“In blijvende herinnering aan de overlevenden van Auschwitz, die het Nederlands Auschwitz Comité hebben opgericht” – sinds 1956
JA ARGANG 6 4
|
NUMMER 3
|
SEPTEMBER 2020
auschwitzbulletin K WA R TA A L B L A D VA N H E T N E D E R L A N D S AU S C H W I T Z C O M I T É
H E T V E R H A A L VA N F E M M A F L E I J S M A N Gedenkteken voor alle kinderen van glazenwassers die niet zijn teruggekomen
E E R S T E S T E E N N A M E N M O N U M E N T G E P L A AT S T Jeugdvriendin Anne Frank bij emotionele mijlpaal
S O B I B O R G E FOTO G R A F E E R D Teruggevonden daderfoto’s gepubliceerd
AT L A S VA N E E N B E Z E T T E S TA D Hoe de Tweede Wereldoorlog huishield in Amsterdam
2
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
KO RT L ANGS WEGEN NA AR DE HEL
V ER S L AG VA N B E ZOEK A A N AC H T CON C EN T R AT I EK A M PEN I N EU ROPA Er is een opmerkelijk boek verschenen, geschreven door Michèl
leed van mensen is vaak niet in woorden uit te drukken. Zijn ouders
Admiraal. Admiraal, geboren in de jaren vijftig, heeft een grote
waren tieners toen de oorlog uitbrak, die woonden op het platteland
interesse voor geschiedenis. In de boekenkast bij zijn ouders stonden
van Noord-Holland. Ze zijn relatief ‘normaal’ de oorlog doorgekomen.
veel boeken over de Tweede Wereldoorlog. Vaak heldhaftige verhalen
‘Eigenlijk hebben mijn ouders een heel gewoon leven geleid en waren
over piloten of ontsnapte soldaten. Over de Jodenvervolging hoorde
ze meer toeschouwer dan deelnemer aan de oorlog, alsof de echte
hij in de laatste klas van de lagere school voor het eerst. Daarna werd
oorlog aan hen voorbij is gegaan.’ (blz. 12).
zijn beeld over oorlog realistischer: oorlog is verschrikkelijk en het
Admiraal besloot om samen met zijn vader een reis te maken langs zes grote concentratiekampen. Een vader/zoon-reis. De verslagen van vader en zoon zijn de basis van dit boek. Daarnaast is het boek een reisgids, voor hen die een concentratiekamp zouden willen bezoeken. Admiraal haalt de toespraak van Rutte aan, gehouden op de Nationale Holocaust Herdenking 2020 in het Wertheimpark: ‘Aan ons, de generaties van na de oorlog, is de opdracht te blijven herdenken. Om de doden met hun volle naam te eren. Steeds opnieuw rekenschap af te leggen. Samen pal te staan in het hier en nu.’ (blz. 8) Dit boek is een reisgids voor iedereen die meer wil weten, en bedoeld om de geschiedenis door te geven en niet te vergeten. Naast beschrijvingen en persoonlijke herinneringen gaat Admiraal ook uitgebreid in op de geschiedenis van de door hem bezochte kampen. Een opmerkelijk boek, geschreven door ‘een buitenstaander’, zoals hij zelf schrijft. ‘Het zijn echter juist de buitenstaanders, net als de jeugd, die het dreigen te vergeten en voor wie het belangrijk is om de herinnering aan de Holocaust levend te houden en door te geven aan nieuwe generaties.’ (blz. 9). De opbrengst uit de verkoop van dit boek is bestemd voor het Nationale Holocaust Namenmonument. Michèl Admiraal. Langs wegen naar de hel, De Koningsboekerij, isbn 9789493133006, €22,95 A F G E L A S T I N G E N I N V E R B A N D M E T CO R O N A NOOIT MEER AUSCHWITZ LEZING 2021
Helaas hebben wij moeten besluiten de Nooit Meer Auschwitz Lezing 2021 af te gelasten vanwege de Coronamaatregelen. POLENREIS 2020
Ook de jaarlijkse reis naar Polen waarbij we diverse voormalige DROOSJES
concentratie- en vernietigingskampen bezoeken zal dit jaar vanwege
Beeld: Willem Vleeschouwer –Tekst: Awraham Meijers
Corona geen doorgang vinden. In het Auschwitz Bulletin van januari 2021 zal de datum bekend worden gemaakt voor de Polenreis 2021.
Omslag: Femma Fleischmann (foto Adriaan Verhoeven) Inzet: Eerste naamsteen Namenmonument (foto Dirk Spits)
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
|
3
INHOUD
HET NEDERLANDS AUSCHWITZ COMITÉ Het Nederlands Auschwitz Comité draait volledig op vrijwilligers. Uw financiële steun is enorm belangrijk. Met uw bijdrage kunnen we de herinnering aan de Holocaust levend houden, ook bij nieuwe generaties. Doneren kan tegenwoordig op eenvoudige wijze via onze website www.auschwitz.nl. U kunt kiezen uit verschillende mogelijkheden – eenmalig, per maand of per jaar. Ook kunt aangeven of u daarbij het Auschwitz Bulletin thuis wenst te ontvangen. Het Bulletin verschijnt vier keer per jaar.
Cartoon
‘Vluchtelingen’ / 4 Willem Vleeschouwers kijk op de zaken
Column
Mijmering bij 4 mei-herdenking / 17 Bertje Leuw laat haar gedachten gaan naar aanleiding van een foto Weet je wie er ook niet meer is? / 22 Awraham Meijers over het niet meer benoemen van ‘de dood’ Recent verschenen / 23 Sarah Bremer Voor de inhoud van de artikelen die ondertekend zijn is alleen de auteur verantwoordelijk. Overname van artikelen is toegestaan, mits met toestemming van de auteur en de redactie.
Actueel Stand van zaken Nationaal Holocaust
Namenmonument / 4 Eerste steen gelegd door jeugdvriendin van Anne Frank Een meisje op Schindler’s list / 6 Bertje Leuw bespreekt het kinderboek over het waargebeurde verhaal van Rena Finder en vraagt zich af of dit geschikt is voor negenjarigen Vergeet niet, we zijn een gewone familie / 8 Els van Diggele en Alfred Edelstein over Het raadsel van Femma. Prooi van Hans Calmeyer, een ‘mensenredder’ Atlas van een bezette stad / 12 Bertje Leuw over Bianca Stigters monumentale boek Wandeling langs Zwolse Stolpersteine / 16 Henk Schaaf over drie wandelingen langs 170 gedenksteentjes
Interview
Foto’s uit Sobibor / 18 Walter van Rossum in gesprek met Steffen Hänschen over het ‘Niemann Album’
4
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
F OTO' S D I R K P. H . S P I T S
Eerste steen gelegd
‘IK K AN HET BIJNA NIET GELOVEN.’
LETTER VOOR LETTER
Voor Jacques Grishaver, voorzitter van het
Ondertussen worden de fundering en de
Nederlands Auschwitz Comité, was het
betonnen wanden van de derde en vierde
een emotionele dag: ’We hadden een paar
letters (Kaf en Resh) aangebracht zodat het
maanden geleden de eerste paal, dat was
metselwerk in een vloeiend proces door
een historisch moment. Nu de eerste steen,
kan gaan. Letter voor letter wordt zo het
opnieuw een mijlpaal. Ik kan het bijna niet
monument opgebouwd. Naar verwachting
geloven, maar het is nu echt aan het gebeu-
zijn eind maart 2021 alle stenen met namen
ren: de eerste van de ruim 102.000 stenen is
aangebracht. Aansluitend volgt dan nog de
gelegd.’
plaatsing van het laatste deel van de stalen
Op woensdag 23 september is, in aanwe-
constructie en uiteraard het terreinwerk
zigheid van 14 overlevenden, de eerste
DINA FR ANKENHUIS, VERMOORD IN
herdenkingssteen gelegd van het Holocaust
SOBIBOR De naam op de eerste steen is toe-
Namenmonument. Mevrouw Jacqueline van
val; de keuze heeft te maken met de plek in
STUDIEDAG VOOR METSELPLOEG De
Maarsen, jeugdvriendin van Anne Frank,
het monument waar de aannemer begint
aannemer van het monument (Koninklij-
heeft de officiële handeling verricht.
met het metselwerk. Het gaat om Dina
ke Woudenberg) is zich ervan bewust dat
Frankenhuis. Zij is op 4 juni 1943, op 20-jari-
dit niet zomaar om een stapel stenen gaat.
GEDICHTJE VAN ANNE FR ANK
ge leeftijd, vermoord in Sobibor. Ze werkte
Daarom heeft de aannemer het Nederlands
Mevrouw Van Maarsen zat de eerste jaren
als kantoorbediende en woonde met haar
Auschwitz Comité gevraagd om een studie-
van de oorlog in de klas met Anne en ze
ouders in Amsterdam. Haar ouders zijn ook
dag te organiseren voor de metselploeg en
raakten goed bevriend. Totdat de familie
vermoord.
andere direct betrokken medewerkers. Ze
Frank moest onderduiken. Een paar jaar
tussen en om de letters heen.
gaan onder andere een bezoek brengen aan
geleden veilde ze een gedichtje van Anne
EIND DIT JA AR EERSTE LETTER KL A AR
de Hollandsche Schouwburg en het Anne
Frank en schonk een aanzienlijk deel van de
Het leggen van de eerste steen is ook echt het
Frank Huis.
opbrengst aan het Namenmonument.
begin van het metselwerk. Het metselwerk van de eerste letter (het monument heeft
De voorzitter van het Nederlands Auschwitz
de vorm van vier Hebreeuwse letters) zal in
U kunt de vorderingen aan de bouw van het monument live
Comité, Jacques Grishaver, hield een kleine
november gereed zijn. Aansluitend wordt de
volgen via een youtube streaming-video. Ga daarvoor naar
toespraak.
stalen constructie op deze letter gehesen. De
https://youtu.be/nlcVPbVhm2Y
eerste letter zal dan nog voor het einde van het jaar helemaal zijn opgebouwd.
