Primus inter pares
PRIMUS INTER PARES: H δυναμική εξισορρόπηση των οργανικών ομάδων 1. Hugo Alfven: 3rd Swedish Rhapsody, σελ. 29 Α) Παρατήρησε την ευλαβικά τηρούμενη τριπλή ισοδυναμία ΕΓΧΟΡΔΑ σε mf, = ΑΡΠΑ σε f, = ΤΙΜΠΑΝΑ σε p, η οποία εν συνεχεία διαμορφώνεται κατ’ αντιστοιχία, ΕΓΧΟΡΔΑ σε p, = ΑΡΠΑ σε mf, = ΤΙΜΠΑΝΑ σε pp. Επομένως, η εξισορροπιστική ισοδυναμία για τον Alfven είναι: άρπα μία βαθμίδα πιο πάνω από τα έγχορδα, και τα έγχορδα μία βαθμίδα πιο πάνω από τα τύμπανα. Παρατηρείστε επίσης, ότι το σε μία συμβατική παρτιτούρα το ανώτατο όριο δυναμικών διαφοροποιήσεων σπανίως ξεπερνάει τους τρεις αποκλίνοντες συνδυασμούς. Εάν με αφορμή το πιο πάνω απόσπασμα εντάξουμε στην εξίσωση και τις υπόλοιπες οργανικές ομάδες, θα λέγαμε ότι σε γενικές γραμμές -και θεωρώντας ότι όλα τα συγκρινόμενα όργανα βρίσκονται σε αντίστοιχες περιοχές δυναμικής έντασης (resonance)μία ασφαλής σχέση ισοδυναμίας είναι: 1. ΕΓΧΟΡΔΑ – ΑΡΠΑ EΓΧΟΡΔΑ σε pp = ΑΡΠΑ σε p EΓΧΟΡΔΑ σε p = ΑΡΠΑ σε mf EΓΧΟΡΔΑ σε mf = ΑΡΠΑ σε f EΓΧΟΡΔΑ σε f = ΑΡΠΑ σε ff
2. ΕΓΧΟΡΔΑ – ΑΡΠΑ – ΚΟΡΝΑ /ΞΥΛΙΝΑ
EΓΧΟΡΔΑ σε pp = AΡΠΑ σε p = KΟΡΝΑ σε ppp (ή p σε κόρνα με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε ppp - pp (ή p αν έχουν σολιστικό ρόλο)1
EΓΧΟΡΔΑ σε p = AΡΠΑ σε mf = KOΡΝΑ σε pp (ή mf στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε pp - p (ή mp - mf αν έχουν σολιστικό ρόλο) EΓΧΟΡΔΑ σε mf = AΡΠΑ σε f = KOΡΝΑ σε mp (ή f στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε mp - mf (ή f αν έχουν σολιστικό ρόλο) 1
O Frederick McKay στο βιβλίο του Creative Orchestration (Allyn and Bacon, Inc., Βοστώνη, 1963), θεωρεί ότι η ισοδυναμία εγχόρδων - ξύλινων είναι ανισομερής, ήτοι mf - f και όχι απόλυτα ευθυγραμμισμένη mf - mf, ακόμα και σε μη σολιστικό περιβάλλον. Αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η περιοχή του εκάστοτε οργάνου, η κινητικότητά του, κ.λπ. Ένα κλαρινέτο στη μεσαία περιοχή, όντως μπορεί να χαθεί αν δεν σημειωθεί με την κατάλληλη δυναμική, ήτοι f έναντι mf στα έγχορδα και p στα χάλκινα, κ.ο.κ. Αντίστροφα όμως, ένα χαμηλό όμποε πρέπει να μειωθεί κατά ένα βαθμό σε p για να μην υπερκεράσει τα έγχορδα σε mf.
