebt gekregen. Nee, dan heb je niet goed genoeg je best gedaan. Falen wordt niet gewaardeerd.

Iets dergelijks zien we terug in Dark Circus, van het Franse kunstenaarsduo STEREOPTIK. In hun animatiefilm over het Dark Circus komen acts voorbij die hun optreden maar één keer kunnen uitvoeren. Hun kunsten eindigen namelijk altijd fataal. Het publiek lacht wanneer de acrobate ter aarde stort. Wanneer de menselijke kanonskogel wordt verpulverd. En wanneer de jongleur met één bal dodelijk geraakt wordt door die ene bal. Het Dark Circus trekt veel publiek. Over de gesneuvelden wordt niet gesproken: de spreekstalmeester kondigt onverstoord de nieuwe act aan. Waarom genieten we zo van andermans leed? Voelen we ons beter wanneer we anderen zien falen? Het effect van het Dark Circus is indirect terug te zien op sociale media, waar men zich juist op zijn best presenteert om maar niet ‘uitgelachen’ te worden door het publiek. We weten dat er een Dark Circus bestaat, daarom doen we ons uiterste best om te slagen.

Een schuldgevoel omzetten in iets positiefs noemt Julian Hetzel upcycling Elke activiteit die we ondernemen, doen we met een doel. We willen het onderste uit de kan halen, daarom delen we onze tijd zo efficiënt mogelijk in. Tijdens die paar minuten wachten op de bus checken we onze berichten, we kunnen niet zonder muziek als we op de fiets naar de Albert Heijn zitten, en na het werk moeten we nog wel even naar de sportschool. Maar ook een avondje bank hangen calculeren we het liefst in als productief. Het laadt ons immers op voor de volgende dag.

Dat rendementsdenken is ook terug te zien in Schuldfabrik, het kunstwerk van Julian Hetzel. In de Schuldfabriek van Hetzel wordt namelijk zeep (Self) gemaakt van menselijk vet. Ook negatieve emoties zoals schuld moeten we kunnen omzetten in iets positiefs. Hetzel noemt dat upcycling. Hij neemt je mee in de schuldfabriek als in een attractie en laat zien hoe Self gemaakt wordt. Je voelt je vreemd na afloop: je bent onder de indruk van het project maar hebt er wel een bijsmaak door. Is dit echt, of word ik voor de gek gehouden?

Veel van de theatervoorstellingen op Noorderzon laten je overigens in zo’n verwondering achter. Is Gabino Rodríguez echt naar Tijuana gegaan om undercover als fabrieksarbeider te werken voor zijn stuk Tijuana? Ruiken we bij Light Years Away echt een zwavelgeur alsof we in de grot zijn die Edurne Rubio’s vader als speleoloog op zijn duimpje kende?

Misschien geeft Noorderzon wel zo’n verfrissende rustpauze omdat die aparte wereld die dit festival creëert ons ook anders laat kijken naar de hedendaagse werkelijkheid.

Femke is ongeneeslijk ziek, maar laat zich daardoor niet opjagen Verfrissing zien we ook terug in de film Winter van de Engelse groep Quarantine: een klein portretje van de 24-jarige Femke Yntema die ongeneeslijk ziek is. Van het rendementsdenken van Julian Hetzel heeft Femke geen last. Je zou verwachten dat ze maximaal wil leven, nu ze nog maar zo kort heeft. Uit de film blijkt echter dat het voor Femke het belangrijkste is dat ze nog kan gamen en boeken lezen. Veel meer dan dat wenst ze eigenlijk niet. En van de gehaaste wereld trekt ze zich niets aan. We zouden een voorbeeld kunnen nemen aan Femke. Ook al gaat ons leven snel en komt er veel op ons af, het zal ons meer rust geven als we wat sneller tevreden zijn met wat we al hebben en plezier hebben in de kleine dingen die we doen. In plaats van altijd meteen naar de top van de berg willen en veel tegelijk en achter elkaar doen, vinden we dan in die kleine, korte geluksmomentjes weer de energie om een nieuwe taak aan te gaan.

Zo raken we minder snel uitgeblust.

