Polska Polityka Architektoniczna. Jakość przestrzeni publicznej

Polska Polityka Architektoniczna Tom 5.

Polska Polityka Architektoniczna to publikacja dotycząca problemów jakości architektury, przestrzeni publicznej i krajobrazu. Jej pierwsze wydanie ukazało się w 2009 roku. Publikacja ta powstała z inicjatywy Polskiej Rady Architektury dzięki wsparciu kolejnych edycji przez Stowarzyszenie Architektów Polskich, Towarzystwo Urbanistów Polskich, Krajową Izbę Architektów, Mazowiecką Izbę Architektów, Narodowe Centrum Kultury oraz Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki.

Niniejsza edycja powstała we współpracy Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki oraz Wydawnictwa Arche.

Polska Rada Architektury (obecny skład osobowy) Piotr Andrzejewski, Andrzej Baranowski, Andrzej Chwalibóg, Borys Czarakcziew, Piotr Gadomski, Jerzy Grochulski, Ryszard Gruda, Krzysztof Ingarden, Ryszard Jurkowski, Adam Kowalewski, Bohdan Lisowski, Tadeusz Markowski, ks. prałat Wiesław A. Niewęgłowski, Ewa Pawłowska, Ewa Przestaszewska-Porębska, Zenon Remi, Bolesław Stelmach, Rafał Szczepański, Mariusz Ścisło, Dariusz Śmiechowski, Bożenna Turant-Chwalibóg, Katarzyna Ujma-Wąsowicz, Stefan Wojciechowski, Przemysław Wolski, Gustaw Zemła Przewodniczący: Krzysztof Chwalibóg

Polska Polityka Architektoniczna Tom 5.

JAKOŚĆ PRZESTRZENI PUBLICZNEJ Redakcja: Krzysztof Chwalibóg, Piotr Andrzejewski

Sopot – Warszawa 2022

Spis treści

Wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Krzysztof Chwalibóg Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Łukasz Mazur Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce – analiza problematyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Andrzej Chwalibóg Architektura jako sztuka wspólnoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Przemysław Wolski Krajobraz widziany oczami urbanisty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Kamil Kowalski Miasto dostępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński Polska polityka urbanistyczna? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Piotr Andrzejewski Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej . . . . . . 90

Poniższe opracowanie, podobnie jak w poprzednich edycjach Polskiej Polityki Architektonicznej, prezentuje autorskie poglądy na poszczególne, istotne problemy jakości przestrzeni publicznej. Zakres prezentowanych tematów jest szeroki i różnorodny (od teorii architektury po studia wybranych przykładów), obejmuje także ważny problem dostępności oraz kwestię krajobrazu żywego. Wydaje się, że takie spojrzenie z wielu punktów widzenia może posłużyć powstaniu pełniejszego obrazu, nie pretendując jednocześnie do jego kompletności. Co jednak najbardziej istotne, wnioski końcowe wyraźnie określają, jakie działania mogą najlepiej służyć naprawie obecnego krytycznego poziomu jakości przestrzeni publicznej.

Krzysztof Chwalibóg

Wprowadzenie / 7

Krzysztof Chwalibóg

Jakość przestrzeni publicznej.

Wprowadzenie

1. POJĘCIE PRZESTRZENI PUBLICZNEJ

W

niniejszym opracowaniu nie pretendujemy do kwestionowania już uznanych teorii dotyczących przestrzeni publicznej (patrz: Karta Przestrzeni Publicznej przyjęta na Kongresie Towarzystwa Urbanistów Polskich 2009), jego celem jest natomiast próba analizy istotnych czynników determinujących jakość przestrzeni publicznej (PP), a więc regulacji urbanistycznych i jakości warsztatu architekta.

Pojęcie przestrzeni publicznej nie istniało w języku modernizmu (Corbusier – „przestrzeń totalna”). Natomiast wprowadził je Louis Kahn, który w przeciwieństwie do Le Corbusiera, widział przestrzeń jako „miejsce od fragmentu wnętrza domu (wnęka okienna) aż do skali miasta”. Dla niego ulica jest pomieszczeniem (room), a więc zdefiniowaną przestrzenią przewidzianą jako miejsce przebywania ludzi, a nie tylko „korytarzem komunikacyjnym”. Kiedy rozpatruje on instytucje jako element składowy miasta, nie traktuje ich tylko jako układy funkcjonalne, ale dociera do istoty ich działania – charakteru relacji pomiędzy ludźmi (patrz: przykład szkoły).

2. JAKOŚĆ PRZESTRZENI PUBLICZNEJ I PRÓBY JEJ OCENY Czym jest jakość przestrzeni publicznej i obiektów użyteczności publicznej? Jakość ta jest określona poprzez jakość krajobrazu, który nas otacza, dotyczy ona zarówno krajobrazu żywego, jak i zbudowanego. Innymi słowy jest to jakość architektury i sposobu kształtowania tych krajobrazów. Jest ona determinowana dwoma czynnikami – z jednej strony są to obowiązujące reguły kształtowania przestrzeni (prawo i przepisy), z drugiej – kultura społeczeństwa i umiejętności architektów.

Jeżeli więc poziom jakości PP jest zbyt niski, co postaramy się wykazać,

to znaczy, że należy dokonać zasadniczych zmian, zarówno w zapisach prawa, jak i w zakresie społecznych oczekiwań w odniesieniu do roli zawodu architekta oraz w sposobie przygotowania architektów do ich spełnienia. Zadaniem tego opracowania nie jest (bo nie może być) określenie pełnego zakresu niezbędnych działań, ale raczej wskazanie ich najistotniejszych elementów. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jakość naszego otoczenia (krajobraz Polski) w sposób istotny wpływa na jakość życia jej obywateli.

Uznając, że przestrzeń publiczna winna pełnić dwie podstawowe funkcje – po pierwsze, umożliwiać poruszanie się i przebywanie w niej, po drugie, umożliwiać obserwację i odbiór krajobrazu (zbudowanego i żywego), trzeba oprzeć zasady oceny jej jakości na ocenie jakości tych dwóch funkcji.

Jakość poruszania się i przebywania w PP Czego oczekujemy od jakości poruszania się w PP? Dostępności pieszej i bezpieczeństwa dla wszystkich. Ten problem będziemy rozważać tylko w odniesieniu do ruchu pieszego, a dotyczy on oczywiście kwestii dostępności powszechnej (universal design), a więc przestrzeni pozbawionej wszelkiego rodzaju przeszkód i barier, zarówno na ciągach pieszych, jak i wszelkich przeszkód w korzystaniu z informacyjnego wyposażenia tej przestrzeni.

Jakość wizualna krajobrazów PP Czego oczekujemy od jakości krajobrazów PP? Oczekujemy krajobrazów pozbawionych negatywnych (nużących) bodźców wizualnych, które są tworzone przez nieodpowiednią strukturę, kompozycję i skalę przestrzeni, rodzaj form, materiałów oraz kolorystyki o charakterze agresywnym lub depresyjnym. Chodzi więc o to, aby krajobrazy przestrzeni

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 9

publicznych nie sprawiały wrażenia chaosu i dekonstrukcji i nie zaburzały w ten sposób poczucia bezpieczeństwa i równowagi osób przebywających w danej przestrzeni czy choćby tylko przez nią przechodzących.

3. REFLEKSJE DOTYCZĄCE ROZUMIENIA JAKOŚCI PRZESTRZENI PUBLICZNEJ (PISARZE, KRYTYCY I ZNANI ARCHITEKCI) Poniżej publikujemy kilka fragmentów tekstów autorstwa pisarzy oraz krytyków architektury, które poruszają ten złożony i niezwykle istotny temat.

Milan Kundera w swojej książce Niezwykła lekkość bytu wyraził swoją obawę co do możliwości zachowania ładu i harmonii przestrzeni miejskiej w obliczu zagrożeń tendencjami współczesnej cywilizacji. Ta pesymistyczna wizja Kundery – wizja świata pozbawionego piękna, świata, w którym chaos zatopi ostatnie enklawy „europejskiej koncepcji piękna” wydaje się w pełni możliwa i prawdopodobna. Skłania do tego obserwacja krajobrazu współczesnych metropolii, których centra wypełniają się anonimowymi kubaturami pokrytymi stalą i szkłem – obiektami pozbawionymi indywidualnego wyrazu i ludzkiej skali. Chaosowi centrów towarzyszy narastający chaos peryferii zmieniający całe obszary w śmietnisko przypadkowych form. Rosnąca skala przemian krajobrazu kulturowego w technologiczny skłania do postawienia sobie pytania, czy możliwe jest przetrwanie kultury humanistycznej bez zachowania tradycyjnej struktury przestrzennej miasta, w której daje się odczytać ulicę, plac, podcień, kolumnę, okno – kulturę zastygłą w kamieniu? Im bardziej zalewa nas potop brzydoty, zarówno tej, która wynika z biedy, jak i tej, która jest rezultatem braku kultury, tym bardziej bezcenna staje się architektura o wartościach ponadczasowych. Tym bardziej bezcenna staje

10 / Krzysztof Chwalibóg

się architektura dośrodkowa, architektura naturalnego światła, architektura założeń osiowych, architektura, która próbuje wyrazić porządek wszechświata.

Znakomity krytyk architektury, Alain de Botton, w swojej książce Architektura szczęścia pisze, że za przeciwstawienie dla monotonii i chaosu należy uznać porządek: „Ład jest jednym z elementów atrakcyjności wszystkich niemal istotnych dzieł architektury. Jego znaczenie jest w rzeczywistości tak fundamentalne że zostaje on wpisany w najbardziej skromne projekty już na etapie ich powstawania – w starannie wykreślonych schematach instalacji, w planach i rysunkach elewacji. Rzeczy te są piękne, ponieważ wśród oczywistego chaosu natury oraz ludzkich miast, pozostają wyspami geometrii, królestwem praktycznej matematyki a czyż geometria nie jest czystą radością?”

I dalej: „Ład w architekturze pociąga nas również jako środek broniący nas przed nadmierną komplikacją świata. Cieszą nas te przykłady stworzonego przez człowieka środowiska życia, które gwarantują wrażenie regularności i przewidywalności, na których możemy polegać na tyle, by bez obawy pozwolić umysłowi na odpoczynek. W ostatecznym rachunku nie lubimy bowiem ciągłych niespodzianek. Potrzebujemy otoczenia będącego strażnikiem naszego spokoju oraz ścieżki, po której poruszamy się niepewnym krokiem. Być może najwięcej otrzymujemy od tych architektów, którzy są na tyle wspaniałomyślni, by odłożyć na bok własne aspiracje do geniuszu”.

Jak widzimy, Botton podkreśla podstawową rolę, jaką w kształtowaniu przestrzeni publicznej odgrywa ład jako efekt podporządkowania części całości. Patrząc na obecną praktykę zarządzania przestrzenią w Polsce, czyli na cały system gospodarowania terenem oraz planowania i projektowania, nietrudno dostrzec, że brakującym elementem tego

systemu jest działanie całościowe, a więc jedyne, które pozwala na uzyskanie efektu jakości przestrzeni. Efekt ten można osiągnąć tylko wówczas, gdy w procesie inwestycyjnym operuje się zintegrowanym ciągiem decyzji – od restrukturyzacji terenu poprzez planowanie i projektowanie, aż po realizację, operując wielofunkcyjnymi jednostkami o wielkości pozwalającej na niezbędny poziom porządku (spójności układu funkcjonalno-przestrzennego).

Taki warunek spełnia system urbanistyki operacyjnej stosowany w wielu krajach Europy (np. we Francji). Pozwala on na realizację dużych przedsięwzięć inwestycyjnych i powstawanie w ich wyniku zespołów przestrzeni publicznej wysokiej jakości. Dotychczasowe próby wprowadzenia tego systemu w naszym kraju nie zakończyły się sukcesem ze względu na zacięty opór różnego rodzaju lobby partykularnych interesów.

Nie będzie przesadą stwierdzenie że współczesna architektura ciągle pozostaje w nurcie ideologii modernizmu (maszyna, powtarzalność, dyktat prostokątności, megapaskala, szarość). Warto zatem w tym miejscu przytoczyć poglądy architektów fińskich – Alvara Aalto, Reimy Pietili oraz Juhy Leiviski – którzy zdecydowanie zakwestionowali totalitarne idee modernizmu formułowane przez Corbusiera.

Oto słowa Alvara Aalto: „Forma to jest misterium, które trudno zdefiniować, ale które daje człowiekowi poczucie sensu życia. Dlatego architektura winna być ściśle związana z terenem i lokalnymi warunkami, wymaga delikatnego wyczucia formy i wsparcia dla ludzkich emocji”.

Podobnie wypowiadali się Reima Pietila i Juha Leiviski, którzy podzielają wartości, które Aalto uznał za podstawowe: „Człowiek powinien być miarą wszystkiego (Aalto), a otoczenie powinno być zróżnicowane, aby mu dać poczucie dobrostanu, a dobro każdej osoby winno być nienaruszalne. Stąd jako logiczna konsekwencja niechęć do autorytaryzmu,

dyktatury oraz wszelkich form ulegania kolektywnym doktrynom”. Trudno nie zauważyć, że taki właśnie charakter miały teorie Corbusiera.

Pietila porusza też problem skali zabudowy: „Zabudowa w super skali jest monumentalna w negatywnym znaczeniu ponieważ: mówi nam że jesteśmy podporządkowani. Próbuję zacząć z przeciwnej strony, wyobrażając sobie jak projektować budynki z minimalną opresyjną hierarchią: do chaotycznego połączenia form i przestrzeni dodaję elementy porządkujące, starając się unikać powtórzeń. – wtedy budynek spełnia wymogi hierarchii, ale bez przesady. Inaczej powtórzenia form manipulują ludzkim zachowaniem”.

Juha Leiviski zauważa, że przestrzeń publiczna to nie tylko krajobraz zbudowany, ale także krajobraz żywy. Mówi on o potrzebie integralnego związku pomiędzy architekturą i przyrodą: „Stan integralnego związku powinien powstać pomiędzy przyrodą i otoczeniem zbudowanym przez człowieka, wytwarzając raczej żywy dialog niż niezdefiniowane przenikanie. Elementy współdziałające, ale niezależne, każdy uznający i podtrzymujący pozostałe. Abyśmy mogli tworzyć środowiska ożywione i intensywne, musimy się uczyć od przyrody i komponować rozległe krajobrazy lub architektoniczne „mikroklimaty” o różnych przestrzennych sekwencjach. Zwykły przymus nadążania za modą, aby zawsze być „na fali” może spowodować, że zapomnimy o podstawowych regułach. Zamiast zajmować się sensacjami powinniśmy skoncentrować się przede wszystkim na tworzeniu przyjaznego otoczenia oferującego inspirujące doświadczenie przestrzenne zwykłym ludziom. Obecnie często się wydaje, że starsze zalety, takie jak skromność, rezerwa i uznanie dla tego, co istnieje zostały zapomniane. Ich miejsce zajęła pycha, wielkie gesty, zamiast szacunku dla otoczenia pojawiła się żądza popisu. Ludzka pycha jest esencją zła”.

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 11

W rozważaniach Juhy Leiviski nie zrozumieć powiązania całości i jej części, można pominąć fragmentu, w którym pi- jak również hierarchię znaczenia, dzięki sze o kontekście: „[…] uczymy się, jaka której pewne elementy całości są domipowinna być relacja projektowanego bu- nujące, a inne – podporządkowane, Ład dostrzegalny jest zwykle rozudynku z jego otoczeniem w krajobrazie lub w mieście. Zależnie od okoliczności miany jako wyraz ładu ukrytego (fizyczmoże ona polegać na podporządkowaniu, nego, społecznego lub poznawczego). towarzyszeniu, uzupełnieniu, wyjaśnie- Przestrzenny układ budynku wyraża niu, jednoczeniu, wzmacnianiu, domino- i służy rozmieszczeniu i powiązaniu różwaniu. Nowy budynek powinien zawsze nych funkcji. Ponieważ zewnętrzny ład poprawiać stan istniejący. Jednocześnie zwykle reprezentuje wewnętrzny lub takie «wpasowywanie się» w otoczenie funkcjonalny porządek, uporządkowaoddziałuje korzystnie na projekt”. na forma nie może być oceniana sama Nie trzeba być odkrywcą, aby zauwa- w sobie, to znaczy bez związku z organiżyć, że ten sam kierunek twórczego my- zacją, jaką reprezentuje. Forma może być ślenia wyznaczają prace architektów ja- całkiem uporządkowana, ale myląca, popońskich – Tadao Ando i Toyo Ito – czy nieważ jej struktura nie odpowiada poeuropejskich – Lucien Kroll, Leon Krier, rządkowi, jaki reprezentuje. Brak związAlvaro Siza – kontekst, skala człowie- ku pomiędzy porządkiem zewnętrznym ka, różnorodność form, ich nieagresyw- i wewnętrznym wywołuje konflikt poność, związek z krajobrazem żywym – rządków, stając się elementem niełate wszystkie wymogi winny według nich du. Ład jest niezbędnym warunkiem dla być spełnione w procesie kształtowania funkcjonowania struktury. Mechanizm fiarchitektury, a więc i przestrzeni publicz- zyczny, czy to zespół pracowników, ciało nej, aby przebywające w niej osoby mo- zwierzęcia czy maszyna, może funkcjogły odczuć dobrostan, innymi słowy bez- nować tylko wtedy, gdy jest w fizycznym pieczeństwo i satysfakcję. Kształtowanie porządku. Ład jest konieczny dla przeotoczenia przestrzennego o tak wysokiej trwania, dlatego impuls trwania uporządjakości nie jest łatwe. Aby się o tym prze- kowanych rozwiązań jest cechą ewolucji. konać, wystarczy spojrzeć na przestrzeń Społeczna organizacja zwierząt, przepubliczną wokół nas. strzenne ugrupowanie wędrujących ptaOdwołajmy się do przemyśleń Rudol- ków lub ryb, żubrów, siatki pająków i ule fa Arnheima, pisarza i krytyka, autora pra- pszczół są przykładami. Zdecydowane cy Entropy and Art. An Essay on Disorder. dążenie do ładu wydaje się cechować Arnheim zauważa, że ład (porządek) jest także ludzki umysł – skłonność, którą tłukoniecznym warunkiem zrozumienia cze- maczą dobre względy praktyczne. gokolwiek przez ludzki umysł. Układy takie 4. PRÓBA OCENY JAKOŚCI jak kształt miasta czy budynku, zestaw naWYBRANYCH STREF rzędzi, wystawa towarów, słowne przedPRZESTRZENI PUBLICZNEJ stawienie faktów lub idei, obraz lub utwór muzyczny są nazywane uporządkowany- Aby dokonać przybliżonej oceny jakomi, kiedy obserwator lub słuchacz może ści wizualnej przestrzeni publicznej, koodczytać ich ogólną strukturę i pewne nieczne jest oparcie się na konkretnych szczegóły jej elementów. Porządek pozwa- przykładach dotyczących aktualnego stala nam zauważyć, co jest podobne, a co nu „polskiej przestrzeni”. Jest zrozumiajest różne, co się łączy, a co jest oddziel- łe, że miarodajny obraz całości musiałne, kiedy nie ma nic niepotrzebnego, a nic by zostać poparty badaniami, jak również niezbędnego nie jest pominięte, można to, że każdy taki wynik mógłby zostać

12 / Krzysztof Chwalibóg

podważany. Dlatego postanowiłem dokonać punktowej oceny wybranych problemów, rejestrując zjawiska szczególnie krytyczne. Taki jest właśnie zakres prezentowanego materiału krytycznego.

Mamy nadzieję, że będzie on stanowił dobry punkt wyjścia do dyskusji o tak istotnym problemie, jakim jest jakość wizualna naszego otoczenia.

Podejmę zatem próbę określenia krytycznych cech przestrzeni publicznej, opierając się na analizie dwóch ujęć problemu jakości: ocenie stanu poszczególnych charakterystycznych stref przestrzeni publicznej oraz ocenie jakości struktury trzech wielkich dzielnic Warszawy.

Próbując zidentyfikować te krytyczne cechy przestrzeni publicznej, trzeba dokonać umownego podziału na poszczególne strefy przestrzeni publicznej.

Proponuję roboczo przyjęcie czterech charakterystycznych stref zurbanizowanej przestrzeni publicznej z punktu widzenia ich struktury, a mianowicie: • strefy peryferii, • strefy osiedli-blokowisk, • strefy centralnej (duże miasta), • strefy zabudowy historycznej.

Zjawisko chaosu.

Fot. A. Chwalibóg

W odniesieniu do pierwszych trzech stref będzie można określić charakterystyczne krytyczne zjawiska, które, jak sądzimy, trzeba nazwać „skazami”. Jedynie strefa zabudowy historycznej jest od nich wolna.

Strefa peryferii W strefie peryferii wyraźnie występują dwa zjawiska: monotonii i chaosu. Obydwa trzeba określić terminem „skaza”, ponieważ oddziałują w sposób negatywZjawisko monotonii. ny na psychikę użytkowników przestrzeni warunkach mieszkania pod miastem Fot. K. Chwalibóg publicznej. Monotonia to efekt powtarzal- znajduje swoją materializację w koszmarności jednakowych form budynków oraz nej przestrzeni geometrii nieludzkiego ich elementów. Występuje ona ze szcze- rygoru. Wrażenie to odbierają zarówno gólnym natężeniem na obszarach pery- mieszkańcy takiego osiedla (przestrzeń feryjnych osiedli zabudowy szeregowej. półprywatna), jak i widzowie zewnętrzni W jej efekcie naiwne marzenie o sielskich (przestrzeń publiczna).

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 13

•

Bloki – depresja.

Fot. Ł. Mazur Bloki – chaos.

Fot. K. Chwalibóg Bloki – monotonia.

Fot. K. Chwalibóg

•

•

Jest kilka przyczyn takiego stanu rzeczy: brak racjonalnej struktury własności (brak scaleń) stąd fenomen „urbanistyki łanowej”, brak ustaleń urbanistycznych regulujących ten problem (racjonalne standardy), bezmyślność deweloperów i architektów akceptujących substandardowe struktury.

14 / Krzysztof Chwalibóg

Strefa osiedli-blokowisk

W znacznie większym stopniu mamy do czynienia ze zjawiskiem monotonii w osiedlach-blokowiskach, powstałych pod wpływem ideologii modernistycznej, w której archetyp bloku odgrywa rolę wiodącą w procesie budowy przestrzeni. Wynikająca z tego faktu uniformizacja struktur przestrzennych poprzez swój wizualny wpływ na psychikę miała za zadanie ułatwić tworzenie nowego modelu człowieka podporządkowanego władzy. Trzeba zauważyć, że model blokowiska, oprócz destruktywnego wpływu na psychikę, ma również negatywne konsekwencje społeczne, polegające na braku układów dośrodkowych, a więc dospołecznych (sąsiedzkich). Konsekwencją jest brak wnętrz publicznych (placów) czy też wnętrz osiedlowych – sąsiedzkich. W wyniku tego zanika struktura ulicy jako wnętrza ukształtowanego ciągłymi pierzejami.

Nie pozwala na to struktura grzebieniowa równoległych bloków stosowana powszechnie w projektowanych układach osiedli. Jednocześnie brak ustaleń w planach zagospodarowania generujących takie dośrodkowe przestrzenie, które decydowały o wspólnotowym charakterze historycznej struktury miasta.

O ile modernistyczny archetyp był pierwotną przyczyną aspołecznego charakteru osiedli, to obecnie tak oddziałuje charakter spekulacyjny, jaki ma większość inwestycji deweloperskich, gdzie decydującym dążeniem jest maksymalizacja zysku kosztem jakości powstających przestrzeni. Klinicznymi wręcz przykładami takiego zjawiska są realizacje osiedli, w których równoległe budynki sytuowane są w krytycznie bliskiej (kilkumetrowej) odległości jeden od drugiego (konsekwencje dążenia do nadmiernej intensywności lub też zachowania łanowego charakteru działki).

Strefa centralna

O ile w obydwu poprzednich strefach można było zauważyć stan monotonii, o tyle strefa centralna odznacza się zdecydowanie stanem przestrzennego chaosu.

Jest on rezultatem przypadkowego sytuowania wysokościowych budynków wyrastających na ogół w dowolnych punktach obszarów zabudowy historycznej.

Efekt chaosu jest w obszarach centralnych potęgowany dwoma rodzajami wizualnej agresji. Są nimi z jednej strony – agresja form i barw, z drugiej agresja rozległych, monotonnych powierzchni szkła kryjącego elewacje. Można więc stwierdzić, że mamy tu jednak do czynienia z przemieszaniem elementów monotonii i chaosu , które łącznie mają negatywne oddziaływanie na psychikę obserwatorów, ponieważ generują poczucie niepokoju i zagrożenia wywoływane szczególnie poprzez agresywne formy, nadmierną skalę i przygnębiającą kolorystykę (czarne i szare elewacje).

Zjawisko agresji.

Fot. K. Chwalibóg

Zjawisko chaosu.

Fot. K. Chwalibóg

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 15

Na tle tego niewesołego obrazu warto jednak przytoczyć dwa przykłady konceptualne prób przełamania przygnębiającego monumentalizmu przestrzeni centrum poprzez takie działania, jak: • redukcja skali, • wnętrza dośrodkowe, • wprowadzenie zieleni, • kolorystyka.

Warszawa – Rondo Dmowskiego koncepcja przełamania monumentalizmu centrum.

Praca konkursowa przygotowana przez zespół autorski pod kierownictwem Krzysztofa Chwaliboga

16 / Krzysztof Chwalibóg

Włochy – Fiume Veneto: koncepcja zmiany w przestrzeni centrum.

Praca konkursowa przygotowana przez zespół autorski pod kierownictwem Krzysztofa Chwaliboga

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 17

Strefa przestrzeni historycznych i rewaloryzowanych Można bez przesady powiedzieć, że tą częścią krajobrazu zbudowanego, która w ogromnej większości jest wolna od zjawisk monotonii i chaosu, pozostaje jedynie strefa przestrzeni historycznych zrealizowanych przed okresem modernizmu lub też rewaloryzowanych współcześnie. Te przestrzenie właściwie jako jedyne mogą stanowić przykłady harmonijnej organizacji dzięki równoczesności pozytywnego oddziaływania właściwej skali,

Nikiszowiec.

Fot. A. Chwalibóg Kraków.

Fot. K. Chwalibóg Gdańsk.

Fot. Ł. Mazur Sejny.

Fot. A. Chwalibóg

18 / Krzysztof Chwalibóg

form, barw i rodzaju materiałów. W ten sposób tworzą one środowisko sprzyjające psychicznemu dobrostanowi przebywających w nim osób, a także sprzyjają korzystnym relacjom społecznym.

Osiągnięcie tak wysokiej jakości przestrzeni publicznej we współczesnych warunkach musi wymagać bardzo wielu działań zmieniających cały szereg czynników charakteryzujących obecny tryb procesu inwestowania, począwszy od zasad jego organizacji, a skończywszy na jakości warsztatu projektowego poszczególnych architektów i urbanistów.

W tym miejscu należy zauważyć, że istotna jest rola odtwarzanych elementów historycznego krajobrazu, takich jak skanseny czy nawet pojedyncze fragmenty umeblowania przestrzeni (krzyże, kapliczki, bramy). Znaczenie mogą mieć nie tylko

poszczególne realizacje, ale także intencjonalne (koncepcyjne) próby powrotu do dospołecznego (dośrodkowego) kształtowania przestrzeni urbanistycznej. Przykładami takich działań są dwie realizacje z regionu Doliny Dunajca (Sądecczyzna):

Miasteczko galicyjskie w Nowym Sączu: budynki na terenie miasteczka to rekonstrukcje obiektów z dawnych galicyjskich miasteczek.

Fot. Z. Remi Brama gór – przykład odtwarzania elementów historycznego krajobrazu.

Fot. K.Chwalibóg

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 19

5. OCENA JAKOŚCI STRUKTURY PRZESTRZENI PUBLICZNEJ TRZECH WIELKICH DZIELNIC WARSZAWY

Ursynów 1970–1980 (miasto zaplanowane)

Czytelny układ pasma zabudowy oparty na osi linii metra i arterii komunikacji kołowej (KEN). Intensywność zabudoEwidentnym obrazem jakości przestrze- wy poszczególnych zespołów zabudowy ni publicznej jest kształt struktur urba- mieszkaniowej narasta od początku panistycznych powstających w wyniku sma (Ursynów Północny) do jego końca działania obowiązującego systemu pla- (Kabaty) zamkniętego Lasem Kabackim. nowania i inwestowania. Patrząc z lotu W ostatniej części osiąga nadmierną wyptaka na formę budowanego miasta sokość. Brak placów podobnych do tych, można uzyskać potwierdzenie trafności jakie powstały na Żoliborzu. Jedynie koobserwacji dokonywanych z horyzontu rytarz KEN jest wyraźną przestrzenią puczłowieka. Za przykład niech posłużą trzy bliczną. Lokalne wnętrza mają charakter wielkie dzielnice Warszawy. przypadkowy, a nie świadomie kształtowany (jak plac Słoneczny).

Żoliborz 1920–1930 (miasto zaplanowane)

20 / Krzysztof Chwalibóg

Źródło: www.geoportal.gov.pl

Źródło: www.geoportal.gov.pl

Regularny układ przestrzeni publicznych oraz terenów zieleni. Czytelne centralne place o charakterze miejskim (Plac Wilsona) i lokalnym (Plac Słoneczny). Całość sprawia wrażenie ładu i harmonii, a także różnorodności poszczególnych części całej dzielnicy. Widoczna jest racjonalność podstawowych decyzji o układzie oraz proporcjonalność rozwiązania wszystkich elementów.

Józefosław 1980–2000 (miasto bezładne)

***

Obszar Józefosławia jest oddzielony od Warszawy Lasem Kabackim. Józefosław stanowi wymowny przykład przestrzeni chaotycznej, której struktura jest pozbawiona czytelnej i racjonalnej zasady.

W warunkach braku planu poszczególne fragmenty terenu dotychczas użytkowane jako rolne były sprzedawane deweloperom, a następnie zabudowywane według niskiej jakości opracowań projektowych. W efekcie powstał przypadkowy układ funkcjonalno-przestrzenny. Niekorzystny zarówno dla funkcji mieszkaniowej i rekreacyjnej, jak również dla obsługi komunikacyjnej. Wydaje się, że ta strefa Warszawy jest wymownym obrazem skali destrukcji jakości przestrzeni publicznej spowodowanej myśleniem liberalnym i w konsekwencji zanikiem regulacji urbanistycznej oraz myślenia o przestrzeni publicznej jako o spójnej całości i potrzebie kreowania jej poprzez wielostopniowy proces regulacji urbanistycznej (od skali metropolii do lokalnej).

Zarówno analiza poszczególnych stref przestrzeni publicznej (peryferia, osiedla-blokowiska, centra, obszary zabudowy historycznej) jak i ocena przestrzeni publicznej trzech wielkich dzielnic Warszawy musi prowadzić do wniosku, iż system kształtowania przestrzeni po 1980 roku nie jest w stanie zapanować nad tendencjami do anarchizacji i destrukcji jakości, zarówno w kategoriach funkcjonalnych, jak i wizualnych.

Taki stan rzeczy powoduje poważne straty kulturowe, społeczne i gospodarcze. Zmiana tej alarmującej sytuacji wymaga zdecydowanych działań, których celem winny być: • Taka przebudowa systemu zarządzania przestrzenią, aby był on w stanie generować ład poprzez odpowiedni porządek regulacji urbanistycznych – od poziomu metropolitarnego aż po lokalny (operowanie zintegrowanymi zespołami funkcjonalno-przestrzennymi – urbanistyka operacyjna).

• Jednoznaczne określenie zasad funkcjonowania zawodu architekta jako odpowiedzialnego za spójne kształtowanie krajobrazu, a także egzekwowanie niezbędnego poziomu kompetencji architektów i ich rzeczywistego wpływu na decyzje przestrzenne.

Źródło: www.geoportal.gov.pl

6. DOSTĘPNOŚĆ I PRZYJAZNOŚĆ JAKO ISTOTNE ELEMENTY JAKOŚCI PRZESTRZENI PUBLICZNEJ Zasady Universal Design Opracowanie zasad Universal Design stało się niezbędne dla określenia wymogów dostępności przestrzeni dla osób z wieloma rodzajami niepełnosprawności. Zasady te przedstawiają się następująco: 1. powszechne zastosowanie, 2. elastyczność,

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 21

3.

4.

5.

6.

prostota i intuicyjność, czytelność informacji, tolerancja dla błędu, oszczędność wysiłku fizycznego.

Kolejną warstwą interakcji wizualnej jest cała strefa skojarzeń i asocjacji, poprzez które określone formy mogą wpływać na psychikę odbiorców, sprawiając, że mogą oni czuć satysfakcję lub dyskomfort w danej przestrzeni. Przykładami negatywnych bodźców są tu formy pochyłe, nadwieszenia, zacieśnienia, zagrażają one poczuciu bezpieczeństwa i równowagi. Bez świadomości tych kilku wymienionych (ale nie tylko tych) czynników oddziaływania danej przestrzeni na osoby w niej przebywające nie da się kształtować przyjaznych przestrzeni.

Wymienione wyżej zasady pomijają jednak oddziaływanie przestrzeni na psychikę. Także w tekście Bena Rogersa In defense of the street – 10 principles of the public space czynnik ten wspomniany jest jedynie fragmentarycznie (różnorodność, skala, tożsamość): 1. różnorodność użytkowania (wielofunkcyjność), 2. aktywność elewacji, Dziesięć punktów 3. społeczność i miejska żywotność, dotyczących pojęcia 4. skala ludzka, jakości przestrzeni 5. oświetlenie, (ładu przestrzennego) 6. stymulacja lokalnej ekonomiki, 7. lokalna tożsamość, 1. Przestrzeń publiczna to cały otaczają8. bezpieczne ulice, cy nas krajobraz (zbudowany i żywy).