EΓΧΟΡΔΑ σε f = KOΡΝΑ σε mf (ff στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε mf - f (ή ff, αν έχουν σολιστικό ρόλο) 3. ΕΓΧΟΡΔΑ – ΑΡΠΑ – ΚΟΡΝΑ /ΞΥΛΙΝΑ – ΧΑΛΚΙΝΑ – ΤΙΜΠΑΝΑ
EΓΧΟΡΔΑ σε pp = AΡΠΑ σε p = KΟΡΝΑ σε ppp (ή p σε κόρνα με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε ppp - pp (ή p αν έχουν σολιστικό ρόλο) = ΧΑΛΚΙΝΑ/ΤΙΜΠΑΝΑ σε pppp, αν υπάρχουν (ή pp σε τρομπόνια - τρομπέτες με σουρντίνες)
EΓΧΟΡΔΑ σε p = AΡΠΑ σε mf = KOΡΝΑ σε pp (ή mf στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε pp - p (ή mp - mf αν έχουν σολιστικό ρόλο) = ΧΑΛΚΙΝΑ/ΤΙΜΠΑΝΑ σε ppp, αν υπάρχουν (ή p σε τρομπόνια - τρομπέτες με σουρντίνες)
EΓΧΟΡΔΑ σε mf = AΡΠΑ σε f = KOΡΝΑ σε mp (ή f στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε mp - mf (ή poco f αν έχουν σολιστικό ρόλο) = ΧΑΛΚΙΝΑ/ΤΙΜΠΑΝΑ σε p, (ή mf σε τρομπόνια - τρομπέτες με σουρντίνες)
EΓΧΟΡΔΑ σε f = AΡΠΑ σε ff = KOΡΝΑ σε mf (ff στην περίπτωση κόρνων με σουρντίνες) = ΞΥΛΙΝΑ σε mf - f (ή ff, αν έχουν σολιστικό ρόλο) = ΧΑΛΚΙΝΑ/ΤΙΜΠΑΝΑ σε mf, (ή f σε τρομπόνια - τρομπέτες με σουρντίνες)
ΜΕΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟ: Α) Η λεγκατούρα του κλαρινέτου διακόπτεται στο σημείο εισόδου των φλάουτων, ώστε να αττακάρουν μαζί. Αντίστοιχα, η λεγκατούρα του αγγλικού κόρνου συμμορφώνεται με την γραμμή των α’ βιολιών, παρότι καταλήγουν στο ίδιο σημείο με την πιο πάνω ομάδα. Β) Ενδιαφέρουσα εναλλακτική, αντί του τετριμμένου διπλασιασμού τσέλων – μπάσων, αποτελεί ο ταυτοφωνικός διπλασιασμός τσέλων – κόρνου. Ο συγκεκριμένος συνδυασμός του ΛΑ2 στα τσέλα (pp) με το κρατημένο ΛΑ2 στο δεύτερο κόρνο (και αυτό pp), προσδίδει το απαιτούμενο βάθος στην περιοχή του μπάσου χωρίς επιπλέον βάρος. Επιλέχθηκε το 2ο κόρνο αντί του 1ου γιατί, όπως και το 4ο, είναι εκείνα που εξειδικεύονται στις χαμηλές. Το αντίστοιχο ουνίσονο με το ΛΑ2 των κ-μπάσων θα υπονόμευε την συνολική ισορροπία, καθώς είναι κατά τι πιο έντονο στην συγκεκριμένη περιοχή, ενώ κατ’ επέκταση θα στερούσε από τον συνθέτη τη δυνατότητα των off-beat ρυθμικών στίξεων, υπό τη μορφή pizzicato, με την άρπα σε οκτάβες. Γ) Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ηχητικά "ευάλωτων" ηχοχρωμάτων, με σοβαρό κίνδυνο να μην ακουστούν αν δεν ρυθμιστεί αναλογικά η δυναμική τους είναι: η άρπα, το κλαρινέτο στη μεσαία του περιοχή, οι χαμηλές νότες του φλάουτου, η τρομπέτα με σουρντίνα. Ν. Τ. 1.05.2023