31

Peergroup Locatietheater uit Groningen en Divadla Archa uit Praag lieten precies die kleine geluksmomentjes zien in Štěstí/Geluk op het dak van The Big Building in Groningen. Die ene vakantie met je geliefde. Dat moment dat je even helemaal alleen in de natuur staat en je vrij voelt. Die oud en nieuw die je met zijn tweetjes vierde terwijl jullie helemaal niets speciaals deden, maar die toch bijzonder was.

Dat je niet door hebt dat de tranen al een half uur over je wangen stromen van ontroering Of gewoon, het moment dat je bij die ene voorstelling daar op het dak zat en dat je die enge attractie van de Bommen Berend-kermis op de Grote Markt telkens voorbij zag vliegen. Of dat moment dat je bij Cold Blood in de Romeo-tent niet door hebt dat de tranen al een half uur over je wangen stromen van ontroering en dat je niet begrijpt hoe je zo geraakt kan worden door de beweging van dansende handen en de tonen van muziek. Die momenten zorgen ervoor dat de wereld even stil staat, dat je even ademhaalt, dat je geïnspireerd raakt.

Al boende je de festivaltoiletten, scheurde je kaartjes of was je alleen maar bezoeker: ik ben ervan overtuigd dat iedereen die ook maar iets met Noorderzon te maken heeft gehad, de afgelopen elf dagen minstens één zo’n geluksmoment heeft gehad waardoor zijn of haar wereld even stil stond.

JACO VAN DORMAEL EN MICHÈLE ANNE DE MEY | COLD BLOOD © JULIEN LAMBERT

IF WE DON’T GO CRAZY ONCE IN A WHILE, WE’LL ALL GO CRAZY Door Leonie Zuidersma Theater kan met uitstek de plek zijn om maatschappijkritische vragen te stellen en maatschappelijke problemen aan de kaak te stellen. Het theater dat Noorderzon toont, is daar geen uitzondering in. Grote maatschappelijke thema’s waren alom vertegenwoordigd. Meerdere malen werd op het festival bijvoorbeeld het verschil tussen armoede en rijkdom aangestipt. Het rijke Westen versus de opkomende landen. Dit problematische verschil uit Salia Sanou in zijn dansvoorstelling Du Désir d’Horizons niet alleen in dans en zijn decor, maar ook heel expliciet in gesproken tekst.

Zo zegt een van de dansers: “Why born here, rather than there?” Sanou pakt zijn onderwerp bloedserieus aan. Je zou denken dat er hier ook geen reden is om te lachen. De eenzaamheid en armoede in een vluchtelingenkamp in Burkina Faso zijn immers van zichzelf al geen vrolijke onderwerpen.

Dit geldt ook voor de dansvoorstelling For the Sky not to Fall van Lia Rodrigues. In deze voorstelling smeren haar dansers zich in met koffie en kurkuma. Dat ruikt erg lekker, maar de geschiedenis die deze stoffen met zich meedragen is belangrijker. Volgens een indianenstam uit Brazilië, het thuisland van Rodrigues, zijn de mensen de aarde aan het verpesten en moeten zij namens ons allen ‘de hemel omhooghouden’. De voorstelling stelt dit probleem met hulp van koffie, kurkuma en dans aan de kaak en vormt een uitnodiging tot het meehelpen met het omhoog houden van de hemel. Ook Rodrigues maakt hierin geen grappen, de verantwoordelijkheid voor de redding van de aarde is een zware taak. Toch kunnen dit soort zware, moeilijke en verdrietige onderwerpen juist goed samen gaan met humor en dat is juist in theater het geval.

Tijdens Noorderzon voerden we als schrijversgroep elke dag gesprekken over de voorstellingen die we hadden gezien.

We deelden ervaringen en probeerden de voorstellingen te duiden, er een diepere betekenis uit te halen. Zo ook bij de voorstelling Dark Circus van Stereoptik. Aan het einde van het circus vol catastrofes, waarbij elke artiest doodgaat aan het einde van zijn act, rolt een rode clownsneus uit de hoed van de dode jongleur. Wanneer de rode clownsneus zich door het circus beweegt, maken kleur en vrolijkheid voor het eerst hun entree in het voorheen zwart-wit-grijze circus.

Als schrijversgroep werden we het erover eens dat dit symbool moet staan voor het feit dat humor kleur kan geven aan grauwe situaties.