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
CO LO FO N
EEN GEZICHT BLIJVEN GEVEN A AN DE SJOA
auschwitz bulletin
H
redactie Max Arian, Sarah Bremer, Bertje Leuw, Awraham Meijers, Theo van Praag, Walter van Rossum, Herbert Sarfatij, Fedde Schouten, Dirk Spits
|
5
et septembernummer staat
twee foto’s na, niet. Sobibor heeft met dit
in het teken van recent versche-
boek ‘een gezicht’ gekregen. Je ziet nu wat de
nen publicaties.
daar vermoorde mannen, vrouwen en kin-
Maar we beginnen met het
deren zagen voor ze de gaskamer ingingen.
[beeldredactie] Yoka Verduin [correctie]
Holocaust Namenmonument. De contouren
In die zin zijn de foto’s macabere illustraties
redactiesecretariaat
van het monument worden langzamerhand
bij de verhalen van de overlevenden. Een
Postbus 74131, 1070 bc Amsterdam
zichtbaar. Na het voorbereidende werk,
daderboek, benadrukt Hänschen.
email redactie@auschwitz.nl
onder andere het bouwrijp maken van het terrein, kon op 19 juni de eerste paal worden
In dit nummer ook aandacht voor een drietal
nederl ands auschwitz comité
geslagen en onlangs, op 23 september, werd
wandelingen in Zwolle langs 170 Stolperstei-
secretariaat Postbus 74131,
de eerste steen met de naam van Dina Fran-
ne (gedenksteentjes), een mijmering van
1070 bc Amsterdam
kenhuis in het monument aangebracht.
Leuw aan de hand van een foto bij de jongste
tel: 020 672 33 88
4 mei-herdenking en de column van Awra-
email info@auschwitz.nl
In het artikel Vergeet niet, we zijn een gewone
ham Meijers, over het besluit van zijn ouders
www.auschwitz.nl
familie illustreren Els van Diggele en
om na de Tweede Wereldoorlog – bewust of
financiële administratie
Alfred Edelstein hoe ‘mensenredder’ Hans
onbewust – ‘de dood’ uit hun vocabulaire te
email financien@auschwitz.nl
Calmeyer in opdracht sommige mensen op
schrappen.
bank iban: nl53 abna 0414646282
grond van de Neurenberger rassenwetten
bic: abnanl2a
Arisch verklaarde en anderen Jood. En hoe
Er verschijnen nog steeds veel artikelen,
Calmeyer alles en iedereen zand in de ogen
boeken over de Tweede Wereldoorlog,
strooide. Na vijfenzeventig jaar houdt hij de
over de Sjoa. De oorlog zit in ons, lijkt wel.
gemoederen nog volop bezig.
Boeken, artikelen, onderzoeken zijn een
abonnementenadministratie Postbus 74131, 1070 bc Amsterdam tel: 020 600 34 55 email abonnement@auschwitz.nl
middel om te herinneren. Maar toch maak Bertje Leuw neemt twee grote boekbe-
ik me zorgen. Nu zijn er nog enkele overle-
sprekingen voor haar rekening. Allereerst
venden die de verhalen uit de eerste hand
bespreekt zij het kinderboek Een meisje op
kunnen doorgeven. Nu kunnen ze er nog
Schindler’s list. Het tweede boek dat Leuw
over vertellen, kunnen ze ons wijzen op de
bespreekt is Bianca Stigters Atlas van een
verschrikkingen van de Sjoa. Maar hoe lang
het auschwitz bulletin is een uitgave van
bezette stad, een boek over leven in Amster-
nog? Het blijft belangrijk de geschiedenis
het nederlands auschwitz comité
dam tijdens vijf jaar bezetting, vervolging,
door te geven. Te spreken voor degenen die
collaboratie en verzet.
dat niet meer kunnen. Proberen hen een
database beheer Akrav-automatisering & Consultancy vormgeving Fedde Schouten druk Drukkerij Peters Amsterdam bv
gezicht te geven
De activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité worden mede mogelijk
Het interview met Steffen Hänschen gaat
gemaakt door het vfonds
over Het Niemann Album, foto’s uit Sobibor. Het boek geeft een uniek beeld van het kamp dat de nazi’s in 1943 hebben gesloopt om elk spoor uit te wissen. Dit is de dubbele tragiek van de Sjoa: niet alleen mensen werden vernietigd, ook de sporen van hun vernietiging werden systematisch uitgewist. Ook beeldmateriaal was er, op
— Walter van Rossum
6
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
H E T WA A R G E B E U R D E V E R H A A L VA N R E N A F I N D E R
EEN M EIS J E OP S C H I N DL ER ’ S L IS T Een kinderboek over de Twee-
erger, ze angstig te maken om hun
Openbaar Vervoer, ze moeten in de
motieven, Joden uit het getto in
de Wereldoorlog, over vervol-
Joods-zijn.
goot lopen in plaats van op de stoep
dienst nam - ze waren goedkoper dan
ging, over het getto, het kamp,
En nu is er dit boek waarin Rena
en naar school gaan is voor Joden
niet-Joden. Schindler die geleidelijk
voor kinderen vanaf negen
Findler in eenvoudige taal vertelt
verboden, om er een paar te noemen.
aan hart kreeg voor ‘zijn’ Joden en ze
jaar. Benieuwd en bezorgd
over de lotgevallen van haar gezin en
Een jaar later: het getto. Een aantal
met list en omkoperij uit handen van
begon ik eraan.
alle andere Joodse gezinnen in het
straten met appartementsgebouwen
de moordenaars probeert te houden.
Poolse Krakau in de Tweede Wereld-
waar voorheen ongeveer drieduizend
Rena en haar moeder hoorden bij de
Hoe vertel je jonge kinderen over
oorlog. Ze vertelt over de Openbare
mensen woonden. Met z’n 60.000-en,
Schindler-Joden – haar vader is dan
die fabrieksmatige vernietiging van
School waar ze als zesjarige – het
een derde van de gehele Krakause
al gearresteerd en naar Auschwitz
gewone mensen die toevallig Joden
was 1935 – haar eerste ervaring met
bevolking, worden ze in de woningen
gedeporteerd. Ze zal hem niet te-
waren door andere gewone mensen?
antisemitisme had: het meisje dat
gepropt. Je leest hoe Rena en haar
rugzien. Ook zijzelf en haar moeder
Hoe vertel je over het oplaaiende
een steen naar haar gooide en ‘ga
ouders met nog zes anderen twee
worden, zonder dat Schindler dat
antisemitisme dat daaraan vooraf-
naar huis, vieze Jood’ riep. Dat ze to-
kleine kamertjes bewonen. ‘Maak
wist, met een groep vrouwen uit zijn
ging? Dat er zoveel mensen gingen
taal verbijsterd thuiskwam. Over de
je geen zorgen,’ zegt Rena’s vader,
fabriek naar Auschwitz gedepor-
meedoen met het opjagen van hun
wijze reactie van haar moeder: ‘Niet
‘iemand komt er vast wel achter wat
teerd. In het hoofdstuk ‘Leven in
stad - en plaatsgenoten. Dat het
iedereen zal je aardig vinden in het
er hier aan de hand is en dan komen
een nachtmerrie’ beschrijft Findler
om miljoenen doden ging - mensen
leven, en jij zult ook niet iedereen
ze ons redden.’ Maar dat is nooit
in eenvoudige maar niet mis te
in de leeftijd van hun ouders, hun
aardig vinden. Maar dat is nog geen
gebeurd, zegt Findler. In duidelijke
verstane taal hoe het daar toegaat.
grootouders. Dat ook kinderen
reden om iemand te haten.’
taal schrijft ze het op in haar boek:
Na drieëneenhalve week, zij en haar
van hun eigen leeftijd vervolgd en
Langzaam word je als lezer (of
de nazipartij had als doel om alle
moeder zijn inmiddels totaal ver-
vermoord werden. Na al die jaren
lezertje) dieper het verhaal in
Joden in Europa te vermoorden.
zwakt, komt Schindler erachter waar
had ik voor mijn eigen kinderen,
getrokken. Over de anti-Joodse
En dan moeten de hoofdstukken
ze zijn. Hij is woedend en weet de
vroeger, en voor mijn kleinkinderen,
maatregelen gaat het, het is dan
over Schindler en Auschwitz nog
kampcommandant te overtuigen dat
nu, nog steeds niet de juiste woorden
1939 en Rena is tien jaar. Iedere Jood
komen. Schindler, Duitse zakenman,
de vrouwen onvervangbaar zijn voor
kunnen vinden om het hele verhaal
moet een witte band met daarop een
lid van de nazipartij, eigenaar van
zijn fabriek. Een zakje diamanten
te vertellen, bang als ik was om ze
blauwe davidster geborduurd gaan
een emailleerfabriek in Krakau
doet de rest. Weer zijn ze, nu echt op
nachtmerries te bezorgen of, nog
dragen, ze mogen niet meer met het
die, aanvankelijk uit economische
het nippertje, gered.
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
SEPT 2020
|
7
BESPREKING
Wees iemand die het voor anderen opneemt en niet iemand die toekijkt. Zo luidt de laatste zin van Een meisje op Schindler’s List, een boek voor kinderen vanaf negen jaar.