9. tereny zielone, 2. Jakość przestrzeni publicznej zależy 10. partycypacja. od stopnia jej ładu.

3. Ład przestrzenny to zrównoważona Zasady przyjazności struktura przestrzenno-funkcjonalna.

Jednak określenie „przestrzenie przyja- 4. Struktura zrównoważona to stan pozne” jest pojęciem szerszym od „przemiędzy monotonią i chaosem. strzeni dostępnych”, ponieważ te pierw- 5. Monotonia to struktura nadmiernie uporządkowana (monoformiczna). sze wymagają nie tylko wykluczenia barier mechanicznych, ale również, co 6. Chaos to struktura pozbawiona poma ogromne znaczenie, usunięcia nerządku (nadmiernie poliformiczna). gatywnych bodźców, jakie wpływają 7. Struktura zrównoważona powstaje w wyniku całościowej kompozyna psychikę odbiorców.

Pierwsza forma ich wpływu jest czycji, w której relacje części do całości są harmonijne i odpowiadają psychosto fizjologiczna. Zbadane i znane są oddziaływania takich cech otoczenia jak kofizycznym potrzebom człowieka w odlor, forma, światło czy skala. Wiadomo, że niesieniu do otaczającej go przestrzeni. barwa czerwona pobudza, zielona uspoka- 8. System kształtowania przestrzeni puja, a modna obecnie szarość i czerń przyblicznej winien gwarantować jej całognębiają. Nieco mniej myśli się o języku ściowe komponowanie. form. Tu ciekawe są obserwacje Rudolfa 9. Całościowe komponowanie wyArnheima dotyczące kształtów zaokrąglomaga systemu urbanistyki openych (łagodnych) oraz szpiczastych (agreracyjnej opartego na projektosywnych). Z kolei rozmiary przestrzeni waniu zintegrowanych jednostek mają decydujący wpływ na osoby cierpiąfunkcjonalno-przestrzennych. czyli tworzenie ce na klaustrofobię lub agoro-fobię, a więc 10. Komponowanie, przestrzeni publicznej, jest sztuką lęk przed przestrzeniami zbyt małymi lub wspólnoty. zbyt rozległymi.

22 / Krzysztof Chwalibóg

Konkluzja końcowa

Czego powinniśmy zatem oczekiwać od jakości przestrzeni publicznej (jej architektury)? Takiego jej ukształtowania, które może wywierać pozytywny wpływ na jakość naszego samopoczucia. Potrzebujemy więc przestrzeni przyjaznej. Są jednak dwa warunki konieczne dla powstawania takiej jakości przestrzeni publicznej: 1. System zarządzania przestrzenią oparty na poziomie społecznej kultury oraz przepisy zapewniające możliwość kreowania ładu przestrzennego.

2. Powierzenie autorstwa obiektów i zespołów przestrzeni publicznej architektom o odpowiednich kwalifikacjach twórczych (tak jak w pięciu poniżej przedstawionych przypadkach realizacji nagrodzonych w konkursie zorganizowanym przez Międzynarodową Unię Architektów – The UIA Award „Friendly & Inclusive Spaces”.

7. PRZYKŁADY PRZYJAZNYCH PRZESTRZENI – REALIZACJE NAGRODZONE W KONKURSIE ZORGANIZOWANYM PRZEZ MIĘDZYNARODOWĄ UNIĘ ARCHITEKTÓW Budynek w krajobrazie Projekt wprowadza nowy obiekt w układ zabytkowego parku w Żelazowej Woli pod Warszawą. Istotą rozwiązania jest wprowadzenie w delikatne otoczenie historyczne i przyrodnicze architektury.

Stało to się możliwe dzięki zastosowaniu bardzo spokojnej formy budynku oraz użyciu drewna jako podstawowego materiału określającego charakter wyglądu zewnętrznego oraz wnętrz obiektu.

Dzięki takiemu zabiegowi całość współgra z wątkami lokalnego, polodowcowego kamienia oraz z dużymi płaszczyznami oszklenia pozwalającymi na zespolenie wizualne krajobrazu parku z wnętrzem

obiektu. Ta kompozycja tworzy odpowiedni klimat do kontemplacji muzyki w otoczeniu przyrody. Autorzy tej realizacji osiągnęli znakomity efekt integralnego wpisania jej w kontekst dzięki trafnym decyzjom materiałowym i kolorystycznym.

Projekt centrum kongresowego w Żelazowej Woli.

Autorzy: Bolesław Stelmach i Partnerzy.

Z archiwum Stelmach i Partnerzy Biuro Architektoniczne Sp. z o.o. Fot. Marcin Czechowicz

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 23

Małopolski Ogród Sztuki (centrum kultury) w Krakowie (2005–2012).

Autorzy: Krzysztof Ingarden, Jacek Ewý (Ingarden & Ewý Architekci Sp. z o.o.).

Fot. M. Czechowicz (górne zdjęcie).

Fot. K. Ingarden (dolne zdjęcie)

architekci Ingarden & Ewý, okazał się doBudynek w mieście Obiekt usytuowano w historycznej dziel- bór materiału określającego nastrój elenicy miasta, w otoczeniu XIX-wiecznej za- wacji. Ciepła kolorystyka jest wynikiem budowy. Jak wynika z uwarunkowań tej zastosowania elementów ceramicznych. lokalizacji, podstawowym problemem, Aby ich użycie było możliwe, zaprojekktóry musieli rozwiązać projektanci, była towano specjalny system montażu, któkwestia właściwego wpisania budynku ry powstał dzięki starannemu, specjaliw delikatny kontekst otoczenia. Wyko- stycznemu opracowaniu tego problemu. rzystano cały łańcuch decyzji architek- Wszystkie wymienione działania autorów tonicznych umożliwiających uzyskanie pozwoliły na znakomite zintegrowanie przyjaznego wyrazu budynku. Pierw- zupełnie nowego obiektu z istniejącą, desza z nich to trafny dobór skali, przepro- likatną tkanką zabytkowego Krakowa, co wadzony na podstawie szczegółowych można dostrzec na zdjęciach pokazująstudiów geometrii sąsiedztwa (wysoko- cych relacje budynku z otoczeniem. ści budynków, nachylenia dachów). NaBudynek stępnym krokiem było przyjęcie takiego ukształtowania bryły, które zapewniaw krajobrazie otwartym ło najlepsze jej wtopienie w układ istnie- Budynek szkoły dla 350 uczniów powstał jących budynków. Istotnym elementem na wzgórzu na przedmieściu Letterkenstała się zadaszona przestrzeń wejściowa ny. Specyfikę lokalizacji wykorzystano o charakterze ogrodu. Kolejnym „przyja- tak, aby zapewnić powszechną dostępznym” rozwiązaniem, po które sięgnęli ność do gmachu. Stało się to możliwe

Liceum Colaiste Ailigh (Irlandia, 2014) Autorzy: McGarry N i Enaigh Architects

24 / Krzysztof Chwalibóg

problemu wiecznie zakorkowanych dróg okazał się system kolejek linowych, zbudowany z kilku linii. Podstawowym założeniem tego systemu było oznaczenie poszczególnych linii różnymi kolorami, ponieważ wzięto pod uwagę, że ludność (indiańska) to w znacznym stopniu analfabeci. Oczywiście inną zasadniczą cechą, której podporządkowano projekt, był wymóg powszechnej dostępności. Został on konsekwentnie wdrożony i – jak pokazują zdjęcia – służy osobom o różnych rodzajach niepełnoKolejki linowe w mieście sprawności. Kolory budynków każdej La Paz liczy ponad milion mieszkańców, linii wzbogacają krajobraz miejskiego leży w górach, a różnice poziomów otoczenia. Wpływ, jaki opisana realizamiędzy kotliną, w której mieści się cen- cja systemu wywiera na jakość życia trum, a okolicznymi gęsto zaludnionymi mieszkańców aglomeracji, obejmuje wzgórzami przekraczają tysiąc metrów. nie tylko ogromną poprawę dostępnoW tych warunkach komunikacja na linii ści komunikacyjnej różnych stref, lecz centrum – przedmieście była najwięk- także zwiększenie przyjazności otoczeszą bolączką miasta. Rozwiązaniem nia urbanistycznego.

dzięki temu, że na górnym poziomie umieszczono główne wejście prowadzące do dwupoziomowego holu (dolny poziom jest wcięty tą stroną w zbocze wzgórza). Autorzy projektu uzyskali efekt znakomitego wpisania budynku w krajobraz dzięki zróżnicowanemu kształtowaniu sylwety i dostosowaniu skali architektury do charakteru pejzażu, który mógłby zostać zaburzony brutalizmem nadmiernej wielkości bryły lub agresywną kolorystyką.

Libertador – kolejka linowa w La Paz (Boliwia).

Autor: Roberto Amrneiro Galdo

Jakość przestrzeni publicznej. Wprowadzenie / 25

Ulica w mieście

Realizacja dotyczyła przebudowania fragmentu ulicy w centrum miasteczka Karpenisi, położonego w północnej części Grecji. Problem zapewnienia zauważalnej poprawy jakości przestrzeni ulicznej polegał na przezwyciężeniu dwóch istotnych trudności. W efekcie przemyślanych decyzji projektowych udało się – z jednej strony – zwiększyć dostępność tego fragmentu centrum dla

estetyczną, jaką uzyskała ta ulica w rezultacie wprowadzonych zmian. Projektanci dzięki zastosowaniu nowych materiałów oraz ciekawej kolorystyki przełamali rutynę i szarzyznę, która zwykle przesądza o monotonii przestrzeni publicznych i komunikacyjnych. Wiadomo także, że przebudowa głównego ciągu drogowego w centrum miejscowości położonej górach nie jest łatwym zadaniem. Do jego realizacji przyczynił się uzdolniony zespół greckich architektów, który za sprawą wysokiej jakości projektu był w stanie pozyskać poparcie lokalnej społeczności oraz władz, niezbędne do przeprowadzenia tej trudnej technicznie operacji.

***

Przebudowa ulicy w centrum Karpenisi (Grecja) (2011–2016).

Autorzy: Andreas Lampropoulos z zespołem

osób z niepełnosprawnościami, a z drugiej – osiągnąć nową jakość z punktu widzenia atrakcyjności wizualnej. Trzeba docenić naprawdę niecodzienną szatę

26 / Krzysztof Chwalibóg

Każdy z przedstawionych powyżej projektów udowadnia, w jaki sposób wysoka jakość architektury buduje kulturową i społeczną wartość lokalnej przestrzeni publicznej. Miejscowa społeczność oraz lokalne władze samorządowe otrzymują impuls do popularyzacji idei architektury przyjaznej, rozumianej znacznie szerzej, niż mogłoby to wynikać z wymagań Universal Design, ograniczonych do problematyki barier fizycznych. Konkurs zwraca uwagę na fakt, że jakość architektury przestrzeni publicznych i krajobrazu zurbanizowanego, tworząca codzienne otoczenie dla milionów mieszkańców, może ulec wyraźnej poprawie dzięki projektowaniu ich w taki sposób, aby przez odpowiedni dobór podstawowych narzędzi warsztatu architekta, dotyczących skali, struktury, kompozycji, formy, koloru czy materiału, tworzyć ramy życia bardziej sprzyjające człowiekowi.

System zarządzania przestrzenią winien zatem zapewniać niezbędne warunki do takiego kształtowania przestrzeni.

Łukasz Mazur

Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce – analiza problematyki

W

spółczesna sytuacja mieszka- poniżej 34 mln2 . Największym odpływem niowa w Polsce ulega stosunko- mieszkańców zostaną dotknięte mniejwej poprawie, liczba mieszkań budowa- sze miejscowości, które nie wyrównają nych w ciągu roku rośnie – stopniowo straty i nie przyciągną nowych mieszkańzaspokajając głód mieszkaniowy. Zróż- ców pracą i ośrodkami uniwersyteckimi. nicowane przyczyny powstania deficytu Większe miasta również odczują zmniejmieszkaniowego w Polsce spowodowa- szoną liczbę mieszkańców, jednak różnine zostały m.in. przemianami społeczny- ce zrekompensują migracjami wewnętrzmi po 1989 roku oraz długookresowym nymi, np. studentami oraz migracjami lekceważeniem problemu. Doprowa- zewnętrznymi – ludnością przyjezdną dziło to do sytuacji, w której Polska zaj- z innych państw. Kolejnym kluczowym muje jedno z najwyższych miejsc wśród aspektem jest starzejące się społeczeńkrajów Unii Europejskiej pod względem stwo. Wszystko to będzie wpływało przeludnienia mieszkań populacji zagro- na kurczenie się społeczeństwa w Polsce, żonej ubóstwem1. Z tego powodu realiza- jednak mieszkań wciąż będzie brakowało.

Szacuje się, że w Polsce brakuje pracja środowisk mieszkaniowych jest jednym z pilnych problemów społecznych wie 2,1 miliona mieszkań 3 . Wyliczenie w kraju – problemem, który wymaga to uwzględnia pomniejszenie zasobu podjęcia natychmiastowego długofalo- mieszkaniowego o budynki w złym stawego działania. Z całą pewnością projek- nie technicznym, nienadające się do zatowanie przestrzeni mieszkaniowych jest mieszkania. Należy jednak zwrócić uwazagadnieniem wieloaspektowym. W pra- gę, że liczba oddanych do użytkowania cy projektowej mamy bowiem do czy- mieszkań w kraju rośnie, np. w 2018 nienia z problemami natury technicznej, roku wzrosła o prawie 198% – w stosunspołecznej, gospodarczej i politycznej. ku do 1996 roku, jednego z najcięższych W niniejszej publikacji zostaną omó- okresów budownictwa mieszkaniowego wione w sposób krytyczny mechanizmy w Rzeczypospolitej Polskiej4 . Mimo tak realizacji budownictwa mieszkaniowego powiększającego się rynku mieszkań od oraz wskazane szanse rozwoju i przykła- lat, popyt na nowe lokale nie maleje.

Tak duży popyt na mieszkania sprzyja dy wysokiej jakości środowisk mieszkaszybkiemu projektowaniu i realizowaniu niowych w Polsce. środowisk mieszkaniowych o nieodpoSYTUACJA wiedniej jakości. Mieszkania niefunkcjoMIESZKANIOWA nalne, o minimalnych wymiarach, w któW POLSCE rych brak dobrego nasłonecznienia oraz Omawiając sytuację mieszkaniową możliwości ich przewietrzania – to tylw Polsce, należy się odnieść do zmian ko niektóre błędy, które mogą występodemograficznych i rozważyć realne za- wać w źle projektowanych mieszkaniach. potrzebowanie na mieszkania w kontek- W powszechnej opinii odpowiedzialność ście zagospodarowania różnych woje- za taki stan rzeczy ponoszą architekci wództw, ponieważ te uwarunkowania wraz z firmami deweloperskimi, projekwpływają na realny popyt mieszkanio- tując tak odhumanizowane środowiska wy. Do 2050 roku liczba ludności w Polsce zmniejszy się o około 4 mln, spadając 2 GUS, Prognoza ludności na lata 2014–2050, 1

Eurostat, 2020. Dane statystyczne dotyczące mieszkalnictwa, https://ec.europa.eu/ eurostat/cache/digpub/housing/bloc-1b.html?lang=en [data dostępu: 10.08.2021].

3 4

Warszawa 2014.

Heritage Real Estate, Ile mieszkań brakuje w Polsce?, Warszawa 2018.

GUS, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2019, Warszawa 2019.

Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce… / 29

mieszkaniowe oraz często skazując mieszkańców na spłatę takiego mieszkania przez najbliższe 30 lat życia. Jest to jednak za daleko idące uproszczenie.

Etyczna i merytoryczna degradacja zawodu architekta jest niewątpliwie faktem. Jest jednak skutkiem sprowadzenia architekta do roli inżyniera o specjalności architektonicznej, a poprzez regulacje prawne sprowadzenie całego złożonego procesu projektowania do „świadczenia usług w zakresie architektury”. Pojedyncze pozytywne przykłady tylko potwierdzają, że w skali całego środowiska zawodowego architekt nie jest w stanie samą etyką zawodową wygrać tego starcia.

WADLIWE ŚRODOWISKA MIESZKANIOWE

całość społeczeństwa. Zła lokalizacja projektu, brak infrastruktury, brak miejsc pracy to tylko przykładowe elementy wpływające na zwiększenie kosztów „ukrytych”, które zostaną nałożone na przyszłych najemców, sąsiadów i społeczeństwo. W naukach ekonomicznych taki rodzaj kosztów ukrytych nazwany jest negatywnym efektem zewnętrznym – dzieje się tak, gdy ktoś przez swoje działania robi coś, co generuje koszty dla innych. Przykładem takiego negatywnego efektu zewnętrznego może być zanieczyszczenie środowiska, hałas lub przeludnienie. Oczywiste jest, że każda nowa inwestycja wiąże się z pewnymi kosztami, które można z całą pewnością zaliczyć do negatywnych efektów, np. zużywanie zasobów naturalnych, przestrzeni czy terenów zielonych. Jednak nowa inwestycja jest w stanie wygenerować rekompensatę w postaci wartości i użyteczności, które przypadną lokalnej społeczności, a także przyszłym mieszkańcom. Kwestia negatywnych efektów zewnętrznych jest niezwykle ważna przy wyjaśnianiu, dlaczego koszt złego projektu nie zawsze jest brany pod uwagę przy planowaniu realizacji. Przenosząc koszty na innych, inicjatorzy tych kosztów często izolują się od negatywnych konsekwencji, które w ostateczności ponosi lokalne społeczeństwo. W Polsce jednym z powodów powstawania negatywnego efektu zewnętrznego jest z całą pewnością błędne planowanie przestrzenne, nazywane „chaosem przestrzennym”. Wśród czynników sprzyjających jego powstaniu można wymienić złą skalę i monotonię zabudowy, rozproszenie zabudowy, braki w uzbrojeniu terenów, nadpodaż gruntów inwestycyjnych o niskim potencjale lokalizacyjnym czy częste lokalizowanie nowej zabudowy na terenach rolnych. Według badań czynniki wynikające z chaosu przestrzennego w Polsce generują rocznie straty w wysokości 20,5 mld zł5 .

Aktualnie w Polsce, a w szczególności w dużych miastach, przeżywamy okres zwiększonego popytu na mieszkania.

Ważne, aby w tym okresie zadbać również o jakość realizowanych środowisk mieszkaniowych. Budowane inwestycje powinny służyć na długie lata, ponieważ będą z nich korzystać również przyszłe pokolenia. Niestety regułą nie jest założenie, że każde nowe mieszkanie czy budynek ma być lepszy na przykład od starszych kamienic z XIX wieku. Powstające nowe realizacje często nie szanują kontekstu otoczenia i potrzeb mieszkańców, w wyniku czego deweloperzy są coraz głośniej piętnowani przez opinię społeczną. Może dzięki temu chociaż paru architektów sprzeciwiło się złym decyzjom narzucanym przez inwestora w myśl maksymalnego zwiększenia powierzchni użytkowej mieszkań (wskaźnik PUM). Źle projektowane środowiska mieszkaniowe nakładają zwiększone (ukryte) koszty na gminy, które w ostateczności pokrywają te wydatki podatkami. Głównym powodem, dla którego koszty ukryte nie są brane 5 pod uwagę, jest fakt, że nie są ponoszone przez osoby podejmujące decyzje, ale przez

30 / Łukasz Mazur

A. Kowalewski, T. Markowski, P. Śleszyński, Kryzys polskiej przestrzeni. Źródła, skutki i kierunki działań naprawczych, Warszawa 2020.

Chaos przestrzenny jest określeniem technicznych możemy zaliczyć wilgoć trudnym do zdefiniowania, bowiem z ła- i pleśń, słabą wentylację, zbyt niską temtwością możemy przedstawić jego czyn- peraturę, hałas, słabą konstrukcję, zły niki, ale z trudnością przyjdzie nam już układ funkcjonalny, źle zaprojektowaną omówienie ich wzajemnej korelacji oraz kuchnię i toaletę. Część tych problemów wskazanie wszystkich negatywnych skut- dotyczy również nowo projektowanych ków. W przytoczonym już czynniku, jakim realizacji, w których wadliwie zaprojektojest zła skala i monotonia zabudowy, mo- wane mieszkania mogą powodować ryżemy doszukać się szeregu złych decyzji zyko kontuzji czy upadku.

Przyczyn realizowania wadliwych projektowych i nierzadko kreatywnego podejścia do interpretacji zapisów praw- środowisk mieszkaniowych z całą pewnych. Z całą pewnością przykładem ta- nością jest wiele. W głównej mierze wykich działań są inwestycje mieszkaniowe nika to z zawiłości procesu budowlanego, realizowane w krytycznej względem sie- wielu czynników zmiennych oraz jakości bie odległości. Budynki są projektowane pracy osób, od których zależy wynik końw minimalnej odległości od siebie. Pro- cowy. Praca projektantów, architektów, jekty spełniają co prawda graniczne wy- konstruktorów i inżynierów branżowych magania warunków technicznych, ale nie determinuje końcową jakość projektowabiorą pod uwagę, nawet w najmniejszym nego budynku mieszkalnego. stopniu, przyszłej jakości życia mieszkańCzęsto zdarza się, że projektanci nie ców. W takich realizacjach często możemy są do końca świadomi odpowiedzialsię również spotkać z sytuacją nadmier- ności, jaką niesie ze sobą wykonywanego zabudowywania wolnej przestrze- na przez nich praca. Traktując projekty ni oraz grodzenia wszystkiego, co się da. mieszkaniowe jako łatwe, tendencyjne Wskutek maksymalnego zagęszczenia za- i typowe, nie martwią się tym, czy budybudowy mamy do czynienia z negatywną nek po wybudowaniu będzie działał posytuacją, która prowadzi do ograniczenia prawnie i spełniał oczekiwania lokatorów. lub, w skrajnych przypadkach, eliminacji Poza tym skracają etap prac projektoz przestrzeni publicznej miejsc spotkań wych do minimum – tak, aby po szybkim sąsiedzkich, tj. przestrzeni zielonych i re- zakończeniu projektu można było przejść kreacyjnych, placów zabaw dla dzieci, jak do następnego zadania. W rezultacie również lokali z podstawowymi usługami. to lokalna społeczność będzie musiała raTak skrajnie negatywna polityka mieszka- dzić sobie na co dzień z wadliwą zabudoniowa doprowadza do złej jakości prze- wą, zarówno pod względem przestrzenstrzeni mieszkaniowej, skutecznie utrud- nym, funkcjonalnym, jak i estetycznym.

Jest to kolejny przykład krótkoterminoweniając życie swoim mieszkańcom.

Kolejnym aspektem wartym omówie- go myślenia w branży budowlanej, któnia jest wpływ złego stanu technicznego rego koszty przesuwa się w przyszłość – środowisk mieszkaniowych na stan zdro- na nas podatników, na społeczeństwo.

Kolejną grupą osób (być może najwia psychicznego i fizycznego mieszkańców. Złe warunki mieszkaniowe gene- ważniejszą), która jest odpowiedzialrują negatywne skutki dla zdrowia ludzi, na za jakość środowiska mieszkaco łączy się ze zwiększeniem wydatków niowego, są inwestorzy – zarówno na służbę zdrowia i pomoc psychologicz- prywatni, jak i społeczni, realizujący taną. Największy negatywny wpływ mają nie budownictwo na wynajem. To oni skrajnie złe warunki życia – szacuje się, że są osobami decyzyjnymi na każdym etaw UE jest na nie narażony co 6 mieszka- pie przygotowania projektu oraz realizaniec. Do takich skrajnie złych warunków cji budowy. Tu również, poza czynnikiem

Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce… / 31

krótkoterminowego myślenia, decyduje pozorna oszczędność.

Powszechnie przyjmuje się założenie, że architektura i urbanistyka jest kwestią osobistego gustu, a jak wiadomo, o prywatnych gustach się nie dyskutuje. Jest to założenie z gruntu fałszywe, wykorzystywane z premedytacją, zarówno w dyskusji publicznej, jak i w rozmowach z projektantami. W polemice, przy próbach argumentacji okazuje się, że pod przykrywką „osobistego gustu” kryją się obawy o zwiększenie kosztów początkowych związanych z wybudowaniem środowiska mieszkaniowego. Decydenci – a przynajmniej część z nich – zakłada, że dobry projekt nie wnosi wystarczającej wartości, aby mógł uzasadnić wszelkie dodatkowe koszty, jakie może spowodować.

ROZWÓJ ŚRODOWISK MIESZKANIOWYCH Współcześnie realizowane środowiska mieszkaniowe cechują się coraz odważniejszym podejściem do projektowania przyjaznego miejsca do życia dla swoich przyszłych mieszkańców. Po czasach realizacji w Europie budownictwa mieszkaniowego z „wielkiej płyty” architektura mieszkaniowa przechodzi dziś swego rodzaju renesans, dowodząc, że środowiska mieszkaniowe stanowią ważną gałąź architektury i odgrywają wielką rolę w polepszaniu warunków życia człowieka.

Odrodzenie to zauważalne jest przede wszystkim w zainteresowaniu projektowaniem środowisk mieszkaniowych (często również realizacjami budownictwa społecznego) przez cenionych i nagradzanych architektów.

Wśród znanych architektów zainteresowanych projektowaniem dostępnych środowisk mieszkaniowych można wymienić takie postacie, jak Jean Nouvel (Ateliers Jean Nouvel), Norman Foster (Foster+Partners), Winy Maas (MVRDV)

32 / Łukasz Mazur

czy Bjarke Ingels (BIG). Wymienieni architekci, realizując w swojej praktyce zawodowej środowiska mieszkaniowe, poszukują innowacyjnych i charakterystycznych rozwiązań funkcjonalnych czy wizualnych.

Dowodem ilościowym, potwierdzającym stopniowe zwiększenie zainteresowania projektowaniem środowisk mieszkaniowych przez architektów, są organizowane konkursy architektoniczne.

Coraz więcej konkursów uwzględnia i docenia realizacje architektury mieszkaniowej, dzięki czemu zyskują one na znaczeniu. Przykładem jest Nagroda Unii Europejskiej w Konkursie Architektury Współczesnej im. Miesa van der Rohe’a, w której znacząco rośnie liczba nominowanych realizacji mieszkaniowych.

W latach 2017 i 2019 w konkursie wygrały również dwa projekty, które zostały docenione za przeprowadzoną śmiałą rewitalizację, przekształcającą istniejący budynek we współczesne, wysokiej jakości środowisko mieszkaniowe.

Na polskim rynku mieszkaniowym również można zauważyć podobny wzrost zainteresowania architekturą mieszkaniową, czego dowodzą m.in. coraz liczniejsze konkursy architektoniczne. Wśród ogólnokrajowych konkursów należy wymienić działalność spółki PFR Nieruchomości S.A. z siedzibą w Warszawie, która realizuje rządowy program Mieszkanie Plus. Spółka ogłasza otwarte konkursy, zarówno na pojedyncze budynki, jak i całe założenia nowych osiedli, czego przykładem są m.in. projekty z Katowic, Warszawy czy Wrocławia. W mniejszej skali odbywają się też konkursy ogłaszane przez Towarzystwa Budownictwa Społecznego. Wśród najciekawszych można wymienić m.in.

TBS Wrocław, TBS Warszawa (Północ i Południe) czy TBS Bydgoszcz. Wspomnieć należy również o interesującym konkursie „Miasto z klimatem” realizowanym przez Polskie Domy Drewniane

S.A., którego celem jest zaprojektowaPOSZUKIWANIE GENIUS LOCI nie współczesnego ekologicznego śroMIASTA dowiska mieszkaniowego, w którym budynki będą zrealizowane w konstrukcji Zespół siedmiu budynków mieszkalnodrewnianej. Z tak innowacyjnym kon- -usługowych wchodzących w skład prokursem, uwzględniającym zasady zrów- jektu Riverview powstał w ramach renoważonego rozwoju i organizowanym witalizacji obszaru przy kanale wodnym w tak dużej skali, w projektach miesz- Na Stępce, tuż przy zabytkowym Starym kaniowych w Polsce nie często mamy Mieście w Gdańsku. Teren inwestycji nado czynienia. Przykłady tych aktywności leży do szczególnie atrakcyjnych z podowodzą, że środowiska mieszkaniowe wodu swojego bliskiego położenia pow kraju zaczynają uwzględniać również śród najciekawszych atrakcji Gdańska. czynnik jakości zamieszkania.

Bogata historia miejsca wywarła kluczoPolskie realizacje środowisk miesz- wy wpływ na przyszłe rozwiązania prokaniowych w dużym stopniu nasta- jektowe i urbanistykę kwartału. Zabudowione są na dostarczenie dużej liczby wa kwartału została podzielona na dwa mieszkań w przestrzeniach miejskich charakterystyczne zespoły: pierwszy, już zurbanizowanych. Realizacje te bar- to budynki tworzące pierzeje nadwodnedzo często zaprojektowane są w sposób go bulwaru, gdzie projektanci nawiązuprzemyślany i funkcjonalny, spełniając ją do ceglanej architektury hanzeatyckiej. przy tym swoje podstawowe założe- Drugi zespół tworzą budynki stylizowania. Jednak takie przykłady środowisk ne na eklektyczną zabudowę mieszczańmieszkaniowych nie należą do intere- skich kamienic wzdłuż ulic Angielska Grosujących z medialnego punktu widzenia, bla i Pułkownika Jana Dziewanowskiego. a w prasie czy intrenecie spotykamy się Kompleks budynków Riverview charakwłaściwie wyłącznie ze skrajnie nega- teryzuje się poszanowaniem projektantywnymi przykładami. W opinii autora tów dla kontekstu miejsca, w tym również piętnowanie realizacji nazywanych „pa- do jego bogatej historii. Wyczuwalny jest todeweloperką” jest słuszne, jednak nie w nim genius loci Gdańska w specyficzjest wystarczające. Powinniśmy w ślad nym klimacie i nabrzeżnym charakterze za bardziej rozwiniętymi krajami Euro- miejsca. Dodatkowo budynki zostały zapy Zachodniej doceniać ponadprzecięt- projektowane z uwzględnieniem ludzkiej ne realizacje przestrzeni mieszkanio- skali, a układ klatkowy z paroma mieszwych. Walka ze skrajnie wadliwymi i źle kaniami ułatwia mieszkańcom poznanie zaprojektowanymi realizacjami miesz- się i umożliwia wytworzenie sąsiedzkich kaniowymi powinna rozpocząć się od relacji. Architektura budynków nawiązuedukacji, wskazania cenionych przykła- je wysokiej jakości wykonaniem i formą dów i elementów jakościowych. Ponie- do zabudowy historycznej. Poza tym buważ tylko świadomi nabywcy mieszkań dynki wpisują się w ideę projektowania mogą realnie wpłynąć na kształtowanie zabudowy typu mixed-use, w której poza się popytu mieszkaniowego w naszym lokalami mieszkalnymi znajdują się miejkraju. W dalszej części artykułu zostaną sca do pracy, rekreacji i przestrzeń puomówione trzy przykłady ponadprze- bliczna. Wysokość budynków i ich wzaciętnych projektów środowisk mieszka- jemna odległość zostały tak dobrane, aby niowych zrealizowanych we współcze- jak największa liczba mieszkańców miała widok na kanał wodny. snej Polsce.

Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce… / 33

BUDOWNICTWO SPOŁECZNE ŁAMIĄCE STEREOTYPY

powstała, Kurkowa 14. Obiekt powstał na działce, na której do niedawna swoją bazę miała firma zajmująca się gospodarką odpadami. Dzięki jej przeniesieniu dzielnica zyskała wysokiej jakości budynek mieszkalny oraz dostępną przestrzeń publiczną przy nabrzeżu Odry (wyremontowaną przez dewelopera na działce miejskiej), a firma zajmująca się gospodarką odpadami przeniosła się poza granice śródmieścia. Z podniesionego patio możliwe jest bezpośrednie przejście do odrestaurowanego bulwaru nad rzeką. Budynek współgra ze starannie wykonanym zagospodarowaniem terenu oraz z odtworzonym i przede wszystkim dostępnym dla wszystkich mieszkańców bulwarem nad Odrą – o łącznej długości 120 metrów. Projektanci starannie przemyśleli strefowanie przestrzeni na część publiczną, półprywatną i prywatną „sąsiedzką”, dzięki czemu nie musieli zastosować żadnego ogrodzenia, nadając przestrzeni spójnego charakteru.

W warszawskiej dzielnicy Praga-Północ powstał śmiały projekt czerech budynków komunalnych. Budynków, które są przykładem, że współczesne budownictwo społeczne w Polsce może realizować potrzeby ilościowe dostępnych mieszkań, dbając jednocześnie o ich estetykę architektoniczną. Osiedle komunalne Fort Śliwickiego zostało w całości zaprojektowane przez krakowskich projektantów z biura Kontrapunkt V-Projekt. Budynki swoją formą nawiązują do kontekstu i bogatej historii miejsca, w którym się znajdują. O militarnej historii świadczą również nazwy czterech bloków — Bastion, Redan, Barkan i Luneta. Wszystkie budynki drugiego etapu zostały konsekwentnie zrealizowane w surowej w formie elewacji klinkierowej.

Czynnikiem przestrzennym świadczącym o wysokiej jakości zagospodarowanego terenu jest czytelny układ urbanistyczPODSUMOWANIE ny oraz dbałość o przestrzenie wspólI DYSKUSJA ne mieszkańców. Pomiędzy budynkami znajdują się ławki, murki i platformy czy Aktualna debata publiczna w Polsce dotystojaki na rowery. Mieszkańcy do swo- cząca problemu mieszkaniowego odnojej dyspozycji mają również place zabaw si się głównie do problemu ilościowego dla dzieci i zielone przestrzenie, których oraz sposobu finansowania społeczneprzy terenie fortu nie brakuje. A wszystko go budownictwa mieszkaniowego. Zaschludnie wkomponowane w otoczenie. gadnienie to, spłycone tylko do tych Było to możliwe m.in. dzięki zagospoda- dwóch pozycji, jest zrozumiałe dla sporowaniu przez inwestora tak dużego ob- łeczeństwa, które znajduje się na czołoszaru, na którym znajduje się 9 budyn- wych miejscach w rankingu najbardziej przeludnionych mieszkań państw UE. ków mieszkalnych.