We kennen allemaal de grappen waarbij je niet weet of je gegêneerd “Oooh” moet roepen, of heel hard moet lachen Humor kan in het geval van moeilijke en zware situaties of verhalen wat opluchting en verlichting bieden. Het is natuurlijk niet voor niets dat zoveel tv-series en films die over oorlogen gaan binnen het komedie-genre thuishoren. Neem bijvoorbeeld klassiekers als M*A*S*H en ’Allo! ’Allo!. Want zoals de fameuze Hawkeye Pierce uit M*A*S*H zei: “If we don’t go crazy once in a while, we’ll all go crazy.” Wanneer humor een moment vormt om even te kunnen ademhalen door te lachen, noemen we dat ook wel een comic relief.

In de context van “het is maar een grap” wordt er nou eenmaal veel meer geaccepteerd in een debat, het NOS Journaal of op Twitter. Sigmund Freud beschreef al dat agressie, vijandigheid en seksualiteit niet alleen via dromen, maar ook via humor geuit kunnen worden. In een context zonder humor zouden dit volgens Freud ongepaste gevoelens zijn, maar door de speelsheid van de grap mag men deze gevoelens uiten. Niet alleen Freud kent zulke grappen. We kennen allemaal wel de grappen waarbij je niet precies weet of je nou gegêneerd “Oooh!” moet roepen, of heel hard moet lachen. Het komt door de speelsheid van de grap dat Najib Amhali grappen kan maken over criminele Marokkanen (al speelt zijn eigen afkomst natuurlijk ook een grote rol) en Jeroen van Koningsbrugge de muziek van René Froger belachelijk kan maken. Bij Najib Amhali en Jeroen van Koningsbrugge komt er nog een extra laag bovenop de speelsheid van een grap: het feit dat zij in het theater staan of op televisie zijn. Wat ze doen is ‘niet echt’.

33

De bekende beltoon van Skype weerklinkt, gevolgd door “(Trying to connect … )”: een comic relief Dat is anders bij verschillende voorstellingen die op Noorderzon te zien waren. Die voorstellingen behandelen werkelijk bestaande maatschappelijke thema’s. Soms met persoonlijke betrokkenheid van de maker. Hierdoor kun je als publiek niet denken dat het toch niet echt is wat er op het podium of om je heen gebeurt. Hawkeye Pierce is een fictief personage; maar de Koreaanse oorlog, waarin hij dient als arts, was maar al te reëel. Bovendien was die een nauw verholen proxy voor de oorlog in Vietnam, die nog volop gaande was tijdens de eerste vier seizoenen waarin M*A*S*H werd uitgezonden: 1972, 1973, 1974 en 1975.

De voorstelling Mining Stories van Silke Huysmans en Hannes Dereere vertelt door middel van een collage van verschillende stemmen het verhaal van een desastreuze dambreuk in de Braziliaanse mijnbouwprovincie Minas Gerais, en de verwoesting door de modderstroom die daardoor op gang kwam. Huysmans bracht zelf een deel van haar jeugd door in Minas Gerais. Zowel de persoonlijke verhalen van vrouwen en mannen uit een van de getroffen dorpen komen aan bod als de politieke boodschap van de burgemeester en het mijnbouwbedrijf.

Dit alles maakt het een zwaar en droevig verhaal. Wanneer Huysmans en Dereere laten zien dat dit soort rampen overal en altijd op de wereld gebeuren, wordt het niet vrolijker. Toch krijgen toeschouwers tijd om even op adem te komen en te ontsnappen uit hun droefenis. Wanneer milieu-activiste Lindsay het woord krijgt, laat Huysmans zien hoe moeilijk het was om een Skype-verbinding met haar tot stand te brengen. De bekende ‘beltoon’ van Skype weerklinkt, en tegelijkertijd toont een beeldscherm de woorden “(Trying to connect … )” op het computerscherm van Lindsay. Dit kleine moment, dit kleine detail in de voorstelling zorgt voor comic relief. Een moment van humor en daarmee een korte ontsnapping uit een moeilijke situatie, waarna het verhaal in alle hevigheid verder gaat.