D O O R B E R TJ E L E U W
In het laatste hoofdstuk – ‘Gedach-
Hij staat dichter bij de kinderleeftijd
kind de informatie zal aankunnen.
toevoegt aan de geschiedenisles - en
ten tot slot’ - geeft Rena Finder
dan ik, is niet persoonlijk betrokken
Spannend vindt hij het niet zozeer;
dat helpt.
haar lezers een opdracht mee die ze
bij de materie uit het boek en zeer
misschien toch eerder wat angstaan-
uitvoerig inleidt. Hitler, schrijft ze,
geïnteresseerd in het vak geschiede-
jagend. Max herinnert zich dat hij
De reactie van Max werkt geruststel-
zei over de Joden: ‘Het is hun schuld
nis; hij gaat het studeren, komend
zelf in groep 7, hij was toen negen
lend. Ik lees het boek voor de tweede
dat er verkeerde dingen gebeuren
jaar. Hij lijkt me de juiste persoon
jaar, een project over de Tweede
keer en nu pas valt me op hoe goed
in de wereld. Ze hebben geen recht
om me te helpen, om me, wie weet,
Wereldoorlog had. Daarin zou dit
het in elkaar zit. Korte hoofdstuk-
op een eerlijke behandeling. Ze
gerust te stellen.
boek heel goed hebben gepast, zegt
ken, laatste zinnen die uitnodigen
moeten dood.’ Hitler is er niet
Stuur je vragen maar op, zegt Max,
hij. Het educatieve kader lijkt hem
om verder te lezen. De mogelijkheid
meer, vervolgt ze, maar nog steeds
en dat doe ik.
worden er mensen onderdrukt. Ze
ook geschikter omdat kinderen nau-
om mee te leven met het kind Rena
welijks meer voor hun plezier lezen.
dat je, stap voor stap, betrekt bij die
spoort haar lezers aan het verschil te
Ik vraag hem of hij negenjarigen niet
Het verhaal van Schindler, zegt Max,
wonderlijke en dramatische geschie-
maken: ‘Dus wanneer je iemand ziet
te jong vindt voor dit boek. Of het
blijft waarschijnlijk wel hangen juist
denis. Nog maar zo kort geleden, die
die anderen pest, doe dan iets. Zoek
boek hem interessant en spannend
omdat het vanuit kinderperspectief
geschiedenis, de tijd van de groot- en
hulp.’ En: ‘wees iemand die het voor
lijkt of eerder angstaanjagend. Of
is geschreven. Een kind kan zich inle-
overgrootouders van onze negen tot
anderen opneemt, en niet iemand
dit een goeie manier is om kinderen
ven. En die ‘opdracht’ aan het einde
twaalfjarigen. Het zal ze aanspre-
die toekijkt.’
voor te lichten over antisemitisme,
van het boek vindt hij heel goed.
ken, denk ik nu, zeker als het, zoals
vervolging en moord. Wat hij vindt
‘Die komt wel aan bij kinderen’,
Max voorstelt, in het kader van een
Het is alles informatief en goed
van de ‘opdracht’ aan het einde van
schrijft hij. Omdat die opdracht pas
schoolproject gelezen zal worden.
geschreven, helder van taal, met een
het boek om alert te zijn op discrimi-
aan het einde van het boek aan de
duidelijk doel kinderen te informe-
natie in je omgeving.
orde komt, vindt hij ook niet dat die
ren en te inspireren. Maar het gaat wel over gruwelijke zaken. Is dit
UIT HE T ANT WOORD VAN M A X :
afleidt van de geschiedenis die in het
Rena Finder en Joshua M.Greene
verhaal wordt verteld.
– Een meisje op Schindler’s list.
geschikt voor negenjarigen? Ik weet
De leeftijdscategorie lijkt hem rede-
het niet en besluit te rade te gaan
lijk kloppend, hoewel niet voor alle
Maar misschien, begrijp ik uit zijn
van Rena Finder. Uitgeverij
bij vriend Max, bijna achttien jaar,
negenjarigen. Een ouder, vindt hij,
woorden, is toch wel het allerbelang-
Kluitman Alkmaar 2020, ISBN
net zijn gymnasiumdiploma op zak.
moet de overweging maken of zijn
rijkste dat het boek iets persoonlijks
9789020654684, 143 blz., €13.99
Het waargebeurde verhaal
8
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
R EP O RTAG E
‘VERGEET NIET, WE ZIJN EEN GEWONE FAMILIE’ Anna, Ria, Ans, Femma, Henny en Ruud Na vijfenzeventig jaar houdt Hans Calmeyer, de ‘mensenredder’ die naar eigen zeggen voor de Ford Consul, ca. 1961
veel op zijn kerfstok had, de gemoederen volop bezig. Eind mei werd namens tweehonderdvijfenzestig bezorgde burgers uit binnen- en buitenland bondskanselier Angela Merkel een petitie aangeboden tegen het voornemen om in zijn geboortestad een museum – een Friedenslabor – naar hem te vernoemen. De lijst telt de handtekeningen van oud-premier Balkenende, en oud-vicepremier Jan Terlouw, van de historici Jonathan Israel, Timothy Snyder en Bob Moore, de jurist internationaal recht Philippe Sands, van Adriaan van Dis, Jeroen Krabbé, Jacques Grishaver, Jaap van Zweden, Flory Neter-Polak, Frans Thomése en van de oud-burgemeesters Job Cohen en Bram Peper.
OVER ‘HET R A ADSEL VAN FEMMA. PROOI VAN EEN MENSENREDDER’
linksboven Femma (derde van rechts) met viervan haar vijf kinderen (Ria, Ans, Henny, Ruud), en haar moeder, Anna van der Linden (eerste van links), ca. 1961 rechts Hans-Georg
Kerst 1961
Calmeyer, jaren dertig.
D O O R E L S VA N D I G G E L E & A L F R E D E D E L S T E I N
Hans-Georg Calm jaren dertig
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
SEPT 2020
|
9
Om journalistieke redenen tekenden wij
rooskleurig beeld – slechts een kant van de
nen bevatten wat haar als vijftienjarige is
niet, maar Calmeyer (1903-1972) is ons welbe-
‘gelaagde’ persoonlijkheid Calmeyer. Uit de
overkomen. Voor Albertus en Anna was
kend. De Osnabrückse ‘Jodenspecialist’ die
bronnen – literatuur en primair archiefma-
lezen en schrijven al een opgave, laat staan
drieëneenhalf jaar lang mede op grond van
teriaal – doemt als vanzelf een beeld op van
dat zij bezig waren met afstammingsrecht
foto’s en antropologisch onderzoek besliste
Calmeyer als dader.
– waar het drama uiteindelijk om draait.
of iemand volgens de Neurenberger rassen-
Behalve een dubbelportret is ‘Het raadsel’
‘Vergeet niet,’ zegt de oudste zoon Ruud, ‘wij
wetten Joods was en naar Polen ging, kruiste
eerst en vooral een familiegeschiedenis. Het
zijn een gewone familie. En onze moeder
anderhalf jaar geleden ons pad via Femma
boek wil van dichtbij een in de oorlogslitera-
is geen vrouw die gestudeerd heeft, leest
Fleijsman-Swaalep. Deze 92-jarige Amster-
tuur zeldzame blik bieden in de wereld van
of met haar verhaal de publiciteit opzoekt.
damse zou als het aan Calmeyer had gelegen
de leden van de toenmalige arbeidersklasse
‘Anderen schrijven erover, geven lezingen
slechts zestien zijn geworden: in oktober
te midden van deze beproeving. Aan hen –
en lopen scholen af. Dat doet zij niet, dat zit
1943 verwijderde hij haar – zich bewust van
aan alle kinderen van glazenwassers die niet
gewoon niet in haar.’ Hij krijgt antwoorden,
de te verwachten dodelijke afloop – van de
zijn teruggekomen –is het boek opgedragen.
maar nooit échte antwoorden. De broers en
‘Zurückstellungsliste’. Op 6 augustus 1944
Het Joodse proletariaat in Amsterdam – de
zussen beseffen vele jaren niet wat ze heeft
bereikte Femma Auschwitz.
arme families – is door de Joodse Raad ge-
meegemaakt: ‘Het dringt moeilijk tot ons
Boek en documentaire, ‘Het raadsel van
offerd als wisselgeld. Een van de notabelen,
door, en ook niet tot haar.’
Femma’, illustreren hoe Calmeyer in op-
David Cohen, schreef na de oorlog: ‘Ik voelde
Om dit perspectief zo tastbaar mogelijk
dracht sommige mensen op grond van de
mij als een generaal die manschappen moest
te maken, plaats ik mij als verteller steeds
Neurenberger rassenwetten Arisch ver-
offeren om het keurkorps aan officieren te
náást de hoofdpersonen. In het boek en de
klaarde en anderen Jood. Dat de eersten voor
behouden’.
documentaire hebben we Albertus’, Anna’s,
deportatie gevrijwaard bleven en de laatsten
‘Het raadsel’ wil zicht bieden op een groep
Femma’s onvermogen – en dat van haar kin-
op transport gingen naar een vernietigings-
die er niet meer is, en wier stem nagenoeg
deren – willen laten zien, en het machteloos
kamp en soms niet ouder werden dan vier,
ongehoord is. In haar proefschrift over de
dolen en dwalen in het nationaalsocialisti-
vloeide voort uit zijn taakomschrijving en
onderklasse, ‘Wij hebben als mens geleefd’
sche bezettingssysteem bij Femma en haar
bevoegdheid, daar werd hij voor betaald. De
(1987) hanteert de historica Selma Leydes-
ouders. Dat dit regime de raciale definitie
Neurenberger wetten eisten raszuiverheid,
dorff een brede definitie van het proletari-
van een Jood hanteerde zoals vastgelegd in
en de zeer gewaardeerde ‘Rassenreferent’
aat. Ze sprak met negentig mensen, van wie
de Neurenberger rassenwetten, op grond
leverde die. Het werk kwam neer op – en
een deel - ondanks die brede definitie - niet
waarvan Calmeyer zijn beslissingen nam,
hiermee zeggen wij niets over Calmeyers
tot het proletariaat behoorde. Ze schrijft dat
ging het gezin boven de pet. Net zoals het
motieven – het spelen met mensenlevens,
dit kon gebeuren ‘omdat het “echte” prole-
verband tussen Anna’s huwelijk met Salo-
waarbij grilligheid en willekeur een rol
tariaat zo moeilijk op te sporen was’. Ruim
mon en Femma’s status te laat doordringt*.
speelden. Hij kon ook mensen die volgens de
dertig jaar later hebben we het verhaal van
Voor hen hingen de levens van Femma en
rassenwetten geen Joden waren, zoals Fem-
Femma, dat hopelijk een beter ‘zicht’ biedt
Anna doodeenvoudig af van een papiertje.
ma, op transport sturen. Femma heeft het
‘op dat wat niet meer is’.