Według danych statystycznych EurostaMIASTO tu z 2019 roku, najbardziej przeludnione OTWARTE Państwa UE to Rumunia (45,8%), BułNA RZEKĘ garia (41,1%), Chorwacja (38,5%) i PolNa wrocławskim Nadodrzu, pomiędzy ska (37,6%) 6 . Autor jest zdania, że równie nurtem Odry a zabytkowymi kamienicami, powstał współczesny kwartał zabu- 6 Eurostat, Overcrowding rate by age, sex and poverty status – total population, https:// dowy mieszkaniowo-usługowej. Realizaec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ ILC _ LVHO05A _ _ custom _ 137621/bo cja wkomponowuje się w krajobraz rzeki, okmark/table?lang=en&bookmarkId=516fa jednocześnie w zwartą zabudowę mia0327-d6c1-4ee9-8344-3e554524fb7a [data sta. Przyjęła nazwę od ulicy, na której dostępu: 10.08.2021].

34 / Łukasz Mazur

istotnym problemem jest projektowanie środowiska mieszkaniowego niskiej jakości. Przytoczona sytuacja mieszkaniowa w Polsce świadczy o tym, jak istotny aktualnie jest problem niskiej jakości środowisk mieszkaniowych.

Sposobów na projektowanie dobrej jakościowo architektury jest wiele, jednak w szczególności należy zwrócić uwagę na potrzebę wprowadzenia systemowych rozwiązań. Autor rekomenduje następujące działania/aktywności mające na celu poprawę jakości środowisk mieszkaniowych w Polsce: 1. Projektowanie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i wydawanie decyzji o warunkach zabudowy powinno uwzględniać analizę kosztów ukrytych związanych z negatywnym efektem zewnętrznym. Na tej podstawie powinny być podejmowane decyzje o liczbie terenów mieszkaniowych w danej gminie i możliwości poniesienia kosztów przez lokalne społeczeństwo.

2. Chaos przestrzenny w Polsce jest niezaprzeczalny – do walki z jego negatywnymi skutkami powinno się włączyć edukację. Tylko dzięki edukacji przyszłych najemców i nabywców mieszkań możliwe jest w okresie długoterminowym zadbanie o odpowiednią jakość środowisk

mieszkaniowych. Świadomy nabywca będzie miał wiedzę i może w przyszłości nie skusi się na zakup mieszkania na słynnym warszawskim osiedlu Bliska Wola, nazywanym również polskim Hongkongiem. W tym celu powinno się wzmocnić rolę certyfikacji środowisk mieszkaniowych na rynku krajowym, pozwoli to na obiektywną analizę porównawczą realizacji i wskaże czynniki istotne ze względu na przyszłą jakość zamieszkania.

3. Wprowadzenie ogólnego krajowego systemu certyfikacji środowisk mieszkaniowych, za pomocą którego możliwe będzie określenie mierzalnego poziomu jakości zamieszkania.

System ten powinien być w szczególności wiążący przy podejmowaniu decyzji o realizacji środowisk mieszkaniowych finansowanych z funduszu państwowego. System ten potwierdzałby jednocześnie, że środki finansowe pochodzące z podatków są dobrze wydatkowe.

Na zakończenie – ważna i warta uwagi jest również zależność pomiędzy jakością życia człowieka a środowiskiem mieszkaniowym. Jak stwierdza Jan Pallado, „jakość życia człowieka zależy […] w dużym stopniu od jakości środowiska mieszkaniowego”7.

7

J. Pallado, Zabudowa wielorodzinna: podstawy projektowania, Gliwice 2014.

Jakość środowisk mieszkaniowych w Polsce… / 35

Andrzej Chwalibóg

Architektura jako sztuka wspólnoty

Piza, Campo dei Miracoli (Plac Cudów), życie się toczy u stóp katedry, obok baptysterium, cmentarza i kampanili.

Fot. A. Chwalibóg

Życie krótkie, sztuka długa, okazja ulotna, doświadczenie niebezpieczne, sąd niełatwy.

Hipokrates z Kos Cokolwiek i ilekolwiek by tedy zawierało w sobie nasze pojęcie pewnego przedmiotu, to jednak musimy wyjść poza nie, by przedmiotowi udzielić istnienia.

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu

WPROWADZENIE 1. „Doświadczenie jest niebezpieczne, 2. Tak można widzieć granicę dzielącą nasąd niełatwy, okazja ulotna” – ten frag- turę i kulturę. Próbowano ją zacierać od ment popularnego cytatu bywa pomija- początku, gdy rodziła się świadomość ny, natomiast początek o tym, że „życie prawa i sztuki. Już wówczas filozofowie krótkie, sztuka długa” jest powtarzany, co (Platon) podpowiadali artystom, że natu-

podkreśla znaczenie sztuki w konfrontacji z naszym istnieniem. Widząc w tym szansę na odzyskanie szacunku dla naszej profesji, można na użytek rozważań przyjąć ten wątek, dodając, że chodzi o sztukę architektury i przypominając, że coś nam jest dane oraz, że coś od nas zależy. Pierwsze trzeba odkrywać, bo istnieje, drugie zaś tworzyć, a całość się dzieli jak prawo: na istniejące (prawdziwe) oraz na to, co od nas zależy – prawo stanowione. Porównanie to ma swoją intencję, która w Zakończeniu znajdzie wyjaśnienie.

rę trzeba poprawiać. Był to również czas formowania się kultury naszej cywilizacji i wówczas praktyczni Rzymianie odkryli, że lepsze i piękniejsze jest życie, gdy je uprawiamy jak naturę1.

Arato Isozaki wraz Krzysztofem Ingardenem, Jackiem Ewy i biurem JET Atelier stworzyli Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie (mecenat Andrzeja Wajdy).

Natura jest bezkonkurencyjnym kontekstem i wzorem: jej realizm podpowiada abstrakcyjną formę, a jej najlepszym probierzem jest muzyka i architektura, która – jak to określił Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling – „jest muzyką w przestrzeni, niejako muzyką zastygłą”.

Fot. A. Chwalibóg

3. Podsumowując, można przyjąć, iż należy uprawiać sztukę architektury jako sztukę komponowania na wzór tego, co żyje i funkcjonuje i w tym szukać prawdy. Rysuje się analogia, która oprócz inspiracji, daje podstawy do następującej 1

Słowo „kultura” pochodzi z łaciny – cultus agri (uprawa roli).

Architektura jako sztuka wspólnoty / 37

6. „Forma przekazu jest przekazem”2 , a treścią przekazu jest hipoteza, zatem usprawiedliwiona jest hipotetyczna poFORMA PRZEKAZU stać artykułu. Jest to bowiem zadanie, które dotyczy możliwości wyrażenia Najpierw jednak trzeba poddać ten język [ję- tego, co jeszcze nie istnieje lub jest niezyk codzienny] pewnej idealizacji: założyć, że wyrażalne. Odgrywają one ważną rolę jego wyrażenia są jednoznaczne i scharakte- w twórczości, dotycząc zarówno twórryzowane ściśle. czości naukowej (która ma właściwe soAnna Jedynak, Ajdukiewicz bie języki i narzędzia), oraz twórczości artystycznej, która ma swoje formy przeJesteśmy karłami, którzy wspięli się na ramiona kazu. Twórczość związana z uprawiaolbrzymów. W ten sposób widzimy więcej niem przestrzeni publicznej 3wydaje się i dalej niż oni, ale nie dlatego, ażeby wzrok być najlepiej wyposażona: chodzi o ponasz był bystrzejszy lub wzrost słuszniejszy, tencjał hybrydowej sztuki architektury, ale dlatego, iż to oni dźwigają nas w górę który pozwala korzystać zarówno z logiki, i podnoszą o całą gigantyczną wysokość. jak i metafor, a także z tego, co przynosi Bernard z Chartres (ok. 1060–1125) codzienne doświadczenie. hipotezy: architektura powstaje na styku kultury z naturą.

Rynek Sienny w Białymstoku, jako zielony skwer upamiętniający ewangelicką nekropolię z XVII wieku. Fot. Jarosław Perszko.

Obiekt wyznaczały realne granice oraz jego funkcje, dziś wszystko uległo zmianie – powstała inna przestrzeń oczekująca na odpowiednią formę.

Fot. A. Chwalibóg

4. Łatwo wyrazić istotę samego Wprowadzenia – jest to krótka odpowiedź na pytanie: dlaczego architektura zmierza do tego, aby stać się sztuką wspólnoty?

7. Rozwijając ostatni – już nie wątek, lecz wątki tworzące kompozycję – ważne jest uświadomienie sobie, że ta wspólnota sztuki, nauki i pragmatyki,

5. Istota pytania – jego esencja – ukry- 2 wa jednak listę problemów, a każdemu z nich należałoby poświęcić odrębny traktat i do tego dodać suplement. Pojawia się w związku z tym drugie pytanie, 3 już konkretne: jak to wszystko zredukować do postaci artykułu?

38 / Andrzej Chwalibóg

Marshall McLuhan, kanadyjski filozof, znany jako autor zwrotu „Medium is the Message” (medium jest przekazem), jest również twórcą pojęcia „globalizacja” – odnosząc je do rozwijającej się władzy mediów.

W przestrzeni publicznej odnajdujemy całe spektrum kultury, a więc można powiedzieć, że wszystkie sztuki składają się na tę kompozycję – również jeszcze nieodkryte.

Reggio Emilia AV Mediopadana – stacja kolei dużej prędkości koło Bolonii (widok z autostrady); dzieło Santiago Calatravy; przykład właściwej formy przekazu współczesnej architektury.

Fot. A. Chwalibóg

którą jest architektura, niesie ze sobą – oprócz utrudnień – niezwykły potencjał, w którym biorą żywy udział (wymieniając te podstawowe) następujące narzędzia:

a także ze zdjęć, by tym sposobem uwiarygodnić przekaz dotyczący tego, co było, jest, czyli również tego, co już zostało stworzone oraz co jest projektowane (chodzi o historię, współczesność i wskazanie przyszłości).

ARCHITEKTURA I ARCHITEKCI Chociaż zadaniem kolumn świątynnych i kolumnad ma być podpieranie konstrukcji, dostojeństwo wyglądu równe jest ich użyteczności.

E.H. Gombrich, Zmysł porządku

• •

•

język logiki (jak w naukach, sztukach konstrukcyjnych i programowych), ekspresje formy abstrakcyjnej reprezentowane przez język symboli oraz metafor (jak w sztuce ekspresyjnej), język potoczny (zrozumiały powszechnie) oraz przedstawienie za pomocą obrazów.

8. Hipotetyczna forma przekazu będzie ponadto korzystać ze słów wybitnych znawców poruszanych problemów,

Człowiek dochodzi do prawdy bytu, nie poprzez wiedzę, tylko poprzez rozumienie, rozumienie sensu, któremu się powierzył […]. Wiedza bowiem o funkcjonalności – o czym nas wspaniale informuje dzisiejsza myśl techniczno-przyrodnicza – nie daje jeszcze rozumienia świata.

Joseph Ratzinger, Wprowadzenie do chrześcijaństwa

9. Pierwsze doznanie architektury, to wyłaniający się przed oczami wyobraźni ogólny obraz, który stopniowo uzupełniają szczegóły kształtu i treści. Jest to widok jakby nam dany, a ta specyficzna kreacja jest wyraźnie oddzielona od drugiej fazy poznania, jaką stanowi spostrzeżenie konkretnego przedmiotu,

Architektura jako sztuka wspólnoty / 39

Genua, jedno z najludniejszych i najbogatszych (ekonomicznie) miast włoskich, prezentuje zjawisko, kiedy to przestrzeń publiczna znajduje się wewnątrz budynku – można sądzić, że nie mogła się pomieścić w wąskich uliczkach i dzięki temu cortile stanowią najpiękniejsze fragmenty miasta.

Fot. A. Chwalibóg

syntezie oraz jej rozpoznaniu w analizie – obie są konieczne, aby obraz zbliżał się ku prawdzie 5 .

11. Mamy zatem kompozycję, której obraz podlega obiektywizacji: dzieje się to w toku ustaleń rozumu (dedukcji) i pozwala myśleć o architekturze, co już wymaga odpowiednich, sprawdzonych, przesłanek.

12. To zadanie podejmują dwie triady, towarzyszące sztuce architektury od chwili jej powstania jako założenia – przesłanki do dalszych rozważań, których wartość zależy od jakości ustaleń sprawdzonych od wieków: a. zasada jedności czasu, miejsca i akcji, b. triada Witruwiusza 6 .

Pierwsza jest mało znana, a druga, choć powtarzana, lecz często bez wniosków – szczególnie gdy chodzi o hierarchię i wynikający z niej prymat sztuki komponowania złożonych przedmiotów.

WSPÓLNOTA I SZTUKA WSPÓLNOTY

który będzie kompozycją, jeśli ekspresja, dobór (lub ukształtowanie) elementów oraz ich ułożenie w całości pozwolą odczytać myśl budującą formę architektury

Trendy mód ukazują tę selektywność w dziwacznym powiększeniu. Niezależnie od tego, czy przedmiotem są cylindry, krótkie spódnice czy wąska talia, ci, którzy wchodzą do gry, muszą się jej podporządkować, przynajmniej na jakiś czas, dopóki szaleństwo samo nie sprowadzi się do niedorzeczności.

E.H. Gombrich, Pisma o sztuce 5

10. Działanie logosu 4 pozwala dostrzec także i brak takiej myśli lub jej podważenie. Można w tym procesie poznawania dostrzec mądry porządek dialektyki, któ- 6 ry składa się z tezy oraz antytezy, tworząc całość kreacji z percepcji odpowiadającej 4

„Logos” to słowo, zdanie, sąd, lecz znaczy również myśl, która stwarza i zawiera w sobie rozumność, czyli stanowi rację wyprzedzającą nasze działanie.

40 / Andrzej Chwalibóg

Mało się mówi dziś o konieczności odróżnienia zadań, które wymagają wpierw syntezy, od tych, które należy rozpocząć od analizy, co mogłaby się przyczynić do uporządkowania kwestii hierarchii profesji.

Pierwsza triada, wyniesiona z Poetyki Arystotelesa, obowiązywała w tragedii antycznej; druga, Witruwiusza, głosi, że dobry budynek powinien zapewniać trwałość, użyteczność i piękno i do dziś cieszy się pełną aprobatą. O zasadzie jedności trzeba przypomnieć i to stanowi hipotezę uzupełnienia przesłanek warunkujących, zdaniem autora, jakość sztuki architektury.

13. Wspólnota dotycząca ludzi jest oparta na wewnętrznych więziach, tworzących zbiorową podmiotowość, do której prowadzą wspólne doświadczenia – idei, sztuki (w dużym stopniu życia religijnego). Więź jest oparta na uczuciach oraz duchowym udoskonalaniu wartości utylitarnych, prowadzi nawet do poszukiwań znaczenia znaczeń, czyli sensu istnienia. Ta ludzka potrzeba – dziś zanikająca – wymaga partnerstwa rozumu oraz odpowiednich wzorów. Rzadko bowiem się zdarza, aby zbiorowe i spontaniczne poszukiwanie prawdy otwierało się na Arystotelesa oraz na sztukę.

14. Trudno jest podjąć decyzje ustalające wartości i znaczenia przedmiotów oraz zdarzeń7. Tym bardziej trudno oczekiwać takich ocen w dzisiejszym świecie, w którym dominuje dyskurs o tym, co jest wykonalne oraz policzalne, bez rozpoznawania rzeczy samej w sobie. Ponadto, jeśli chodzi o jakość, będzie to wyłącznie odczucie, a nie wiedza, bo ona wymaga sprawdzenia w doświadczeniu lub w logicznych ustaleniach 8 .

15. Powyższe rozważania dotyczą wspomnianego wyżej partnerstwa rozumu i dobrych wzorów – jest to warunek istnienia dobrej wspólnoty, a z nią dobrej sztuki wspólnoty. Bo są i złe wspólnoty9.

wzorów przestrzeni publicznych. Może to obecność doskonałych twórców obok równie doskonałego mecenatu okazuje się być skutkiem prawdziwej przyczyny, którą była jakość wspólnot (niestety to dotyczy tylko sztuki, ludzie są i pozostaną grzeszni). Wenecja, Siena, Flo-

Lomello w Lombardii, niegdyś tętniło życiem, dziś ukazuje czystą formę przestrzeni publicznej o metafizycznej ekspresji, pociągającej jak sztuka Giorgio de Chirica.

Fot. A. Chwalibóg

16. Historia polis w Italii ukazuje piękno sztuki wspólnoty i pozwala szukać tego, co wyjaśnia tajemnicę powstania 7

8

9

Dziś powszechnie się przyznaje, że to rynek za nas podejmuje najbardziej obiektywne oceny, to znaczy, że za wartość, uznaje się cenę, która jest wszakże następstwem jakości.

Różnie z tym bywa, najczęściej trudne pojęcia takie jak, np. ład przestrzenny określa się słowem harmonijne – jest to przykład błędu logicznego ignotum per ignotum, co oznacza nieznane przez nieznane.

Problemem jest sztuka masowa (w świadomości powszechnej traktowana jest jako sztuka wspólnoty) oraz salonowa, jako sztuka elit (potrzebnych jako kuźnia wzorów).

Dzieło światowej sławy rzeźbiarza Igora Mitoraja, Eros Bendato (Eros spętany) – czy ta rzeźba jest znakiem czasu?

Fot. A. Chwalibóg

rencja – znane nam wszystkim – są zbyt wyjątkowe, dlatego warto pokazać inne, którym popularność nie narzuciła turystycznego blichtru.

Architektura jako sztuka wspólnoty / 41

Spoleto, miasto w Umbii jest przykładem tego, jak uwarunkowania zewnętrzne nie zmieniają tych wewnętrznych – duch pozostaje ten sam.

Fot. A. Chwalibóg

presji inżynierii społecznej, dlatego należy wskazać jej główne narzędzia: arbitralna edukacja doktryn estetycznych bez piękna, następnie siła mody, snobizmu i lobbingu oraz coraz bardziej wyrafinowane techniki zarządzania gustem, do tego dochodzi doraźna ekonomia, która wykazuje, że łatwiej i taniej jest zachęcić do kupienia tego, co się produkuje, niż dopasować produkcję do oczekiwań. Dlatego tej koncentracji działań trzeba przeciwstawić coś więcej niż nadzieję na to, że piękno obro17. Myśląc zatem o sztuce wspólnoty, nie ni się samo. Pamiętajmy, że to nieokreślounikniemy refleksji nad transcendenta- ne piękno jest głównym argumentem istliami – chodzi o dobro, prawdę i piękno – nienia sztuki oraz koronnym architektury13 . są to bowiem trzy najwyższego rodzaju wartości, które otwierają prezentację 21. Warto również przytoczyć słowa Włakwestii sztuki i pojęć z nią związanych, dysława Tatarkiewicza, broniące rangi ukazując znaczenie całości10 . profesji architekta, który następująco opisuje, jak wyłaniały się sztuki, w tym ar18. Pierwsze dwie wartości (dobro i praw- chitektura: „Sztuki bardziej były ze sobą da) można objąć pojęciem dobra wspól- związane […]. Grecy zaczęli właściwie od nego, co potwierdza triada Witruwiusza, dwóch tylko sztuk: jednej ekspresyjnej, mówiąca o użyteczności i trwałości – mą- drugiej konstrukcyjnej [...]. Na pierwszą drej ekonomii i dobrej technice, przypo- składał się zespół poezji, muzyki i tańca, na drugą zaś zespół architektury, rzeźby minając o prawie11. i malarstwa. Osnowę sztuki konstrukcyj19. Trój-jedyna architektura, określenie nej stanowiła architektura, z którą przy odnoszące się do sztuki ekspresyjnej12 (za- wznoszeniu świątyni współdziałały rzeźsadne jest, by tak nazwać sztukę opisaną ba i malarstwo; osnową zaś sztuki eksw triadzie Witruwiusza), podkreśla rangę presyjnej był taniec [...]. Taniec łączył się powabu oraz wskazuje, że jest hierarchia, z muzyką i poezją w jedną całość, stanoo której się nie mówi, to piękno uchodzi wił wraz nimi jedna sztukę, «trójjedyną za atrybut sztuki architektury. Warto do- choreję», jak ją nazwał Tadeusz Zieliński”14 . dać, że za czasów Witruwiusza nie trzeba FILOZOFIA I KULTURA było nikomu przypominać, iż architektura jest sztuką. Dziś jest inaczej.

20. Pojęcie piękna jest wyjątkowo poddane Jednym z wielu zarzutów przeciw badaniu 10 W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Warszawa 1976.

11 Warto przytoczyć słowa filozofa i znawcy kultury, prof. Mieczysława Krąpca OP: „Jednym z obszarów relacji międzyludzkich jest zespół relacji tworzących porządek prawny, nazwany ordo iuris (jako ordo boni ac recti – porządek dobry i prawy). W tym porządku prawa ludzie – ze względu na łączące ich międzyosobowe relacje – organizują swe działania”.

12 Pojęcia sztuki ekspresyjnej i konstrukcyjnej wyjaśnia pkt 21.

42 / Andrzej Chwalibóg

symboli w sztuce jest to, że koncentruje się na badaniu treści, pomijając rzecz najistotniejszą – piękno i harmonię form. Nie 13 Tym określeniem można najkrócej wyrazić zagrożenia płynące z ambitnych i oczywistych elementów, z których się składa architektura, jak np. instalacje chłodzące pomieszczenia, tak ważne, gdy przegrzewa się nasza planeta.

14 W. Tatarkiewicz, Estetyka starożytna, Wrocław 1962

Warszawa, Wrocław, Białystok – każde miasto ma swoją La Défense.

Fot. A. Chwalibóg

będę zaprzeczać, że nieostrożny uczony może wpaść w taką pułapkę, jednak wielu wpada w nią nie z powodu braku wrażliwości, a raczej dostatecznie dokładnej analizy. Są to ci, którzy, wprowadzając rozdział pomiędzy formą a treścią, zastawili w ten sposób pułapkę na siebie i innych. Dlaczego mamy przyjąć, że formy nie mogą być symboliczne?

E.H. Gombrich, Pisma o sztuce i kulturze

22. Dwa cytaty: „Człowiek wstępuje rozumem do ponadmaterialnego świata, gdzie panuje prawda i piękność. Stamtąd czerpie prawa, którymi się kieruje, kiedy pracą swego ducha przez dłuto rzeźbiarza, ręką malarza, głos i dźwięk instrumentów wyciska w naturze swój ideał, nadając mu rozmaite harmonijne formy”.

Tilman Pesch, Duch i materia

„[...] zespół architektoniczny znany pod nazwą La Défense można odczytać jako czysto produktywistczny mechanizm zwiększania indywidualnej wydajności.

Choć ta paranoidalna wizja lokalnie bywa słuszna, nie jest ona w stanie oddać jednorodności odpowiedzi, jakie architektura proponuje wobec różnorodności potrzeb społecznych (hipermarkety, kluby nocne, biurowce, centra kulturalne i sportowe). Możemy natomiast pójść nieco dalej w poszukiwaniu tychże odpowiedzi, uznając, że żyjemy nie tylko w gospodarce rynkowej, ale bardziej ogólnie w społeczeństwie rynkowym, czyli w takiej przestrzeni 23. W zjawisku kryje się i drugie pytanie, cywilizacyjnej, w której całością stosun- lecz to nie jest pytanie o ewolucję, lecz ków międzyludzkich, a także całością sto- o istnienie bytów niematerialnych, z uzasunków między człowiekiem a światem sadnieniem, że problem dotyczy istotkieruje prosty rachunek arytmetyczny nych kwestii związanych ze sztuką archiz odwołaniem do atrakcyjności, nowości tektury jako sztuką wspólnoty. Chodzi i relacji między jakością a ceną”. o wartości związane z sublimacją materii – Michel Houellebecq, Interwencje 2 tym określeniem można nawiązać do refleksji z pkt. 17 (chodzi o transcendentalia).

Obydwie wypowiedzi dzieli zaledwie około 150 lat i obydwie szukają dobrej sztu- 24. Jest to problem filozoficzny, uspraki, a różnice zdarzeń, które im towarzyszą, wiedliwiający zakres podjętych zasą zaskakujące. gadnień (mimo zredukowanej postaci

Architektura jako sztuka wspólnoty / 43

Sylwety Przemyśla i Zlina (słynne miasto szewca Baty), wskazują już na inny problem.

Fot. A. Chwalibóg

artykułu), czego wyrazem jest poniższy cytat, który nie tylko wyjaśnia to, jak poznajemy rzeczywistość, lecz również, jaki może być (jest?) tego skutek: „Po dwu i pół tysiąca lat myśli filozoficznej niepodobna beztrosko rozprawiać o tym problemie [kwestia subiektywnego], jak gdyby wielu przed nami nie usiłowało uczynić tego samego i nie doznało niepowodzenia. Gdy spojrzymy ponadto na pobojowisko porzuconych hipotez, na daremne i bezskuteczne wysiłki logiki, jakie ukazuje nam historia, mogłoby nas sposób: wszystko, co napotykamy, jest całkiem opuścić nadzieja, że odnajdzie- w ostatecznym swoim tworzywie matemy coś z tej nieuchwytnej, istotnej praw- rią; materia jest jedynym, co pozostaje dy. Jednak nie jest tak beznadziejnie, jak zawsze jako dająca się sprawdzić rzeczymusi się wydawać na pierwsze wejrze- wistość. Przedstawia więc ona właściwy nie. Mimo bowiem niezliczonej ilości naj- byt rzeczy istniejących. Jest to droga maróżniejszych sprzecznych ze sobą dróg terializmu. Druga możliwość idzie w przefilozoficznych, na których człowiek usiłu- ciwnym kierunku. Mówi ona: kto rozwaje zastanawiać się nad bytem, pozostaje ża materię do końca, odkryje, że jest ona w końcu tylko kilka zasadniczych możliwo- czymś, co zostało pomyślane, że jest zości wyjaśnienia jego tajemnicy. Pytanie, biektywizowane myślą. Nie może więc w którym wszystko się streszcza, dało- być czymś ostatecznym. Wyprzedza ją by się tak sformułować: Co jest w wie- myślenie, idea; wszelki byt jest ostateczlości rzeczy jednostkowych wspólnym, nie czymś pomyślanym i należy go sproże tak powiem, tworzywem bytu, czym wadzić do Ducha jako prarzeczywistosci. jest ów byt jeden byt, stojący za wielo- Stoimy przed drogą idealizmu”. ma istniejącymi rzeczami, które przecież wszystkie «są»? Liczne odpowiedzi, jakie Ten długi cytat prezentuje dwie wizje znamy w historii, dadzą się w końcu spro- świata, kryjące postawy dzielące ludzi wadzić do dwóch zasadniczych możliwo- również w praktycznych poczynaniach, ści. Pierwszą można sformułować w ten Autor dodaje trzecią drogę:

44 / Andrzej Chwalibóg

„Materia wskazuje ponad siebie na myśl jako na to, co ją poprzedza i jest pierwotniejsze [...]. Chrześcijańska wiara w Boga oznacza raczej, że rzeczy jako pomyślane pochodzą od stwórczej świadomości, stwórczej wolności i że ta stwórcza świadomość, utrzymująca wszystko, wydała przedmiot swej myśli na wolność własnego, samodzielnego istnienia”15 .

25. Warto w tym miejscu przypomnieć zjawisko globalizacji. Jej istota polega na opanowaniu przestrzeni informacji publicznej, czemu służą udoskonalenia form przekazu – dominacja ekspresji, która przesłania naturalne sygnały informu- 28. Próbą podsumowania rozbudowanej jące o stanie rzeczy i zjawisk. Zatem cho- informacji o kulturze kryjącej się w dłużdzi o prawdę. Prawdę kompozycji, w tym szym cytacie filozoficznej refleksji oraz wspólnot, które mają granice oraz wię- dygresji o globalizacji, są cztery punkty zi. Po spełnieniu warunków, o których już ustaleń związanych z realizacją intencji była mowa (punkty 11 i 17), a nawiązu- zapowiedzianej we Wprowadzeniu: jąc do wyżej wymienionych nadrzędnych • Kultura pozwala widzieć i traktować wspólnotę jako podmiot, który ma wartości – prawdy, piękna, dobra, dodajpotencjał do wyrażania poglądów my jeszcze konieczność obrony granic oraz aktów woli. tych kompozycji.

• Wyraz zbiorowego subiektywi26. Zjawisko zbioru bez granic można zmu jest traktowany jako zbiór racji uznać za przyczynę pomieszania wspólnot (casus nowej wieży Babel) – źródło konfliktów i dekompozycji16 , 27. Pojawia się permanentna konfrontacja, która szkodzi sztuce wspólnoty stawiając trudne zadanie wszystkim władzom, a szczególnie trzeciej władzy: dlatego sędziowie powinni być wyposażeni w możliwie najlepsze prawo i być mu posłuszni. Dziś ten problem jest znakiem czasu – inaczej to wyglądało za Monteskiusza.

Cmentarz w Nysie, powstały po wybuchu dżumy w1633 r.

Dziś całkowicie zaniedbany mówi nam to, o czym ludzie chcą zapomnieć.

Fot. A. Chwalibóg

Bóg jako Architekt, frontyspis z Biblii Moralizat, I połowa XIII wieku (1225– 1230), Kodeks Vindobonensis przechowywany w Austriackiej Bibliotece Narodowej

15 Problem jest głęboko przemyślany i omówiony przez Josepha Ratzingera w dziele Wprowadzenie w chrześcijaństwo, Kraków 2018, s. 158–159.

16 W nawiązaniu do McLuhana można stwierdzić, że została naruszona odpowiedniość formy do treści – to skutek dominacji i ekspresji prezentacji i selekcji samych informacji.

Architektura jako sztuka wspólnoty / 45

Myśliciel, rzeźba Augusta Rodina znajdująca się w Musée Rodin w Paryżu.

Fot. A. Chwalibóg

•

•

(kultura) wyżej stojących od racji pra- 29. Jak utrzymać właściwą proporcję powa naturalnego i subiektywizmu osoby. między rozważaniami poświęconymi proTakie stanowisko jest albo wyrazem blemowi ogólnych ustaleń, czym jest wiary, albo założeniem17, które – po- architektura a tym, jakie są konkretne oczedatne na wypaczenia – staje się na- kiwania odnoszące się do polskiej polityki architektury? W artykule przyjęto założenie, rzędziem manipulacji.

W związku z tym zagrożeniem, nie- że niezależnie od tego, czy zaprezentowazbędne jest rozróżnienie tego, co jest ne hipotezy się sprawdzą, czy nie, już sama nam dane, od tego, co jest artefak- tematyka artykułu – pytanie o rolę prawdy w rozmyślaniach o tym, co i jak służy lutem, jak np. prawo stanowione. dziom i światu (oczywiście w aspekcie naPOLITYKA I PRAWO szej profesji) – spełnia zadanie.

Kultura ludzkości zawsze musiała istnieć w cieniu czegoś nieskończenie ważniejszego niż ona sama. Gdyby człowiek odkładał poszukiwanie wiedzy i piękna na czas, w którym będzie bezpieczny, to poszukiwania nigdy nie ruszyłyby z miejsca.

C.S. Lewis, Brzemię chwały

17

Jedno i drugie jest słuszne jako źródło nie gorsze od indukcji do przyjęcia koniecznych przesłanek dla logicznego myślenia (dedukcji – źródła jakoby pewnego wnioskowania), jest wykorzystywane do tworzenia doktryn i metod składających się na sztukę obiektywizacji racji subiektywnych, zastępującą sztukę dochodzenia prawdy.

46 / Andrzej Chwalibóg

30. Celem niniejszego artykułu nie jest mierzenie się z problemami filozofii architektury kosztem zagadnień już bezpośrednio związanych z twórczością i realizacją obiektów architektury, jednak nieskuteczność dotychczasowych rozwiązań skłoniła do tego, aby inaczej podejść do zadania dotyczącego jakości przestrzeni publicznej i polskiej polityki architektury. W poszukiwaniach tej drogi niezbędne okazały się hipotezy przedstawione powyżej, ponieważ konieczne jest dostrzeżenie naruszenia fundamentów, na których opiera się twórczość w obrębie architektury. Jest to niezbędne, aby

poprawić konstrukcję, która ma regulować całość, czyli prawo.

31. Można rozważyć hipotezę, że również chodzi o granice, które pomagają dostrzec to, co jest18 , i ustalić, czy to wszystko tworzy uporządkowaną kompozycję, czy świat jest tylko przypadkowym zbiorem nierozpoznawalnych cząstek?

32. Pomińmy to pytanie – dyskusja nad tym problemem trwa od chwili pojawienia się świadomości, lecz kryje ono drugie, niewątpliwie łatwiejsze: chodzi o ustalenie tego, co zależy od naszych decyzji?

Zatem podejmując to pytanie, ustalmy inną granicę, ona się zmienia, ale w istocie swojej funkcjonuje i pozwala odróżnić prawo prawdziwe od prawa stanowionego. Granica jest z tego względu ważna (z czego nie wszyscy sobie zdają sprawę), iż skutki ludzkiej regulacji są takie, jakby to było prawo prawdziwe, co oznacza, iż ingerujemy w pojęcia wolności oraz twórczości, które są nam dane, zgodnie z prawem, które możemy tylko odkrywać. Ten moment spotkania metafizyki i ontologii z polityką oraz architekturą – szeroko rozumianą – uświadamia, że dotykamy źródeł naszych kompetencji, co pozwala inaczej spojrzeć na ich regulację.