PRIMUS INTER PARES: H δυναμική εξισορρόπηση των οργανικών ομάδων
2. Manuel de Falla: El sombrero de tres picos, 'Απόγευμα', σελ. 4 Είναι γνωστό, ότι ο de Falla ήταν ιδιαίτερα λεπτολόγος στον χειρισμό της ορχήστρας και την δυναμική εξισορρόπηση των οργάνων. Οποιοδήποτε απόσπασμα από το συνθετικό του έργο είναι ικανό να μας πείσει με πόση επιμέλεια ταξινομεί τις επί μέρους οργανικές ομάδες στο γενικότερο παιχνίδι των δομών. Εδώ, θα αναφερθούμε στο μπαλέτο Το Τρίκωχο Καπέλο και συγκεκριμένα στο αρχικό μέρος μετά την Εισαγωγή, που τιτλοφορείται 'Απόγευμα'. Η ταξινόμηση των δυναμικών και η ενίσχυση ή μη κάθε επιμέρους στοιχείου δεν είναι μόνον προϊόν ενστίκτου αλλά και σκέψης και προϋποθέτει έναν υψηλό βαθμό γνώσης της κλίμακας συσχετισμών μεταξύ των οργανικών ομάδων και της συμπεριφοράς τους ανάλογα με τον δομικό τους ρόλο στην ηχητική ιεραρχία. Σε γενικές γραμμές, η συνολική διανομή των οργάνων και η μεταξύ τους ηχητική αναλογία σε ένα πλήρες tutti, προσδιορίζεται ως ακολούθως: ΧΑΛΚΙΝΑ/KΡΟΥΣΤΑ = 55% - ΕΓΧΟΡΔΑ = 25% - ΞΥΛΙΝΑ ΧΑΛΚΙΝΑ 15% Οι πρωταρχικοί δομικοί παράγοντες που κυριαρχούν στις σχέσεις των τεσσάρων οργανικών ομάδων (έγχορδα - ξύλινα - χάλκινα - κρουστά) είναι οι εξής πέντε: MΕΛΩΔΙΑ - ΑΡΜΟΝΙΑ - ΡΥΘΜΟΣ - ΗΧΟΧΡΩΜΑ - ΦΟΡΜΑ Εάν πρόκειται για όπερα, ορατόριο, όπου υπάρχει λιμπρέτο ή κείμενο, τότε προστίθεται και η παράμετρος του ΛΟΓΟΥ στα πιο πάνω, καθώς κάθε ενορχηστρωτική επιλογή εξαρτάται και νοηματοδοτείται από τις αποχρώσεις του κειμένου. Τέλος, οι ως άνω 5 δομικοί παράγοντες, ανάλογα με την επικρατούσα υφή (ομοφωνική, συνοδευτική, αντιστικτική, μονοφωνική, ετεροφωνική), επιμερίζονται στα εξής συστατικά: MEΛΩΔΙΑ [Οδηγούσα γραμμή - δευτερεύουσες γραμμές - αντιθεματική μελωδία] ΑΡΜΟΝΙΑ [Μεσάζουσες φωνές - μπάσος] ΡΥΘΜΟΣ [Συνοδευτικά σχήματα, κιναισθητικές φιγούρες, ostinati και λοιπά σημεία στίξης ατάκας και άρθρωσης που συμβάλλουν στην ρυθμική σπονδύλωση] ΗΧΟΧΡΩΜΑ [Τραχιά - μαλακά, θερμά - ψυχρά, ένρινα - στρογγυλά, Ομοειδείς - ετεροειδείς μίξεις, φωτεινοί - σκούροι συνδυασμοί, συνεχείς - ασυνεχείς μεταβάσεις, κλπ]. ΦΟΡΜΑ [Στροφική - εξελικτική εκδίπλωση, block, κυκλική, σπειροειδής, αλεατορική, κλπ.] Στην ενορχηστρωτική πράξη όλοι οι πιο πάνω παράγοντες που περιέγραψα πρέπει να σταθμιστούν και να εξισορροπήσουν, ώστε μέσα από το άθροισμα των συνιστωσών τους, να επιτευχθεί η μορφική και ηχητική ισορροπία. Σε επίπεδο δυναμικής, που είναι και το