Hoe dit precies in elkaar stak heeft Femma
op wonderbaarlijke wijze overleefd, maar
Historici en anderen wijzen graag op
nooit begrepen, Albertus en Anna waar-
zeker tweeduizend Joden vonden mede door
Albertus’ vormfouten en op Femma’s ‘van
schijnlijk ook niet, en Femma’s kinderen en
een beslissing van Calmeyer de dood.
begin af aan heilloze dossier’ dat ‘niet volle-
nakomelingen ook niet helemaal. De gave
dig genoeg’ heet, of ‘te zwak’. De suggestie
van het interpreteren is bij hen niet ontwik-
Als eerste in de vracht aan literatuur, toont
klinkt door dat Femma’s deportatie een
keld.
Het raadsel het gezicht van Calmeyer door
gevolg is van Albertus’ onvermogen. Gerede-
Het gekozen perspectief – dat van de
de ogen van een van zijn slachtoffers – een
neerd vanuit het standpunt van de bezetter
familie Reijgwart/Swaalep en Fleijsman
Amsterdams volksmeisje, dochter van een
is dit inderdaad zo.
(onlosmakelijk verbonden met de allesbepa-
glazenwasser. Het geeft, zo zou je kunnen
Femma zwijgt, zoals velen, vanwege de
lende factor Calmeyer) – geeft aanleiding tot
zeggen, vanwege zijn aard een minder
pijn. Maar ze heeft vooral ook nooit kun-
misverstand. Wie gewend is aan Calmeyers
* De ouders van Femma – Anna en Albertus – waren ten tijde van haar geboorte nog met iemand anders getrouwd. Uit schaamte hebben ze Femma ingeschreven onder de naam van de (Joodse) echtgenoot van Anna, Salomon Swaalep.
10
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
V E R V O LG VA N PA G . 9
gezichtspunt, of dat van zijn ‘geredde’
tus desgevraagd had opgestuurd, deugden
zich dat zij gevaar liep: haar ex-man, haar
gunstelingen, zal gemakkelijker denken
niet omdat zijn ‘Joodse gelaatstrekken’ niet
moeder en haar zoon waren opgehaald.
dat de deportatie van Femma te wijten is
te zien waren. Hij vindt dat Albertus ‘auch
Maar Femma? Ze was zijn dochter, ze
aan Albertus. Die zou bijvoorbeeld bij het
als Italiener durchgehen’ kan, en noemt zijn
zouden zijn ‘arische’ naambordje wel zien.
bevolkingsregister hebben moeten aange-
voorkomen ‘völlig unniederländisch’. Had
Verder leek Femma op hem (met zijn licht-
ven dat Femma’s kaart van de burgerlijke
hij tot dan toe niet geloofd dat Albertus
blauwe ogen) en was er niets Joods aan haar.
stand niet de juiste gegevens bevatte. Uit het
Femma’s biologische vader was, nu schrijft
Achtergrond speelde gewoonweg geen rol.
oogpunt van een Fleijsman is het volmaakt
hij dat ‘trotz der nicht unjüdischen Züge
‘Iedereen is naakt geboren,’ zei Anna altijd.
begrijpelijk dat Albertus hieraan niet heeft
der Tochter’, het zeer eigenaardige type
Femma stond ingeschreven bij de Joodse ge-
gedacht. Als glazenwasser kwam hij nauwe-
van Reygwart ‘sich in ihr widerholt haben
meente, maar dit waren ze nagenoeg verge-
lijks verder dan de Oosterparkbuurt en de
könnte’.
ten. Alles wat Joods was aan dit Amsterdam-
lassers, bakkers, kastenmakers en bank-
Zijn Femma en Albertus in de ogen van
se gezin was moeder Anna’s kippensoep.
werkers in zijn omgeving wezen hem er ook
Calmeyer ineens toch vader en dochter?
Albertus deed als kleine middenstander
niet op. Komen we dan niet als vanzelf uit
Komt hij Albertus tegemoet? Maar wat
goede zaken, maar een advocaat bleef voor
bij Calmeyer? Mogen we ons niet afvragen
schiet deze hiermee op? Femma is nog
een glazenwasser onbetaalbaar. Toch heeft
of, zo al iemand, juist hij hiervan niet werk
steeds vogelvrij en Albertus lijkt als ‘völlig
hij een raadsman in de arm genomen, al is
had kunnen of misschien wel had moeten
unniederländisch’ ook rijp voor deportatie.
niet na te gaan of, en zo ja hoe hij de reke-
maken?
De Joden zijn immers voor de nazi’s ‘geen
ning heeft voldaan. Het is waarschijnlijk om
Geldt dit niet ook voor de met de hand in
Nederlanders,’ zei Seyss-Inquart al in maart
financiële redenen geweest dat een Duitsta-
gebrekkig Duits geschreven brieven die
1941 in het Concertgebouw. Ze zijn ‘geen deel
lige buurvrouw, en niet Albertus’ advocaat,
Albertus, voordat Femma op 6 augustus
van het Nederlandse volk, zij zijn vijanden,
Albertus’ onbeholpen brieven aan Calmeyer
1944 in Auschwitz aankomt, hem stuurt?
met wie wij noch tot een wapenstilstand,
schreef. Geen wonder: nog geen 20 procent
Hij schrijft tot alles bereid te zijn, als ‘ich
noch tot een vrede kunnen komen … Wij
slechts van de leden van de arbeidersklasse
nur mein Kind zurück bekomme’. Calmeyer
zullen de Joden raken, waar wij ze raken
kon zich een advocaat veroorloven.
negeert de hartenkreten. De foto’s die Alber-
kunnen (...)’.
In ‘Het raadsel’ ligt het accent meer
Uit het oogpunt van Calmeyer, die onder
op bijvoorbeeld Albertus’ verbazing en
druk staat en zijn baan wil behouden, is het
ongeloof dat hij wordt klemgezet in een
begrijpelijk dat hij doet wat het systeem
ondoorgrondelijk systeem, dan op reeds
van hem verlangt: Joden vervolgen. Maar
vaak beschreven elementen als de burger-
voor Albertus moet dit wartaal zijn geweest.
lijke stand, kerkelijke gezindheid, registers
Hij was bovenal Amsterdammer, net zoals
en bezettings-en afstammingsrecht. Deze
zijn vrouw en dochter, die hij niet als Joods
zijn ondergeschikt aan dat wat ‘Het raad-
beschouwde. Tot begin 1944 kon hij niet
sel’ wil onderstrepen: de machteloosheid
geloven dat Femma zou worden opgehaald.
van gewone gezinnen die ten prooi vallen
Zijn vrouw Anna daarentegen had hij laten
aan een misdadig systeem, en die het kind
onderduiken bij zijn broer Theo, in de
van de rekening zijn. Calmeyer zegt in zijn
Tweede Atjehstraat. De familie realiseerde
verweerschrift dat hij zijn Commissaris Generaal ‘dikwijls gevallen (uit de kunst, uit de wetenschappelijke kringen enz.) heeft aanbevolen voor een “blauwe ruiter”.’ Daar zitten geen glazenwassers bij. Calmeyer is in 1992 door Yad Vashem na verhitte discussies en zonder unanimiteit bestempeld tot Rechtvaardige onder de volke-
Noodkreet van Albertus aan Calmeyer, 1 mei 1944
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
|
11
ren. De tegenstanders in de commissie oor-
middeld 16.000 doden per dag – maar hij is,
Alvorens te spreken over ambivalentie en
deelden dat Calmeyers vrijwillige deelname
ook al behoedde hij ook Joden voor trans-
een ‘gelaagde persoonlijkheid’, moeten we
aan een misdadig regime hem schuldig
port, wel medeplichtig aan de stelselmatige
vaststellen dat Calmeyer zich had uitgele-
maakte. Zij vroegen zich af hoe te reageren
discriminatie, vervolging en het wegvoeren
verd aan een genocidaal systeem omwille
als nazaten van de 2000 Joden die Calmeyer
van 104.000 Nederlandse Joden.
van een baan – ‘mijn grootste kerstge-
niet heeft kunnen ‘redden’, aan de poorten
Calmeyer is ook Yad Vashem te slim af
schenk’, zoals hij zijn vrouw schreef.
zouden komen rammelen.
geweest. De mythe blijkt hardnekkig en de
Hier komt nog iets bij. Vijf jaar later kreeg
verklaring van de toekenning van de onder-
Vijfenzeventig jaar later brengen ‘Het
ook Jaap van Proosdij, een advocaat die
scheiding nadert een onverschillig ‘waar
raadsel van Femma’ en de petitie, Calmeyer
met Calmeyer nauw samenwerkte, de Yad
gehakt wordt vallen spaanders’. De nuchtere
als het pronkstuk van Osnabrücks citymar-
Vashem onderscheiding. Vlak voor aan-
waarheid is dat het hem niet beter zou heb-
keting aan het wankelen. De gemeente, die
vang van de ceremonie, die plaatsvond in
ben gemaakt als hij Femma een harmonieu-
de mensenredder nodig dacht te hebben
Zuid-Afrika waar Van Proosdij toen woonde,
ze jeugd had gegund. Vanaf het moment dat
om bezoekers, ook uit Nederland, in een
verzocht de Israëlische ambassadeur de
hij met de Wehrmacht Nederland binnen-
museum – het Calmeyer-Haus – te inspi-
advocaat tijdens zijn toespraak ‘de naam van
kwam en uit eigen beweging een functie als
reren en te onderwijzen over burgermoed,
Calmeyer niet te noemen’. Waarom zou Isra-
ambtenaar zocht in het bezettingsbestuur,
twijfelt. En de adviesraad van het museum
ël deze Duitse ambtenaar postuum zo graag
compromitteerde hij zich structureel.
noemt Femma ‘een parel’, en oordeelt dat
uit de wind willen houden? Voldoet hij niet
Zonder bekwame en ambitieuze mensen
haar verhaal aandacht in de permanente
aan de criteria?
als Calmeyer zou de nationaalsocialistische
expositie verdient. De gezamenlijke geschie-
Als Calmeyer eenmaal in Osnabrück weer
machine minder goed hebben gefunctio-
denis van Femma en Calmeyer spreekt, en
aan het werk is, voelt hij wroeging. Zijn
neerd. Dat hij, juist omdat hij een radertje in
dient te elfder ure als gedenkteken voor alle
gewetensbezwaren duren voort, worden
het systeem was, Joden voor deportatie kon
kinderen van glazenwassers die niet zijn
moeilijker te onderdrukken of te negeren. In
behoeden, is geen verdienste, hoogstens een
teruggekomen.
een interview vergelijkt hij zichzelf met een
verlichtende omstandigheid: zowel sparen
moordenaar, hij vindt dat de rechter maar
als wegsturen was deel van zijn werk.