Eén gedetineerde oppert dat Tom een dwerg zou moeten zijn, omdat hij dan makkelijker tasjes kan roven Net zo’n comic relief is te vinden in de fictiedocumentaire The Making of Justice van Sarah Vanhee. Samen met zeven gevangenen die voor moord in de gevangenis zitten maakt Vanhee in deze film een fictief scenario over Tom, een jonge jongen die een moord pleegt. Zij laat hen bepalen wat deze jongen meemaakt en daarbij vertellen zij hun (soms wel en soms niet) waargebeurde ervaringen. Het kwam op mij beangstigend over hoe de gedetineerden de fictieve misdrijven van het personage tot in detail uitdachten. Ook hierbij kon ik geen moment denken: “Het is niet echt wat er gebeurt, dus het is niet erg als ik moet lachen.” Tijdens de gesprekken die zij voeren met elkaar komen de gedetineerden soms met geestige opmerkingen die gerelateerd zijn aan de misdrijven die zij Tom laten plegen. Het zijn die opmerkingen die ook dit verhaal draaglijk maken.

De gesprekken gaan over diefstal, overvallen en moord, maar die opmerkingen tussendoor geven een moment van opluchting, ondanks dat er ook opmerkingen tussen zitten die in de ‘oooh’-categorie vallen. Het moment helemaal aan het einde van de film, wanneer een van de gedetineerden oppert dat Tom een dwerg zou moeten zijn (omdat dat natuurlijk makkelijk is met tasjes roven), maakt dat je als toeschouwer niet met een te zwaar en bedroefd gevoel naar huis fietst (of terug naar het plantsoen natuurlijk). Toen ik later tijdens het festival Mother zag van Project M (een groep van vier kleine mensen uit Japan), kon ik ook niet anders dan terugdenken aan The Making of Justice.

De komische momenten maken Pensotti’s Burning Bright draaglijk voor mij Wat theater in dit geval onderscheidt van televisie en film is dat de vorm die een verhaal krijgt, ook kan zorgen voor comic relief. Dat is bijvoorbeeld aan de orde in Burning Bright in the Forest of the Night van Mariano Pensotti.

Deze voorstelling gaat over de Russische Revolutie en het feminisme. Beide thema’s zijn intellectueel best zwaar.

De voorstelling bestaat uit verschillende lagen. Burning Bright is namelijk een film in een toneelstuk in een poppentheatervoorstelling. Wanneer een docente in het begin van de voorstelling (het poppentheatergedeelte) de rol van feministe Alexandra Kollontai in de Russische Revolutie probeert uit te leggen, zorgt het live poppenspel al voor comic relief. Het poppenspel maakt dat je als toeschouwer enigszins afstand kan nemen van het verhaal en ook kan kijken naar de manier waarop de actrice de pop bedient. Dit zou op film niet overgekomen zijn.

34

MARIANO PENSOTTI | BURNING BRIGHT IN THE FOREST OF THE NIGHT © PIERRE BORASCI

In de andere delen van de voorstelling is het de dialoog die voor comic relief zorgt. Zo becommentariëren de acteurs de structuur van een film in een toneelstuk en zeggen zij dat zij de film zelf ook niet snapten. Door deze komische momenten bleef de voorstelling draaglijk voor mij. Daarnaast werd ik hierdoor toch nog een beetje meegezogen in de wereld van de personages. Iets wat voor de rest van de voorstelling toch vrij lastig was, omdat ik zo druk bezig was met het nadenken over de Russische Revolutie en mijn eigen denkbeelden aangaande het feminisme.

Hoe lekker comic relief ook is, het kan ook een groot ongemak met zich mee dragen. Is het wel oké dat ik hierom lach? Is het niet te grof van mij? Het onderwerp is immers zo serieus en belangrijk. Misschien kan ik beter ‘oooh’ zeggen …

Het waren de kleine details in de grote verhalen die mij humor in theater het meest deden waarderen Natuurlijk heb ik op Noorderzon ook voorstellingen gezien die volledig op grappen en humor gestoeld waren.

Voorbeelden hiervan zijn Renault 4, een Auto-Biografie van Illustere Figuren en We’ll Cross the Bridge Once we get to the River van L’Amicale de Production. De grap kwam in deze gevallen voort uit absurdisme en slapstick. Ik heb mij rot gelachen om het hooibaalkostuum van Samuel in We’ll Cross the Bridge, en om de vogel-imitatie van Tim in Renault 4.

Ik ga dan ook graag naar grappige voorstellingen. Toch heb ik tijdens Noorderzon humor op een andere manier gewaardeerd.