θέμα μας εδώ, η ακουστική εξισορρόπηση προκύπτει μέσα από την κατάλληλη επιλογή των εξής τεσσάρων στοιχείων: α) του είδους οργάνου β) της τεσσιτούρας του, γ) του τρόπου παιξίματος (με ή χωρίς σουρντίνα, arco ή pizzicato, ordinario ή sul ponticello, κ.λπ.) και δ) του ρόλου που επιτελεί στο σύνολο.1 Με βάση τα προαναφερθέντα, μπορούμε να πούμε ότι η κυρίαρχη υφή (texture) στο σύντομο μουσικό απόσπασμα του Manuel de Falla, είναι συνοδευτική (μελωδία με συνοδεία) και τα επί μέρους στοιχεία οργανώνονται ως εξής:
ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΗΣΗ Είδος οργάνου - τεσσιτούρα - τρόπος παιξίματος - ρόλος ΜΕΛΩΔΙΑ: Οδηγούσα φωνή: 1ο κλαρινέτο σε pp και εν συνεχεία από το αγγλικό κόρνο (επίσης σε pp) διπλασιασμένα από τα 2α βιολιά σε p, και όχι σε pp όπως θα περιμέναμε, γιατί η εκτέλεση σε sul ponticello μειώνει κατά μία ακουστική μονάδα την ηχηρότητα του οργάνου2. Δεν υπάρχουν δευτερεύουσες γραμμές ή αντιθεματική μελωδία. ΑΡΜΟΝΙΑ: Μεσάζουσες φωνές: Οι υπερκείμενες 5ες μοιράζονται σε divisi στα τσέλα (παρότι είναι εύκολα εκτελέσιμες και ως συγχορδίες non divisi στις δύο αντίστοιχες ανοικτές χορδές, όχι όμως σε pp!). Ακριβώς λοιπόν επειδή ο συνθέτης επιθυμεί αυτές οι φωνές να έχουν συνοδευτικό ρόλο, τις υποδιαιρεί υιοθετώντας την τεχνική του ντιβίζι. Μπάσος: Ισοκράτης επί της τονικής (βλ. επόμενη παράγραφο). ΡΥΘΜΟΣ: H παραδοσιακή τριμερής μετρική υποδιαίρεση τονίζεται από το ισοκρατικό ΝΤΟ2 με pizzicato σε mf στο κ-μπάσο, ενισχυόμενο ταυτοφωνικά από το αριστερό χέρι της άρπας (με την ένδειξη sulla tavola για πιο εστιασμένο και διαπεραστικό ήχο) επίσης σε mf, και τα τύμπανα στην ανώτερη οκτάβα3 σε p, δηλαδή με μειωμένη δυναμική, κατά έναν βαθμό. Η συγκεκριμένη αναλογία δημιουργεί μία πλήρως σταθμισμένη βάση, καθότι η άρπα αν και ισοβαθμισμένη με το κ-μπάσο 'περνάει' λόγω του ιδιαίτερου τρόπου εκτέλεσης. 4 Τα τύμπανα σταθμίζονται με τα κ-μπάσα και την άρπα καθότι τα δυναμικά τους πεδία ευθυγραμμίζονται με την αρχή της αναλογικής εξισορρόπησης (βλ. προηγούμενες σελίδες). Σε επίπεδο κιναισθητικής αγωγής, τα τρεμολάντι στα 2α βιολιά σε συνδυασμό με το crescendo - diminuendo, δίνουν μία ώθηση προς τα μπρος. Στίξεις: Διαστήματα 7ης σε 1