Het boek ‘Het raadsel van Femma. Prooi van
moet beslissen over zijn onschuld of schuld.
een mensenredder’, geschreven
Is zo iemand een onderscheiding waard? Is
door Els van Diggele, verscheen in
iemand die rassenwetten toepast Jodenver-
in 2020 bij uitgeverij De Geus (isbn
volger, Jodenredder, of beide?
9789044541243, 192 pagina's).
Eigenlijk is het vrij eenvoudig: net als de charmante en welbespraakte Albert Speer
De gelijknamige televisiedocumen-
strooide de jurist Calmeyer decennialang
taire onder regie van Alfred Edelstein
historici en journalisten zand in de ogen,
is onlangs genomineerd voor de Prix
met als dieptepunt prof.dr. L. de Jong, die
Europa 2020. U kunt de documentaire
vastbesloten in Calmeyer een ‘goede Duitser’
bekijken via deze link: https://www.
zag. De mythevorming was een feit. Jo Mich-
npostart.nl/2doc/04-05-2020/VP-
man, de voorzitter van de onderscheidings-
WON_1316517
commissie die de fakkel in 1990 overnam, was overtuigd van Calmeyers ‘goede intenties’ en van ‘de grote risico’s die de man uit altruïsme had genomen’. Het sprookje over de ‘goede nazi’ Speer is in 2018 ontzenuwd met een goed gedocumenteerde biografie. Calmeyer is geen Speer – die in het laatste oorlogsjaar verantwoordelijk was voor ge-
12
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
ATLAS VAN EEN BEZETTE STAD Ik lees hoe het kwaad een stad binnen-
Het voorwoord sleept je meteen mee de
van de politieke beweging De Nederlandse
sluipt. Hoe het binnendringt in de stra-
stad in, de verschillen tussen de wijken
Unie, waar in korte tijd honderdduizenden
ten, de huizen, de instituties. Dat het
tonend: ‘In Zuid was de bezetter aanweziger
mensen lid van werden. Uit een pamflet van
enige tijd duurt voordat herkend wordt
dan in West, in de Jodenhoek gedroeg hij zich
de drie leiders: ‘Allereerst is nodig: erkenning
hoe ontwrichtend en verwoestend dat
afschuwelijker dan bij het Hoofddorpplein.
van de gewijzigde verhoudingen. Nationale
kwaad is.
In Noord vielen de meeste bommen, uit de
samenwerking op de allerbreedste grond-
Het gaat hier niet over een dodelijk vi-
Transvaalbuurt werden de meeste mensen
slag. Harmonische economische opbouw. […]
rus, hoe verschrikkelijk ook, maar over
gedeporteerd. Ook de hongerwinter blijkt
Wie zich afzijdig houdt, schaadt de Neder-
een kwaad dat in wezen nog vele malen
niet in elke buurt op dezelfde wijze te hebben
landse zaak.’
schokkender is, want weloverwogen
gewoed. In Zuid had men relatief meer last
Het is duidelijk dat de Duitse aanpak werkt.
door mensen bedacht en uitgevoerd. Ik
van de kou, in West meer van het gebrek aan
Daarna zijn er de adressen, per wijk gerang-
heb het over hoe de Tweede Wereldoor-
voedsel.’
schikt, waardoor je leert hoe de oorlog tot in
log huishield in Amsterdam. Over het
In de zeer informatieve inleiding zet Stigter
de haarvaten van de stad was doorgedron-
leven in die stad tijdens vijf jaar bezet-
helder, beknopt en met veel onthutsende
gen. Op welke adressen huisden de bezetters
ting, vervolging, collaboratie en verzet.
citaten uiteen hoe de bezetter te werk ging,
en hun gezinnen, waar waren hun kantoren.
Bianca Stigter schreef er een monumen-
hoe het militaire en civiele bestuur met z’n
Waar werden Joodse kinderen gered, waar
taal werk over, prettig leesbaar, schitte-
vele afdelingen en onderafdelingen georga-
hun gezinnen verraden. Op welke adressen
rend vormgegeven en van veel foto’s
niseerd waren. Dat de Duitsers in het begin
werden identiteitskaarten vervalst, verzet
voorzien. Het is een forse uitbreiding in
rustig aan deden met de nazificatie, ‘in de
uitgedacht, verzet gepleegd. Er zijn foto’s van
woord en beeld van haar in 2005 gepu-
hoop dat de Nederlanders zonder dwang
niet meer bestaande straten, niet meer be-
bliceerde boek De bezette stad.
vanzelf hun kant zouden kiezen.’
staande adressen. Van huizen waarvan, nadat
‘De houding van de bevolking is correct en
de Joodse bewoners waren gedeporteerd,
verrassend vriendelijk,’ citeert Stigter uit een
de houten onderdelen werden gesloopt
legerrapport dat op 16 juni naar Berlijn werd
door Amsterdammers die geen geld en geen
gezonden. Het rapport vervolgt: ‘Het op een
brandstof meer hadden. Er zijn adressen
enkele uitzondering na uitmuntende gedrag
en beschrijvingen van verdwenen markten,
van de Duitse Wehrmacht heeft bijzonder
foto’s van wijken waar de hongerwinter het
veel indruk gemaakt.’
hardst toesloeg. Die details, behorende bij
Een van de eerste Nederlandse reacties,
de historie van Amsterdam, zijn nu voorgoed
schrijft Stigter, is de oprichting in juli 1940,
overzichtelijk en toegankelijk vastgelegd, ook
D O O R B E R TJ E L E U W
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
|
13
BESPREKING
door de toegevoegde registers van bronnen, literatuur, persoons- en straatnamen. We weten hoe het begonnen is, we kennen de geschiedenis in grote lijnen, maar de goedgekozen citaten maken meer dan ooit duidelijk hoe misleidend de vriendelijk-formele toon was van de bezetter, hoe briljant het idee om de bestaande bestuursorganen te handhaven, een Joodse Raad op te richten. Lees de proclamatie op 17 mei 1940 in de Nederlandse kranten van Walther von Brauchitsch, opperbevelhebber van het Duitse leger: ‘In geval van loyale samenwerking met de Duitse overheden zullen de openbare besturen op hun post gelaten worden. Van het gezond verstand en het inzicht der bevolking verwacht ik dat zij alle onbezonnen handelingen, elke soort van sabotage, van lijdzame of feitelijke weerstand aan de Duitse weermacht zal nalaten.’ Niet zo gek dus dat dit kwaad in het begin nauwelijks als zodanig Toen, lees ik, op 15 mei 1940 wethouder
verdere vervoer, naar stations voor deporta-
Kropman luitenant-generaal Tiedemann bij
tie naar kamp Westerbork of, als de mensen
Ik lees hoe minutieus het Bureau Statistiek
de Duivendrechtse brug ontmoette en hij na-
bij een razzia van straat waren geplukt, naar
van de Gemeente de woningen van de Jood-
mens het gemeentebestuur de hoop uitsprak
de Hollandse Schouwburg.
se Amsterdammers in kaart bracht. Zie de in
dat de Joodse bevolking van Amsterdam
‘Veel Amsterdammers zagen de deportaties,
kleur weergegeven beruchte Stippenkaart,
ongemoeid zou worden gelaten, antwoordde
maar ze zagen ze ook niet: het is alsof het hun
gemaakt door Amsterdamse ambtenaren in
de luitenant-generaal: ‘Wenn die Juden uns
niet aanging’, schrijft Stigter, en ze citeert uit
opdracht van de bezetter, waarin iedere stip
nicht sehen wollen, werden wir die Juden
een bij het NIOD bewaard dagboek van een
tien Joden voorstelde. ‘Verspreiding van de
nicht sehen.’ Anderhalf jaar later, schrijft
man die tijdens de razzia in zijn buurt kersen
Joden over de Gemeente’ staat er in prach-
Bianca Stigter, moeten de Joden uit het
was plukken in de Betuwe: ‘Wat een wereld.
tige typografische letters boven de kaart.
straatbeeld verdwijnen.
Op de Ringdijk kunnen we er een stukje van
Het bureau schatte dat er 80.000 Joden in
Stigter beschrijft hoe de deportaties
zien. Huis aan huis wordt nog doorzocht. En
Amsterdam woonden. Op een andere kaart
begonnen in juli 1942, over de organisaties
wij sjouwen onze kostbare vracht naar huis…
van Amsterdam is het voorstel voor een
die betrokken waren. Dat de Amsterdamse
vijfendertig pond kersen. Wat een blijdschap.
Joodse wijk zorgvuldig in kleur aangebracht.
politie, 400 man sterk, de mensen uit hun
Om elf uur kruipen we in ons bed en slapen
Wat zouden de ambtenaren gedacht hebben
huizen moest halen omdat te weinig hadden
binnen de minuut.’
toen ze dit werk uitvoerden? Zouden hun ge-
gereageerd op de oproep om zich te melden.
dachten zich uitsluitend hebben bepaald tot
We lezen op welke pleinen de mensen wer-
De ‘adressen per wijk’ beslaan zo’n 400
de esthetiek van het kaartenmaken, de kunst
den samengebracht. Zien de foto’s. Ook die
pagina’s. Lukt het de zakelijk gestelde teksten
van beletteren?
van de vrachtwagens en de trams voor het
bij de adressen wellicht om het verhaal nog
werd herkend.
14
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
enigszins op afstand te houden, bij de foto’s
Of de foto behorende bij Tuinstraat 74. Op de
wordt dat onmogelijk. Bij voorbeeld die
drempel van een armoedige kamer een totaal
bij het adres Nieuwe Amstelstraat 5-7, de
vermagerd jongetje van een jaar of tien. Blote
Israëlitische vleeshal. Op de foto een grote,
benen, hemd en bloesje over dunne schoud-
betegelde ruimte. Aaneengeschoven tafels
ertjes. Zijn moeder en drie jongere kinderen
in lange rijen naast elkaar. Een paar honderd
op de achtergrond. Henkie, heet de jongen.
borden, bestek netjes aan weerskanten.