Het waren de kleine details in de grote verhalen en het licht in de grauwe modderstroom die mij humor in theater tijdens het festival het meest deden waarderen. Ik had het moment van ademhaling van tijd tot tijd nodig, zeker door het grote aantal voorstellingen dat ik heb gezien. Een moment van ontsnapping uit dat veel te zware verhaal. Dat ademhalen werd ook door mijn mede Noorderzon-bezoekers gedaan. Niet altijd aan de hand van comic relief in een voorstelling, maar ook door na de voorstelling een biertje te gaan drinken bij Het Dok en borrelhapjes te halen op het terras bij de Spiegeltent. Of na helemaal geen voorstelling gezien te hebben, maar na een lange werkdag. Af en toe moet je gek doen, anders word je gek.

35

SARAH VANHEE | THE MAKING OF JUSTICE © SARAH VANHEE

BESTE MOORDENAAR, Ik heb je film gezien.

Nou ja, Sarah Vanhee’s film over jullie: zeven misdadigers in de Leuvense gevangenis.

Nee, wacht.

Samen met een volle zaal bezoekers zag ik op dinsdag 22 augustus om 16.00 uur, op het Noorderzon Performing Arts festival in Groningen, Nederland, The Making of Justice, de film die maakster Sarah Vanhee met jullie maakte.

Sarah was er zelf ook bij. Jullie waren er niet.

Vandaar deze brief.

Ik wil jullie bedanken dat we mogen binnenkijken in gevangenschap, hoe het is om te leven met de eeuwige wetenschap dat je iemand vermoord hebt.

Hoe het schuldgevoel een rotsblok op je schouders is, dat je nooit achter je kan laten. Dat je er hoogstens stukjes vanaf kan schaven en het in een rugzak kan stoppen, zodat je weer kan bewegen. Hopelijk vooruit.

Ik heb gelachen om bizarre spitsvondigheden als: “Ik heb een idee. Kunnen we van de hoofdpersoon in de film niet een dwerg maken? Die heeft dan dat gevoel een onderdeurtje te zijn, belachelijker en kleiner dan de rest. Misdaden zijn manieren om je groter te voelen. Nee, niet zeven dwergen, dat is te cliché.”

In de film van Sarah heb ik jullie, jouw gezicht niet gezien. Ook je gevangenschap zag ik niet.

Wel voelde ik hem soms in doeltreffende woorden.

“De moeder van de moordenaar heeft evenveel pijn als de moeder van het slachtoffer.”

Zo met z’n zevenen, brainstormend over een misdaadscript in een kantine, leek de gevangenis verder eigenlijk best gezellig.

Toch zullen jullie ook veel tijd in de eenzaamheid van een cel doorbrengen.

36

In mijn verbeelding zit elk van jullie, jij, op dit moment van lezen, afgezonderd in een kleine ruimte, ingericht met roestvrijstalen meubels. Weinig licht schijnt door een rond raampje. Het ecologisch gerecyclede A5 papier waarop deze brief is afgedrukt, ligt kwetsbaar in je geharde maar smalle handen.

Zeven cellen op een rij. Jij en je mede-scriptschrijvers-gevangenen zitten amper twee meter uit elkaar, maar de muren zijn dik.

Het voelt alsof ik, nu je mijn woorden in je hoofd hoort, dichterbij je ben dan elk van hen.

Wat is verbinding?

Terwijl deze zinnen in jouw hoofd klinken, is het al weken geleden dat ze in mijn hoofd worstelden en op mijn toetsenbord rammelden.

Nu ik dit schrijf is het vijf dagen geleden dat ik The Making of Justice zag, een aantal uren voordat ik de voorstelling van L’Amicale de Production bijwoonde om daarna het poppentheater van Mariano Pensotti te bewonderen.

Geen moment staat op zichzelf, en ook een kunstwerk niet.

Hoe vind je het om te horen dat wij, zeven schrijvers, en waarschijnlijk honderden festivalbezoekers met ons, dagenlang bediscussieerd hebben hoe wij The Making of Justice relateren aan de thema’s in een Malinese dansvoorstelling of een Argentijns poppentheater?

Zoals je misschien al doorhad bevolken meer toeschouwers deze verbindingslijn, deze brief, dan jij, de misdadiger, en ik, de schrijver. Er is een publiek dat tot nu toe stilletjes over onze schouders meeleest.