33. W tej to postaci artykuł jako próba podjęcia problemu, który przyjął formę eseju-felietonu popularno-naukowego, doprowadził do problemu ściśle już związanego z tytułami cyklu (Polska Polityka Architektury oraz niniejszej publikacji – Jakość przestrzeni publicznej). Jest nim regulacja prawna, a dotyczy konkretnie prawa autorskiego19.

18 „Definiowanie”, czyli określenie znaczenia danego przedmiotu polega na odgraniczeniu od innych pojęć (można powiedzieć: wyznaczenie granic jego znaczenia). Słowo pochodzi od czasownika. definire: de + finire, „do końca, granicy”; od finis: granica, koniec).

19 Problem jest w zasięgu doświadczeń każdego, kto uprawia zawód architekta (oraz tych,

34. Zadaniem prawa autorskiego jest stworzenie optymalnych warunków dla twórczości. Również sztuka wspólnoty, koncentrując się na twórczości architektonicznej, powinna być w to zaangażowana – jest bowiem powiązana ekonomicznie i prawnie z wieloma podmiotami, które skutecznie ingerują w proces twórczy. Pozwala to dostrzec obecność nieformalnego systemu czynników rzutujących nietwórczo na twórczość – szczególnie niebezpieczne wydają się powiązania właścicieli z władzą wykonawczą oraz stanowiącą prawo i władzą sądowniczą (należy przypomnieć, że stroną w postępowaniu administracyjnym decydującym o losach projektu jest tylko inwestor).

Ta rycina pochodząca z XIX wieku, a udająca średniowieczną, jest trafnym apokryfem, dziś rozumianym opacznie

35. Dotychczasowe skutki obowiązujących ustaleń coraz bardziej uwidoczniają, że nie jest to prawo autorskie lecz właścicielskie, którym on jest bliski). Dotyczy on relacji prawa stanowionego, a obserwacja skutków obowiązującej regulacji, pozwala dostrzec, iż prawo nie służy twórcom lecz właścicielom. Kontrargument, że właścicielem jest autor, nie sprawdza się w praktyce – wystarczy bowiem prześledzić drogę pieniędzy – a na tym opiera się działanie ustawy, uchwalonej przez obywateli oczekujących twórczości wysokiej jakości, która ma służyć dobru wspólnemu.

Architektura jako sztuka wspólnoty / 47

a założenie, iż wynagrodzenie ma pomóc w stworzeniu optymalnych warunków do pracy twórczej, się nie sprawdza.

Skoro tak widzimy kwestię regulacji twórczości architektonicznej – w sytu- • acji panującej zgody co do tego, że chodzi o pieniądze – słuszne wydają się następujące wnioski: • •

•

•

•

Skutecznym narzędziem może i powinno być prawo stanowione.

Nie chodzi o to, aby skorygować obecne regulacje, lecz aby powstały inne, które będą wprost dotyczyć warunków wykonywania zawodu.

Potrzebny jest kodeks, którego projekt powinien być oparty na znajomości zawodu oraz jego realnych uwarunkowaniach.

Należy rozdzielić procedury legislacyjne od projektowania treści ustaw, gdyż jest to wyjątkowo odpowiedzialna twórczość, a jej utwory powodują zbiorowe skutki.

Nieuchronne luki w prawie stanowionym, powinien wypełniać projektant, a nie decyzje urzędnicze (choćby prezydenta metropolii) lub właściciela (choćby najbogatszego), natomiast

Drzwi do będącej w remoncie katedry w Pizie.

Nieuchronnie stoimy przed tajemnicą, nauczmy się ją szanować.

Fot. A. Chwalibóg

48 / Andrzej Chwalibóg

ewentualne skutki powstałych błędów, powinny być rozpatrywane przez władzę sądowniczą (po uporządkowaniu kwestii rzeczoznawstwa).

Należy pamiętać, że prawo stanowione (prawo autorskie, które nas interesuje) dotyczy rzeczy nowych, a do odpowiedzialności za ich jakość przywołuje osoby do tego przygotowane, dlatego powinno się zapewnić autorom projektów właściwe warunki do niezakłóconego kształtowania tego, co ma powstać.

36. Poruszone zagadnienia przekraczają pojemność artykułu (także przygotowanie autora do podjęcia tej skali problemów), więc należy jego treść potraktować jako inspirację, która ma pobudzić do refleksji.

Obecność ryzykownych hipotez, począwszy od formy przekazu (koncepcji redukcji) do hipotezy o prawie autorskim (jako podstawie regulacji warunków wykonywania zawodu architekta), wymaga usprawiedliwienia – można w nich widzieć frustrację, przyjmijmy jednak, że jest to falsyfikacja obecnego stanu rzeczy, więc może warto się zastanowić, czy nie należy głębiej i szerzej szukać przyczyn?

PS

Chodzi o redukcję. Każdy zadowalający wniosek przynosi rewolucyjną redukcję, jest to ułuda redukcji problemu, która powinna zwrócić naszą uwagę na słowo „zadowolenie”. W nim bowiem kryje się skutek przesłaniający przyczynę oraz zanika różnica znaczenia postępu wobec rozwoju, który może ukrywać ambiwalencję. Tym karmi się cywilizacja (znakiem

tego jest popularna hipoteza, mówiąca, że wszystko płynie), rezygnując z prawdy, piękna i dobra, nawet poza horyzontem naszych ziemskich doświadczeń, ale dostępnych naszej wyobraźni, bez których nie byłoby twórczości oraz (teraz padnie to słowo, które budzi szczególną nieufność, ponieważ wiąże się z wiarą, jakoby stanowiącą zagrożenie) bez nadziei20 .

20 To już ostatni przypis: Końcowym argumentem będzie mądrość komedii Moliera, w której pewien mieszczanin nie wiedział, że mówi prozą. Zastanówmy się nad naszymi przesłankami myślenia o przyszłości – czy nie znajdziemy w nich wiary?

Architektura jako sztuka wspólnoty / 49

Przemysław Wolski

Krajobraz widziany oczami urbanisty

1. WSTĘP

M

oim celem jest uświadomienie roli poznania, interpretowania i rozumienia krajobrazu w projektowaniu urbanistycznym. W artykule zwracam uwagę na wartości naturalne i kulturowe krajobrazu, które powinny być zauważane i chronione we wszelkich działaniach dotyczących gospodarowania przestrzenią.

Krajobraz, który jest1, jest faktem aksjologicznym. Jest ważną podstawą naszego bytu. Pod naszymi stopami jest skała macierzysta, a w niej wody podziemne. Tam, gdzie nie ma budynków, dróg i placów, jest gleba, szata roślinna i wody otwarte. Nad naszymi głowami jest promieniowanie słoneczne, a wokół nas powietrze i jego ruch oraz opady deszczu lub śniegu. W tym otoczeniu żyjemy, my i zwierzęta. Otoczenie to chłoniemy naszymi zmysłami i poprzez nie dociera ono do naszej świadomości.

Krajobraz jest obiektem żywym, funkcjonującym organizmem. Ma swoją strukturę. Charakteryzuje się określonym funkcjonowaniem klimatycznym, hydrologicznym, geodynamicznym, biologicznym i geochemicznym. Jest w nim energia. Są w nim zasoby. Ma swoją historię rozwoju. To, jakim jest krajobraz, w jego formie naturalnej, wynika z jego genezy, z sił Wszechświata.

Powodem zacierania śladów krajobrazu naturalnego i kulturowego na wielu obszarach jest pomijanie lub marginalizowanie krajobrazu, który jest, i który wyprzedza swoim istnieniem wszelkie pojawiające się w nim i następujące po sobie zjawiska kulturowe. Wszystko, co jest w krajobrazie pierwotne i naturalne oraz co jest dziedzictwem kulturowym – ma wartość ponadczasową. Z tej racji krajobraz, który jest, powinien być postrzegany

1

Autorem tej krótko sformułowanej myśli jest arch. Andrzej Chwalibóg, który zawarł ją w przesłanym do mnie liście, w dniu 25.01.2018 r. – w reakcji na mój tekst nt. poznania i interpretowania krajobrazu.

jako praźródło (fundament) nowych form zagospodarowania. Ma to znaczenie dla odróżnienia projektowania o wartości epistemologicznej od projektowania, które, naśladując bezrefleksyjnie znane wzory, często niszczy krajobraz. Tak się stało w przypadku zagospodarowania obszaru Wilanowa Zachodniego, ponieważ w procesie projektowania zabrakło poznania i rozumienia krajobrazu, który przetrwał, od Jana III Sobieskiego do naszych czasów, w niewiele zmienionej formie2 .

2. WILANÓW ZACHODNI – KRAJOBRAZ, KTÓRY BYŁ Krajobraz Wilanowa Zachodniego (WZ) charakteryzował się różnorodnością form. Obszar ten położony jest na tarasie nadzalewowym Wisły, zbudowanym z piasków różnoziarnistych, przykrytych w wielu miejscach madami pylasto-piaszczystymi oraz polami piasków przewianych. W jego obrębie występują jeszcze liczne obniżenia smużne i zagłębienia bezodpływowe (ryc. 1, 2 i 4).

Obszar WZ można podzielić, na podstawie jego cech hydrologicznych, na dwie części. W części sąsiadującej ze Skarpą Warszawską dominują tereny o wysokim poziomie wód podziemnych – były one użytkowane w formie łąk i pastwisk.

W pasie podskarpowym występowały

2

M. Lisowska, A. Marconi-Betka, P. Wolski, Studium ochrony krajobrazu zespołu pałacowo-krajobrazowego Wilanowa. Studia i Materiały, „Krajobrazy” 1993, nr 8.

Ryc. 1.

Wilanów Zachodni na początku XIX w.

Widoczne szerokie pasmo łąk i obniżenia smużne (Plan okolic Wilanowa, 1819 r. Zbiór kartograficzny AGAD, sygn. Zb. Kart. 84–1 a.6.

Na podstawie materiałów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Warszawie)

Krajobraz widziany oczami urbanisty / 51

łąki bagienne i pobagienne, a na pozostałym obszarze łąki grądowe. Obecnie, na skutek braku wykaszania, są one porośnięte zadrzewieniami.

Ryc. 2.

Zdjęcie lotnicze z 1945 roku.

Fragment obszaru Wilanowa Zachodniego (archiwum autora). Po stronie prawej obszar tarasu akumulacyjnego doliny Wisły z widocznymi obniżeniami smużnymi o płytkim zwierciadle wód podziemnych.

U podnóża Skarpy Warszawskiej, której linię wyznacza pas drzew, widoczne są zbiorniki wodne, m.in. staw, który jest elementem historycznego założenia ogrodowego w Ursynowie.

Zdjęcie stawu przedstawiam na ryc. 3.

Ryc. 3.

Widok Wilanowa Zachodniego od strony Skarpy Warszawskiej w latach 60. XX w.

Na pierwszym planie staw, który jest elementem historycznego założenia ogrodowego w Ursynowie.

Na drugim planie rozległe łąki z zadrzewieniami.

Fot. A. Zielonko (archiwum autora)

U podnóża Skarpy Warszawskiej, gdzie występują wysięki wód podziemnych, powstały pasma utworów organicznych. Wysięki podskarpowe wykorzystywano do budowy zbiorników wodnych (ryc. 2 i 3). Te formy użytkowania przetrwały do okresu po II wojnie światowej. Jest to widoczne na ryc. 2 i 3.

W okresie poprzedzającym realizacje budowlane na obszarze WZ zwierciadło wód podziemnych występowało na głębokości od 1,0 do 2,5 m p.p.t. (ryc. 5). Funkcjonowanie hydrologiczne obszaru polegało na magazynowaniu

52 / Przemysław Wolski

i odnawianiu zasobów wód gruntowych.

Zwierciadło wód gruntowych jest na tym obszarze nachylone w kierunku Wisły. Wody te zasilają obszary położone na wschód od WZ. Ich stan ma znaczenie dla funkcjonowania hydrologicznego tych obszarów.

Warunki siedliskowe na obszarze WZ były zróżnicowane. Na Skarpie dominuje siedlisko grądu typowego. U podnóża Skarpy występują lokalnie siedliska grądu niskiego, łęgu i olsu (dobrze zachowane na terenie rezerwatu Skarpa Ursynowska). Na obszarze gruntów ornych dominowały siedliska świeże, z niewielkimi płatami siedlisk suchych – w miejscach występowania płatów piasków przewianych.

Skarpa i pas podskarpowy pełniły istotne funkcje hydrologiczne, geochemiczne, biologiczne i klimatyczne dla obszarów sąsiadujących z WZ. W roku 1993 Wilanów Zachodni miał cechy otwartego rozległego wnętrza (ryc. 6), umożliwiającego dalekie, panoramiczne postrzeganie przestrzeni. Głównymi dominatami i punktami krystalizującymi jego kompozycję były – od strony południo-zachodniej – masyw Parku Natolińskiego; od strony zachodniej – Skarpa Warszawska wraz z założeniami pałacowo-ogrodowymi Natolina i Ursynowa, wsią Wolica i kościołem św. Katarzyny na Wzgórzu Służewskim; od strony północno-wschodniej – al. Wilanowska; a od strony wschodniej – kościół św. Anny i założenie pałacowo-ogrodowe w Wilanowie.

Obiekty te były powiązane ze sobą kompozycyjnie poprzez widoki kierunkowe: Wilanów – Służew, Ursynów – Wilanów – dolina Wisły, Wilanów – Wolica 3 4

B. Czechowicz, Z. Biernacki, Południowe tereny rozwojowe. Ocena przydatności urbanistycznej, Warszawa 1962.

K. Rędzińska, P. Wolski, „Kultura gospodarowania wodą w Wilanowie Zachodnim”, Jutro miasta. VI Kongres Urbanistyki Polskiej, Gdynia, 20–22 czerwca 2018 (referat).

Ryc. 4.

Wilanów Zachodni w 2002 roku. Widoczne są na tym obszarze linie rowów melioracyjnych. Wzdłuż niektórych rowów rosły drzewa i krzewy. Widoczne są także obniżenia smużne wskazane na ryc. 1 i 2. W centralnym miejscu dawna łąka, przecięta dwoma pasmami zadrzewień, zamieniona w drugiej połowie lat 80. na ogrody działkowe (źródło: www.geoportal.gov.pl, usługi przeglądania – WMS)

oraz Wilanów – Natolin, tworzące rysunek tzw. gęsiej stopki.

Osie te zaakcentowane były w krajobrazie traktami obsadzonymi alejowo, a w przeszłości także 400-metrowej długości kanałem, podkreślającym główną oś pałacu wilanowskiego (ryc. 7). Jedynie powiązanie widokowe Wilanów – Natolin nie było zaakcentowane. Niemal cały obszar Wilanowa Zachodniego, znany jako Błonia Wilanowskie, stanowił przedpole zarówno rezydencji królewskiej w Wilanowie, jak i Skarpy Warszawskiej, i związanych z nią obiektów filialnych.

Użytkowane rolniczo tereny Wilanowa Zachodniego stanowiły tło kompozycyjne oraz ekspozycję dla wyżej wymienionych obiektów o wysokim znaczeniu kulturowym, i były ich integralnym składnikiem. Obszar WZ przetrwał do początku XXI w. w postaci otwartego krajobrazu.

Skarpa Warszawska została zaliczona, w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Warszawy, do obszarów podstawowych Systemu Przyrodniczego Warszawy (SPW). A obszary położone u podstawy Skarpy, w jej bezpośrednim sąsiedztwie, 5

P. Wolski, K. Rędzińska, Krajobrazowa analiza progowa i jej zastosowanie w planowaniu przestrzennym [w:] Dynamika zmian w krajobrazie, (red.) A. Richling i Ł. Zbucki, „Problemy Ekologii Krajobrazu” 2016, nr 43, s.19– 29. Zob. też: K. Rędzińska, B. Szulczewska, P. Wolski, The landscape thresholds analysis as an integrated approach to landscape interpretation for planning purposes, „Land Use Policy”, t. 119, August 2022.

Ryc. 5.

Południowe tereny rozwojowe. Ocena przydatności urbanistycznej: II a – spłycone zagłębienie piwnic w gruncie (2,0–1,5 m). Podpiwniczenie budynków wymaga obniżenia poziomu wody gruntowej o 0,5 m; III b – płytkie zagłębienie piwnic w gruncie (ok. 1,0–1,5 m p.p.t.). Podpiwniczenie budynków wymaga obniżenia poziomu wody gruntowej o 1,0 m; IV b – brak podpiwniczenia. Odwodnienie terenu dla celów budowlanych wiązać się będzie ze znacznymi kosztami. Okresowo konieczne będzie obniżenie poziomu wód gruntowych drogą pompowania3 (opracowanie: K. Rędzińska4)

do obszarów wspomagających SPW. Skarpa, która jest naturalnym wyznacznikiem tożsamości krajobrazu, określającym jego genezę i stanowiącym dziedzictwo przyrodnicze była eksponowana w kompozycji obszaru Wilanowa Zachodniego. Jej wizualny dostęp od strony historycznego założenia Wilanowa stanowił dopełnienie tej kompozycji.

Krajobraz widziany oczami urbanisty / 53

3. WILANÓW ZACHODNI – OBECNA FORMA KRAJOBRAZU

Ryc. 6.

Wnętrze krajobrazowe Wilanowa Zachodniego w okresie poprzedzającym inwestycje budowlane na tym obszarze: 1 – formy krajobrazowe o najdłuższym okresie trwania, tereny łąk z zadrzewieniami, wskazane do objęcia ochroną, 2 – tereny gruntów ornych, 3 – historyczne połączenia kompozycyjne, 4 – granice opracowania (opracowanie K. Rędzińska5) Ryc. 7.

Wilanów Zachodni. „Zrekonstruowany” historyczny kanał barokowy, zrealizowany w formie odbiornika wód deszczowych, otoczony z dwóch stron parkingami. Na obszarze bogatym w zasoby wodne, w przeważającej liczbie dni w roku, kanał jest bez wody.

Fot. K. Rędzińska

to miejsce w powiększeniu na ryc. 8, ale już w formie zmienionej na ogrody działkowe.

Degradowanie obszaru Wilanowa Zachod- Gdy powstał plan zamiany łąki na ogrody niego miało początek w drugiej połowie działkowe, prosiłem ówczesnego rektora SGGW o odstąpienie od tego zamierzenia, jednak bezskutecznie. Obecnie na terenie byłej łąki jest zwarta zabudowa (ryc. 12).

Kolejne zmiany krajobrazu powstały w wyniku budowy Miasteczka Wilanów.

W następstwie inwestycji budowlanych cenne zasoby przyrodnicze i kulturowe zostały w dużym stopniu zniszczone.

Nie dostrzeżono funkcji przyrodniczych, które pełnił, i powinien pełnić, ten obszar w relacji z Systemem Przyrodniczym Warszawy. Nie wykorzystano jego potencjału przyrodniczego i zasobu kulturowego. Zatarciu uległy obniżenia smużne, których obecność na tym obszarze powinna być wyeksponowana. Są one zabudowane. Nowe formy zagospodarowania, lat 80. Postanowiono wówczas zamienić które powinny być podporządkowane narozległą, malowniczą łąkę, pamiętającą turalnej strukturze obszaru, zniszczyły zaczasy Jana III6, położoną centralnie na tym soby przyrodnicze i kulturowe Wilanoobszarze, na ogrody działkowe dla pra- wa Zachodniego. Nie oszczędzono i nie

cowników SGGW i Elektrowni Siekierki.

Była to łąka przecięta kilkoma rowami melioracyjnymi, wzdłuż których rosły drzewa i krzewy. Wielokrotnie wypoczywałem w tym miejscu, i nie tylko ja. Mogła być gotową przestrzenią parku dla Miasteczka Wilanów. Widoczna z lotu ptaka, tworzyła niemal kwadrat (ryc. 4 i 6). Pokazuję 6

M. Lisowska, A. Marconi-Betka, P. Wolski, Studium ochrony krajobrazu Zespołu Pałacowo-Krajobrazowego Wilanowa, „Krajobrazy” 1993, nr 8.

54 / Przemysław Wolski

wykorzystano istniejącego systemu hydrologicznego, w tym głębokiego rowu melioracyjnego wzdłuż ul. Franciszka Klimczaka. Był to rów biologicznie aktywny. Żyło w nim wiele zwierząt związanych ze środowiskiem wodnym. W latach 80. widziałem w nim m.in. ryby. W czasie budowy Miasteczka Wilanów odprowadzano z tego obszaru naturalne zasoby wodne przez wiele lat (ryc. 9 i 10).

W wyniku tych działań zakłócony został naturalny przepływ wód

Ryc. 9 i 10.

Wilanów Zachodni w 2008 r. (fot. górna) i w 2009 r. (fot. dolna).

Odprowadzanie naturalnych zasobów wód podziemnych do Kanału Wolickiego i Potoku Służewieckiego.

Fot. P. Wolski

Ryc. 8. Wilanów Zachodni w 2002 r. Dawna łąka zamieniona na ogrody działkowe (źródło: www. geoportal.gov.pl, usługi przeglądania – WMS)

podziemnych. Ucierpiały na tym stare drzewa rosnące w parku Wilanowskim i na innych terenach położonych na wschód od Miasteczka Wilanów.

Już 60 lat temu było wiadomo, że na obszarze WZ są ograniczenia dla inwestycji budowlanych, wynikające z wysokiego poziomu wód podziemnych (ryc.

5)7. W wykonanym wówczas opracowaniu fizjograficznym wody podziemne traktowano jako ograniczenie, a nie zasób. Mi- została także, pod naporem wód podziemnęło wiele lat, zmieniły się poglądy na go- nych, sieć ciepłownicza.

Gospodarowanie zasobami wodnyspodarowanie zasobami przyrodniczymi, a wody podziemne są nadal dla niektórych mi na obszarze WZ jest realizowane tak, urbanistów ograniczeniem, a nie zasobem. jak to przedstawiam na ryc. 11. Na przeZ przedstawionego opracowania fizjogra- ważającej części obszaru wody opadowe ficznego wynika, że na przeważającej czę- odprowadzane są do jezior zakolowych ści obszaru WZ nie powinno się budować położonych na tarasie zalewowym Widomów z piwnicami (garażami podziem- sły. We wschodniej części obszaru wody nymi). Technologia tzw. wanny pozwala opadowe mają być kierowane do grunna zignorowanie tego ograniczenia. Na te- tu. Skuteczność tego rozwiązania jest renach z wysokim poziomem wód pod- wątpliwa. Retencjonowanie wód opaziemnych powstały budynki z garażami dowych w gruncie wymaga odpowiedpodziemnymi. Kilka lat temu dowiedzia- nio niskiego poziomu wód podziemnych łem się od p. Ludwika Rakowskiego, bur- (poniżej 1.5 m) oraz odpowiednio dumistrza Wilanowa, że pod naporem wód żych powierzchni biologicznie i hydropodziemnych posadzki w garażach niektó- logicznie aktywnych. Postępująca intenrych budynków zostały uniesione do góry, sywna zabudowa Miasteczka Wilanów i w takim położeniu pozostały. Naruszona przeczy tym wymaganiom (ryc. 12).

7

B. Czechowicz, Z. Biernacki, Południowe tereny…

8

K. Rędzińska, P. Wolski, Krajobrazowa analiza…

Krajobraz widziany oczami urbanisty / 55

Ryc. 11.

Gospodarowanie zasobami wodnymi na obszarze Wilanowa Zachodniego (opracowanie: K. Rędzińska8)

Ryc. 12.

Wilanów Zachodni w 2021 r. (źródło: www.geoportal. gov.pl, usługi przeglądania – WMS)

W 2016 roku Katarzyna Rędzińska wykonała, w ramach rozprawy doktorskiej, retrospektywną analizę krajobrazową dla obszaru Wilanowa Zachodniego, mającą na celu wykazanie popełnionych błędów urbanistycznych 9. W swoim opracowaniu uwzględniła uwarunkowania przyrodnicze i kulturowe według stanu krajobrazu WZ w roku 1993, przed 9

K. Rędzińska, Kontekst krajobrazowy w kompozycji urbanistycznej Wilanowa Zachodniego, 2016, Wydział Ogrodnictwa, Biotechnologii i Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie, praca doktorska, promotor: dr hab. Barbara Szulczewska, prof. SGGW; promotor pomocniczy: dr inż. Przemysław Wolski.

56 / Przemysław Wolski

przystąpieniem do realizacji inwestycji budowlanych. Wyniki analiz odniesiono do obecnego i przyszłego zagospodarowania obszaru Wilanowa Zachodniego, wykazując stopień naruszenia progów krajobrazowych.

Na ryc. 13 przedstawiam syntetyczny wynik analizy progowej, wynikającej z funkcji przyrodniczych obszaru WZ. Na całym obszarze WZ występowały ograniczenia dla zabudowy, które były wypadkową jego funkcji przyrodniczych i potencjału przyrodniczego. Nie zostały one uwzględnione w planach zabudowy Wilanowa Zachodniego.

4. PODSUMOWANIE I WNIOSKI W projekcie założenia urbanistycznego Wilanowa Zachodniego nie uwzględniono podejścia krajobrazowego. Nie określono zasad kształtowania krajobrazu, które powinny wynikać z historycznych połączeń kompozycyjnych i funkcjonowania 10 P. Wolski, K. Rędzińska, Krajobrazowa analiza…, s. 23.

przyrodniczego obszaru. Wiele wartości, które miał Wilanów Zachodni, zostało bezpowrotnie utraconych. Nie wykorzystano przestrzeni urbanistycznej o wyjątkowym potencjale, wynikającym z wyrazistej tożsamości określonej przez naturę i kulturę.

Nie zauważono, że obszar ten miał dobrze zachowane cechy naturalne i kulturowe, niewiele zmienione od 300 lat11.

Sytuacja planistyczna Wilanowa Zachodniego była wyjątkowo korzystna – w skali całego miasta. Prawie w całości miał on jednego właściciela. Był dającą się wyodrębnić jednostką przestrzenną o granicach naturalnych i historycznych.

Mógł być objęty jednym planem, którego podstawą byłoby kompleksowe studium świat roślinny i zwierzęcy, człowiek i jego krajobrazu. Ta nadzwyczajna sytuacja działalność gospodarcza łączą się w jedplanistyczna została zaprzepaszczona. ną współzależną całość, odróżniającą go W opinii wielu osób Wilanów Zachod- od otaczających obszarów”12 . Tymczani charakteryzuje się ładem przestrzennym. sem, ustawa krajobrazowa13 definiuje kraTen formalny porządek tworzą prostokątne jobraz wyłącznie jako rzecz niematerialkwartały zabudowy. Owszem, jest tam kon- ną, istniejącą jedynie w naszym odbiorze wencjonalnie rozumiany ład przestrzenny, zmysłowym. Pojęcie krajobrazu powinbrutalnie narzucony, w oderwaniu od kon- no być zdefiniowane tak, jak pojęcia landtekstu przyrodniczego i kulturowego. Nie scape i landschaft. Tak, by stanowiło włama na obszarze WZ ładu krajobrazu. ściwą podstawę dla działań dotyczących ochrony i kształtowania krajobrazu.

Co należy zrobić, by podobne błędy nie były w przyszłości popełniane i by krajo2) Należy wprowadzić pojęcia krabraz był właściwie postrzegany przez każjobrazu i kształtowania krajobrazu do definicji ładu przestrzennego. dego urbanistę?

1) Należy nadać właściwy sens pojęciu krajobrazu.

Pojęcie krajobrazu obejmuje w sposób całościowy sferę materialną oraz świadomościową otoczenia, w którym żyjemy. Już na początku XX wieku Lew Siemionowicz-Berg (1876–1950) definiował krajobraz jako „sumę typowych cech, właściwych danemu fragmentowi powierzchni Ziemi, którego poszczególne elementy, jak rzeźba, gleby, klimat, wody, 11 M. Lisowska, A. Marconi-Betka, P. Wolski, Studium ochrony…

Ryc. 13.

Progi wynikające z funkcji przyrodniczych obszaru Wilanowa Zachodniego, analiza retrospektywna: 1. tereny o kluczowych funkcjach przyrodniczych – nieprzekraczalne progi dla terenów zabudowy, 2. tereny o istotnych funkcjach przyrodniczych – warunkowe progi dla terenów zabudowy,

3. tereny wspomagające funkcje przyrodnicze – warunkowe progi dla terenów zabudowy, a. ograniczenia wynikające z kluczowych funkcji: klimatycznej, hydrologicznej, geochemicznej, biologicznej, geodynamicznej, b. ograniczenia wynikające z kluczowej funkcji klimatycznej i wspomagającej W 2011 roku po raz pierwszy pojawiło hydrologicznej, c. ograniczenia się w debacie publicznej pojęcie „kształ- wynikające towanie krajobrazu”14 . W 2015 roku z kluczowych funkcji: wprowadzono obowiązek ustalania za- hydrologicznej sad kształtowania krajobrazu w planach i klimatycznej, d. ograniczenia wynikające 12 S. Pietkiewicz, S. Żmuda,1973, Słownik po- z wspomagających jęć geograficznych, Warszawa 1973, s. 216. funkcji: 13 Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. klimatycznej 14 Zob. P. Wolski, Szkic do polityki kształto- i hydrologicznej, e. ograniczenia wania krajobrazu, [w:] Ochrona krajobrazu przyrodniczego i kulturowego a rozwój cywi- wynikające lizacyjny. Twórczość, dziedzictwo kulturowe z wspomagającej i przyrodnicze bogactwem Polski, „Biuletyn funkcji Forum Debaty Publicznej”, kwiecień 2011, geodynamicznej, nr 3, s. 15–22 i 57–58 oraz: strona internetowa Prezydenta RP (prezydent.pl) – zakładka Forum Debaty Publicznej.

4. granice opracowania

Krajobraz widziany oczami urbanisty / 57

zagospodarowania przestrzennego 15 . Na tej podstawie należy ustanowić meDo tej pory pojęcie to nie zostało ustawo- todologicznie spójne prawo ochrony wo zdefiniowane, jednak istnieje. Należy i kształtowania krajobrazu, które zastąpi znaleźć dla niego odpowiednie miejsce nieudaną tzw. ustawę krajobrazową. w ustawie o planowaniu i zagospodaro3) Należy tak zmienić regulacje prawwaniu przestrzennym, a w tym – w definicji ładu przestrzennego. Według ustawone, by kształtowanie krajobrazu pełniwej definicji: „ład przestrzenny – to takie ło dla urbanistyki rolę wiodącą. ukształtowanie przestrzeni, które twoPodstawą tej zmiany jest właściwe rzy harmonijną całość oraz uwzględnia w uporządkowanych relacjach wszelkie określenie znaczenia i porządku dwóch uwarunkowania i wymagania funkcjonal- pojęć – „kształtowania krajobrazu” i „urbane, społeczno-gospodarcze, środowisko- nistyki”. Trzeba odpowiedzieć na pytanie, we, kulturowe oraz kompozycyjno-este- czy kształtowanie krajobrazu ma być podtyczne”16 . Są w tej definicji wymienione porządkowane urbanistyce, czy urbanikonkretne uwarunkowaniach i wymaga- styka kształtowaniu krajobrazu? We wstęnia. Można powiedzieć, że wymagania pie artykułu napisałem, że krajobraz, który dotyczące ładu krajobrazu / kształtowania jest, stanowi fakt aksjologiczny. Jego bukrajobrazu mieszczą się w ustawowych dowa powinna stanowić podstawę wszelwymaganiach: środowiskowych, kulturo- kich działań kształtujących przestrzeń, wych oraz kompozycyjno-estetycznych. w której żyjemy. Krajobraz jest dla urbaniJednak pojęcie kształtowania krajobra- styki faktem aksjologicznym, który nie pozu nie powinno być ukryte pod tymi po- winien ujść uwadze żadnego urbanisty. jęciami, ponieważ zostało ustanowione Podziękowanie jako wymaganie odrębne bądź wymaganie uszczegółowione. Pojęcia „krajobraz” Dziękuję dr Katarzynie Rędzińskiej za wyoraz „kształtowanie krajobrazu” powin- rażenie zgody na wykorzystanie w tym ny być zdefiniowanie tak, by stanowiły artykule wykonanych przez nią analiz wyrazistą podstawę dla działań dotyczą- i opracowań przedstawionych na rycicych ochrony i kształtowania krajobrazu. nach 5, 6, 7, 11 i 13.

15 Obowiązek ten określa tzw. ustawa krajobrazowa: Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu, Dz.U. 2015, poz. 774.

16 Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 741 z późn.zm.).

58 / Przemysław Wolski

Bibliografia Czechowicz B., Biernacki Z., Południowe tereny rozwojowe. Ocena przydatności urbanistycznej, Warszawa 1962.

Zachodnim, Jutro miasta” (referat), VI Kongres Urbanistyki Polskiej, Gdynia, 20–22 czerwca 2018.

Lisowska M., Marconi-Betka A., Wolski P., Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o plaStudium ochrony krajobrazu zespołu nowaniu i zagospodarowaniu przepałacowo – krajobrazowego Wilanostrzennym (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 741 z późn.zm.). wa, „Krajobrazy” 1993, nr 8.

Pietkiewicz S., Żmuda S., Słownik pojęć geograficznych, Warszawa 1973.

Rędzińska K., Kontekst krajobrazowy w kompozycji urbanistycznej Wilanowa Zachodniego, 2016, praca doktorska, promotor: dr hab. Barbara Szulczewska, prof. SGGW; promotor pomocniczy: dr inż. Przemysław Wolski.

Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu, Dz.U. 2015, poz. 774.

Wolski P., 2011, Szkic do polityki kształtowania krajobrazu, [w:] Ochrona krajobrazu przyrodniczego i kulturowego a rozwój cywilizacyjny. Twórczość, dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze bogactwem Polski, „Biuletyn Forum Debaty Publicznej” 2011, nr 3.