Sevsay, Ertuğrul: Τhe Cambridge Guide to Orchestration, Cambridge University Press, 2013, σελ. 526. Επομένως οrdinario σε p αντιστοιχεί σε sul ponticello σε mf, κοκ. Η ακουστική μονάδα είναι μία αναλογική αξία βάσει της οποίας προσδιορίζονται τα δυναμικά πεδία κάθε οργανικής ομάδας και μας βοηθάει και στην ιεράρχηση και τον συσχετισμό των οργάνων στο συνολικό φάσμα των εντάσεων. Αν ακολουθήσουμε τον κλασικό κανόνα ισοδυναμίας μεταξύ Ξύλινων - Κόρνων - Βαρέων χάλκινων, έχουμε την εξής αναλογία: 4 ξύλινα = 2 κόρνα = 1 από τα βαρέα χάλκινα (τρομπόνι ή τούμπα), επομένως 4 x 1 μονάδα έντασης = 2 x 2 = 1 x 4. Βλ. Sevsay (2013:548). 3 Τα τύμπανα δίνουν την ψυχοακουστική αίσθηση ότι ακούγονται μία οκτάβα χαμηλότερα, οπότε η απόσταση της οκτάβας είναι περισσότερο φαινομενική παρά ουσιαστική. 4 Σε διαφορετική περίπτωση, η άρπα θα έπρεπε κανονικά να είναι γραμμένη σε δυναμική f, όμως αυτό θα επηρέαζε και το άκουσμα της υπόλοιπης συγχορδίας (ΣΟΛ2 -ΡΕ1 - ΣΟΛ1), η οποία θα ακουγόταν υπερβολικά 'γεμάτη' σε σχέση με το pp των κλαρινέτων και του αγγλικού κόρνου. 2
παράλληλη κίνηση (μέτρα 3-5) υπό την μορφή pizzicato μεταξύ 1ων βιολιών και βιόλες (το pizzicato διευκολύνει στον τονισμό του μελωδικού περιγράμματος αλλά και στην ηχοχρωματική τους διαφοροποίηση από την βασική μελωδία), σημειούμενες σε mf, και μάλιστα marcato (ενώ με f marc. στην άρπα). Ο συνδυασμός pizzicato στα έγχορδα με άρπα sulla tavola (για περισσότερη αιχμή) είναι πολύ χαρακτηριστικός και ιδιαίτερα προσφιλής στον de Falla. Παρατηρείστε ότι η άρπα διανθίζει τις δυάδες με βραχείες επερείσεις και όχι ως κάθετες συνηχήσεις, για περισσότερη χάρη και ευλυγισία στο παίξιμο. HXOΧΡΩΜΑ: Επικρατεί η αίσθηση μυστηρίου και ανησυχίας, λόγω της χρήσης του κλαρινέτου στην χαμηλή του περιοχή (chalumeau) σε συνδυασμό με τα 2α βιολιά σε sul ponticello, ενώ ταυτόχρονα προβάλλεται ο χαρακτήρας της Ανδαλουσιανής μουσικής, μέσα από τις ανοικτές 'φολκλορικές' 5ες και την 'φρύγια' βάρυνση της επιτονικής, από λα σε λα ύφεση. ΦΟΡΜA: Στροφική μορφή, με επαναλαμβανόμενες συμμετρικές φράσεις, οι οποίες σταδιακά κλιμακώνονται. Από ενορχηστρωτικής άποψης, αυτό μεταφράζεται σε φραστικά οριοθετημένα αναπαραγωγικά μοντέλα με σταδιακή πρόσθεση οργάνων για την δημιουργία της επιθυμητής κλιμάκωσης πριν το άνοιγμα της αυλαίας.
Ν. Τ. 21.05.2023