Zijn ogen kijken in het niets. De lege eetlepel
Langs de tafels, deels staand, deels zittend
die hij tegen zijn borst houdt, vertelt het ver-
maar dicht op elkaar, mannen en vrouwen, de
haal. Het is een foto uit december 1944, de
meesten met hun jas aan, de gele ster goed
hongerwinter. We lezen dat deze foto naar
zichtbaar. Ze kijken voor zich uit of naar de
Engeland werd gesmokkeld om de toestand
fotograaf die hen vanaf een hoog standpunt
in de grote steden te laten zien. We lezen ook
fotografeert. ‘Maaltijd in de vleeshal’, staat er
dat Henkie de hongerwinter overleefde maar
en schoon’. Op de bijbehorende foto zie
bij de foto, en de datum: 5-7-1943. In de tekst
twee andere kinderen uit het gezin niet.
je het grote Frederiksplein, totaal bedekt
lezen we dat ‘vertrekkenden’ hier in de jaren
Of het adres ‘Frederiksplein’. Daar moesten
met, keurig in het gelid, rechtopstaande
’42 en ’43 een maaltijd kregen. Het gebouw
de Joden op 20 en 21 juli 1942 hun fietsen
fietsen, een enkele boom op de voorgrond.
bestaat niet meer.
inleveren, ‘met volledig toebehoren, rijklaar
Een van de fietsen springt in het oog door
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
|
15
de forse vierkante mand die aan het stuur is
ver van dit stuk. Van ’43 tot ’45 was mijn zus
gemonteerd. In mooi schuinschrift, de letters
als kleuter ondergedoken in de Rubensstraat
zwierig omhoog lopend, staat op de mand de
in Amsterdam. De buren waren SS-ers, dat
naam Nikkelberg geschreven en daaronder in
was bekend. Mijn zus, indertijd een blonde
staande letters: Kleedermaker. Wat zouden
krullenbol, werd regelmatig uitgenodigd om
de niet-Joodse Amsterdammers gedacht heb-
bij het buurjongetje in de zand-
ben bij dat plein vol fietsen? Bij de kleermaker
bak te komen spelen, tot schrik
Nikkelberg? Bianca Stigter voegt er nog een
en afgrijzen van haar pleeg-
weetje aan toe: ‘Ariërs’, schrijft ze, mochten
moeder die niet durfde wei-
hun fietsen niet uitlenen aan Joden.
geren. Maar nu lees ik In Atlas
Ook die foto van het met officieel stempel
van een Bezette Stad dat in de
van de Sicherheitspolizei versierde proces
Rubensstraat, in woningen van
verbaal is veelzeggend. Het gaat om een
weggevoerde Joden, niet één
overtreding, begaan op 31 augustus 1941 in
maar vijf SS-gezinnen waren
de Jan van Galenstraat 23. Het is de verjaar-
gehuisvest. Het waren leden
dag van Koningin Wilhelmina. Op het proces
van de Einsatzstab Reichsleiter
verbaal de afbeelding van een waslijn met
Rosenberg, belast met het
naast elkaar hangend een rode zakdoek, een
roven van Joods cultuurgoed.
witte handdoek en een blauw badpak – in die
Drie van de vijf gezinnen waren
volgorde. Boete: vijftien gulden. Het kleine
directe buren van mijn zus en
verzet dat de stad siert.
haar onderduikouders, twee
Al die adressen, al die kleine en grotere
gezinnen woonden een tiental meter verder-
inkijkjes in wat zich achter de voordeuren af-
op. Ook Hauptsturmführer Ferdinand Aus
speelde en alles wat voor iedereen zichtbaar
der Fünten die de Zentralstelle für Jüdische
Bianca Stigter, Atlas van een Bezette Stad. Amsterdam
op straat gebeurde, het maakt het inzicht
Auswanderung leidde, hèt bureau voor de
1940-1945. Uitgeverij Atlas Contact, oktober 2019,
in de oorlog in Amsterdam zowel groter als
deportaties, bleek in de straat te wonen. Ik
isbn 9789045029573, 560 blz, € 59,99
onbegrijpelijker. Ook voor wie de oorlogs-
weet niet of je in retrospectief kunt schrikken
geschiedenis van die stad bij het dagelijkse
maar we deden het wel, mijn zus en ik.
na-oorlogse leven hoorde zoals bij de schrij-
16
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
I N G E ZO N DEN
DOOR HENK SCHA AF
WA N DE LI N G L A N GS Z WO L S E S TO LPE R S TE I N E Zwolle kende tot aan het begin van WO2
boekje uitgebracht met drie wandelingen
Het wandelboekje geeft verder informa-
een levendige Joodse gemeenschap.
langs deze struikelstenen.
tie over Emile Wehl, die voor zijn inzet als
Maar zoals overal in Nederland hebben
De wandelgids vertelt het verhaal van
soldaat in de Eerste Wereldoorlog was
slecht enkele tientallen personen de
een aantal bekende Joodse Zwollenaars.
onderscheiden maar de medaille heeft
Shoah overleefd. Medio 1942 bete-
Zoals Flora Bilderbeek-Denneboom.
weggegooid toen de nazi’s aan de macht
kende de ‘Liste über in der Gemeinde
Zij was een van de drie gemeentelijke
kwamen. Men leest er over de levens van
Zwolle wohnhaften jüdischen Personen’
vroedvrouwen. Bij de onthulling van
de onderwijzer Elie Denneboom, van de
een laatste administratieve stap naar
Flora’s Stolperstein hield de 75-jarige
marktkooplieden in de familie De Leeu-
deportatie. Er stonden 641 vol-Joodse
Aart van der Meulen een toespraak. Hij
we en opperrabbijn Samuel Juda Hirsch.
burgers op de lijst, plus 27 gemengd
was in 1941 de laatste baby die door
De route gaat ook langs het geboorte-
gehuwde stellen met hun kinderen. De
Flora ter wereld was geholpen. Of David
huis van een andere vooraanstaande
meesten zijn tussen begin oktober 1942
Spanjars, een koosjere bakker. Of Izak
Joodse burger: Elie Heimans (1861-1941).
en begin april 1943 gedeporteerd naar de
Os, handelaar in potten en pannen. Op-
Hij leverde samen met Jac. P. Thijsse een
vernietigingskampen. Van hen zijn er 454
vallend is dat hij, zakenman en gelovige
belangrijke bijdrage aan de popularise-
vermoord.
Jood, leider werd van de socialistische
ring van de natuurstudie en legde mede
De Stichting Zwolse Stolpersteine her-
beweging. Os was ook aanwezig bij de
de basis voor de natuurbescherming in
denkt inmiddels vrijwel al deze omge-
oprichtingsvergadering van de SDAP, in
Nederland. Aan de gevel van de woning
brachte burgers met een eigen Stolper-
gebouw De Atlas te Zwolle (1894). Alle
herinnert een plaquette aan diens leven
stein, verspreid door de stad.
drie personen worden niet alleen met
en werk.
De plaatselijke afdeling van de vereni-
een struikelsteen, maar ook met een
De drie wandelingen voeren langs in
ging Nivon Natuurvrienden heeft een
straatnaam herinnerd.
totaal 170 gedenksteentjes in de binnenstad van Zwolle en de wijken Assendorp en Wipstrik. Het startpunt is telkens bij de synagoge aan de Samuel Hirschstraat. Het Nivon-wandelboekje is verkrijgbaar bij Het Zwols Balletjeshuis en boekhandel Waanders. Het kost slechts € 1,50. Nivon Natuurvrienden baseert zich op sociaaldemocratische beginselen. De vereniging (20.000 leden) streeft naar een samenleving die eerlijk, groen, sociaal en verdraagzaam is. Nivon heeft ook een sterk educatieve inslag, door het organiseren van cursussen, lezingen en debatten. De vereniging is voortgekomen uit het in 1924 opgerichte Instituut voor Arbeidersontwikkeling. https://zwolle.nivon.nl/wandeling-langsstolpersteine/
AUSCHWITZ BULLETIN
SEPT 2020
|
17
CO LUM N
Geen geweren maar hendels in seinhuizen voor het spoor, om seinen te bedienen en wissels om te zetten.
Joden leidden, maar een koningin kan ook niet alles. En dan ineens blijft mijn oog haken aan dat laatste zinnetje: ‘... deze landgenoten die eeuwig met ons samenwoonden.’ Ik lees het nog een keer. Met ons? Wie zijn ‘ons’, denk ik. Toch maar even de hele quote opzoeken. Ja, daar staat het: ‘En met mijn gehele volk voel ik de onmenschelijke behandeling, ja het stelselmatig uitroeien (-)’. Ons is dus ‘mijn gehele volk’. De Joden zijn de anderen. Ben ik aan het mierenneuken? Bedoelde Willemien het misschien niet zo? Misschien niet.
MIJMERING BIJ DE JONGSTE 4 MEI-HERDENKING
Maar toen ik onlangs op de radio, bij de aanloop naar de 4 en 5 mei-herdenking, een historicus
Het zal door de viering van 75 jaar bevrijding
de Dam over zijn overgrootmoeder Wilhelmina?
uit Enschede hoorde vertellen over een dominee
komen dat ik in oorlogsstemming geraakte
Hoe het hem dwarszat dat zij dat deel van haar
aldaar die tijdens de Tweede Wereldoorlog ‘een
en de hendels in het antieke seinhuis van
bevolking dat bedreigd en vermoord werd onvol-
buffer [was] tussen de Joodse gemeenschap en
stationnetje Delden aanzag voor geweren. Mijn
doende steunde, zelfs niet met woorden? Ik lees
de gewone Enschedeërs’, toen wist ik het zeker.
vriendin stuurde me onlangs die foto vanwege
in de krant over de Wilhelminabiografie van
Het is er nog, onderhuids en onbewust maar
zijn curiositeit.