Rędzińska K., Szulczewska B., Wolski P., The landscape thresholds analysis as an integrated approach to landscape interpretation for planning purposes, Wolski P., Rędzińska K., Krajobrazowa Land Use Policy, T. 119, August 2022, analiza progowa i jej zastosowanie 106141. w planowaniu przestrzennym, [w:] A. Richling i Ł. Zbucki, red., Dynamika Rędzińska K., Wolski P., „Kultura gozmian w krajobrazie, „Problemy Ekospodarowania wodą w Wilanowie logii Krajobrazu” 2016, nr 43.

Podlaska: Polska Asocjacja Ekologii Krajobrazu, Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej, ISSN PAEK 1899-3850, ISBN 978-83-64881-28-2. ???

Krajobraz widziany oczami urbanisty / 59

Kamil Kowalski

Miasto dostępne

U

niwersalne projektowanie zdobywa na świecie popularność od lat 90., chociaż jego korzenie sięgają znacznie wcześniejszych zasad wywodzących się z ergonomii, a istotne badania i standardy dotyczące dostępności dla osób z niepełnosprawnością powstawały tuż po II wojnie światowej. W Polsce przez długi czas zwracano uwagę wyłącznie na podstawowe potrzeby osób poruszających się na wózku, a idea projektowania dla wszystkich zaczęła kiełkować znacznie później niż w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii czy Australii. Punktem zwrotnym było ratyfikowanie w 2012 roku przez polski rząd konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Chociaż nie bez znaczenia pozostają unijne przepisy dotyczące pasażerów z ograniczoną możliwością poruszania się na kolei (tzw. TSI PRM z 2007 roku1) czy rozporządzenie dotyczące obiektów budowlanych metra z 2011 roku 2 . Wszystkie te dokumenty poszerzały sposób patrzenia na użytkownika. Obok niepełnosprawności ruchowej ważne stały się ograniczenia związane ze wzrokiem i słuchem, ale także te wynikające z wieku (dzieci, osoby starsze), stanu (ciąża, czasowa niepełnosprawność), możliwości poznawczych (niepełnosprawność umysłowa, schorzenia psychiczne, nieznajomość języka polskiego). Dużo działo się również na gruncie lokalnym. Standardy dostępności przestrzeni publicznej powstały m.in. w Warszawie, Gdyni, Wrocławiu, Łodzi czy Poznaniu. Ważnym krokiem

1

2

Decyzja Komisji z dnia 21 grudnia 2007 r. dotycząca technicznej specyfikacji interoperacyjności w zakresie aspektu „Osoby o ograniczonej możliwości poruszania się” transeuropejskiego systemu kolei konwencjonalnych i transeuropejskiego systemu kolei dużych prędkości, 2008/164/WE. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 17 czerwca 2011 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać obiekty budowlane metra i ich usytuowanie.

było też uchwalenie w 2019 roku ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami 3 .

Uniwersalne projektowanie, chociaż często sprowadzone wyłącznie do ogólnego hasła „projektowania dla wszystkich”, a czasem błędnie nawet wyłącznie do „projektowania dla osób z niepełnosprawnością”, staje się istotne dla władz centralnych i samorządowych. Jest również tematem zadań podejmowanych na uczelniach i ma wpływ na sposób projektowania młodych architektów i twórców dizajnu. Analiza potrzeb docelowego odbiorcy projektu oraz jego wpływu na użytkownika i odwrotnie jest widoczna m.in. w projektach kilkukrotnie nagradzanej w konkursie Lider Dostępności pracowni architektonicznej XY Studio czy pracowni Otoprojekt, wyróżnionej w konkursie Dobry Wzór nagrodą Wzór Roku dla Integracji. Wykorzystanie wiedzy z zakresu anatomii i ergonomii pokazuje, że dobry projekt to nie tylko estetyka.

Czy te zmiany mogą sprawić, że przestrzeń publiczna w polskich miastach będzie uniwersalnie dostępna i przyjazna dla każdego, niezależnie od jego wieku, płci, stopnia sprawności lub pochodzenia? Chciałoby się odpowiedzieć: „Tak. Oczywiście”. Zdaje się jednak, że w praktyce realizacja tego zadania nie jest aż tak prosta.

RÓŻNORODNOŚĆ MIASTA Miasto nie powstaje znikąd. Jest kształtowane przez setki lat. Na jego formę mają wpływ uwarunkowania historyczne, polityczne, społeczne, technologiczne i idee.

Są oczywiście wyjątki. Brasilia została zaprojektowana od podstaw, na planie orła, w drugiej połowie lat 50. XX wieku i… pięknie wygląda na zdjęciach.

3

Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Miasto dostępne / 61

Warszawa. Metro Centrum – dojście do stacji Metra Centrum od strony Dworca Warszawa Centralna.

Pokonanie wysokości możliwe tylko za pomocą schodów.

Fot. K. Kowalski

Warszawa, Pole Mokotowskie – przejście dla pieszych nad al. Niepodległości z pochylnią pieszo-rowerową służącą do pokonania dużej różnicy wysokości.

Fot. K. Kowalski

Po II wojnie światowej toczyły się dyskusje nad wyższością koncepcji odbudowy Warszawy w formie przedwojennej lub stworzenia nowej, uporządkowanej zabudowy na zgliszczach dawnego miasta.

Mamy też przykłady Gdyni, Stalowej Woli czy krakowskiej Nowej Huty. Nie przypadkiem miasta amerykańskie tak bardzo różnią się od europejskich.

Miasto powstaje w określonym momencie historii, a potem się rozwija i zmienia. Stara się zaspokoić potrzeby mieszkańców – w średniowieczu, zapewniając bezpieczeństwo i schronienie za murami, w czasach rewolucji przemysłowej – pracę. Moderniści budowali monofunkcyjne dzielnice i bezkolizyjne drogi, a samochód uważany był za symbol przyszłości.

W latach 90. wyrastały grodzone osiedla, bo tak miało być bezpieczniej. Współcześnie myślimy o uniwersalnym projektowaniu, stawiamy na rozwój transportu

62 / Kamil Kowalski

publicznego, tworzenie przestrzeni publicznych przyjaznych dla pieszych i budowanie lokalnych społeczności, jak choćby w idei miasta 15-minutowego. Potrzeby mieszkańców zmieniają się, ale odpowiadające na nie rozwiązania urbanistyczne i architektura zostają z nami na dłużej.

To narastanie miasta w czasie powoduje, że w jego różnych częściach musimy mierzyć się z odmiennymi problemami, a ich rozwiązanie wymaga podejmowania różnorodnych działań. Innych rozwiązań wymagają strefy biurowe, mieszkalne, turystyczne. W częściach staromiejskich częstym problemem są wąskie chodniki i historyczne nawierzchnie. Na warszawskiej starówce problem kocich łbów próbowano rozwiązać układając ciągi piesze z zastanego w tym miejscu kamienia, ale po wyrównaniu jego powierzchni. Utworzono w ten sposób trasy dla osób poruszających się na wózku, rodziców z dziećmi czy kobiet w szpilkach. Są one jednak wykonane fragmentarycznie, tylko na wybranych uliczkach, niekoniecznie najważniejszych, i brakuje im ciągłości. Inne podejście przyjęto na wrocławskim rynku, na którym powstała „szpilkostrada”. Jej powierzchnia wykonana jest z równych płyt kamiennych. Szerokość została zaplanowana nie tylko w taki sposób, żeby można było się na niej swobodnie mijać, ale również, żeby odpowiadała dużemu natężeniu ruchu pieszych w tym miejscu.

Poprowadzono ją w taki sposób, żeby zapewnić wygodną perspektywę oglądania kamienic oraz, żeby jej przebieg nie kolidował z ogródkami restauracji i trasami pokonywanymi przez kelnerów.

W budynkach utrudnienie dla mieszkańców, ale również klientów punktów usługowych czy restauracji, stanowią stopnie przed wejściem, brak wind, a także lokale powstające poprzez łączenie sąsiadujących ze sobą kamienic i często wynikające z tego różnice poziomów w obrębie jednej kondygnacji. W interesujący sposób z tego typu problemem

poradzono sobie w Muzeum Warszawy, w którym oprócz wind zastosowano nietypowe, chowane w posadzce podnośniki oraz schody, które mogą jednocześnie pełnić rolę platformy dla osób z niepełnosprawnością.

Z odmiennymi trudnościami trzeba mierzyć się w przestrzeniach publicznych dzielnic tworzonych według koncepcji modernistycznych. Dzielnice monofunkcyjne, oddzielne do mieszkania, pracy, handlu, załatwiania spraw urzędowych oraz bloki oddzielone szerokimi połaciami zieleni, zmuszają nas do pokonywania dużych odległości. W efekcie nawet wyjście do sklepu staje się kłopotliwe, w szczególności dla osób starszych. Problemem staje się więc odległość, a korzystanie z samochodu jest koniecznością.

W konsekwencji nie mogło obyć się bez szerokich dróg, z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami oraz podziemnymi lub nadziemnymi przejściami dla pieszych.

Tego typu koncepcje w dalszym ciągu mają swoich zwolenników. Przecież bezkolizyjne przejścia dla pieszych zapewniają w przestrzeni publicznej bezpieczeństwo, a bezkolizyjne skrzyżowania pozwalają zlikwidować korki. Okazuje się jednak, że pod ziemią ludzie nie czują się bezpiecznie, że przedzielanie osiedli wielkimi ulicami nie sprzyja rozwojowi handlu i usług oraz powstawaniu relacji społecznych. Paradoksalnie sprzyjają one też powstawaniu korków. W końcu bezkolizyjna arteria musi zostać podłączona do ruchu lokalnego, a większa przepustowość zachęca większą liczbę kierowców do przemieszania się samochodem. Bezkolizyjne przejścia rodzą też problemy dla osób z niepełnosprawnościami. Przejścia pod ziemią lub nad ziemią wymagają od osób poruszających się na wózku specjalnego planowania tras, często dłuższych, żeby omijać niedostępne dla nich miejsca. W Warszawie do niedawna osoba poruszająca się na wózku nie była w stanie przedostać się

z dworca PKP Warszawa Centralna na sąsiadujące z nim przystanki tramwajowe.

W Krakowie Rondo Mogilskie jest kilkupoziomowym węzłem komunikacyjnym, którego układ jest niezrozumiały dla osób spoza Krakowa. Piesi podporządkowani są ruchowi samochodowemu, a odległości, które muszą w tym miejscu pokonywać, są ogromne.

Współcześnie problem przejść podziemnych jest rozwiązywany poprzez wyposażanie ich w windy, podnośniki lub pochylnie. Są to jednak półśrodki. Urządzenia mogą ulegać awariom, powodując trudności w nieprzewidzianych momentach, a pochylnie przy dużych różnicach wysokości mogą być zbyt trudne do pokonania dla części użytkowników.

Stąd też coraz częstsze pomysły budowania naziemnych przejść dla pieszych, obok już istniejących przejść bezkolizyjnych. Takie działania zostały w ostatnim

Krościenko – wielobiegowa pochylnia na zakończeniu ciągu pieszego wzdłuż ul. Kozłeczyzna wydłużająca drogę pieszego, w miejscu w którym możliwe było wykonanie łagodnie nachylonego chodnika na dłuższym odcinku.

Fot. K. Kowalski

Warszawa, rondo Czterdziestolatka – nowe przejście naziemne pozwalające ominąć przejścia podziemne.

Fot. K. Kowalski

Miasto dostępne / 63

Warszawa, bulwary wiślane.

Fot. K. Kowalski

Katowice – nieczytelne oznaczenie krawędzi drogi rowerowej za pomocą punktów wykonanych z kostki granitowej.

Fot. K. Kowalski

czasie wdrożone w stolicy w okolicy Dworca Warszawa Centralna oraz stacji metra Centrum. Wiele starszych stacji metra w Warszawie było budowanych w taki sposób, żeby ich korytarze stanowiły jednocześnie bezkolizyjne przejścia pod jezdniami. Na nowej linii metra to użytkownikowi pozostawia się wybór najwygodniejszego sposobu przekraczania jezdni, za pomocą przejścia naziemnego lub podziemnego.

Jednym z wyzwań jest również wielka płyta. Budynki wznoszone w tej technice często były wyposażane w windy, ale i tak przed wejściem lub w środku niejednokrotnie wykonywano kilka stopni. W przypadku schodów zewnętrznych problemem nie jest zazwyczaj brak miejsca, dlatego wejścia dostosowuje się, budując przy nich pochylnie. Inaczej jest ze schodami wewnętrznymi. Tu ze względu na brak miejsca

64 / Kamil Kowalski

częstym rozwiązaniem są strome podjazdy lub rozkładane szyny. Oba niezbyt bezpieczne, zarówno dla osób z niepełnosprawnością, jak i rodziców z dziećmi. Z problemem tym mierzymy się nie tylko w Polsce. Jedną z ciekawszych koncepcji dostosowania wielkiej płyty opracowano w Niemczech.

Pomysł polega na wyburzeniu połowy klatki schodowej i dobudowaniu brakujących biegów na zewnątrz budynku, w taki sposób, że na spocznikach międzypiętrowych idzie się na wprost, a nie jak przed modernizacją zmienia kierunek ruchu o 180 stopni. Taka modernizacja pozwala uzyskać niezbędne miejsce pozwalające wybudować windę.

Zmiany nie mogą być jednak wprowadzane tylko lokalnie. Konieczne są działania w skali urbanistycznej, rozwój transportu publicznego i ograniczenie ruchu samochodowego. Przykład Barcelony pokazuje, że zmniejszanie liczby miejsc parkingowych, ograniczanie przepustowości dróg, wprowadzanie ruchu jednokierunkowego, w połączeniu z tworzeniem wysokiej jakości przestrzeni publicznej, przyjaznej pieszym, z zielenią i miejscami do wypoczynku, ma wpływ na budowanie relacji sąsiedzkich i poprawę jakości życia. Cieszy więc, że czerpiemy z tego typu wzorców.

W Warszawie takie zmiany wprowadzono na przykład na ulicy Świętokrzyskiej przy okazji budowy II Linii Metra oraz na placu Grzybowskim, w Gdyni – w okolicy placu Grunwaldzkiego. W Łodzi prostopadle do ulicy Piotrkowskiej tworzone są natomiast tzw. woonerfy, w których ruch samochodowy jest spowolniony m.in. poprzez znaczące ograniczenie szerokości pasa ruchu i wymuszenie na kierowcach ciągłej zmiany toru jazdy. W ten sposób kierowca podporządkowuje się pieszym, a nie odwrotnie.

Przestrzeń dostępna nie jest więc tylko przestrzenią, z której jesteśmy w stanie korzystać niezależnie od naszych

możliwości, ale również, a może przede wszystkim, musi być dla nas atrakcyjna.

Jest to zresztą jeden z istotnych postulatów uniwersalnego projektowania. Z powodzeniem jest on realizowany w takich inwestycjach jak Park Stare Koryto Warty w Poznaniu czy bulwary nad Wisłą, które przyciągają tłumy warszawiaków. Takie inwestycje pokazują, że miasto może się zmieniać, dostosowując do potrzeb mieszkańców lub nawet kształtować ich zachowania. Ich wdrożenie wymaga jednak czasu i odpowiednio dużego budżetu. W Warszawie prace związane z kolejnym etapem bulwarów nad Wisłą zostały na razie wstrzymane.

DOMINUJĄCA POZYCJA ROWERU

Wśród najczęściej powtarzających się problemów zauważyć można zbyt skomplikowane relacje dróg pieszych, rowerowych i jezdni w rejonie skrzyżowań.

Przykładem takiego miejsca może być rejon ronda Daszyńskiego w Warszawie, na którym przestrzeń dla pieszych zredukowana została do wąskich fragmentów chodnika, otoczonych chaotyczny-

Wysokiej jakości przestrzeń publiczna to jednak nie tylko kwestia rozwiązywania istniejących problemów, decydowanie o funkcji czy relacji pomiędzy ciągami pieszymi i jezdniami. Jej jakość ma wpływ nie tylko na wygodę mieszkańców, ale również na ich bezpieczeństwo. W ostatnich latach coraz większą popularność zdobywa transport rowerowy. Dzieje się tak za sprawą budowy kolejnych kilometrów dróg rowerowych, sieci rowerów miejskich oraz coraz częściej tworzonych w budynkach szatni dla rowerzystów.

Jeszcze kilkanaście lat temu poruszanie się rowerem mogło być uważa- mi skrzyżowaniami dróg rowerowych. ne za fanaberię. Dziś na ścieżkach rowe- Tego typu miejsca nie tylko prowadzą rowych potrafią powstawać korki. Jest do występowania kolizji pomiędzy różnyto kolejny trend, który przybył do Pol- mi grupami użytkowników, ale są również ski z innych państw. Pozwala na odcią- trudne i niezrozumiałe dla osób z niepełżenie transportu publicznego, promu- nosprawnością wzroku.

Trudność sprawiają również relacje je proekologiczne zachowania i może być elementem profilaktyki zdrowotnej. pomiędzy drogami rowerowymi a eleJest jednak również druga strona me- mentami małej architektury – wiatami dalu. Wraz z rozwojem transportu ro- przystanków, wejściami do stacji mewerowego powstaje coraz więcej prze- tra. W wielu miejscach pieszy i rowestrzeni publicznych, w których piesi rzysta pozostają dla siebie niewidoczstają się drugorzędnym użytkownikiem. ni. Jeżeli dodamy do tego pośpiech lub

Warszawa, okolice stacji metra Centrum Nauki Kopernik – nieczytelne oznaczenie krawędzi drogi rowerowej za pomocą metalowych krążków.

Fot. K. Kowalski

Warszawa, Rondo Daszyńskiego – skomplikowany układ skrzyżowania chodników i dróg rowerowych w pobliżu ronda.

Fot. K. Kowalski

Miasto dostępne / 65

Warszawa, bulwary wiślane – znak wyznaczający koniec strefy zamieszkania z bezwzględnym pierwszeństwem pieszych. Po prawej stronie widoczna wydzielona zielenią strefa mylnie sugerująca istnienie drogi dla rowerów.

Fot. K. Kowalski.

Przykład makiety dotykowej zabytkowego budynku ustawionej w przestrzeni miejskiej.

Fot. K. Kowalski

nieupilnowane dziecko, tworzymy przepis na katastrofę. W efekcie za przystankami możemy natknąć się na mało estetyczne metalowe wygrodzenia, które mają uniemożliwić pieszemu wejście wprost pod nadjeżdżający rower. Wydaje się jednak, że już na etapie koncepcji można było się zastanowić, w jaki sposób lepiej zaprojektować tego typu miejsca.

Część trudności wynika także ze źle rozumianego poczucia estetyki i związanej z nim chęci „ukrywania” dróg rowerowych. Miedzy innymi w Katowicach i Warszawie z łatwością znajdziemy miejsca, w których granica drogi rowerowej wyznaczona jest metalowymi lub kamiennymi punktami. Takie oznaczenia są niezauważalne dla pieszych i praktycznie niemożliwe do wykrycia przez osoby z niepełnosprawnością wzroku, chociaż ze względu na brak wyznaczonych przejść dla pieszych to rowerzysta ma w tych

66 / Kamil Kowalski

miejscach pierwszeństwo. Odwrotna sytuacja została stworzona na warszawskich bulwarach, gdzie ze znaków drogowych wynika, że nie wyznaczono dróg rowerowych, a pieszy ma bezwzględne pierwszeństwo. Podział przestrzeni sugeruje jednak coś z goła odmiennego. Prowadzi to do konfliktów pieszych z rowerzystami, z których każdy przekonany jest o swojej racji.

Przez prostą analogię możemy wyciągnąć stąd bardzo ważną naukę. To nie znaki decydują o tym, jak będziemy się zachowywać, ale sposób organizacji drogi. Nie przypadkiem ograniczenie prędkości jest nieskuteczne, jeżeli szerokość drogi sugeruje, że można jechać znacznie szybciej.

OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ WZROKU W MIEŚCIE Wśród udogodnień dla osób z niepełnosprawnością wzroku, które coraz częściej pojawiają się w przestrzeni miejskiej, można wymieniać plany tyflograficzne, makiety obiektów architektonicznych lub fragmentów miasta, ścieżki dotykowe. Makiety szczególnie chętnie ustawiane są na starówkach. Znajdziemy je m.in. w Krakowie, Wrocławiu czy Warszawie. Ścieżki dotykowe stają się standardem w największych miastach.

W Polsce rozwiązania tego typu istnieją stosunkowo krótko i łatwo zauważyć brak jednolitych standardów. Każdy plan tyflograficzny wykonywany jest inaczej, a stosowane oznaczenia różnią się, co sprawia, że osoby niewidome za każdym razem muszą zapoznawać się z nowymi symbolami. Często zapomina się również, że nie każda osoba z niepełnosprawnością wzroku posługuje się alfabetem Braille’a i nie każda potrafi odczytać tyflografikę. Są to umiejętności, które trzeba zdobyć, i dlatego najczęściej rozwiązania tego typu będą adresowane do osób niewidzących od

urodzenia, a ich użyteczność dla osób, które straciły wzrok będzie znacznie mniejsza. Dlatego też w niektórych sytuacjach bardziej uniwersalna może okazać się informacja dźwiękowa.

Z podobnymi problemami mierzą się osoby korzystające ze ścieżek dotykowych – poziomych oznaczeń wskazujących osobom z niepełnosprawnością bezpieczne trasy i wskazujących drogę do istotnych miejsc. W Polsce w projektowaniu ścieżek dotykowych panuje duża dowolność. Nawet w obrębie jednego miasta mieszane są różne parame- z dworcami kolejowymi, na których systry i systemy oznaczeń. W niektórych tem oznaczeń jest analogiczny do stosomiejscach ścieżki dotykowe prowadzą wanego w pozostałej części kraju. wzdłuż chodników, w innych są umieszOkazuje się, że na konieczność stoczane w poprzek nich łącząc przejścia dla sowania ścieżek dotykowych, poczucie pieszych z przeciwległym budynkiem. bezpieczeństwa i ocenę jakości przeTo drugie rozwiązanie może wydawać strzeni przez osoby z niepełnosprawsię nielogiczne. Dlaczego osoba niewi- nością wzroku wpływ może mieć szedoma jest kierowana wprost na ścia- reg czynników. Próbowano zbadać je nę? Okazuje się, że taki system stosowany jest powszechnie m.in. we Włoszech.

U jego podstaw leży założenie, że ścieżki dotykowe są potrzebne w miejscach, w których konieczne jest podjęcie decyzji o dalszym kierunku ruchu. Nie jest więc konieczne wskazywanie drogi wzdłuż chodnika, oczywiście pod warunkiem, że zapewniono prosty i czytelny układ komunikacyjny. Niezbędne jest natomiast wskazanie lokalizacji przejść dla pieszych, przystanków autobusowych lub wejść do istotnych obiektów. Ścieżka dotykowa ułożona w poprzek chodni- w ekspertyzie wykonanej na zlecenie ka jest więc niemożliwa do przeoczenia m.st. Warszawy4 . Ważna okazała się i jednoznacznie wskazuje, że jesteśmy szerokość chodnika – niezbyt mała, żeby w ważnym miejscu.

W Polsce konsekwentne wydaje się 4 K. Kowalski, Ekspertyza dotycząca oceny rozwiązań nawierzchniowych systemów tylko stosowanie rodzajów poszczególprowadzenia dla osób niewidomych i słabonych oznaczeń: równoległe linie wyznawidzących stosowanych w przestrzeni puczają kierunek, a punkty ostrzegają o zablicznej m.st. Warszawy – weryfikacja prawidłowości obecnie stosowanych rozwiązań grożeniach lub informują o konieczności nawierzchniowych systemów prowadzenia zmiany kierunku. Ale i w tym zakresie (pasów prowadzących, pasów ostrzegawczych, pól uwagi) w zakresie ich parametrów zdarzają się wyjątki. W Łodzi oznaczeń oraz sposobu układania realizowanych wg używa się odwrotnie, co rodzi największe Zarządzenia nr 1682/2017 Prezydenta Miasta problemy na styku przestrzeni miejskiej Stołecznego Warszawy, 2018 r.

Kraków, przykład dotykowego planu placu zabaw.

Fot. K. Kowalski

Rzym – przykład zasady projektowania ścieżek dotykowych we Włoszech – połączenie przejścia dla pieszych z przeciwległą ścianą budynku oraz w tym przypadku również z planem dotykowym okolicy.

Fot. K. Kowalski

Miasto dostępne / 67

Łódź – poziome znaki dotykowe wykonane w inny sposób niż w większości polskich miast – linie informują o zagrożeniu, punkty pełnią rolę wskazania kierunku do przejścia dla pieszych.

Fot. K. Kowalski

Warszawa, Al. Jerozolimskie i ul. Elektoralna – przykłady miejsc o zbyt małej szerokości do zastosowania ścieżek dotykowych.

Fot. K. Kowalski

możliwe było zachowanie bezpiecznej odległości od przeszkód, ale jednocześnie niezbyt duża, żeby umożliwić łatwą orientację. Ważne były też: prostota układu komunikacyjnego, ograniczenie hałasu, oddzielenie od ruchu samochodowego i rowerowego, np. pasem zieleni. Brzmi jak przepis na dobrej jakości przestrzeń publiczną.

Ekspertyza wykazała również, że w określonych sytuacjach ścieżki dotykowe mogą ograniczać poczucie bezpieczeństwa u osób z niepełnosprawnością wzroku. Korzystając z tego typu oznaczeń, użytkownik zdobywa mniej informacji na temat otoczenia: szerokości chodnika, swojej lokalizacji, rozmieszczenia małej architektury. Wnioski te mogą potwierdzać słuszność włoskich rozwiązań.

Problem stanowi nie tylko brak spójności stosowanych oznaczeń. W wielu sytuacjach widoczny jest brak świadomości,

68 / Kamil Kowalski

w jaki sposób osoby z niepełnosprawnością wzroku zdobywają informacje o otoczeniu, jak się po nim poruszają. Ścieżki dotykowe prowadzące do wejścia na niedawno wyremontowany dworzec PKP Szczecin Główny zostały poprowadzone w kierunku ściany, zamiast drzwi. Zdarza się, że oznaczenia dla osób z niepełnosprawnością wzroku projektowane są na zbyt wąskich chodnikach lub zbyt blisko przeszkód. Zbyt duża liczba różnych faktur nawierzchni może sprawić, że osobom z niepełnosprawnością wzroku trudno rozpoznać istotne informacje.

W Warszawie na ulicy Świętokrzyskiej zdarza się, że niewidomi pas kostki granitowej pomiędzy drogą rowerową a chodnikiem traktują jako ścieżkę dotykową. Ścieżki dotykowe są elementem informacji i tak samo jak informacja wizualna nie będą skuteczne, jeżeli sama przestrzeń będzie zbyt skomplikowana i nieczytelna. Podstawą jest więc dobrze zaprojektowane otoczenie. Informacja może być jedynie uzupełnieniem.

Ciekawym przykładem myślenia o przestrzeni jako elemencie informacji może być otoczenie inwestycji Varso Place w Warszawie. Chodnik został w tym miejscu podzielony na węższe, bardziej kameralne ciągi piesze. Zmiany faktury nawierzchni służą podkreśleniu głównego kierunku ruchu, m.in. dzięki zaprojektowanemu wzdłuż jezdni pasowi kostki granitowej. W centralnej części wprowadzono zieleń i miejsca do siedzenia, które są łatwe do wykrycia za pomocą laski i mogą w ten sposób stanowić dodatkowy element nawigacyjny dla osób niewidomych. Zmienia się również akustyka. Wzdłuż chodnika drzewa pochłaniają dźwięk. Na wysokości wejść zieleń znika, a przestrzeń poszerza się, dostarczając dodatkowych informacji.

Don Norman w książce Dizajn na co dzień zwraca uwagę, że konieczność umieszczenia na drzwiach napisu „ciągnij” lub „pchaj” świadczy o tym,

że drzwi zostały źle zaprojektowane. To sama forma skrzydła powinna informować nas o tym, jak z nich skorzystać. Wydaje się, że to samo dotyczy przestrzeni publicznej. Dobrze zaprojektowana sama w sobie jest informacją, a odpowiednie wykorzystanie materiałów, proporcji przestrzeni i akustyki może zastąpić lub przynajmniej ograniczyć konieczność stosowania piktogramów, napisów i informacji dotykowej.

MIASTO A TECHNOLOGIA Nie tylko dobrze zaprojektowana przestrzeń publiczna, ale również nowe technologie sprawiają, że funkcjonowanie osób niewidomych i słabowidzących w mieście staje się łatwiejsze. Nawigacja ułatwia znalezienie drogi do celu, aplikacje z rozkładami jazdy umożliwiają wybór odpowiedniego autobusu, zakup biletów i podpowiadają, kiedy konkretny pojazd pojawi się na przystanku. Powstają aplikacje, które mogą współpracować z sygnalizacją na przejściach dla pieszych, dzięki czemu osoby z niepełnosprawnością wzroku nie muszą szukać przycisków umożliwiających zmianę światła. Specjalne czujniki mogą wskazywać lokalizację wejść do budynków i innych ważnych miejsc. W budynkach wdrażane są różnego rodzaju systemy nawigacji budynkowej, które mają służyć osobom z niepełnosprawnością wzroku. Można wymienić tu rozwiązania, takie jak Totupoint lub aplikacje The Compass. Czy któreś z nich rzeczywiście się przyjmą, dowiemy się zapewne za kilka lat.

Coraz częściej podnoszony jest także temat ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami. Z audytów prowadzonych przez Fundację Integracja wynika, że w większości budynków nie przewidziano zasad ewakuacji osób, które nie są w stanie usłyszeć sygnału alarmowego, znaleźć drogi ewakuacyjnej czy samodzielnie zejść po schodach. Tymczasem

rozwiązaniem z jednej strony może być ewakuacja pozioma, do innych stref pożarowych, wykorzystanie wind pożarowych w celu ratowania osób poruszających się na wózku, czy tworzenie tzw. stref przetrwania, umożliwiających bezpieczne oczekiwanie na pomoc ekip ratunkowych. Pomocna może być też technologia, np. systemy umożliwiające dwukierunkową komunikację osoby przebywającej w takiej strefie z osobą odpowiedzialną za prowadzenie ewakuacji czy aplikacje rozpoznające sygnał alarmowy i przekształcające go na formę dostępną na przykład dla osoby niesłyszącej.

Problemem zaczyna się jednak stawać nadmiar. Urzędnicy mają możliwość narzucenia podległym instytucjom konkretnego rozwiązania. Nie ma jednak gwarancji, że ten sam system zostanie zastosowany na dworcach kolejowych, w budynkach komercyjnych czy

Warszawa, ul. Świętokrzyska – ścieżka dotykowa poprowadzona zbyt blisko przeszkody.

Fot. K. Kowalski

Warszawa, ul. Chmielna – chodnik wykonany przy inwestycji Varso Place.

Fot. K. Kowalski

Miasto dostępne / 69

urządzeniach ustawianych w przestrzeni miejskiej. Szybko okazuje się, że osoba z niepełnosprawnością, żeby sprawnie korzystać ze wszystkich dostępnych rozwiązań, łatwo odnajdywać istotne dla niej miejsca i elementy przestrzeni miejskiej, musiałaby korzystać jednocześnie z wielu aplikacji. Wydaje się, że w niedalekiej przyszłości konieczne będzie wprowadzenie rozwiązań umożliwiających integrowanie tego typu systemów.

PRZYSZŁOŚĆ Tworzenie uniwersalnie zaprojektowanego miasta to proces, którego nie da się zakończyć. Wymaga on z jednej strony identyfikowania istniejących problemów i ich konsekwentnego rozwiązywania, ale z drugiej strony obserwowania zmieniających się oczekiwań, potrzeb społecznych, ale także zachodzących zmian technologicznych. Niedostrzeganie tego typu trendów może prowadzić do sytuacji, w których inwestycje będą przestarzałe już w momencie ich ukończenia. Takie sytuacje mogliśmy obserwować między innymi na tak zwanym „warszawskim Mordorze”, na którym nowe budynki biurowe

70 / Kamil Kowalski

musiały być przekształcane na przykład na hotele, ponieważ najemcy nie byli zainteresowani dodatkowymi powierzchniami biurowymi w tej stworzonej współcześnie monofunkcyjnej i zakorkowanej części miasta. W latach 90. dążyliśmy do zaspokajania podstawowych potrzeb, a osoby z niepełnosprawnością zadowalały się pochylnią prowadzącą do wejścia. Obecnie oczekujemy znacznie więcej. Chcemy przestrzeni publicznej, w której przebywamy z przyjemnością, do której chętnie wracamy. Można się więc spodziewać, że za kolejne 30 lat rozwiązania, które dziś uważamy za doskonałe, będą najprawdopodobniej dalekie od ideału.

Na ile jesteśmy w stanie przewidzieć, jak miasto będzie funkcjonowało w przyszłości i jak się zmienimy jako społeczeństwo? W każdym czasie staramy się tworzyć najlepszą wersję miasta, dbając o to, żeby projektowane rozwiązania odpowiadały nie tylko na potrzeby teraźniejszości, ale również na przewidywane nadchodzące zmiany. Jednak gdy patrzymy na dawne wizje metropolii przyszłości, wydają się nam one niezwykle archaiczne.

Bartłomiej Kolipiński Tomasz Sławiński

Polska polityka urbanistyczna?

P

ojęcie polityki urbanistycznej nie występuje ani w polskim prawie, ani w oficjalnym nazewnictwie dokumentów. Rzadko jest też używane w literaturze przedmiotu i środowiskowych dyskusjach. Zostało ono bowiem ukryte w pojęciach ogólniejszych, takich jak „polityka przestrzenna”, „polityka rozwoju”, „polityka regionalna” i – od niedawna – „polityka miejska”. Z kolei, w stosowanym od lat pojęciu „polityka architektoniczna”, przyjmuje się, że istnieje stuprocentowe iunctim między architekturą a urbanistyką. Nie kwestionując stosowania tych konwencji pojęciowych i rozumiejąc urbanistykę (w określonej skali) jako część architektury1, warto dla bardziej wyrazistego i adekwatnego formułowania sądów i opinii wyodrębnić politykę urbanistyczną jako samodzielny przedmiot refleksji. Ale nie namawiamy do uznania jej za kolejną politykę publiczną, zapisaną w jeszcze jednym dokumencie strategicznym. Jest ich bowiem tak wiele, że każdy następny prowadzi do coraz większego chaosu myślowego i pojęciowego. Dlatego też w tytule niniejszego szkicu postawiliśmy znak zapytania, zwłaszcza że politykę urbanistyczną nieco inaczej rozumieją architekci, a inaczej urbaniści.