Zij hebben andere verwachtingen van deze tekst dan jij.

‘De anderen’ lezen geen fanbrief, zij lezen de documentatie, een inhoudelijke duiding van de voorstellingen om het festival niet te vergeten. Om de thema’s die op dit moment spelen in de performing arts van over de hele wereld in verband met elkaar te zien; om te kijken hoe de kunst samenhangt, inspeelt en reageert op de stand van zaken in de maatschappij. En om te kijken wat de maatschappij zou kunnen leren van de kunst.

Omdat Sarah vertelde dat jij, al jaren afgezonderd van de subtiliteiten van een voortschrijdende cultuur, graag binnen zou kijken in onze levens, laat ik jou, de gevangene, met ons, ‘de vrije mensen’, meelezen.

Tegenwoordig zijn er ontelbaar veel verschillende manieren om bij elkaars leven naar binnen te kijken. We doen het continu, voornamelijk digitaal, en meestal vergeten we hoe magisch het is om op twee plekken tegelijkertijd te zijn.

L’Amicale de Production onderzocht het thema verbinding binnen de kaders van gelijktijdigheid; via radio- en telefoonverbinding. Verbinding werkt het best als de lijnen aan twee kanten openstaan. Je kan niet bellen met iemand die niet opneemt. Je kan niet praten met iemand die niet luistert.

Omdat jullie ons via The Making of Justice een kijkje in jullie leven hebben gegund, lijkt het me wel zo leuk om de verbinding ook andersom open te zetten.

Ik zal daarom iets vertellen over de mensen die met ons meelezen.

Voor zover ik weet bestaan ‘de anderen’, de lezers van deze tekst, uit vrienden van Noorderzon. Medewerkers, relaties, donateurs.

In mijn fantasie zie ik bestuursleden met deze brief aan een houten tafel zitten, in een kantoor met grote ramen en hoge kamerplanten, waar het ochtendlicht omheen speelt. De ruimte is een beetje rommelig, overal liggen papieren en het ruikt er naar koffie.

Nu zie ik de bestuursleden hun hoofd schudden, omdat er niks van klopt: ze drinken thee in plaats van koffie.

Verder denk ik dat dit boekje terechtkomt bij de vele vrijwilligers, die het festival hebben schoongemaakt en ontelbare biertjes hebben getapt, en zij die kaartjes voor jullie film verkochten bij de kiosk.

KIE-osk, klinkt het nu in mijn hoofd, want zo zeggen we dat in Groningen.

Ik denk dat de meeste vrijwilligers het boekje niet lezen. Het zal verdwijnen op een vergeten stapel oud papier in een smoezelige studentenhuis-gang.

Dan zijn er nog een handjevol Facebook-vrienden misschien, en mijn ouders en mijn zusje.

“Zwaai eens naar de bestuursleden, zuslief! En zwaai eens naar de moordenaars!”

37

Sommigen van de lezers hebben The Making of Justice niet gezien. Sommigen hebben zelfs het Noorderzon-festival, net als jullie waarschijnlijk, nooit gezien. Toch kunnen ook zij zich bij deze woorden een beeld vormen.

Inleving in de ander is verbinding met je eigen verbeelding, in combinatie met nieuwsgierigheid.

Net als Sarah Vanhee uit België en L’Amicale de Production uit Frankrijk, was ook Gabino Rodríguez uit Mexico geïnspireerd om zich tijdelijk in het leven van een ander te verplaatsen. Rodríguez, filmacteur van beroep, deed dit door zes maanden onder vermomming in een kledingfabriek in kustplaats Tijuana te gaan werken. Vervolgens maakte hij daar een voorstelling over, zodat ook wij in zijn dubbelleven binnen kunnen kijken.

Hij kwam gedesillusioneerd terug. Hij voelde zich schuldig, omdat hij in naam van de kunst wel kon duiken in het leven van een arme, minder bevoorrechte arbeider, terwijl zijn Tijuaanse gastgezin, dat hem liefdevol had opgenomen, nooit de kans zou krijgen om in zijn voetsporen te treden.

Hij laat ons de vraag stellen wat de verantwoordelijkheid van de bevoorrechte is.

Is dat het maken van fictie?