Nanda van der Zee, “Om erger te voorkomen”.
toch, ook in 2020. Stel je voor, dacht ik, stel
Vrije associatie: seinen, signalen, wisselwijzi-
Dat zij daarin de koningin ‘grove nalatigheid’
je toch eens voor dat ze op de school van mijn
ging, ze zijn er teneinde botsingen en ontsporin-
verweet vanwege haar vertrek uit Nederland.
kleinkinderen zouden zeggen: we hebben hier
gen te voorkomen. Niets aan de hand, zo wordt
Dat Van der Zee die vlucht naar Londen in ver-
Joodse kinderen en gewone leerlingen…
het verkeer gestuurd, het technische en, in over-
band bracht met de mate waarin de Nederlandse
Ben ik overgevoelig? Vast wel. Maar van Abel
drachtelijke zin, het maatschappelijke verkeer.
ambtenarij meewerkte aan de Jodenvervol-
Herzberg, gezaghebbend jurist, denker en
De seinhuizen zijn niet meer van deze tijd, de
ging. Ik lees ook over de verontwaardiging van
schrijver over WO-2 mocht het, die overgevoe-
techniek is veranderd. Maar in het maatschap-
een aantal historici die dat verwijt onterecht
ligheid. Hij schreef daar een halve eeuw geleden
pelijke verkeer zijn de doelen nog hetzelfde:
vonden. Had Wilhelmina het niet in 1942, in een
al over. Het stelde me gerust, toen. Zelf voegde
signaleren, vooruit zien, waarschuwen, hande-
toespraak vanuit Londen, over ‘de onmenselijke
ik er nog aan toe dat het beter was om anderen
len. Beschermen hoort er ook bij, beschermen
behandeling, ja het stelselmatig uitroeien van
daar niet mee lastig te vallen.
tegen rampen als pandemieën en vervolging
deze landgenoten, die eeuwig met ons samen-
van mensen door mensen… beschermen van een
woonden’ gehad?
bevolking door zijn overheid.
Mooi, denk ik. Ze heeft het dus geweten, Wil-
Moet dat nou? - een stemmetje in mijn hoofd.
helmina, ze zei het zelf. Het was natuurlijk fijner
Ja, het moet. Ik kan het trouwens niet stoppen,
geweest als ze haar Nederlandse ambtenaren
deze gedachtenstroom. Had niet ook onze
had opgeroepen niet mee te werken aan de
Willem Alexander het in zijn 4 mei-toespraak op
methodes die tot tracering en uitsluiting van
B E R TJ E L E U W
18
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
H ER I N N ER EN D O O R WA LT E R VA N R O S S U M
HET NIEMANN ALBUM FOTO’S UIT SOBIBOR
Begin dit jaar verscheen Fotos aus Sobibor, een boek met 361 foto’s uit het privé-album van Johann Niemann, plaatsvervangend SS-kampcommandant van Sobibor. Het is het eerste en enige boek dat foto’s toont van het vernietigingskamp Sobibor. In gesprek met Steffen Hänschen, werkzaam bij de Duitse organisatie Bildungswerk Stanisław Hantz (BSH) die het bewustzijn over de Holocaust wil bevorderen en mede-auteur van het fotoboek. Hij heeft meerdere boeken op zijn naam staan onder andere Das Transitghetto Izbica im System des Holocaust.
Sobibor, een klein oord in het
en de foto’s uit Sobibor.
huidige Oost-Polen, in de buurt
Het fotoboek laat het le-
van Lublin en aan de grens
ven van een dader zien. Hoe
met Oekraïne. In maart 1942
Niemann van 1934 tot en met
werd in dit gehucht een kamp
zijn dood, bij de opstand op 14
gebouwd met maar één doel;
oktober 1943 in Sobibor, alle
het vernietigen van Joden uit
stations doorloopt en opklimt
alle delen van Europa. De eer-
in de rangen. Van wachter in
ste transporten arriveerden in
concentratiekamp Esterwegen
mei 1942 vanuit Tsjechië. Vanaf
werkt hij zich via ‘Aktion T4’,
juni 1942 kwamen er transpor-
het moordprogramma voor
ten uit Duitsland, Oostenrijk
zieken en gehandicapten, op tot vernietigingsexpert in de
en Slowakije. Transporten uit Frankrijk, Nederland, Oekraïne,
Slechts vijftien vrouwen en drie
daar er van Sobibor voordien
kampen Belzec en Sobibor, in
Belarus en Litouwen volgden
mannen overleefden het kamp.
maar twee foto’s bekend waren.
het huidige Oost-Polen. Daarnaast vergroot het foto-
in 1943. In de slechts achttien maanden dat kamp Sobibor
Het boek bevat foto’s uit de
Steffen Hänschen: “Het fo-
boek eveneens onze kennis
bestond zijn er 180.000 joden
nalatenschap van Johann Nie-
toboek bestaat uit meerdere
over de als ‘Aktion Reinhard’
vergast, 34.313 van hen waren
mann en zijn bij toeval aange-
boeken. Het Berlin-Album,
aangeduide moord van onge-
uit Nederland afkomstig.
troffen bij zijn kleinzoon door
foto’s van een reisje naar Berlijn
veer 1,8 miljoen Joodse man-
Zij arriveerden tussen maart en
Hermann Adams, een Duitse
als dank voor hun werk; het
nen, vrouwen en kinderen in de
juli 1943 vanuit Westerbork. In
amateur-historicus. De foto’s
Brandenburg-Album, een ver-
vernietigingskampen Sobibor,
negentien transporten maak-
zijn in 2015 overgedragen aan
zameling foto’s die de periode
Belzec en Treblinka.”
ten de 34.313 Joodse mannen,
Bildungswerk Stanisław Hantz
laat zien tot Niemann naar
vrouwen en kinderen de reis
(BSH). Deze vondst vormt een
Polen kwam; enkele foto’s uit
Hänschen: “Op de foto’s is het
met eindbestemming Sobibor.
zeer belangrijk document van
het vernietigingskamp Belzec;
zogenaamde ‘Vorlager’ te zien,
Zij werden, op een enkeling na,
de vernietiging in de kampen en
enkele documenten – onder
het deel waar de SS’ers en
binnen een half jaar vermoord.
met name in Sobibor. Temeer
andere een brief uit Sobibor –
Oekraïense kampbewakers ver-
AUSCHWITZ BULLETIN
Toegangspoort van Sobibor, voorjaar 1943. Het zicht wordt versperd door dennetakken
SEPT 2020
|
19
20
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
Sobibor Kamp I en het Vorlager (huisvesting voor de ss’ers) in de achtergrond.Gefotografeerd vanaf een wachttoren, zomer 1943
Zicht op het Vorlager, lente 1943. Het gebouw links deed dienst als de officiers mess en werd ‘Kasino’ genoemd
AUSCHWITZ BULLETIN
Zicht op het Vorlager, vanaf de wachttoren bij de ingang
SEPT 2020
|
21
bleven. Daarnaast ‘Lager
kennis, de informatie die we hebben van de
2’ met de ‘Erbhof’ (het
weinige overlevenden, bijvoorbeeld van Ju-
boerenhof), het perron,
les Schelvis. Het beeld is nu wel vollediger
en ook Trawniki’s – geron-
geworden. Er zijn veel stukken uit erfenis-
selde Sovjetsoldaten die
sen van slachtoffers, maar fotoboeken van
door de Duitsers krijgs-
een dader: dat is uniek.
gevangen waren gemaakt
Het fotoboek is een daderboek, de geschie-
en werden omgeschoold
denis van een dader. Het laat een normali-
tot hulpkrachten voor
teit zien wat daders deden, hoe ze leefden
de SS – op het kamp-
en hoe ze dit konden doen. In die zin is het
terrein. De foto’s tonen
ook schrikwekkend omdat hier dader- en
hoe gewoon hun leven
slachtofferperspectief bij elkaar komen. Zo
was. Dat het gewone
moeten we er ook naar kijken en heeft dit
mensen waren. Gezel-
boek ook waarde voor de slachtoffers.”
lig, iets drinkend, bij
Zicht op Kamp I en II, vanuit het Vorlager
elkaar zittend, muziek
“Het fotoboek draagt zeker bij aan de
spelend. Maar de foto’s
bewustwording. We hadden geen beelden,
zijn een leugen. Het was
geen structurele herinnering zoals van
de cynische façade die
Auschwitz. We hebben met overlevenden
het vernietigingskamp
gepraat, naar de foto’s gekeken en ook dit
moest verhullen. Op een
heeft bijgedragen om de kennis vollediger
steenworp afstand ston-
te maken. De foto’s zijn macabere illustra-
den de acht gaskamers.
ties bij de verhalen van overlevenden. Met
De foto’s laten niet zien
het oog daarop is het fotoboek van belang
wat er gebeurd is. De Joden zijn
omdat we het nu in het collectieve publieke
niet in focus. Er zijn geen foto’s
geheugen kunnen verankeren.”
van de gaskamers.” “Als je niet weet waar je naar kijkt
Alle 361 foto’s van het boek zijn te zien op de
lijkt het een soort vakantiepark:
website van het United States Holocaust Me-
houten huisjes, gordijntjes voor
morial Museum (USHMM), www.ushmm.org
de ramen, een terrasje en een
(zoekterm: Sobibor Perpetrator Collection).
grote duiventil in het midden van
Hänschen: “Het USHMM heeft de mogelijk-
een keurig aangeharkt boeren-
heid om alle foto’s in het archief op te slaan
hof.
en te beheren.”
Pas als je weet waarnaar je kijkt en waarop je moet letten, zie je
Op 14 oktober 2020 verschijnt de Nederland-
details van de gruwelijkheden
se uitgave van het fotoboek bij uitgeverij
die zich achter de façade hebben
Verbum.
voltrokken. Op veel foto’s is
Kamp II, zomer 1943. Foto genomen voor de
bijvoorbeeld het prikkeldraad te
De plattegrond van Sobibor komt van de web-
zien waarmee het Vorlager van
site www.sobiborinterviews.nl.
de moordfabriek was geschei-
Meer informatie kunt u ook vinden op www.
den.”
sobibor.org.