Słowo „polityka” można zdefiniować jako zespół działań władzy wywołujących u innych podmiotów określone zachowania, reakcje i aktywności. Polityka urbanistyczna, realizowana przez państwo lub samorządy, znajdująca swój wyraz w dokumentach o randze stanowiącej (ustawy, rozporządzenia, uchwały) powinna mieć na celu ukierunkowanie inwestycji lub ochronę zasobów w celu osiągnięcia konkretnego sposobu zabudowania miast i wsi. I tu kryje się drugi znak zapytania – czy jakiekolwiek działania władzy 1

Niektórzy odnoszą tę skalę do dowolnego poziomu organizacji przestrzeni, mówiąc o architekturze dzielnicy, regionu, a nawet o architekturze państwa.

publicznej w Polsce ukierunkowane były lub są na nadawanie kształtu przestrzeni?

Ale jest też trzeci powód postawienia tego znaku. Powstaje bowiem pytanie, czy politykę urbanistyczną w Polsce można określić jako działanie celowościowe, z zastosowaniem odpowiednich środków wpływania na procesy kształtowania ładu przestrzennego w miastach i innych zorganizowanych przestrzeniach osadniczych? W istocie jest to więc pytanie o to, czy w Polsce mamy w ogóle politykę urbanistyczną.

Próba odpowiedzi na te pytania zostanie podjęta z uwzględnieniem retrospekcji sięgającej początków transformacji ustrojowej (a nawet okresów wcześniejszych) oraz podejmowanych w jej następstwie reform w systemie planowania przestrzennego, łącznie z najnowszą (2022) propozycją nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Jak więc na przestrzeni lat rozumieliśmy i jak rozumiemy obecnie pojęcie „polityka urbanistyczna”?

Tadeusz Kotarbiński uważał, że nie ma potrzeby definiowania pojęć, jeśli ich rozumienie pozwala na „operowanie nimi po prostu”. W przypadku polityki urbanistycznej tak jednak nie jest. Konieczne jest więc wyjaśnienie, jak rozumiemy to pojęcie, z zastrzeżeniem, że robimy to na potrzeby niniejszego artykułu, bez zamiaru przekonywania, że inne ujęcia są niewłaściwe.

Politykę urbanistyczną rozumiemy tu jako wyodrębnioną pod względem przedmiotowym politykę przestrzenną.

Przez analogię do definicji polityki przestrzennej Juliusza Goryńskiego2 , należy ją rozumieć jako działalność polegającą na ustalaniu celów oraz środków kształtowania, zagospodarowania i użytkowania przestrzeni miejskich, z uwzględnieniem skali architektonicznej – a więc 2

Polityka Przestrzenna, Warszawa 1982.

Polska polityka urbanistyczna? / 73

kształtowania form i gabarytów budynków oraz ich rozmieszczenia. Tym samym opowiadamy się za rozumieniem polityki przestrzennej (urbanistycznej) w ścisłym znaczeniu tego pojęcia, w przeciwieństwie do ujęcia szerokiego, pojmowanego jako przestrzenny aspekt ogólnej polityki społeczno-ekonomicznej3 .

Zaproponowana definicja nie wyczerpuje zakresu rzeczowego omawianego pojęcia. Z reguły bowiem obejmuje się nim także działania służące realizacji celów polityki. Nie są to rozumienia rozłączone, gdyż dopiero razem wzięte definiują politykę w aspekcie kreowania i realizacji. Warto zauważyć, że w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003)4 zostało to uwzględnione w art. 3, zgodnie z którym wymienione tam podmioty mają obowiązek kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej. Tym nie mniej rozdzielne traktowanie tych aspektów ma głęboki sens analityczny, ponieważ pozwala na dokonanie krytycznej oceny skuteczności polityki: daje bowiem możliwość udzielenia odpowiedzi na pytanie, co jest przyczyną jej słabości i dysfunkcji – czy nietrafne wyznaczenie celów i środków, czy niewłaściwy dobór i nieumiejętne stosowanie narzędzi realizacji.

Mówiąc o prowadzeniu polityki przestrzennej i jej narzędziach, należy brać pod uwagę również fakt, że plany zagospodarowania, nawet te powszechnie obowiązujące, nie mają same z siebie mocy sprawczej, rozumianej jako płynący z nich nakaz (dyrektywa) podejmowania określonej działalności na rzecz realizacji zamierzeń planistycznych. Dlatego akty planowania przestrzennego są zarówno instrumentami realizacji polityki przestrzennej, jak i zapisem celów, których osiągnięcie wymagać będzie pośredniego 3 4

Rozróżnienie to znaleźć można m.in. w: J. Regulski i in., Instrumenty polityki przestrzennej..., „Biuletyn KPZK PAN” 1986, z. 130.

Dz.U. nr 80 z 2003 r., poz. 717.

oddziaływania na podmioty gospodarcze w ramach polityk działowych, takich jak polityka terenowa, podatkowa, transportowa, środowiskowa (klimatyczna) etc. To niezwykle ważne zagadnienie, niedostatecznie zauważane w dyskusjach o kryzysie planowania przestrzennego, chcemy jedynie tu zasygnalizować, ograniczając nasze dalsze uwagi do problematyki polityki urbanistycznej, której ramy wyznaczają przepisy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Polityka przestrzenna, w tym urbanistyczna, jak wszystkie inne polityki objęte regulacjami prawnymi, jest domeną władz publicznych. Co do tego nie ma wątpliwości. Ale te mogą się pojawić w związku z istnieniem zdecentralizowanych struktur władzy państwowej, a w szczególności wobec nałożonego ustawą obowiązku prowadzenia polityki przestrzennej przez rząd i samorządy: województw i gmin. Nie wchodząc w rozważania na temat ustrojowych uwarunkowań polityki przestrzennej, przyjmujemy w niniejszym artykule, że podmiotem polityki urbanistycznej są władze miast i gmin (samorząd lokalny). Założenie to nie wyklucza, że w ramach swoich kompetencji administracja rządowa i samorządy województw mogą ustalać cele dotyczące zagospodarowania przestrzennego miast i gmin, i odpowiednimi środkami wpływać na ich realizację.

Na przykład w Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 celem krajowej polityki przestrzennej było przywracanie i utrwalanie ładu przestrzennego postrzeganego w skali planowania urbanistycznego. Żeby jednak być w zgodzie z zasadą pomocniczości, trzeba przyjąć, że działania te z punktu widzenia powadzonych przez samorządy lokalne polityk urbanistycznych są uwarunkowaniami zewnętrznymi, a nie ich domeną (zadaniem własnym).

Reasumując, przez politykę urbanistyczną rozumiemy politykę przestrzenną

74 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

sensu stricto, odniesioną do miast (terenów zurbanizowanych), której podmiotem są samorządy stopnia podstawowego i która jest prowadzona na gruncie przepisów o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

polegająca na samodzielnym dokonywania wyboru celów i środków prowadzonej działalności, w przeciwieństwie do systemów hierarchicznie podporządkowanych.

Gwoli ścisłości należy jednak zauważyć, że w ustawie z 1984 roku znalazło się nowe rozwiązanie polegające POLITYKA URBANISTYCZNA na dwufazowym procesie sporządzania W PRAWIE PLANOWANIA planów: w pierwszej fazie – wariantoPRZESTRZENNEGO wych założeń do planu, w drugiej – plaPolityka publiczna musi mieć podsta- nu właściwego. Było ono w środowisku wy prawne; w naszym przypadku (poli- planistów pozytywnie oceniane z punktyki urbanistycznej) właściwe jest prawo tu widzenia ogólnej racjonalności poplanowania przestrzennego. Jego histo- dejmowania decyzji planistycznych. rię wyznaczają: Prawo budowlane (1928), W dyskusjach zwracano również uwagę, Dekret o planowym zagospodarowaniu że rozwiązanie to ma związek z podziaprzestrzennym kraju (1946), ustawa o pla- łem procesu planowania na etap ustalanowaniu przestrzennym (1961), ustawa nia polityki przestrzennej, a więc załoo planowaniu przestrzennym (1984), usta- żeń dotyczących celów i zasad rozwoju wa o zagospodarowaniu przestrzennym przestrzennego, charakteryzujących się (1994) oraz ustawa o planowaniu i zago- wyższym poziomem ogólności, i etap określania przeznaczenia terenów i waspodarowaniu przestrzennym (2003). 5 Po raz pierwszy pojęcie polityki prze- runków ich zabudowy, stanowiący mastrzennej pojawiło się w ustawie z 1984 terię właściwą tradycyjnie rozumianym roku w następującym kontekście: „Plan planom zagospodarowania przestrzen[krajowy, regionalny, ogólny miejscowy] nego. W ramach tej interpretacji chodziokreśla przyrodnicze, społeczne, ekono- ło o przełamanie dualizmu planistyczmiczne [...] warunki zagospodarowania nego, polegającego na łączeniu (bez przestrzennego oraz cele i zasady poli- wyraźnego rozróżnienia) w jednym dotyki przestrzennej [...]” (podkreślenie na- kumencie planistycznym dwóch funkcji: sze). Ustawodawca nie zdefiniował no- eksplikacji polityki przestrzennej i jej wego pojęcia (notabene nie zrobił tego operacjonalizacji.

Rozważając prawne i systemowe zado dzisiaj). Na usprawiedliwienie tego zaniechania można podać argument, że gadnienia lokujące urbanistykę w systeto novum nie stanowiło strukturalnej mie prawnym państwa, zadajemy sobie zmiany systemu planowania przestrzen- często pytanie, w jaki sposób uwarunnego. Była to zmiana o znaczeniu symbo- kowania ustawowe dotyczyły zagadnień licznym, podkreślającym zapoczątkowany trzeciego wymiaru, a więc urbanistyki row latach 80., niewątpliwie pod wpływem zumianej w sposób architektoniczny jako pierwszej „Solidarności”, proces decen- przestrzeni ukształtowanej w najbliższym tralizacji i upodmiotowienia planowania otoczeniu człowieka. Przestrzeni dostrzeprzestrzennego. W samym pojęciu „po- galnej poprzez gabaryty domów, szerolityka” zawarta jest bowiem właściwość, kości ulic, formy architektoniczne, porządek i harmonię zabudowy, zasady 5 Odpowiednio Dz.U. nr 23 z 1928 r., poz.

202; Dz.U. nr 16 z 1946 r. poz. 109; Dz.U nr 7 kształtowania zieleni i ogrodzeń czy tak z 1961 r., poz. 47; Dz.U. nr 35 z 1984 r., poz. zwany sztafaż uliczny, przez który rozu185; Dz.U. nr 89 z 1994, poz. 415; Dz.U. nr 80 z 2003 r., poz. 717 – później wielokrotnie uzu- miemy tu nie tylko ludzi, ale także samochody, reklamy czy małą architekturę. pełniana i zmieniana.

Polska polityka urbanistyczna? / 75

Rozważamy tu zagadnienie, na ile poszczególne akty prawne tworzyły przepisy prawa materialnego, a nie tyko proceduralnego, i określały bezpośrednio, jak ma wyglądać miasto, instrumentalizując w ten sposób polityki wyższego rzędu i realizując ich cele.

Pierwsze powojenne działania w przestrzeni podporządkowane Rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 16 lutego 1928 roku o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli, a później też dekretowi o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju (1946), pozwalały na dość szerokie możliwości zagospodarowywania i kształtowania przestrzeni, jednocześnie wprowadzając szereg elementów porządkujących. Rozporządzenie dozwalało na parcelację działek na podstawie zatwierdzonego planu parcelacji lub w drodze scalania działek. Tworzenie przestrzeni publicznych (ulice, drogi, place) odbywać się mogło na podstawie planów zabudowania, a dla miast i osiedli przewidziano tworzenie miejscowych przepisów policyjno-budowlanych. W szczegółowych planach zabudowania wprowadzano linie regulacyjne (rozgraniczające) większych dróg oraz frontowe i tylne linie zabudowy, poziom placów i sposób zabudowania gruntów budowlanych. Przepisy budowlane ustalały warunki zabudowy w tym szerokości ulic i nasłonecznienie w ten sposób, żeby zachować higieniczne walory miast.

Jednocześnie nakazywały tworzenie planów szczegółowych tam, gdzie potrzebne było otwarcie nowej ulicy lub „w ogóle w wypadkach, gdy zachodzi nieodzowna potrzeba uregulowania zabudowania istniejącej lub nowo powstałej części osiedla”. Oznacza to, że przepis odnosił się do szeroko pojętego porządku przestrzennego. Politykę urbanistyczną formułował szczegółowo art. 20 rozporządzenia, który warto przytoczyć w całości: „Przy sporządzaniu planów zabudowania powinny być uwzględnione

wymogi estetyczne wyglądu miejscowości i jej części, a odrębny właściwy osiedlu lub części tegoż charakter zabudowania powinien być zachowany, zeszpecenia zaś spowodowane nieunormowanem zabudowaniem, powinny być usuwane. Szerokość i sposób urządzania ulic, placów i dróg, najmniejsze dopuszczalne rozmiary działek budowlanych i sposób połączenia ich z ulicą lub drogą, najmniejsze dopuszczalne rozmiary niezabudowanej przestrzeni i podwórek będą uregulowane w drodze przepisów miejscowych (art. 408). Również w drodze przepisów miejscowych mogą być ustanowione: zakaz wznoszenia w miastach budynków mieszkalnych przy ulicach nieurządzonych, zakaz wznoszenia przy pewnych ulicach i placach o historycznym lub artystycznym znaczeniu takich budynków, które mogłyby zmienić odrębny charakter miejscowości, ulicy lub placu, najmniejsza dopuszczalna wysokość budynków przy pewnych ulicach, wreszcie warunki, którym powinny odpowiadać budynki cofnięte od ustalonej linii zabudowania (art. 410)”.

Rozporządzenie zawierało też szczegółowe przepisy policyjno-budowlane odnoszące się do warunków technicznych usytuowania i konstruowania budynków. Wiele z nich bardzo konkretnie określało sposób zabudowy, np. w art. 181 mowa jest o tym, że wysokość budynków nie powinna być wyższa niż 22 m. W kolejnych artykułach określono sposób kształtowania narożników ulic w zakresie wysokości budynków. Przepisy budowlane rozdzielono dla terenów miejskich i wiejskich, a także dla budynków niemieszkalnych.

W rozporządzeniu tym powiązano treści obecnych odrębnych przepisów budowlanych, urbanistycznych, geodezyjnych i technicznych, określając jednocześnie pewną wizję wyglądu miast – ulice, wysokości, narożniki, zróżnicowanie terenowe etc. Była to dość konkretna

76 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

polityka urbanistyczna, nadająca określo- Miast i Osiedli z dnia 20 czerwca 1951 ny charakter miastom i osiedlom wiejskim. roku. Kolejne pojawiły się 10 lat później Na podstawie wzmiankowanych prze- równolegle z ustawą o planowaniu przepisów wybudowano w przedwojennej strzennym z 1961 roku. Były to wytyczne Polsce szereg modernistycznych osiedli w sprawie głównych wskaźników do proczy całe miasto Gdynię, którym nadawa- jektowania osiedli mieszkaniowych w lano określony charakter stylistyczny, nie- tach 1961–1965, wprowadzone Zarządzewolny czasem od ideologii (socjalizm żo- niem nr 15 przewodniczącego Komitetu liborski czy monumentalizm narodowy Budownictwa, Urbanistyki i Architektury gmachów władzy). Po wojnie wkroczyły z dnia 21 lutego 1961 roku. Zważyć należy, do urbanistyki teorie i doktryny socreali- że jedynym inwestorem było wówczas zmu, które też dały się wpisać w przepi- państwo. Drobni inwestorzy prywatni sy prawa budowlanego z roku 1928, obo- byli skrępowani nie tylko przepisami buwiązujące jeszcze do roku 1961, a więc dowlanymi i normatywem urbanistyczw pierwszej pięciolatce epoki gomułkow- nym, ale także limitowanymi przydziałaskiej. W owym czasie funkcjonowała tak mi materiałów budowlanych. Omówione zwana urbanistyka ZOR 6 , a nad przełoże- narzędzia realizowały bezwzględnie poniem ideologii komunistycznej do admini- litykę urbanistyczną, której materialnym stracji czuwały Komisje Oceny Projektów ucieleśnieniem stały się blokowiska rozInwestycyjnych (KOPI). Dopiero nowa poczęte za Gomułki, a w pełni rozkwitłe ustawa o planowaniu przestrzennym w epoce Gierka i dogorywające w latach z roku 1961 rozerwała więzi łączące do- 80. Kolejne edycje normatywów z lat tychczas wszystkie przepisy budowlane. 1964 i 1974 dotrwały do połowy tych lat, Za czasów Gomułki ideologię zastą- choć formalnie wygasły w roku 1981.

Zwraca uwagę, że wytyczne były wypiła doktryna oszczędności. Do budownictwa wprowadzono szereg wytycznych raźnie powiązane z planowaniem spodotyczących oszczędnego budowa- łeczno-gospodarczym i stanowiły swenia, zmniejszania kubatur i uwspólnia- go rodzaju podwalinę dla współczesnego nia przestrzeni prywatnej. Ich skrupulat- planowania zintegrowanego. Ustawa ne przestrzeganie, przy jednoczesnym z roku 1961 określała już wyłącznie proceuznawaniu zasad polityki urbanistycznej dury i hierarchię planowania. Zastępująkońca lat 20., a więc sprzed Karty ateń- ca ją ustawa o planowaniu przestrzennym skiej, pozwoliło między innymi na reali- z 12 lipca 1984 roku w art. 2 pkt. 4 wzmianzację „miejskich” osiedli warszawskich, kowała, że „planowanie przestrzenne potakich jak „Radna” czy „Senatorska”. Wy- winno uwzględniać […] wymagania w zatyczne urbanistyczne były przepisami kresie porządku zabudowy, zapewniające wprowadzającymi bardzo „zmateriali- właściwe warunki użytkowe i estetyczzowaną” politykę urbanistyczną – ściśle ne w przestrzennym zagospodarowaniu precyzowały wielkości budynków i po- obszarów”. Ponadto jedyny element odmieszczeń, ich wzajemne relacje i stan- noszący się poniekąd do polityki urbadardy. Pierwsze wytyczne „w sprawie nistycznej, jaki został wprowadzony wprowadzenia tymczasowych normaty- do tej ustawy, to przepisy odnoszące się wów urbanistycznych dla projektowania do ochrony terenów rolnych.

Upadek gospodarki planowej i odrzumiast i osiedli” wprowadzone zostały Zarządzeniem nr 68 Ministra Budownictwa cenie zasad realnego socjalizmu doprowadziły do sformułowania nowego prawa 6 Powołany w 1948 roku Ogólnopolski Zakład o zagospodarowaniu przestrzennym, któOsiedli Robotniczych, od 1951 Centralny Zare powstało w roku 1994, przekreślając rząd Budowy Miast i Osiedli ZOR.

Polska polityka urbanistyczna? / 77

dotychczasowy dorobek (niezależnie od jego obecnej oceny) w zakresie tak planistyki, jak i polityki urbanistycznej.

USTAWA O ZAGOSPODAROWANIU PRZESTRZENNYM (1994) Zapoczątkowana w ustawie o planowaniu przestrzennym z 1984 roku tendencja do postrzegania planowania przestrzennego jako narzędzia polityki przestrzennej (urbanistycznej) znalazła rozwinięcie w ustawie o zagospodarowaniu przestrzennym z roku 1994. Jako zasadę systemową przyjęto w niej podział aktów planowania miejscowego na dwie kategorie: 1. akty polityki przestrzennej określające cele i kierunki rozwoju – w postaci studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin; 2. akty o charakterze regulacyjnym, ustalające przeznaczenia i zasady zagospodarowania terenu – w postaci miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Można więc mówić o kontynuacji zmian w prawie planowania przestrzennego. Wcześniejszy podział procesu planistycznego na etap założeń i planu właściwego został zastąpiony rozwiązaniem dalej idącym, a mianowicie dwoma wyodrębnionymi pod względem proceduralnym i funkcjonalnym bytami: studium gminy i planem miejscowym. Należy więc przyjąć, że na gruncie przepisów ustawy z 1994 roku plany miejscowe stały się instrumentem realizacji polityki przestrzennej gminy wyrażanej w studium gminy.

Tak jednoznaczne rozwiązanie omawianej przez nas kwestii nie powinno budzić wątpliwości interpretacyjnych. Ale wejście w życie ustawy z 1994 roku było zarazem cezurą między starym a nowym systemem planowania w jego warstwach: aksjologicznej, uwarunkowań ustrojowych, struktury planów i narzędzi ich realizacji. Zmieniło to zasadniczo kontekst prowadzenia polityki

przestrzennej w miastach i gminach. Wymienić tu w szczególności trzeba następujące rozwiązania i ich właściwości: 1. Wprowadzenie obowiązku sporządzania studium gminy, z zastrzeżeniem, że dokument ten nie jest aktem powszechnie obowiązującym, co w przełożeniu na język praktyki administracyjnej oznacza, że studium gminy nie może być podstawą materialno-prawną decyzji dotyczących zmiany przeznaczenia terenu i warunków zabudowy.

2. Przyjęcie zasady, że miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego musi być zgodny z ustaleniami studium gminy i jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego.

3. Zniesienie rozróżnienia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego na ogólne i szczegółowe, przy jednoczesnym dopuszczeniu sporządzania ich w zróżnicowanej problematyce w zależności od potrzeb determinowanych skalą i intensywnością zamierzeń rozwojowych.

4. Przyjęcie zasady wolności budowlanej rozumianej jako prawo do zabudowy wywiedzione z tytułu własności, przy założeniu, że wykonywanie tego prawa jest podporządkowane ustaleniom planu miejscowego, a w przypadku jego braku innym przepisom powszechnie obowiązującym, mającym odniesienia do danego terenu i zamierzenia inwestycyjnego.

5. Wprowadzenie obowiązku uzyskania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu jako pośredniego ogniwa pomiędzy planem miejscowym (przepisami innymi) a pozwoleniem na budowę.

Powyższe wyliczenie nie jest pełnym opisem omawianej ustawy. Ma ono jedynie dać podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób jej postanowienia wpłynęły na możliwości

78 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

kształtowania polityki przestrzennej w jej wymiarze urbanistycznym. Udzielimy jej w formie komentarzy, obejmujących nie tylko interpretację prawną, ale również naświetlenie społecznych oddźwięków, jakie te zmiany wywołały.

1. Ustawą z 1994 roku definitywnie zerwano z PRL-owską zasadą zabudowy planowej, zapisując w niej wprost, że na terenach, na których nie ma planów miejscowych, podstawą pozwolenia na budowę będzie decyzja o warunkach zabudowy wydana na podstawie przepisów odrębnych, tworzących tzw. państwowy porządek przestrzenny. Gwoli ścisłości należy jednak zauważyć, że owa bezplanowa forma realizacji polityki przestrzennej, wobec ustawowego ograniczenia jej do inwestycji niepublicznych, z założenia miała być wyjątkiem od reguły, którą było uzyskiwanie pozwolenia budowlanego na podstawie planu miejscowego.

Tym nie mniej to właśnie wtedy została otwarta furtka dla kształtowania ładu urbanistycznego na podstawie jednostkowych decyzji administracyjnych, które pod wieloma względami nie spełniają demokratycznych standardów realizacji polityki przestrzennej. Trzeba przy tym dodać, że zmiana ta w pierwszym okresie w ogóle nie 3. była jeszcze postrzegana jako zagrożenie dla prowadzenia polityki przestrzennej, ponieważ ustawodawca kontrowersyjną decyzję o unieważnieniu planów miejscowych odłożył na pięć lat, a w związku z tym z chwilą wejścia w życie nowej ustawy (i w zasadzie do końca jej obowiązywania) nie zaistniała zakładana sytuacja braku planu miejscowego.

2. Rzeczywistym zagrożeniem dla prowadzenia polityki przestrzennej, 7 zwłaszcza w miastach, był na początku transformacji zastany deficyt miejscowych planów szczegółowych zagospodarowania przestrzennego

w stosunku do potrzeb określonych w planach ogólnych7. Żeby jednak uświadomić sobie tego skutki, trzeba wziąć pod uwagę zmianę, jaka dokonała się na przełomie lat 80. i 90. w rozumieniu statusu prawnego planów zagospodarowania przestrzennego.

Otóż stan wcześniejszy charakteryzował się brakiem jednoznacznego stwierdzenia normatywnego charakteru planów miejscowych, co pozwalało na skądinąd racjonalne z punktu widzenia ładu przestrzennego postępowanie, polegające na odmawianiu zgody budowlanej do czasu sporządzenia planu szczegółowego. Jednakże praktyka ta zaczęła być już w latach 80. podważana na gruncie orzecznictwa NSA, a całkowicie została przekreślona postanowieniem ustawy z 1994 roku, zgodnie z którym planom miejscowym nadano status aktu prawa miejscowego (z uwzględnieniem planów ogólnych i szczegółowych sporządzonych przed wejściem w życie ustawy). To spowodowało, że gminy zostały zmuszone na podstawie planów ogólnych, pozbawionych warstwy ustaleń urbanistyczno-architektonicznych, wydawać decyzje o warunkach zabudowy.

Obowiązek ustalania w drodze decyzji warunków zabudowy, wobec braku planów szczegółowych, był w dość powszechnej opinii traktowany jako niezbędne uszczegółowienia planów ogólnych. Taka interpretacja była jednak z gruntu fałszywa. Organ ustalający warunki zabudowy nie miał bowiem prawa wychodzić poza to, do czego upoważniała ustawa, a ta nie pozwalała w decyzjach o warunkach zabudowy „dopisywać” brakujących w planie Dla przypomnienia: zakres przedmiotowy planów ogólnych i szczegółowych pod względem stricte urbanistycznym różnił się m.in. tym, że w tych pierwszych operowano pojęciem „struktury przestrzennej” natomiast w drugich – „zasadami zabudowy”.

Polska polityka urbanistyczna? / 79

ogólnym ustaleń dotyczących kształ- Tytułem uzasadnienia powyższych tez, ale towania zabudowy. Próby takich prak- bez rozwijania poszczególnych wątków, tyk były skutecznie kwestionowane można podać następujące przykłady: w postępowaniach odwoławczych a. Nie zadbano o klarowne wyjaśnienie różnicy między studium gminy w roi skargowych.

4. Ogólnie rzecz ujmując, możemy pozumieniu ustawy z 1994 roku a plawiedzieć, że ustawa o zagospodanem ogólnym z ustawy z 1984 roku, zarówno co do ich zakresu rzeczorowaniu przestrzennym z 1994 roku stworzyła model kształtowania wego, jak i funkcji w systemie zarząi prowadzenia polityki przestrzendzania procesami zagospodarowanej w miastach i gminach, oparty nia przestrzennego. To spowodowało, na wcześniej przemyślanych w raże gminy nie były odpowiednio zmomach środowiskowych dyskusji lotywowane do sporządzania studiów, zwłaszcza że w przeciwieństwie gicznych założeniach, dotyczących: do planów ogólnych studia gmin nie • obowiązku prowadzenia polityki miały (i nie mają do dzisiaj) mocy poi wyrażania jej w studium gminy, • wyposażenia gminnego podmiowszechnie obowiązującej. tu polityki przestrzennej w in- b. Błędnie uznano, że odstąpienie od postrumenty jej realizacji w postaci działu planów miejscowych na ogólmiejscowych planów zagospodane i szczegółowe było równoznaczne z brakiem możliwości sporządzania rowania o różnych (w zależności planu zagospodarowania przestrzenod potrzeb) rzeczowych zakresach ich stanowienia, będących nego dla całej gminy. Co ciekawe, powszechnie obowiązującymi aktaka interpretacja była kwalifikowatami prawa miejscowego, na jako przejaw „europeizacji” plano• ograniczonego do inwestycji prywania przestrzennego w Polsce. Było to wbrew literalnym zapisom ustawy, watnych prawa do zabudowy a ponadto dodatkowo błędnie sugeuzyskiwanego w drodze decyzji administracyjnej o warunkach zarowało, że studium gminy jest nową postacią planu ogólnego. budowy i zagospodarowania terenu, w sytuacji braku miejscowego c. Niedostatecznie wyjaśniono potrzeplanu zagospodarowania. bę ustalania warunków zabudowy 5. Model nie spełnił pokładanych w nim w przypadku istnienia miejscowych nadziei. Przyczyny tego są do dzisiaj planów zagospodarowania przeprzedmiotem kontrowersji, wzmacstrzennego (o czym już wspominalinianych emocjonalnym stosunśmy przy okazji omawiania deficytu planów szczegółowych). Gminy z trukiem osób zaangażowanych (wtedy i później) w przygotowywanie dem przyjmowały do wiadomości reform. W naszym rozumieniu przywyjaśnienia, że decyzje te są substyczyną tego niepowodzenia, najogóltutami dawnych decyzji lokalizacyjniej mówiąc, był niedostateczny stan nych, podnosząc słusznie argument, świadomości po stronie samorządów że przy ich ustalaniu nie mają możlii części środowiska zawodowego, zawości wpływania środkami prawnywiniony przez stronę rządową, która mi na miejsce realizacji inwestycji.

– niezależnie od dyskusyjnych rozwią- d. Czynnikiem, który w największym stopniu zaważył negatywnie na wdrazań prawnych – zaniedbała i nie potrafiła wyjaśnić założeń reformy i okożaniu nowej ustawy, była zapowiedź unieważnienia planów miejscowych liczności jej wprowadzania.

80 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

sporządzonych przed wejściem w życie nowej ustawy. Gminy, nie rozumiejąc sensu tego postanowienia, nie kwapiły się do sporządzania nowych planów, usprawiedliwiając to koniecznością sporządzenia w pierwszej kolejności studium. W rezultacie pokrycie nowymi planami niezagrożonymi unieważnieniem nie przekraczało 10% powierzchni kraju w terminie przewidzianym dla wykonania tego postanowienia.

Reasumując, polityka przestrzenna w miastach i gminach w okresie obowiązywania ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym była pozbawiona jasnych i trwałych podstaw prawnych, obarczona wieloma znakami zapytania, a gminy nie otrzymywały ze strony rządzących odpowiedzi na swoje wątpliwości. Jednocześnie była ona coraz silniej podporządkowana presji „ułatwiania” procesów inwestycyjnych, z wyraźnie dającym się odczuć lekceważeniem ładu przestrzennego.

W jaki sposób zmiany wprowadzone opisaną powyżej rewolucją systemową wpłynęły na możliwości oddziaływania na trzeci wymiar przestrzeni? Ustawa z 7 lipca 1994 roku o zagospodarowaniu przestrzennym była elementem rewolucji i demokratyzacji przepisów z epoki realnego (może lepiej nierealnego) socjalizmu. To specyficzne podejście dało znać o sobie już w art. 1 ust. 2, gdzie wśród elementów, które powinny być uwzględnione w planowaniu przestrzennym, na pierwszym miejscu umieszczone zostały wymagania ładu przestrzennego, urbanistyki i architektury, walory architektoniczne i krajobrazowe, a dalej wymagania ochrony dziedzictwa kulturowego i środowiska przyrodniczego.

W przepisie tym kołacze się słabe echo zapisów przedwojennego prawa budowlanego. Niestety w intencyjnym pierwszym punkcie art. 1 ustawy czytamy, że

określa ona „zakres i sposoby postępowania w sprawach przeznaczenia terenu”, a więc podobnie jak dwie poprzednie ustawy kieruje się w stronę prawa proceduralnego, a sam ład przestrzenny odnosi się właściwie do nieokreślonego poczucia estetyki. Politykę samorządu lokalnego wobec przestrzeni definiowało studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy.

Plan zagospodarowania przestrzennego był narzędziem wykonawczym, w którym powinno znaleźć się odzwierciedlenie polityki przestrzennej. Volumen tematów, które powinny być określone w studium, dotyczył w dużej mierze elementów istniejących w przestrzeni, które podlegają takiej lub innej ochronie. Należą do niej obszary chronione na podstawie przepisów szczególnych, zasoby środowiska, pola uprawne wysokiej wydajności glebowej, obszary zabudowane.

W studium pojawiły się też czynniki nowego zagospodarowania, takie jak tereny dogodne pod zabudowę lub przekształcenia i obszary inwestycyjne wynikające z dokumentów strategicznych gminy, ale ustawa nie dawała mandatu radzie gminy do formułowania bardziej sprecyzowanych koncepcji urbanistycznych lub nawet etapowania inwestycji jako celu, który miał się zmaterializować w postaci określonej formy architektonicznej (w dużej skali). Odnosiła się właściwie wyłącznie do strefowania terenu, czym przypominała poprzednie ustawy.

Tymczasem miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego stanowił pod rządami nowej ustawy przepis, który konkretnie oprócz wyznaczania funkcji zabudowy na poszczególnych terenach określać miał lokalne warunki, zasady i standardy kształtowania zabudowy oraz zagospodarowani terenu, w tym linie zabudowy i gabaryty obiektów, a także maksymalne lub minimalne wskaźniki intensywności zabudowy. Warunki te precyzowano w decyzjach planistycznych

Polska polityka urbanistyczna? / 81

(warunki zabudowy i zagospodarowani przepis próbujący uregulować sprawy terenu, które mogły być wydawane rów- polityki urbanistycznej, a nawet archinież w sytuacji braku planu). Szkopuł po- tektonicznej funkcjonował przez pewien legał na tym, że ustalenia planu zagospo- czas w prawie budowlanym 8 . Był to osładarowania uzależnione były od potrzeb wiony art. 4, który mówił, że „obiekt bu– innymi słowy mogły powstawać plany, dowlany i związane z nim urządzenia naw których nie określano wysokości lub in- leży projektować w sposób zapewniający tensywności zabudowy ani nawet funkcji formę architektoniczną stosowną do kraterenu czy przebiegu dróg. Politykę urba- jobrazu i otaczającej zabudowy”. Ocenę nistyczną scedowano na poziom najniż- tej stosowności pozostawiono organoszego szczebla samorządu i administracji. wi wydającemu pozwolenie na budowę.