Als tv-kijker is het alleen mogelijk om in de rol van acteur te treden in je dromen, en als niet al te geleerde burger kun je het hoogstens tot president schoppen in een goed bedacht verhaal. Tenzij je Donald Trump bent.

Die bewijst maar al te graag dat de grens tussen feit en fictie, in feite, fictief is.

Voelde Donald zich net als jij een dwerg, die wilde bewijzen dat hij een reus kon zijn? En als je groot genoeg bent, wat dan?

Dit jaar stelden veel voorstellingen op Noorderzon de verhoudingen tussen verbeelding en werkelijkheid, tussen podium en publiek, jezelf en de ander aan de kaak. Sarah Vanhee doet dat door jullie letterlijk op de huid te zitten met haar camera.

Dunne polsen, boekhoudershanden. Hoe pleeg je daar een moord mee? Geen gezichten in beeld. Nerdy shirt, bierbuik, eloquente grappen.

Close up, maar onscherp.

Het is een film, maar door de ruimte voor verbeelding even intiem als een boek.

LAGARTIJAS TIRADAS AL SOL | TIJUANA © PIERRE BORASCI

38

Ook The Fever van 600 HIGHWAYMEN en Quintetto van Marco Chenevier betrekken het publiek bij hun voorstellingen.

Zij doen dit door middel van participatietheater, waarin zij het publiek voor een keuze stellen. Kijk je toe, of doe je mee?

Niet alleen in theaterzalen, maar ook in de maatschappij is deelnemen de norm. Toekijken en afwachten maakt ons ongemakkelijk. We nemen te pas en te onpas deel aan activiteiten, maar vooral aan discussies.

Ik weet niet hoe dat zit in de gevangeniscellen, maar wij, vanuit de geïsoleerde vrijheid die de wereld van onze cell (haha) phones ons biedt, zijn het maar al te gewend om one-liners heen en weer te smijten.

We zenden met z’n allen meer meningen uit dan ooit, maar het ongemak van ontvangen en bedachtzaam verwerken van tegenspraak zijn we niet meer gewend.

Vanachter onze beschermende schermpjes hebben we altijd ons weerwoord klaar, en als we een keer met onze mond vol tanden staan, zijn we een duimbeweging verwijderd van een kalmerend kattenfilmpje.

Een oprechte doorvraag van iemand die het niet met ons eens is, is tegenwoordig een zeldzaamheid.

Mariano Pensotti speelt met dit gegeven in zijn veelzijdige poppenspel-theater-film- voorstelling. Hij laat zien hoe wij ideeën achteloos wegspoelen, enkel omdat zij zijn ontstaan vanuit ideologieën die wij in hun geheel beoordelen op hun misdaden.

De nog steeds relevante teksten van zijn inspiratiebron Alexandra Kollontai (kun je eigenlijk wel Googlen in de gevangenis?), een feministe uit de Russische Revolutie, zijn in de vergetelheid geraakt, omdat wij niks meer willen weten van het communisme.

Zijn we bang om volgens-ons-misdadige-systemen evenals misdadigers een stem te geven in de maatschappij, omdat we denken de controle te verliezen over hun nare trekken?

En hoe zit dat met onze eigen zwaktes?

Wij zijn niet allen criminelen, maar elk mens begaat misdaden.

Onze duistere kanten onder ogen komen is ongemakkelijk, maar ze negeren en isoleren is gevaarlijk.

De makers laten ons dit theaterseizoen ervaren dat we alleen kunnen leren van onze duistere kanten als we die een stem geven en er licht op durven schijnen.

En om dit licht zo breed mogelijk op alle thema’s van Noorderzon 2017 te laten schijnen, zal ik niet alleen mijn eigen brief, maar het hele boekje met uiteenlopende visies op het festival naar jullie opsturen.

Schrijvers, jullie woorden zijn bij dezen in handen van moordenaars.

Rest mij niets dan het volgende.

Beste moordenaar, misdadiger, mens.

Ik wil je uitnodigen om volgend jaar, als je vrij bent, of het eerste jaar dat je kunt, het Noorderzon-festival (opnieuw) te bezoeken.

Ik weet niet hoe de anderen denken over deze uitnodiging.

En ik weet niet of je komt.

Ik weet alleen dat ik me er een beetje ongemakkelijk bij voel.

Marike Masker Groningen, woensdag 13 september 2017

39

40