‘Erbhof’ met stallen en schuren Hänschen vervolgt: “Het fotoboek zal niets veranderen aan de
22
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 3
CO LUM N AWR A H A M M EI J ER S
M
WE E T J E W I E E R OO K N I E T M E E R I S ?
I J N V A D E R was
te maken. Het beeld van mijn bazelende
Tijdens het ziekteverloop van mijn vader
negenenvijftig jaar
broodmagere vader is mij tot lang na zijn
werd ik door moeder Nannie als een
toen hij in 1970
dood bijgebleven.
buitenstaander beschouwd. Ik haalde haar
stierf. Aan kanker.
Als moeder een gesprek had met de
twee keer per dag op om naar het zieken-
‘Ergens onderin de rug’, zei mijn moeder.
behandelende arts mocht ik daar nooit
huis te gaan, onderweg in de auto werd er
Ze waren in Israël met vakantie toen de
bij aanwezig zijn. Toen een arts vroeg of
nauwelijks over de situatie gesproken. En
pijn begon, slapeloze nachten en het niet
ik mee naar de spreekkamer ging - ‘Het
als het tot een gesprek kwam, was het dui-
doorgaan van geplande trips waren het
gaat over het ziekteverloop van uw vader’
delijk dat wat haar betrof de deur op een
gevolg. Maar het zou weer goed komen,
– wees moeder dit resoluut af door te
kiertje stond en niet verder zou worden
dat stond als een paal boven water.
zeggen dat ik dat niet aankon. Ik was eind
geopend. Ze wilde mij beschermen tegen
Gewoon wat rustiger aandoen, want wat
twintig, vader van een kind, en had der-
de nabijheid van lijden en sterven.
hadden ze in Israël veel gewandeld enzo.
gelijke gesprekken uiteraard niet prettig
Toen vader was gestorven en ik moeder
Terug in Nederland werd de pijn als-
gevonden. Maar ‘er niet tegen kunnen’
vroeg waaraan hij nou precies was over-
maar erger en na verloop van tijd kon
was pertinent niet waar. Moeder hield mij
leden – ze kon het nu toch wel vertellen
vader Henri niet meer de trap op naar
doelbewust buiten gesprekken waarin
- was en bleef het altijd: ‘Iets onder in de
de slaapkamer. Hij sliep op de bank in de
sprake was dat vaders overlijden een
rug. Ik weet het ook niet’. De deur op een
huiskamer. Later hebben we daar een bed
kwestie van weken zou zijn.
kiertje.
opgesteld. Inmiddels was hij toch maar
Na de Tweede Wereldoorlog, waarin
Een paar weken geleden vertelde een
naar de huisarts gegaan, die hem door-
het grootste deel van onze familie is
vriend dat een broer van zijn vader begin
verwees naar het ziekenhuis in Arnhem.
vermoord - evenals de Joodse leerlingen
jaren tachtig prostaatkanker had. Toen
Kanker. Hij werd opgenomen en ik zag
van de school in Borne waar vader voor de
dit werd ontdekt was het te laat voor
hem zienderogen achteruitgaan. Vel over
klas stond - hebben mijn ouders bewust of
behandeling; er waren uitzaaiingen naar
been. Als pijnstiller kreeg hij palfium (dex-
onbewust besloten ‘de dood’ uit hun vo-
het onderste deel van de rug. Hij had
tromoramide) dat drie keer sterker is dan
cabulaire te schrappen. Sterven bestond
ondraaglijke pijn. Ik weet nu zeker wat de
morfine. Kun je nagaan wat dat betekent;
niet meer. Er waren zoveel doden in de
doodsoorzaak van mijn vader was.
het tastte zijn brein aan. Voordurend riep
jaren daarvoor te betreuren dat het voor
Ach, ik zou mijn ouders nog duizend
of mompelde hij raadselachtige verha-
hen van groot belang was dat na mei1945
vragen willen stellen. Maar helaas zijn ze
len, fluisterde samenzweerderig dat de
niet meer gestorven zou worden.
er niet meer.—
verpleegsters weigerden hem te helpen,
‘Vanaf nu gaat niemand meer dood’, dat
want er was een middel dat goed hielp
was de zwijgende afspraak. En mocht toch
tegen ‘hoogtevrees en beslommeringen’.
iemand het laatste loodje leggen, want
Zover moeder en ik wisten had hij nooit
gestorven werd er natuurlijk wel, dan zei
last van hoogtevrees en was beslom-
moeder: “Weet je wie er ook niet meer is?”
meringen zijn favoriete woord sinds de
En ik maar raden wie dat dan moest zijn.
dagelijkse doses pijnstillers.
Ik heb daar alle begrip voor en denk er
Palfium; mijn stervende vader was er ver-
wel eens over na hoe mijn reactie zou zijn
slaafd aan geraakt, want hij kreeg in ieder
als ik destijds volwassen zou zijn geweest,
geval voor de vaste bezoekuren - die be-
hoe ik een compromis met mijzelf zou
stonden toen nog - altijd een extra shotje
aangaan om te overleven wanneer mijn
toegediend. Het was moeilijk hem zo mee
geliefden als beesten waren afgeslacht.
e-mail awraham.meijers@hetnet.nl
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
SEPT 2020
|
23
BO EK EN EN ZO S A R A H B R E M ER
R EC E N T V E R S C H E N E N
Cultuurwetenschapper Lies-
bonkaarten, verschaffen van
beschrijving. Ingekaderd in een
beth Hoeven en historica
onderdak aan onderduikers,
enthousiast makende uitleg
Astrid de Beer maken met dit
opslag van wapens en koeriers-
en motivatie van het belang
boek het vrouwenverzet van
diensten. “Dit wordt verstopt
van dit onderzoek. Een helder
Tilburg zichtbaar. Er bestond
in kinderwagens, tassen met
boek, waarmee het vrouwen-
een netwerk van uit Brabant
onschuldig uitstekende hand-
verzet een volwaardige plaats
afkomstige studenten, die als
werkjes, dubbele rokbescher-
krijgt in de geschiedschrijving.
man erg kwetsbaar waren bij
mers van de fiets, linnen zakjes
razzia’s. Omdat vrouwen vrijer
die onder de kleding worden
l. hoeven, a. de beer, Haar
konden bewegen, werd een
gedragen, koffers of in korset-
verhaal. Het verzet van Tilburgse
vrouwennetwerk opgezet. De
ten en step-ins….”
vrouwen in de Tweede Wereldoor-
meeste vrouwen doen gewoon
Naast persoonlijke levensbe-
log, Uitg Gianotten, Hilver-
wat nodig is. Verspreiding van
schrijvingen van de vrouwen
sum, 2020 (208 blz.), isbn
illegale bladen, distributie van
is er een chronologische
9789066630994, € 19,95
Voor de oorlog bestond er een
vermoord in kampen. Slechts
de joodse eigenaren en hun
levendige Joodse gemeen-
een kwart van de bedrijven
gezinnen tijdens en na de
schap in Deventer. Een synago-
werd na de oorlog voortgezet
oorlog? Een indringend boek
ge, een Joodse school, een rijk
door teruggekeerde eigenaren,
van biograaf/journalist Joep
Joods cultureel leven, rond de
hun nabestaanden of door
Boerboom.
70 Joodse bedrijven, van een-
anderen. Dit boek vertelt het
manszaken tot groothandels
verhaal van zeven van die 70
joep boerboom, Beroofd
en fabrieken. Deze bedrijven
bedrijven. Wat betekende
volgens de regels. Het lot van
kregen te maken met een
liquidatie en hoe ging het in
zeven Joodse ondernemers in
wettelijk geregelde beroving
zijn werk. Welke rol speelden
Deventer, Uitg. Verloren, Hil-
door de bezetter: zij traden ‘in
plaatselijke accountants en
versum, 2020 (192 blz.), isbn
liquidatie’. Veel eigenaren zijn
taxateurs? Hoe verging het
9789087048303, € 25,00
De eerste foto in het boek is
Duitsers dachten hun expertise
de diamantindustrie, tot in de
die van de kleine Sieg Maan-
te gebruiken voor het opzetten
oorlogsjaren. Daarna volgen de
dag, die in het net bevrijde
van een eigen diamantindus-
kampjaren en de verhalen van
kamp Bergen-Belsen langs
trie. Uiteindelijk zijn ook deze
de kinderen. Zoveel mogelijk
dode lichamen loopt. Een beeld
gezinnen naar Bergen-Belsen
in hun eigen woorden, wat het
dat op je netvlies blijft plakken.
gedeporteerd, waar eerst de
verhaal bijzonder krachtig en
Sieg Maandag was één van de
vaders en toen de moeders
indrukwekkend maakt.
‘Diamantkinderen’. In dit boek
verdwenen. De kinderen
vertelt Bettine Siertsema het
bleven onbeschermd achter.
bettine siertsema, Dia-
verhaal van deze kinderen. Hun
Een Pools-Joodse vrouw,
mantkinderen. Amsterdamse
ouders waren werkzaam in de
‘Schwester Luba’ ontfermt zich
Diamantjoden en de Holocaust,
diamantindustrie en lange tijd
over hen. Het boek begint met
Verbum, 2020 (224 blz.), isbn
gevrijwaard van deportatie. De
een korte geschiedenis van
9789493028340, €24,50
Het is altijd druk bij
Slagerij Zikking & Zn!
Drukkerij Peters Amsterdam BV
Marathonweg 52, 1976 TB Amsterdam
Tel. 020 - 696 34 34 info@drukkerijpeters.nl www.drukkerijpeters.nl
hoge service, persoonlijke aanpak
telefoon 020 – 66 28 652
Schepenbergweg 33 1105 AS Amsterdam-Zuidoost
Steun nu het
holocaust namenmonument nederland DUIZENDEN GINGEN U AL VOOR. GA NAAR ONZE WEBSITE EN DONEER.
Discriminatie en vervolging bestaan nog steeds. Er is dus reden genoeg om het verleden actueel te houden. Daarom steun ik het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
DE BOUW IS AL GESTART!
WWW.NAMENMONUMENT.NL
L. Tertaas Gebro Sales bv