W skali nie tyko kraju, ale regionu, woje- W wypadku sporu o to, czy dana forma wództwa, powiatu czy nawet samej gmi- architektoniczna jest stosowna w konny mogły powstawać dokumenty, w któ- kretnym otoczeniu ostatecznie decydorych całkowicie odmiennie podchodzono wał sąd administracyjny. W ten sposób do zagospodarowania przestrzeni. Pro- politykę urbanistyczną w zakresie estetywadziło to do swoistego chaosu, bo prze- ki pozostawiono Temidzie. pis pozwalający każdemu posiadającemu USTAWA O PLANOWANIU prawo do terenu na jego zagospodaroI ZAGOSPODAROWANIU wanie rozumiano jako pozwolenie na doPRZESTRZENNYM (2003) wolne formy zabudowy. Ustawa nie precyzowała kierunków, w jakich powinien W świetle powyższej (niepełnej i uprozmierzać samorząd, chcąc zagospoda- szczonej) charakterystyki planowania rowywać przestrzeń w sposób urbani- przestrzennego w okresie obowiązystyczny i harmonijny. Niemniej jednak wania ustawy z 1994 roku potrzeba tam, gdzie powstały plany zagospodaro- zmian była oczywista. Jednakże spowania widoczne są niekiedy ślady zamie- sób, w jaki się one dokonały, mógł burzonej polityki urbanistycznej. Objawiało dzić zastrzeżenia dwojakiego rodzaju. się to najczęściej w limitowaniu wyso- Po pierwsze dlatego, że ich zakres nie kości zabudowy i powierzchni biologicz- uzasadniał tworzenia nowej ustawy – nie czynnej działek. Była to jednak poli- wystarczyłaby nowelizacja, a po drutyka zmierzająca raczej do wprowadzenia gie – i dużo ważniejsze – propozycje określonego zakazu, obrony przed pato- zmian nie były poprzedzone kompleklogiami, a nie kreowania nowych form. sową oceną obowiązujących przepisów Nie było w przepisach elementów pod kątem ich zgodności z założeniaodnoszących się wprost do pożądanego mi reformy i skuteczności poszczególkształtu krajobrazu kulturowego, koniecz- nych rozwiązań prawnych. Dyskusja ności zachowania proporcji i równowagi. na ten temat została bowiem zdominoAkty planistyczne ograniczały się do stre- wana przez problem wywołany zbliżafowania i przeważnie wprowadzania ogra- jącym się terminem unieważnienia staniczeń (maksymalna wysokość, minimal- rych planów miejscowych.

Tymczasem rozstrzygnięcie tej kwena powierzchnia biologicznie czynna) przy pomijaniu wartości minimalnych co stii zdeterminowało dalsze losy refordo wysokości czy intensywności zabu- my planowania przestrzennego w Polsce. dowy. Powstawały, skutkiem tego prze- Władze stanęły bowiem przed dylemapisy, które dużo zabierały, a mało dawa- tem – czy utrzymać w mocy pierwotne ły w znaczeniu wytyczania wzorcowych i modelowych rozwiązań. Tymczasem 8 Dz.U. nr 89 z 1994 r., poz. 414.

82 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

założenie o unieważnieniu „starych” planów, czy nie dopuścić do takiej sytuacji i tym samym opóźnić proces wdrażania reformy w pełnym jej zakresie. Co ciekawe, początkowo górę brała myśl naszym zdaniem bardziej realistyczna i, co istotne, podzielana przez samorządy, a która przejawiła się w dwukrotnej nowelizacji ustawy i prolongowaniu terminu unieważnienia planów. Jednakże po kilku latach władze zmieniły zdanie i zdecydowały się na definitywne rozwiązanie kwestii starych planów – i nową ustawą z 2003 roku (o nowej nazwie: o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym) zostały one ostatecznie unieważnione.

Nie jest naszym zamiarem omawianie w niniejszym artykule wszystkich okoliczności i zasadności podjęcia tej niewątpliwie trudnej i kontrowersyjnej decyzji.

Chcemy jedynie pokazać, jak wpłynęła ona na sposób kształtowania i prowadzenia polityki urbanistycznej (w przyjętym przez nas jej rozumieniu). I tak w wyniku unieważnienia planów pochodzących sprzed 1995 roku, i po ośmiu latach funkcjonowania ustawy z 1994 roku, sytuacja wyglądała następująco: większość gmin miała uchwalone lub zaawansowane prace nad studiami gmin, przy jednoczesnym dramatycznym braku miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. W myśl pierwotnych założeń reformy oznaczało to, że gminy nie miałyby możliwości prowadzenia działań realizacyjnych, albowiem uzyskanie prawa do zabudowy w przypadku braku planów miejscowych w sposób całkowicie świadomy twórcy reformy ograniczyli do inwestycji prywatnych, a trudno sobie wyobrazić realizację polityki urbanistycznej bez publicznych inwestycji infrastrukturalnych. Dlatego w nowej ustawie zniesiono to ograniczenie.

W ten sposób, za cenę przyśpieszenia (wymuszenia na gminach) realizacji reformy w pełnym jej zakresie, zmieniono inne jej założenie, a mianowicie

dotyczące decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (wzizt).

Zmiany te polegały na: • zniesieniu obowiązku (i możliwości) uzyskiwania decyzji wzizt w przypadku istnienia planu miejscowego, • stworzeniu możliwości ustalania warunków zabudowy w drodze decyzji wzizt nie tylko dla inwestycji prywatnych, ale i publicznych, • wprowadzeniu dodatkowych kryteriów dla decyzji wzizt, m.in. zasady dobrego sąsiedztwa.

Zmiany te trudno z punktu widzenia skuteczności prowadzenia polityki przestrzennej w gminach ocenić jednoznacznie. Niewątpliwie doprowadziły one do zwiększenia możliwości realizacji inwestycji na terenach nieobjętych planami miejscowymi, co w świetle założenia, że właściwym i podstawowym narzędziem realizacji polityki przestrzennej w miastach i gminach są plany miejscowe, stało się czynnikiem dysfunkcjonalnym dla całego systemu planowania przestrzennego po 2003 roku. Z drugiej strony pozytywnie należy ocenić zmianę polegającą na obowiązku uwzględnienia w treści decyzji o warunkach zabudowy kryteriów urbanistyczno-architektonicznych, określanych zwyczajowo jako zasada dobrego sąsiedztwa, a także wymóg kwalifikacji zawodowych dla projektantów tych decyzji.

Do oceny wprowadzonych wówczas zmian nie wystarczy jednak analiza samych przepisów. Rzeczywistość współtworzy bowiem także sposób ich wdrażania i stosowania, kształtowany przez akty wykonawcze i pod wpływem orzecznictwa sądowo-administracyjnego. I znowu, ogólnie rzecz biorąc, musimy stwierdzić, że praktyka była gorsza od założeń przyjmowanych w procesie legislacyjnym. Prowadziła bowiem do poszerzania zakresu swobody działania inwestorów kosztem lekceważenia

Polska polityka urbanistyczna? / 83

porządku urbanistycznego. W jeszcze większym stopniu polityka urbanistyczna stawała się polityką „łatwej przestrzeni”, w rozumieniu hasła „róbta co chceta”. Spektakularnym tego przykładem jest rozporządzenie dotyczące decyzji wzizt, które w licznych przypadkach pozwala na robienie w majestacie prawa karykatury z zasady dobrego sąsiedztwa, zezwalając na przykład na wybudowanie w polu zespołu mieszkaniowego złożonego z 32 budynków jednorodzinnych.

Jednocześnie prawo i praktyka planowania przestrzennego podporządkowane zasadzie wolności budowlanej doprowadziły do paradoksalnej sytuacji, a mianowicie komplikacji i biurokratyzacji procesu inwestycyjnego. Stało się tak na skutek reaktywnego odpowiadania władz na będące nieuniknioną konsekwencją tej zasady przypadki naruszania ładu przestrzennego i różne przejawy patourbanizacji.

W wyniku tego mechanizmu prawo planowania przestrzennego znalazło się w stanie permanentnej nowelizacji.

Ciągłe zmiany przepisów bez krytycznej refleksji na temat ogólnych założeń systemu planistycznego spowodowały z kolei, że prawo planowania przestrzennego stawało się coraz bardziej rozbudowane i niezrozumiałe dla zwykłych użytkowników przestrzeni. W perspektywie zawodowej konsekwencją tego stanu rzeczy był nadproporcjonalny udział prawa i prawników w tworzeniu i interpretowaniu celów i zasad planowania przestrzennego. Znamiennym tego przykładem może być powołana w celu opracowania założeń reformy planowania przestrzennego Komisja Kodyfikacyjna Prawa Budowlanego, w składzie której byli prawie sami prawnicy i tylko jeden architekt-urbanista. Podobnie w literaturze przedmiotu dominują pozycje prawnicze, a w środowisku projektantów zamiast dyskutować o funkcjonalności planów i kryteriach kompozycji urbanistycznych, omawia się głównie casusy

prawne i wyroki sądów administracyjnych. O tej charakterystycznej dla obecnych czasów zamianie pól i ról w urbanistyce, mogą świadczyć coraz częściej wypowiadane przez prawników opinie, że w składach orzekających w sprawach planowania i zagospodarowania przestrzennego brakuje im specjalistów z tej dziedziny. Znaczny procent wszystkich podjętych w różnych sprawach wyroków sądów administracyjnych bezpośrednio kształtował ład przestrzenny. Żeby odpowiedzieć na postawione na wstępie pytania, musimy się jeszcze odnieść do kwestii, czy polityka urbanistyczna w świetle obowiązujących przepisów jest w ogóle racjonalna, co jest warunkiem sine qua non każdej polityki. Czy polega ona na świadomym wyborze terenów pod określone funkcje i ustalaniu warunków ich zabudowy? Niestety nie można w tej sprawie udzielić pozytywnej odpowiedzi. Ewidentnym dowodem braku racjonalności jest zjawisko nadpodaży terenów budowlanych w studiach gmin i planach miejscowych, będące rezultatem niestosowania – wobec zniesienia takiego obowiązku – metod optymalizacyjnych i programowania urbanistycznego.

Wiara w niewidzialną rękę rynku, mającą zastąpić dorobek metodologiczny planowania urbanistycznego, okazała się płonna. Skutecznie natomiast zadziałał mechanizm przekształcania terenów rolnych na budowlane w studiach gmin, napędzany wyłącznie chęcią osiągania obopólnych korzyści przez swego rodzaju sojusz developersko-chłopski, przy jednoczesnym braku determinacji ze strony samorządów do przeciwdziałania temu zjawisku. Tak więc już na etapie kreowania polityki urbanistycznej mamy do czynienia z jej nieracjonalnością.

Przyjrzyjmy się teraz szczegółowo, jak w Ustawie z dnia 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przedstawiała się kwestia polityki wobec trzeciego wymiaru

84 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

urbanistyki, a więc jej architektoniczne- oprócz strefowania, między innymi zago aspektu. W sztandarowym przepi- sady kształtowania zabudowy, w tym jej sie art. 1, ust. 1, pkt 1 napisano, że usta- intensywność, wysokość, powierzchnię wa określa zasady kształtowania polityki biologicznie czynną, a także zasady loprzestrzennej przez jednostki samorządu kalizowania obiektów handlowych o poterytorialnego. Zapis ten stanowił krok wierzchni większej niż 2000 m2. W planie do polityki urbanistycznej. W dodatku można było określać także formy i kształustawa jako podstawę działań przyjęła ty dachów czy kolorystykę budynków. ład przestrzenny oraz zrównoważony roz- Elementy ładu przestrzennego, takie jak wój i nakazała uwzględniać w planowa- zaśmiecające przestrzeń publiczną reniu wymogi ładu przestrzennego, w tym klamy zostały ujęte w szereg rozbudourbanistyki i architektury, walory archi- wanych przepisów. W ustawie znalazły tektoniczne i krajobrazowe, wymagania się też zapisy dotyczące wariantu planu ochrony dziedzictwa zabytkowego, jak miejscowego dotyczącego terenów rei zieleni miejskiej. Ponadto w wypadku witalizowanych, skupione jednak na prosytuowania nowej zabudowy ustawa na- cedurach oraz zagadnienia kształtowania kazywała uwzględnienie wymagań ładu krajobrazu – jednak na poziomie wojeprzestrzennego, efektywnego gospoda- wódzkim, a więc z natury rzeczy bardzo rowania przestrzenią, a w szczególno- zgeneralizowanym.

Elementy polityki urbanistycznej pości, co już nosi znamiona polityki urbanistycznej sensu largo, kształtowanie jawiają się natomiast w decyzjach planistruktur przestrzennych przy uwzględ- stycznych, które można wydawać wbrew nieniu dążenia do minimalizowania trans- polityce przestrzennej zawartej w stuportochłonności układu przestrzennego, dium, na terenach nieobjętych planami lokalizowanie nowej zabudowy w spo- zagospodarowania. W decyzjach o losób umożliwiający mieszkańcom mak- kalizacji celu publicznego wprowadzono symalne wykorzystanie publicznego przepisy określające szczegółowo i licztransportu zbiorowego, zapewnienie bowo odległości planowanych obiektów rozwiązań przestrzennych ułatwiających od gazociągów lub linii energetycznych przemieszczanie się pieszych i rowerzy- wysokich napięć.

Najważniejsze przepisy określające stów, dążenie do planowania i lokalizowania nowej zabudowy na obszarach politykę urbanistyczną, a ściśle wprowao w pełni wykształconej zwartej struk- dzone ustawą zasady dobrego sąsiedztwa turze funkcjonalno-przestrzennej, w gra- jako klucza do porządku zabudowy, bez nicach jednostki osadniczej, a w pozo- straty czasu na sporządzanie planów, znastałych przypadkach jedynie w sytuacji lazły się w art. 61 ustawy. Określono tam braków dostatecznej ilości terenów zur- elementy konieczne do spełnienia przy zabanizowanych przeznaczonych pod dany miarze zabudowy terenu na terenach nierodzaj zabudowy, nie mniej na terenach objętych planem miejscowym, na podstamożliwie najpełniej uzbrojonych. Polity- wie decyzji o warunkach zabudowy. Jest kę przestrzenną gminy nadal pozosta- to możliwe w przypadku łącznego spełwiono w studium uwarunkowań i kierun- nienia następujących warunków: ków zagospodarowania przestrzennego, 1. co najmniej jedna działka sąsiednia, dostępna z tej samej drogi publicznej, próbując wiązać ofertę nowej zabudowy jest zabudowana w sposób pozwaz prognozami demograficznymi i możliwościami finansowymi gminy. Politylający na określenie wymagań dotyka urbanistyczna miała być realizowaczących nowej zabudowy w zakrena poprzez plan miejscowy, regulujący sie kontynuacji funkcji, parametrów,

Polska polityka urbanistyczna? / 85

2.

3.

4.

5.

6.

cech i wskaźników kształtowania zabudowy oraz zagospodarowania terenu, w tym gabarytów i formy architektonicznej obiektów budowlanych, linii zabudowy oraz intensywności wykorzystania terenu; teren ma dostęp do drogi publicznej; istniejące lub projektowane uzbrojenie terenu, z uwzględnieniem ust. 5, jest wystarczające dla zamierzenia budowlanego; teren nie wymaga uzyskania zgody na zmianę przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne albo jest objęty zgodą uzyskaną przy sporządzaniu miejscowych planów, które utraciły moc na podstawie art. 67 ustawy, o której mowa w art. 88 ust. 1; decyzja jest zgodna z przepisami odrębnymi; zamierzenie budowlane nie znajdzie się w obszarze: a. w stosunku, do którego decyzją o ustaleniu lokalizacji strategicznej inwestycji w zakresie sieci przesyłowej, o której mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o przygotowaniu i realizacji strategicznych inwestycji w zakresie sieci przesyłowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 428, 784 i 922), ustanowiony został zakaz, o którym mowa w art.

22 ust. 2 pkt 1 tej ustawy, b. strefy kontrolowanej wyznaczonej po obu stronach gazociągu, c. strefy bezpieczeństwa wyznaczonej po obu stronach rurociągu.

Przepis powyższy uzupełniony jest w rozporządzeniu wykonawczym, gdzie określone są wymogi wyznaczania w decyzjach elementów, takich jak linie zabudowy, wielkość powierzchni zabudowy w stosunku do powierzchni działki albo terenu, szerokość elewacji frontowej; wysokość górnej krawędzi elewacji frontowej, jej gzymsu lub attyki, geometria

dachu (kąta nachylenia, wysokość kalenicy i układu połaci dachowych) oraz ustalony jest zakres obszaru analizy budynków pod względem wymienionych wyżej cech sąsiadującego zagospodarowania.

Pozornie wydawałoby się, że są to przepisy wyraźnie kształtujące charakter przestrzeni – formujące w miarę zwartą, ujednoliconą zabudowę, preferującą harmonijne zagospodarowanie terenów zurbanizowanych. Tymczasem rzeczywistość i orzecznictwo sądowe doprowadziło do sytuacji, w której na wielu obszarach pozbawionych planu, zabudowa wydawana na podstawie decyzji była i jest prawie zupełnie dowolna. Nie wiadomo, co oznacza pojęcie działki sąsiedniej, czy dostęp do drogi publicznej musi być bezpośredni, czy może być pośredni, a w rozporządzeniu wykonawczym pozostawiono wspomnianą wyżej karykaturalną furtkę odstępstwa od zasad określania form nowej zabudowy poprzez analizę sąsiedztwa. W ten sposób w ciągu blisko dwudziestu lat funkcjonowania przepisów omawianej ustawy cały kraj pokrył się rozproszoną zabudową. Bezsilność wobec ustawodawstwa urbanistycznego dała o sobie znać szczególnie poprzez konieczność wprowadzenia szeregu ustaw specjalnych, bez których nie byłaby możliwa realizacja infrastruktury technicznej.

W obecnym stanie prawnym polityka urbanistyczna wydaje się działaniem pozbawionym przewodniej myśli koncepcyjnej. Dotyczy to zarówno jej aspektu rzeczowego, jak i proceduralnego. Instytucje planowania przestrzennego w praktyce nabierają znaczeń odbiegających od pierwotnych założeń. Sprzyja temu proces jurydyzacji planowania przestrzennego, który prowadzi do przedkładania racji prawnych nad argumenty merytoryczne. Dobitnym tego przykładem jest przypisywanie decyzjom o warunkach zabudowy, tylko na podstawie ich formalnych cech, funkcji instrumentów polityki urbanistycznej, mimo że w majestacie prawa

86 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

mogą (muszą!) być one wydawane niezgodnie z ustaleniami studium, a więc z tą właśnie polityką.

DWADZIEŚCIA LAT ZA PÓŹNO, CZYLI NOWE PRZEPISY PLANOWANE DO WPROWADZENIA W ROKU 2023 Odpowiedzią na omówione wyżej problemy mają stać się nowe, przygotowywane w ramach kolejnej nowelizacji ustawy, przepisy, usuwające m.in. z listy aktów planistycznych studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego i wprowadzające ponownie strefowy plan ogólny jako akt nadrzędny wobec rozwiązań szczegółowych: planu miejscowego, zintegrowanego projektu inwestycyjnego czy decyzji o warunkach zabudowy (wydawanej jednak w bardzo ograniczonej strefie zurbanizowanej: obszarach uzupełniania zabudowy lub obszarach zabudowy śródmiejskiej). Sens tej propozycji, określanej w emocjonalnych wypowiedziach nawet jako kontrrewolucja w stosunku do założeń reformy planowania przestrzennego z lat 1994 i 2003, nie polega na powrocie do status quo ante, lecz jest głębszą zmianą strukturalną. Otóż w myśl projektowanych zmian zapisy polityki przestrzennej gminy mają stać się elementem ogólnej strategii jej rozwoju, która z kolei byłaby w części przestrzennej realizowana w systemie dwustopniowym: planie ogólnym gminy i w planach szczegółowych, przy czym obydwa te narzędzia miałyby status aktu prawa miejscowego. Pod względem metodologicznym rozwiązanie to nawiązuje do dorobku myśli urbanistycznej w postaci koncepcji planów struktury i planów użytkowania terenów. Jednakże za propozycją tą – w tym przypadku – stoją raczej względy natury formalno-prawnej. Projektodawcom chodzi mianowicie o stworzenie realnego narzędzia kontroli zmian w zagospodarowaniu

przestrzennym poprzez nadanie ustaleniom planu ogólnego, stanowiącego przestrzenną wykładnię zintegrowanej polityki rozwoju, charakteru normatywnego. W ten sposób zapewniona byłaby zgodność planów szczegółowych i innych indywidualnych narzędzi realizacji polityki przestrzennej (decyzji o warunkach zabudowy, projektów inwestycyjnych) z jej celami i zasadami.

Z punktu widzenia tematu niniejszego szkicu proponowane rozwiązanie zasługuje na pozytywną ocenę. Niewątpliwie może ono wpłynąć na przywrócenie racjonalności kształtowania i prowadzenia polityki urbanistycznej, tak pod względem prakseologicznym, jak i rzeczowym, ale także wyeliminować z systemu planistycznego trudną do pogodzenia ze zdrowym rozsądkiem sytuację prawną, dopuszczającą do wydawania decyzji realizacyjnych niezgodnych z celami polityki przestrzennej, jak ma to miejsce obecnie w przypadku decyzji o warunkach zabudowy wydawanych niezgodnie ze studium gminy. Mając jednak w pamięci wiele wzmiankowanych wyżej przykładów rozmijania się praktyki z intencjami projektodawców przepisów, naszą ocenę należy traktować jako warunkową.

Warte podkreślenia jest, że w propozycji nowych przepisów utrzymane zostały w większości przesądzenia ustawy z roku 2003, dotyczące pośrednio lub bezpośrednio zagadnień trzeciego, czyli architektonicznego wymiaru urbanistyki. Zostały one jednak silnie wzmocnione dodatkowymi standardami określającymi rozmieszczenie i wzajemną relację przestrzenną zabudowy mieszkaniowej i towarzyszących jej podstawowych usług społecznych. Do standardów tych należą maksymalne odległości zabudowy mieszkaniowej od szkół podstawowych i zieleni publicznej, przyjęte w określonej wartości, która może być przez gminę zmniejszona. Projekt ustawy dopuszcza tworzenie dodatkowych standardów

Polska polityka urbanistyczna? / 87

Reasumując – od czasów przedwojenprzez samorząd gminny. W projekcie nie wprowadzono jednak głębiej idących nych i zaniku wpływu ideologii czy państandardów w rodzaju różnicowania prze- stwowego monopolu i systemu oszczędpisów dla miejscowości i terenów o od- nego inwestowania na kształt przestrzeni miennym charakterze – na przykład gmin w Polsce, polityka urbanistyczna ograwiejskich czy małych miast. Dobrym kie- niczona była do niezbyt wyrazistych zarunkiem było tu wyróżnienie terenów pisów pozwalających w rezultacie bądź zabudowy zwartej. Podobnie w projek- na chaotyczną, rozproszoną zabudowę, cie jako pozytywne rozwiązania należy bądź też na zupełnie dowolne kształtowskazać określenie zapotrzebowania na wanie krajobrazu miejskiego – od dzieltereny mieszkaniowe w oparciu o pro- nic wieżowców w Warszawie po zdeforgnozy demograficzne oraz ścisłe zdelimi- mowane pawilonami handlowymi centra towanie strefy, w której dokonuje się ana- małych miasteczek. Nie chciano, obalizowanie cech dobrego sąsiedztwa. Są wiano się lub nie rozumiano celowości to czynniki, które wyrażają politykę pań- zróżnicowania regionalnego architektustwa wobec przestrzeni urbanistycznej, ry, a przede wszystkim wprowadzania dostrzegalnej w najbliższym otoczeniu ponadlokalnych standardów, nakierowaczłowieka, dlatego że w sposób jedno- nych na jakość przestrzeni, a nie na norznaczny określają parametry zabudowy. matywy materiałowo-oszczędnościowe.

Podobnie jak czyni to w skali budynku ze- Zdeterminowało to cechy przestrzenne spół przepisów warunków technicznych, naszego kraju na wiele lat. Co będzie daktórym powinny odpowiadać budynki lej, pokaże przyszłość. i ich usytuowanie.

88 / Bartłomiej Kolipiński, Tomasz Sławiński

Piotr Andrzejewski

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej

N

iniejszy artykuł jest kontynuacją i rozwinięciem Systematyki planowania przestrzennego i procesu przygotowania inwestycji w Polsce pod kątem systemu i narzędzi kształtowania wartości otoczenia przestrzennego. („Polska Polityka Architektoniczna. Studia i Szkice” 2020, nr 4). Adresowany jest w szczególności do wszystkich, którzy uczestniczą lub mogą uczestniczyć w procesie przebudowy systemu planowania przestrzennego i procesu inwestycyjnego w Polsce, odnosząc wnioski do tego procesu.

WSTĘP

można powiedzieć, że pierwsze 15 lat transformacji było „wystawieniem podania na dobieg”. Dojście do tego „podania” trwa i jest o tyle trudne, że cele planowania przestrzennego i wymagania co do standardu środowiska zbudowanego nie są statyczne, ale sukcesywnie ewoluują, nie tyle co do swojej istoty, co do zakresu i stopnia komplikacji w odpowiedzi na wyzwania globalne. Tym globalnym wyzwaniem jest zdolność do integracji wszystkich celów planowania przestrzennego ujętych w ramach cywilizacyjnego priorytetu, jakim są zasady i cele zrównoważonego rozwoju1. Unia Europejska od początku lat 90. ubiegłego wieku prowadzi politykę wdrażania zasad i narzędzi systemowych realizacji zrównoważonego rozwoju. Rezultatem tej polityki jest szereg deklaracji, ale też rezolucji, rozporządzeń i dyrektyw zobowiązujących państwa członkowskie do wprowadzania, na gruncie ich systemów prawnych, określonych rozwiązań czy podejmowanie programów i polityk rozwojowych.

Jednym z najistotniejszych elementów tego procesu z punktu widzenia jakości przestrzeni publicznych jest polityka architektoniczna. Efektem tej polityki na szczeblu unijnym jest podjęcie przez niemalże wszystkie kraje Unii (poza kilkoma wyjątkami, w tym Polski) krajowych programów polityki architektonicznej. Przesłanki dla tej polityki, które stanowić winny również kryteria dla oceny wad i deficytów naszego systemu zarządzania i gospodarowania przestrzenia publiczną znajdujemy w treści Deklaracji z Davos 2

Obecny system zarządzania w sferze kreowania środowiska zbudowanego, którego jednym z najistotniejszych elementów jest kształtowanie przestrzeni publicznej, jest wynikiem transformacji ustrojowej, która nastąpiła po roku 1989.

Proces transformacji można podzielić na okres przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej (2004) i po przystąpieniu. Do roku 2004 powstała nowa konstytucja, samorządy terytorialne, przebudowany został podział administracyjny kraju i przekształcone kluczowe instytucje państwa – Polska przeszła przemianę, wychodząc z ustroju państwa totalitarnego i przekształcając się w obywatelskie państwo prawa.

W okresie co najmniej 10 lat przed rokiem 2004 przebudowa ta postępowała w trybie dostosowawczym, mającym za cel przede wszystkim spójność instytucjonalną z krajami Unii Europejskiej.

Przystąpienie Polski do UE w roku 2004 było ważnym punktem, z historycznego punktu widzenia osiągniętym w tempie ekspresowym. Nie zakończyło to jednak transformacji, bowiem, co jest wy- 1 raźnie widoczne z dzisiejszej perspektywy, proces wymaga o wiele szerszych i głębszych zmian, które dotyczyć mu- 2 szą nie tylko transformacji systemu, ale również przemiany świadomości społecznej. Używając żargonu piłkarskiego,

„Przekształcamy nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030”, rezolucja przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 25 września 2015 r.

Konferencja Ministrów Kultury 20–22 stycznia 2018, Davos Szwajcaria – Deklaracja z Davos, „Ku wysokiej jakości Baukultur dla Europy” została podpisana w 2018 roku z inicjatywy Szwajcarii przez ministrów kultury

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 91

i koncepcji Baukultur3 . obiektywną cechą systemu, a co jego Deficyty systemowe wobec wyzwa- wadą. W niekończących się od niemal nia, jakim jest integracja celów planowania 20 lat debatach i nowelizacjach przepiprzestrzennego i realizacja celów zrówno- sów, które ujawniają głównie bezradność, ważonego rozwoju, to problem globalny SYSTEM, odmieniany przez wszystkie dotyczący nie tylko państw europejskich. przypadki, urasta do rangi demona, któPolska nie jest tu wyjątkiem. Jednak w na- rego mocą wszyscy są spętani, ale nikt szym przypadku deficyty, luki i wady sys- nie zna lub nie chce poznać jego prawtemu są na tyle fundamentalne, że od dziwego oblicza. Kwestie fundamentalczasu przełomu polityczno-społecznego ne, leżące u samych podstaw należytew roku 1989 nie pozwalają skutecznie in- go funkcjonowania procesu organizacji tegrować działań w przestrzeni publicznej, i projektowania w przestrzeni publicznie mówiąc już o realizacji celów zrówno- nej, obrastają eufemizmami, co skuważonego rozwoju. Ułomności te ujawnia- tecznie oddala od nazwania ich wprost ją się nie tylko poprzez porównanie z sys- i po imieniu. To z kolei pozwala na blokotemami państw zachodniej Europy, ale wanie potrzebnych zmian przez wszelkie stają się wyraźnie widoczne po analizie lobby zainteresowane zachowaniem dotransformacji systemu sprzed roku 1989 tychczasowego status quo, a politykom do obecnego. W efekcie nasze działania na ich własną grę i uchylanie się od odograniczają się do deklaratywnych stra- powiedzialności za konkretne kroki protegii, programów i polityk (np. Strategia wadzące do rzeczywistej, a nie pozoroOdpowiedzialnego Rozwoju, programy wanej, naprawy systemu. Znaleźliśmy się mieszkaniowe i rewitalizacyjne czy też de- w jakiejś ponurej rzeczywistości, w której klaracja podjęcia polityki architektonicz- słowo „architekt”, jak WIEKIE TABU, zonej) bez skutecznego przełożenia na ich stało skutecznie wyrugowane z systemu realizację, która grzęźnie w grze interesów, – mamy projekt budowlany i projektanta chaosie prawnym i kompetencyjnym. w specjalności architektonicznej zamiast W rezultacie, przy postępującej kom- architekta, mamy planowanie przestrzenplikacji systemów zarządzania w wyni- ne i różnego rodzaje decyzje i procedury ku nowych wyzwań globalnych, coraz zamiast projektowania urbanistycznego, trudniej się nam zorientować, co jest źró- bo ono też należy do architekta.

W tym stanie rzeczy rozwiązania dłem, a co skutkiem jego wad, co jest problemów, które stoją na przeszkodzie i szefów delegacji sygnatariuszy Europej- skutecznej realizacji celów planowaskiej Konwencji Kulturalnej oraz państw-ob- nia przestrzennego, należy szukać nie serwatorów Rady Europy, a także przedsta- na górnych i abstrakcyjnych piętrach wicieli UNESCO, ICCROM-u, Rady Europy i Komisji Europejskiej oraz Rady Architektów rozważań systemowych, ale w pierwEuropy, Europejskiej Rady Planistów Prze- szej kolejności u metodologicznych strzennych, ICOMOS-u oraz Europa Nostra, w tym także przez ministra kultury i dziedzic- podstaw systemu, co w naszej sytutwa narodowego Polski. acji wymaga „zresetowania” się do tych 3 Baukutur obejmuje każdą działalność czło- kwestii i nazwania ich wprost i po imiewieka zmieniającą przestrzeń zbudowaną.

Cała wspomniana przestrzeń, w tym cały niu, bez cenzury lobby zainteresowazaprojektowany i zbudowany kapitał osadzo- nych zachowaniem status quo. Czyli ny w środowisku naturalnym i z nim związa- jak w bajce o demonie ciemności, któny, musi być rozumiany jako jeden podmiot.

Baukultur obejmuje istniejące budynki, wli- ry moc czerpie z naszej słabości, trzeba czając zabytki i inne elementy dziedzictwa spojrzeć otwarcie w jego ślepia i postakulturowego, a także projekty i konstrukcje współczesnych budynków, infrastrukturę, wić go w jasnym świetle dnia. przestrzeń publiczną i krajobrazy.

92 / Piotr Andrzejewski

CZĘŚĆ I GENEZA WAD SYSTEMU ZARZĄDZNIA W SFERZE GOSPODAROWANIA PREZSTRZENIĄ Rzucenie światła na genezę obecnego systemu planowania przestrzennego i procesu inwestycyjnego pozwoli na wyraźniejsze rozpoznanie barier w procesie jego naprawy. Jak wspomniano we wstępie, obecny system jest wynikiem transformacji ustrojowej po roku 1989. Jeśli przyjrzeć się dokładniej systemowi sprzed tego roku, to nawet z perspektywy dzisiejszych wymagań przychodzi stwierdzić, że system ten w warstwie metodologicznej procesu planowania przestrzennego i procesu inwestycyjnego był spójny i kompletny. Jego negatywne aspekty i skutki mają źródło raczej w sposobie korzystania z narzędzi systemowych. Wynikał on z ustroju, z definicji centralistycznego, opartego na własności państwowej, który cele formułował arbitralnie z centralnego poziomu, podporządkowując je interesom politycznym, branżowym i ograniczonym możliwościom ekonomiczno-technicznym gospodarki socjalistycznej. Po roku 1989, z dnia na dzień (licząc w perspektywie czasu potrzebnego na transformację ustrojową) znaleźliśmy się w odmiennej rzeczywistości obywatelskiego państwa prawa o liberalnej doktrynie ekonomicznej, dla którego instytucje i instrumenty musieliśmy dopiero zbudować i to bez przerywania procesu planowania przestrzennego i procesów inwestycyjnych.

W gorączce tego czasu zabrakło woli, aby bardziej wnikliwie przeanalizować wartości minionego systemu, które należałoby adaptować do nowego ustroju państwa.

W rezultacie odrzucono en block cały system, zastępując go nowymi instytucjami i instrumentami. Nie stało się to przypadkiem. Zadecydowały o tym dwie sprawy, które, jak się okazało, zadziałały synergicznie w ówczesnym stanie procesu

transformacji. Pierwszym czynnikiem było to, że interesy lobby budowlanego gwarantowane dotychczas umocowaniem ich w strukturach „polski branżowej” z dnia na dzień straciły to umocowanie, a w nowej sytuacji ustrojowej jedynym miejscem ich umocowania stało się Prawo budowlane. To właśnie stanowiło najsilniejszy impuls do sformułowania Prawa budowlanego, które weszło w życie w 1995 roku i obowiązuje, mimo wielu nowelizacji, w niezmienionej formule do dziś. To w tym prawie architekta i architekturę zastąpiono „specjalnością architektoniczną”, a całą dziedzinę architektury i projektowania architektonicznego – „projektem budowlanym”.

W nowej ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, która weszła w życie w roku 2003 i obowiązuje do dziś, pominięto również wymogi metodologiczne procesu projektowania urbanistycznego i oparto ustawę niemal wyłącznie na instrumentach decyzyjnych i proceduralnych, nie bacząc na to, że zostały pozbawione materii do decydowania i procedowania – ta materia bowiem „wytwarzana” jest w projektowaniu urbanistycznym i architektonicznym. W konsekwencji materię tę wytwarzają same dla siebie, a to, co trafia do projektu budowlanego, nie jest dostatecznie przepracowane urbanistycznie i architektonicznie.

Wyraźnie widać to w zamówieniach publicznych. Zamawiający poruszający się w granicach instrumentów i procedur ustawy o planowaniu i Prawa budowlanego, jeśli nie zorganizuje konkursu architektonicznego, nie ma możliwości wyegzekwowania właściwych dla danego zamówienia rozwiązań architektonicznych.

Z punktu widzenia systemu powstała luka katastrofalna dla zdolności kreowania wymaganej jakości środowiska zbudowanego. Wszystkie dotychczasowe próby naprawienia tego stanu rzeczy

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 93

poprzez kolejne nowelizacje nie tylko nie przyniosły efektu, ale wręcz, w wielu obszarach prawa, pogorszyły sytuację. Cały ten czas jedną z największych barier jest upór w zachowaniu status quo lobby budowlanego i aparatu urzędniczego, które swoje interesy i sposób działania ugruntowały w obecnym stanie rzeczy.

CZĘŚĆ II SYSTEM I ZARZĄDZANIE Dla rzetelnego wyłonienia luk i wad systemu zarządzania w kontekście celu, jakim jest jakość przestrzeni publicznej (zresztą każdego celu), należy wskazać te elementy, które konstytuują system i należący do niego proces zarządzania. Znajdujemy je w podstawowych definicjach.

System (st.gr. σύστημα systema – rzecz złożona) – zespół wzajemnie powiązanych elementów i działań realizujących jako całość założone cele.

Zarządzanie – ogólny zakres działań, procesów i decyzji, których zastosowanie w odniesieniu do zasobów, osób i ich kompetencji, kapitału lub organizacji ma zapewnić warunki do efektywnego ich funkcjonowania prowadzącego do osiągnięcia postawionych celów.

Już z tych podstawowych definicji można wyłonić trzy główne kryteria oceny sprawności systemu: • o systemie i zarządzaniu możemy mówić wtedy, gdy jest jasno określony cel – jeśli nie ma określonego celu lub jest określony niejasno i ogólnikowo, nie uda się określić zakresu „działań, procesów i decyzji” prowadzących do jego osiągnięcia; • sprawność systemu zależy, w szczególności, wprost od kompetencji i właściwego dla nich przydzielenia ról oraz instrumentów w procesie realizacji celów systemu. Z przydzielonych

94 / Piotr Andrzejewski

ról zaś wynika zakres odpowiedzialności poszczególnych uczestników zarządzanego procesu; • samo określenie, nawet precyzyjne, celu nie jest wystarczające – musi on wiązać się z odpowiedzialnością uczestników procesu jego realizacji.

Te trzy tezy, traktowane łącznie, stanowią warunek konieczny każdego (niechaotycznego) systemu i należącego do niego procesu zarządzania

*** System z definicji jest rzeczą złożoną.

Na system, o którym mówimy, składa się wiele podsystemów, z których każdy jest również rzeczą złożoną (i to bardzo złożoną, zależną od ustroju społeczno-politycznego, kondycji ekonomicznej, organizacji struktur państwowych, samorządowych i społecznych oraz wielu jeszcze istotnych czynników na wszystkich poziomach systemu). Wzajemne powiązania i hierarchia tych powiązań muszą odpowiadać głównemu celowi. Bez hierarchii podporządkowującej elementy systemu jego celowi, a ponadto przy dużej złożoności, bez wyłonienia tych elementów, które są jego metodologicznym fundamentem niezależnym od pozostałych, będziemy mieli do czynienia, co najwyżej, z systemem chaotycznym. I taki jest faktyczny stan naszego systemu – to system chaotyczny – wiemy, co wprowadzamy do systemu (planowanie przestrzenne), ale nie wiemy, co otrzymamy na wyjściu – chaos przestrzenny i „systemowa” szpetota środowiska zbudowanego ze wszystkimi ich ekonomicznymi i społecznymi skutkami.

Przychodzi zatem zapytać, czy da się wykazać wiarygodną analogię pomiędzy obecnym systemem planowania i procesu inwestycyjnego a którymś z modeli systemu chaotycznego.

Jednym z modelowych systemów chaotycznych opisanych w teorii chaosu

• systemu chaotycznego, o którym jest system, który (w dużym uproszczebyło wyżej. niu) ewoluuje cyklicznie w trzech fazach: 1. w fazie spójności systemowej, 2. fazie załamania się tej spójności, w której sys- Zestawienie to wskazuje bardzo wyraźnie tem przechodzi w stan chaosu, 3. fazie analogię pozwalającą zlokalizować „kraspójności systemu, ale takiego, który wy- inę mrówek”, a więc główne źródło chałonił się z fazy chaosu, a to jest już sys- osu w systemie.

Tak, drogi Czytelniku, tak szanowni tem o innej złożoności i hierarchii jego elementów niż system wyjściowy, choć Politycy, tak, szanowni Koledzy Budowzłożony z tych samych „cegiełek”. Mate- lańcy, tak, szanowny Aparacie Urzędniczy matycy, z charakterystycznym dla nich i tak, szanowny Suwerenie-Ustawodawpoczuciem humoru, fazę chaosu nazywa- co – nasza „kraina mrówek” zalęgła się w miejscu po wyrugowanym w procesie ją „krainą mrówek”. transformacji ustrojowej, projektowaniu urbanistycznym i architektonicznym. To Poniżej zestawienie trzech schematów: • uniwersalnej struktury metodologicz- poprzez projektowanie urbanistyczno-arnej procesu kreowania środowiska chitektoniczne odbywa się tłumaczenie zbudowanego, którą tworzą trzy seg- celów i założeń planowania przestrzenmenty: planowanie przestrzenne → nego, a w ogólności wszystkich potrzeb projektowanie urbanistyczne i archi- człowieka w wymiarze indywidualnym tektoniczne → projektowanie budow- i społecznym – od czysto fizjologicznych lane + realizacja. Powiązane są one poczynając, a na duchowych kończąc – ze sobą zależnościami wynikającymi na język materii budowlanej i porządek z zasad projektowania zintegrowane- urbanistyczny i architektoniczny.

Kluczowa rola projektowania znalago. Struktura ta jest niezależna od szerokości geograficznej czy systemu poli- zła swój wyraz w wymogu priorytetu tycznego i prawnego, wyrasta bowiem cywilizacyjnego, jakim jest idea zrówz pierwotnych i uniwersalnych reguł, noważonego rozwoju podjęta na szczerządzących każdym procesem kształ- blu globalnym 4 . Priorytetowi temu towania przez człowieka – zarówno in- przyporządkowano bowiem niezbydywidualnego, jak i rozumianego jako walne narzędzie jego realizacji: zintezbiorowość – otaczającej go rzeczywi- growane projektowanie. Wymaga ono stości. W zależności od dziedziny czy interdyscyplinarnej współpracy projekspecyfiki przedsięwzięcia poszczegól- tantów, wykonawców, użytkowników ne elementy tych reguł przenikają się, i władz na każdym etapie, począwszy przybierają różny zakres i formę, ale za- od koncepcji projektu, na jego realizacji wsze proces ten dokonuje się w trzech skończywszy, przy traktowaniu strukzasadniczych fazach i w tej, a nie innej, tur osiedleńczych, budowli i ich zespokolejności tych faz: łów jako całości działającej w harmonii • formułowania potrzeby/celu – ze środowiskiem naturalnym, krajobrakoncepcja realizacji potrzeby/celu – zem, wartościami kulturowymi i szerorealizacji potrzeby/celu, ko identyfikowanymi potrzebami spo• obecnego systemu planowania łecznymi oraz indywidualnymi. przestrzennego i procesu inwestycyjnego ukonstytuowanego przez ustawy o planowaniu i za- 4 Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ z dnia 25 września 2015 r., „Przekształcamy gospodarowaniu przestrzennym nasz świat: Agenda na rzecz zrównoważonePrawo budowlane, go rozwoju 2030”.

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 95

Tablica I POTRZEBA CEL + UWARUNKOWANIA LOGOS

KONCEPCJA REALIZACJI CELU PROCES TŁUMACZENIA SŁOWA NA MATERIĘ FIZYCZNĄ

REALIZACJA BYT MATERIALNY

CZYLI PLANOWANIE PRZESTRZENNE CELE, ZADANIA, UWARUNKOWANIA

PROJEKTOWANIE ARCHITEKTONICZNE I URBANISTYCZNE ARCHITEKT

REALIZACJA PROJEKT BUDOWLANY DOKUMENTACJA BUDOWALNA BUDOWA

OBECNY SYSTEM PLANOWANIA I PROCESU INWESTYCYJNEGO PLANOWANIE PRZESTRZENNE CELE, ZADANIA, UWARUNKOWANIA

REALIZACJA ZBIÓR PUSTY

PROJEKT BUDOWLANY DOKUMENTACJA BUDOWALNA BUDOWA

SYSTEM CHAOTYCZNY A ≠ B

FAZA SPÓJNOŚCI – A

96 / Piotr Andrzejewski

FAZA CHAOSU KRAINA MRÓWEK

FAZA SPÓJNOŚCI – B

Jak zatem, w obecnym stanie, mielibyśmy osiągnąć wymagane cele, kiedy wyrugowaliśmy z naszego systemu podstawowe narzędzie, a wraz nim grupę zawodową posiadającą kwalifikacje do stosowania tego narzędzia? Jak mamy osiągnąć podstawowe standardy urbanistyczne i architektoniczne, choćby na najbardziej podstawowym poziomie małych indywidualnych inwestycji, kiedy rugowanie architektów z tego procesu postępuje w każdej kolejnej nowelizacji prawa? * Dalsza część rozważań skoncentrowana została na tych elementach systemu, definiowanych w dwóch ustawach – o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym i Prawie budowlanym – które stanowią o: • celach systemu – ich sformułowaniu i zobowiązaniu uczestników procesów realizujące te cele, • instrumentach niezbędnych do realizacji ładu przestrzennego w kontekście zrównoważonego rozwoju, • podziale ról i kompetencji odpowiadających instrumentom realizacji ładu przestrzennego.

CZĘŚĆ III WADY SYSTEMU 1. CEL Przesłanki dla określenia celu w odpowiedzi na deficyty systemów europejskich oraz kręgu odpowiedzialnych za jakość przestrzeni publicznej, którą, co należy podkreślić, stanowi cała przestrzeń dostępna działaniom człowieka, znajdujemy w treści Deklaracji z Davos. Przytaczam i wyróżniam te jej fragmenty, które to w czytelny sposób formułują. Można je uznać za wiążące, zarówno co do diagnozy, jak i co do sposobów naprawy naszego systemu, jako że pod Deklaracją z Davos i zobowiązaniami, jakie z niej płyną, podpisał się w imieniu rządu

polskiego wicepremier, minister kultury i dziedzictwa narodowego.

Ku wysokiej jakości Baukultur dla Europy My, Ministrowie Kultury i szefowie delegacji sygnatariuszy Europejskiej Konwencji Kulturalnej oraz państw-obserwatorów Rady Europy, a także przedstawiciele UNESCO, ICCROM-u, Rady Europy i Komisji Europejskiej oraz Rady Architektów Europy, Europejskiej Rady Planistów Przestrzennych, ICOMOS-u oraz Europa Nostra […] uznając istotny wkład wysokiej jakości przestrzeni zbudowanej w osiąganie zrównoważonego społeczeństwa, charakteryzującego się wysoką jakością życia, różnorodnością kulturową, indywidualnym i zbiorowym dobrostanem, sprawiedliwością i spójnością społeczną oraz wydajnością ekonomiczną; świadomi tendencji do obniżenia jakości zarówno przestrzeni zbudowanych, jak i otwartych krajobrazów w całej Europie, widoczne w trywializacji prac budowlanych, braku wartości projektowych, obejmującym brak troski o zrównoważony rozwój, rosnącą eksurbanizację oraz nieodpowiedzialne użycie gruntów, degradację zabytkowej tkanki oraz utratę tradycji i tożsamości regionalnych; […]

Podkreślając, że Baukultur jako dobro ogólne jest wspólną odpowiedzialnością rządów, organizacji i sektora prywatnego oraz że istnieje nagląca potrzeba podnoszenia świadomości, będących na szali kwestii kulturowych, społecznych, gospodarczych, środowiskowych i technicznych, […]

Baukultur obejmuje każdą działalność człowieka zmieniającą przestrzeń zbudowaną.

Cała wspomniana przestrzeń, w tym cały zaprojektowany i zbudowany kapitał osadzony w środowisku naturalnym i z nim związany, musi być rozumiany jako jeden podmiot.

Baukultur obejmuje istniejące budynki, wliczając zabytki i inne elementy dziedzictwa kulturowego, a także projekty i konstrukcje współczesnych budynków, infrastrukturę, przestrzeń publiczną i krajobrazy. […] zobowiązujemy się do: […]

Wzywania wszystkich właściwych stron zainteresowanych, zarówno publicznych, jak i prywatnych, do uwzględnienia pozytywnego wpływu wysokiej jakości Baukultur na wspólne dobro oraz do uznania swojego obowiązku, by uczestniczyć we wdrażaniu tej idei, szczególnie w zakresie inwestycji związanych z Baukultur.

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 97

Jak na tle tych przesłanek przedstawia się zdefiniowanie celu w naszym systemie? Jest on określony w kilku podstawowych aspektach w przepisach ogólnych ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Nasuwają się tu dwie zasadnicze uwagi. Pierwsza, że jako cel działań, a więc regulacji przyjęto, ład przestrzenny oraz zrównoważony rozwój – nie zdefiniowano jednak tych pojęć w sposób, który pozwoliłby zastosować je jako kryterium osiągnięcia zakładanych (w domyśle, bo nie wyrażonych expressis verbis) celów, a więc wywieść z nich normy prawnej stanowiącej regres w stosunku do działań sprzecznych z interesem publicznym.

Druga uwaga, jaka się tu nasuwa, jest taka, że przepisy te adresowane są wyłącznie do podmiotu posiadającego tzw. władztwo planistyczne, czyniąc go jedynym odpowiedzialnym za rzeczony ład przestrzenny. To stawia stronę publiczną w niesymetrycznej sytuacji względem strony społecznej i prywatnej, która nie jest w żaden sposób związana interesem publicznym w formułowaniu własnego interesu. Ta asymetria, pogłębiona jeszcze ww. brakiem regresu, powoduje, że proces godzenia interesu publicznego z prywatnym toczy się w trybie konfliktu, a nie współpracy na bazie współodpowiedzialności strony publicznej i sektora prywatnego (w ogólności wszystkich interesariuszy procesu).

W systemie brytyjskim partycypacja i odpowiedzialność wspólnot lokalnych, które są współautorami projektów urbanistycznych dla nich tworzonych, jest elementem całego systemu prawnego.

W systemie francuskim regulowane jest to m.in. ustawą o architekturze, która na wstępie definiuje interes publiczny, jaki realizuje urbanistyka i architektura i na rzecz tego interesu adresuje obowiązki wprost do trzech głównych podmiotów, które odpowiadają za architekturę i urbanistykę: architektów, organów

98 / Piotr Andrzejewski

państwa oraz podmiotów sprawczych inwestycji, czyli inwestorów.

Jeśli nie wyeliminujemy tej asymetrii odpowiednimi regulacjami, nie osiągniemy pożądanej jakości przestrzeni, bowiem w trybie konfliktu interesów po prostu nie da się osiągnąć tego celu.

Tej regulacji należałoby dokonać na wzorcu francuskim, po pierwsze, dlatego, że definiuje te kwestie lapidarnie i klarownie, ale wyczerpująco; po drugie, dlatego że Polska, podobnie jak Francja, jest państwem unitarnym, a ustrój prawny wyrasta z tego samego pnia co ustrój prawa francuskiego. Zachodzi tu zatem „zgodność genetyczna”, co pozwala wykorzystać ten wzorzec bezpośrednio. Co należy tu szczególnie podkreślić punktem wyjścia w systemie francuskim jest umieszczenie architektury (i urbanistyki) we właściwej dla niej domenie – kulturze – oraz uznanie jej za kwestię publiczną.

Artykuł 1 Powstały na mocy USTAWY 77-2 1977-0I-03 Dziennik Urzędowy Republiki Francuskiej 4 stycznia 1977 r. Poprawka Dziennik Urzędowy Republiki Francuskiej 5 i 21 stycznia 1977 r.

Architektura wyraża kulturę.

Twórczość architektoniczna, jakość obiektów budowlanych, ich harmonijne rozplanowanie w otaczającym środowisku, poszanowanie charakteru krajobrazu naturalnego i miejskiego, jak również dziedzictwo kulturowe leżą w interesie publicznym. Władze uprawnione do wydawania pozwoleń na budowę, jak również organy wydające pozwolenia na zagospodarowanie terenu muszą upewnić się, podczas rozpatrywania wniosków, co do poszanowania tego interesu publicznego.

W związku z powyższym: 1. Inwestorzy (wszyscy: publiczni i prywatni; przyp. red.) są zobowiązani do korzystania z pomocy architektów na warunkac h i w granicach określonych w poniższym rozdziale.

2. Rady ds. architektury, urbanizmu i środowiska naturalnego są instytucjami. Są one zobowiązane do pomocy i informowania społeczeństwa zgodnie z rozdziałem II.

3.

4.

Wykonywanie zawodu architekta i jego organizacja podlegają przepisom wyszczególnionym w rozdziałach III i IV. Przepisy Kodeksu Urbanistyki dotyczące architektury zostały zmienione zgodnie z rozdziałem Y.

* Do uregulowania tej kwestii należałoby włączyć również krajowe standardy urbanistyczne jako dokument ponadresortowy, a więc nieograniczony do wewnętrznego przepisu ustawy o planowaniu.

Przede wszystkim dlatego, że krajowe standardy urbanistyczne stanowią konkretyzację celu systemowego i powinny być adresowane, jako przepis powszechny, do wszystkich podmiotów zmieniających przestrzeń zbudowaną i krajobraz.

Jest to kwestia odpowiedzialności za stan środowiska zbudowanego. Nie można obciążyć odpowiedzialnością za jakość środowiska zbudowanego wyłącznie strony publicznej, wliczając w to architektów, czyli pozostawić tej sprawy w obecnym stanie. Ta odpowiedzialność musi być rozłożona sprawiedliwie, a interesariusz społeczny i prywatny musi mieć świadomość celu publicznego planowania i wynikających stąd jego roli i odpowiedzialności, w równoważeniu interesu własnego z interesem publicznym. To również kwestia partycypacji społecznej, która nie może sprowadzać się do lobbingu partykularnych interesów, ale musi być polem kreatywnej współpracy sektora publicznego, społecznego i prywatnego.

W systemie polskim i w zarysowanej strukturze systemu planowania przestrzennego tak właśnie należałoby widzieć rolę krajowych standardów urbanistycznych. Byłyby w tej formie konkretyzacją celu publicznego, jakiemu służy planowanie przestrzenne i projektowanie urbanistyczno-architektoniczne, jak też odpowiedzią na Deklarację z Davos ze stycznia 2018 roku, bowiem konkretyzowałyby przesłanki płynące również z pojęcia Baukultur.

Ponadto struktura systemu planowania, zarysowana w założeniach do nowej

ustawy o planowaniu przestrzennym z roku 2019 i wprowadzanej na ścieżkę legislacyjną w roku 2022, w której obejmuje ona planowanie lokalne, a odrębna ustawa o zasadach polityki rozwoju obejmuje planowanie ponadlokalne i strategiczne, już każe rozciągnąć krajowe standardy urbanistyczne poza jedną ustawę. Obie te sfery planowania bowiem rozpisane w dwóch odrębnych ustawach w równym stopniu winny być związane standardami urbanistycznymi – trudno sobie wyobrazić planowanie strategiczne abstrahujące od finalnego celu, jakiemu ma służyć.

Krajowe standardy urbanistyczne należy zatem widzieć jako dokument, który jest rozwinięciem celu głównego w świetle polityki zrównoważonego rozwoju poprzez odniesienie do określnych w standardach typów struktur osiedleńczych i krajobrazowych, tego celu oraz przesłanek płynących choćby z takich dokumentów, jak: • Karta Nowej Urbanistyki (1993), Congress for the New Urbanism, 140 S. Dearborn St. Suite 310, Chicago, IL 60603, www.cnu.org • Nowa Karta Ateńska (2003) [La Nouvelle Charte d’Athenes 2003, The New Charter of Athens], Europejska Rada Urbanistów, Lizbona, 20 listopada 2003 r.

• Rezolucja w sprawie jakości architektury w środowisku miejskim i wiejskim w Europie, Europejska Rada Ministrów, 12 lutego 2001 r.

• Karta Lipska na rzecz zrównoważonego rozwoju miast europejskich, Lipsk 24–25 maja 2007 r.

• Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 9 września 2015 r. w sprawie miejskiego wymiaru polityki UE 3 • Europejska Konwencja Krajobrazowa, Florencja 20 października 2000 r.

• a także polityka klimatyzacyjna W kontekście projektowanej nowej ustawy o planowaniu przestrzennym można jeszcze dodać, że krajowe

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 99

standardy urbanistyczne nie powinny stanowić „instrukcji do projektowania” – określanie takich kwestii jak wysokości, powierzchnie i inne charakterystyczne parametry winno polegać nie na arbitralnym ustalaniu ich wartości, ale na określeniu relacji, jakie należy kształtować pomiędzy elementami danej struktury osiedleńczej czy typem krajobrazu. Parametryzacja zaś winna następować w gminnych standardach urbanistycznych w odniesieniu do konkretnych uwarunkowań lokalnych.

W gminnych standardach urbanistycznych powinno następować przepisanie standardów krajowych na warunki zabudowy i zagospodarowania terenu w odpowiedzi na uwarunkowania i potrzeby lokalne. Kryterium oceny zgodności standardów gminnych z krajowymi powinno być kryterium celowościowym i jakościowym, a nie parametrycznym.

Wyłączne kompetencje w formułowaniu gminnych standardów powinny należeć do architektów-urbanistów.

W systemie polskim i w zarysowanej strukturze systemu planowania przestrzennego tak właśnie należałoby widzieć rolę krajowych standardów urbanistycznych.

2. INSTRUMENTY NIEZBĘDNE DO REALIZACJI ŁADU PRZESTRZENNEGO W KONTEKŚCIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Ta część zagadnienia została już podjęta i omówiona w poprzedniej, czwartej edycji „Polskiej Polityki Architektonicznej” 5, zaś w części II niniejszego artykułu wskazano wady i braki systemowe w tym zakresie.

W tym miejscu przychodzi więc odpowiedzieć na wskazane wady. Niech tą odpowiedzią będzie poglądowy schemat funkcjonalny oparty na założeniach do projektu ustawy o planowaniu i wprowadzonych w nim nowych instytucjach i instrumentach.

Zintegrowany Projekt Inwestycyjny (ZPI) to projekt urbanistyczno-architektoniczny wraz z umową urbanistyczną, obejmujący zarówno typowo urbanistyczne założenia, jak i inwestycje infrastrukturalne. Zatwierdzany jest uchwałą zwykłą rady gminy (nie jest aktem planowania ani prawem miejscowym) albo w prostszych przypadkach decyzją wójta, burmistrza, prezydenta. Taka konstrukcja jest niezbędna, aby ZPI mógł być uniwersalnym instrumentem realizacji porządku urbanistycznego i architektonicznego i służył projektowaniu zintegrowanemu

PLANOWANIE LOKALNE

ZGODA URBANISTYCZNA

POZWOLENIE NA BUDOWĘ

PLAN OGÓLNY

ZINTEGROWANY PROJEKT INWESTYCYJNY

PROJEKT BUDOWLANY

PLAN MIEJSCOWY

5

100 / Piotr Andrzejewski

Systematyka planowania przestrzennego i procesu przygotowania inwestycji w Polsce pod kątem systemu i narzędzi kształtowania wartości otoczenia przestrzennego, „Polska polityka architektoniczna. Studia i szkice”, Warszawa 2020.

w formule tzw. urbanistyki operacyjnej. przestrzennym z 2003 roku projektowaSzczególną rolę będzie ZPI odgrywał nia urbanistycznego i architektonicznew inwestycjach celu publicznego, wy- go został zdemontowany zawód architekmagających partnerstwa publiczno-pry- ta – w Prawie budowlanym uprawnienia watnego lub prowadzonych w ramach zawodowe zostały zastąpione uprawnieprocesu rewitalizacji czy też publicznych niami budowlanymi w „specjalności arprogramów mieszkaniowych. chitektonicznej”. Architekt zniknął z naNa szczególne podkreślenie zasługuje szej rzeczywistości, a wraz z nim jego przy tym fakt, że pojawienie się ZPI w za- kompetencje, które zostały wchłonięte łożeniach do przebudowy ustawy o plano- przez procedury planistyczne i aspekty waniu poprzedzone było wprowadzeniem czysto budowlane procesu inwestycyjdo Rozporządzenia Ministra Inwestycji nego. Niewiele zmieniło wprowadzenie i Rozwoju w sprawie standardów dotyczą- w życie w roku 2002 ustawy o samorzących przestrzennego kształtowania budyn- dach zawodowych architektów i inżynieku i jego otoczenia, technologii wykonania rów budownictwa, bowiem mimo odi wyposażenia technicznego budynku oraz niesienia się w tytule ustawy do pojęcia lokalizacji przedsięwzięć realizowanych zawodu nie definiowała go ona w spoz wykorzystaniem finansowego wsparcia sób pozwalający rozróżnić kompetencje z Funduszu Dopłat (projekt z dnia 4 grud- architekta od kompetencji inżyniera bunia 2018 r.) wymogu sporządzenia koncep- downictwa czy planisty przestrzennego.

Cały proces planowania przestrzencji urbanistyczno-architektonicznej z takim oto uzasadnieniem: „W związku z powyż- nego, projektowania i realizacji inwestyszym przyjęto rozwiązanie koncepcji urba- cji znalazł się na lata w stanie chaosu nistyczno-architektonicznej jako najbar- kompetencyjnego. Wspomniana wczedziej adekwatny do potrzeb standard śniej „kraina mrówek” to właśnie pole realizowanych przedsięwzięć. Opracowa- opuszczone przez architektów, na którym nie tej koncepcji jest najważniejszym eta- kwestie urbanistyczne i architektoniczne pem realizacji inwestycji, decydującym są przedmiotem przetargu w grze intereo jej powodzeniu i późniejszym użytkowa- sów różnych lobby związanych z proceniu, zarówno w sferze materialnej, użytko- sem inwestycyjnym. Właśnie ta sytuacja wej, ekonomicznej, jak i behawioralnej. To jest bezpośrednim źródłem chaosu i sysna jej etapie zapadną wszelkiego rodzaju temowej szpetoty naszej przestrzeni nie decyzje określające jakość inwestycji, kom- tylko publicznej. To zaś definitywnie pleksowe rozwiązania dla poszczególnych przesądza o dysfunkcyjności całego sysrodzajów przedsięwzięć z uwzględnieniem temu, który staje się z tego powodu syspotrzeb ich użytkowników”. temem generującym chaos przestrzenny.

Niech to uzasadnienie służy również Problem doczekał się reakcji ustawowprowadzeniu do ustawy o planowaniu dawcy – we wrześniu 2018 roku na ścieżprzestrzennym Zintegrowanego Projektu kę legislacyjną został wniesiony projekt Inwestycyjnego. ustawy o zawodzie architekta. Projekt ten definiuje zawód architekta zgodnie z ro3. PODZIAŁ RÓL I KOMPETENCJI zumieniem motywu 27 preambuły do DyODPOWIADAJĄCY rektywy 2005/36/WE Parlamentu EuroINSTRUMENTOM REALIZACJI pejskiego z 6 lipca 2005 roku w sprawie ŁADU PRZESTRZENNEGO uznania kwalifikacji zawodowych: Wraz z ostatecznym wyrugowaniem ustawą Prawo budowlane z 1994 roku i usta- Projekt architektoniczny, jakość obiektów buwą o planowaniu i zagospodarowaniu dowlanych, ich harmonijne wkomponowanie

Wady systemu zarządzania a jakość przestrzeni publicznej / 101

w otoczenie, poszanowanie charakteru krajobrazu naturalnego i miejskiego oraz zbiorowego i prywatnego dziedzictwa należą do kwestii o znaczeniu publicznym. Dlatego też wzajemne uznawanie kwalifikacji powinno być oparte na kryteriach jakościowych i ilościowych gwarantujących, że osoby posiadające uznane kwalifikacje potrafią zrozumieć i wyrazić potrzeby jednostek, grup społecznych i władz w zakresie planowania przestrzennego, projektowania, organizacji i konstrukcji budynków, konserwacji i wykorzystywania dziedzictwa architektonicznego oraz ochrony naturalnej równowagi.

• niedostateczne określenie interesu publicznego stanowiącego przesłankę do wprowadzenia regulacji ustawowych i określenia celów planowania w sposób pozwalający na adekwatny do nich dobór narzędzi systemowych oraz kompetencji w procesie planowania przestrzennego i procesie inwestycyjnym będącym następstwem planowania; • złożenie odpowiedzialności za ład przestrzenny i zrównoważony rozwój wyłącznie na stronie publicznej mającej tzw. władztwo planistyczne, a pozostawienie poza jakimikolwiek zobowiązaniami w tym zakresie podmiotu sprawczego i beneficjentów procesu inwestycyjnego; • wyrugowanie z systemu planowania i procesu inwestycyjnego projektowania urbanistyczno-architektonicznego i idące za tym wyrugowanie architekta z jego kluczowej i niezbywalnej roli w procesie tłumaczenia potrzeb, zarówno indywidualnych, jak i społecznych na język materii budowlanej.

Zakres regulacji ustawy odnosi się również do instrumentów, które służą kompetencjom architekta. Wprowadzenie tej ustawy uregulowałoby kwestie ról i podziału kompetencji w procesie planowania przestrzennego i procesu inwestycyjnego. Projekt ten został jednak zawieszony w lipcu 2019 roku do czasu realizacji ostatniego etapu przebudowy prawa planistycznego i inwestycyjnego.

Dzisiaj nadszedł czas, aby przywrócić go do procedowania równolegle z projektem ustawy o planowaniu przestrzennym i ewentualnymi zmianami Prawa budowlanego, ponieważ stanowi on niezbywalny 2. WNIOSKI element i warunek konieczny do przywrócenia sprawności procesu planowania, Odpowiedzi na zidentyfikowane wady systemu należy szukać: projektowania i realizacji inwestycji.

• w regulacjach opartych na wzorcu CZĘŚĆ IV reprezentowanym przez francuską PODSUMOWANIE ustawę o architekturze, • we wprowadzeniu projektowania urbanistyczno-architektonicznego 1. WADY SYSTEMOWE jako kluczowego instrumentu projekDo głównych wad systemu, które są źrótowania zintegrowanego służącego dłem jego dysfunkcji w prowadzeniu popolityce urbanistycznej i zrównowalityki urbanistycznej i realizacji celów planowania przestrzennego i procesu inżonemu rozwojowi. westycyjnego, należą:

102 / Piotr Andrzejewski

Redakcja: Aleksandra Piechnik, korekta: Print Projekt Projekt okładki, skład i łamanie: Jerzy W. Wołodźko Na okładce wykorzystano pracę konkursową przygotowaną przez zespół autorski pod kierownictwem Krzysztofa Chwaliboga

©

©

Wydawnictwo Arche 2022 Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki 2022 ISBN 978-83-960990-8-2 ISBN 978-83-965401-0-2 Nakład 500 egz.

Wydanie I, tom 5

Wydawnictwo Arche ul. 3 Maja 8/1, 81-747 Sopot www.wydawnictwo-arche.pl

Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki ul. Foksal 4, 00-366 Warszawa www.niaiu.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego