“In blijvende herinnering aan de overlevenden van Auschwitz, die het Nederlands Auschwitz Comité hebben opgericht” – sinds 1956
JA ARGANG 6 4
|
NUMMER 2
|
APRIL 2020
auschwitzbulletin K WA R TA A L B L A D VA N H E T N E D E R L A N D S AU S C H W I T Z C O M I T É
I J S H O C K E Y L EG E N D Interview met Auschwitz-overlevende David ‘Dickie’ Groenteman
M E T KO N I N K L I J K PA A R N A A R P O L E N Verslag van de 75- jarige bevrijdingsherdenking in Auschwitz
G R OT E O P KO M S T B I J H E R D E N K I N G De Nationale Holocaust Herdenking 2020
V E R LO R E N G E WA A N D E WA N D B O R D E N Zoni Weiss krijgt borden van zijn moeder terug
2
|
F O T O ' S D I R K P. H . S P I T S
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
TEKST FEDDE SCHOUTEN
MASSALE OPKOMST NATIONALE HOLOCAUSTHERDENKING MINISTER-PRESIDENT BIEDT NAMENS OVERHEID EXCUSES A AN
Op 26 januari vond de Nationale
naar de toespraken van burge-
De zeventiende Nooit Meer
Holocaust Herdenking plaats, die
meester Femke Halsema, Ausch-
Auschwitz Lezing werd gehouden
begon met de Stille Tocht vanuit
witz Comité voorzitter Jacques
op woensdag 22 januari 2020. De
het Amsterdamse Stadhuis
Grishaver, Eva Weijl, overlevende
naar het Wertheimpark. Elk jaar
van kamp Westerbork en Lisa
EXCUSES OVERHEID Extra
dit keer uitgesproken door de
lijken steeds meer mensen bij het
Blanken, die in november 2019
bijzonder was dat minister-pre-
voormalig Bondspresident van
Nooit Meer Auschwitz Monument
met het Auschwitz Comité naar
sident Rutte in zijn toespraak
Duitsland, Joachim Gauck.
bijeen te komen om stil te staan
Polen reisde. Rabbijn Menno ten
namens de overheid excuses aan-
bij de verschrikkingen van het
Brink zei Kaddisj- en Jizkorge-
bood voor het overheidshandelen
Alle toespraken zijn na te lezen op
verleden.
beden en men luisterde naar de
van toen. Een gebaar dat door
onze website www.auschwitz.nl.
muziek van Carmel Quintet en
velen zeer werd gewaardeerd.
Daar is ook de lezing van Joachim
indrukwekkende lezing werd
De grote groep aanwezigen –
Zigeunerorkest Brandt. Leerlin-
overlevenden, nabestaanden,
gen van de Joodse basisschool
Tijdens de lunch aansluitend
ambassadeurs uit vele landen,
Rosj Pina lazen enkele verhalen
op de herdenking sprak Jacob
vertegenwoordigers uit de po-
voor van familie of bekenden die
Kohnstamm, bestuursvoorzitter
litiek, de minister-president en
de Sjoa hebben meegemaakt.
van het Verzetsmuseum. Een
Gauck in zijn geheel als video te
andere afgevaardigden van de re-
indringende en zeer persoonlijke
gering en alle anderen – luisterde
toespraak.
Omslag: Dickie Groenteman (foto Dirk Spits) Inzet: Herdenking 75 jaar bevrijding Auschwitz
bekijken.
AUSCHWITZ BULLETIN
APR 2020
|
3
INHOUD
HET NEDERLANDS AUSCHWITZ COMITÉ Het Nederlands Auschwitz Comité draait volledig op vrijwilligers. Uw financiële steun is enorm belangrijk. Met uw bijdrage kunnen we de herinnering aan de Holocaust levend houden, ook bij nieuwe generaties. Doneren kan tegenwoordig op eenvoudige wijze via onze website www.auschwitz.nl. U kunt kiezen uit verschillende mogelijkheden – eenmalig, per maand of per jaar. Ook kunt aangeven of u daarbij het Auschwitz Bulletin thuis wenst te ontvangen. Het Bulletin verschijnt vier keer per jaar.
Cartoon
‘In isolement’ / 4 Willem Vleeschouwers kijk op de zaken
Column
Mijn oom Karel / 18 Awraham Meijers over zijn oom Karel Poons die langskwam in het boek ’t Hooge Nest’ van Roxane van Ieperen
Cultureel
Contre l’Oubli / 16 Bertje Leuw over een bijzondere tentoonstelling in Museum Belvédère in Heerenveen Recent verschenen / 19 Sarah Bremer Voor de inhoud van de artikelen die ondertekend zijn is alleen de auteur verantwoordelijk. Overname van artikelen is toegestaan, mits met toestemming van de auteur en de redactie.
Actueel Stand van zaken Nationaal Holocaust
Namenmonument / 4 Bouw in volle gang Japanse wandborden terug in de familie / 6 Sarah Bremer geeft in een reportage weer hoe drie wandborden terugkeren in de familie van Zoni Weisz
Herdenken
Nooit Meer Auschwitz Lezing en Nationale Holocaust Herdenking 2020 / 2 Fedde Schouten over de toespraken gehouden tijdens de lezing op 22 januari en de herdenking op 26 januari 2020 Ernst Verduin aanwezig bij de herdenking in Auschwitz / 10 Yoka Verduin over het bezoek van haar vader bij de herdenking 75 jaar bevrijding Auschwitz Mensen zijn erger dan beesten / 12 Bas van Lier beschrijft de herinneringen van David Groenteman over Auschwitz en zijn terugkeer in Nederland Waarom hebben jullie je als makke schapen laten wegvoeren / 14 Chaja Polaks vlammende toespraak bij het monument van het Joods verzet op 25 februari 2020
4
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
KO RT S TA N D VA N Z A K E N N AT I O N A A L H O LO C A U S T N A M E N M O N U M E N T
BOU W H O LOC AUS T N A M EN MON UM EN T I N VOL L E G A N G Coronacrisis of niet, de bouw van het Namenmonument gaat on-
kunnen de bouwwerkzaamheden gewoon doorgaan. Het terrein is
verdroten voort. De geplande zitting van de Raad van State laat nog
gereed voor de komst van de nutsbedrijven. Alle leidingen en kabels
even op zich wachten – de vraag is ook hoe deze georganiseerd moet
worden verplaatst en parallel aan de Weesperstraat gelegd. Deze werk-
worden – en omdat de procedure geen opschortende werking heeft
zaamheden zijn in mei gereed.
Overal kom ik hem tegen Overal kom ik hem tegen op iedere plank in iedere kast in iedere bureaula zijn laatste levensteken Hij schrijft in de eerste persoon noemt mijn moeder niet Hij beeldt het zich in dat als ze niet weten dat ze er is haar niets ergs kan overkomen Maar ook voor haar is er plaats in de veewagen water in een emmer om te drinken en een emmer om het water weer kwijt te raken De mannen, vrouwen en kinderen mogen niet van dorst sterven ze moeten blijven leven totdat de beul de gaskraan opendraait. ’Blijf gezond, bedankt voor het laatste pakje, tot wederziens, ik ga verder.’ Schreef hij op die laatste brief kaart op 14 augustus 1943 ‘Tot wederziens’ was het enige waar hij zich aan kon vastklampen. Hij wilde leven, me zien. Het was valse hoop en dat wist hij.
DROOSJES Beeld: Willem Vleeschouwer –Tekst: Awraham Meijers
Ik bewaar de brief kaart nu al meer dan driekwart eeuw en heb de tekst vermenigvuldigd. Waarom ? Om hem aan mijn kinderen en vrienden te laten lezen en om mezelf te blijven verwijten dat ik ze niet heb kunnen redden. Om niet krankzinnig te worden en zelfmoord te plegen Nu achtervolgen ze me overal in mijn huis, in iedere hoek, overdag en ’s nachts. Ik wil ze niet zien, zie ze toch. Het zijn vele vele duizenden. Verscheur ze niet. — Maurice Ferares
AUSCHWITZ BULLETIN
CO LO FO N
75 JA AR HERDENKEN
auschwitz bulletin
K
redactie Max Arian, Sarah Bremer, Bertje Leuw, Awraham Meijers, Theo van Praag, Walter van Rossum, Herbert Sarfatij, Fedde Schouten, Dirk Spits
APR 2020
|
5
omende 4 mei staan we weer
Verder een heel persoonlijk artikel over de
stil bij onze oorlogsslachtoffers.
terugkeer van drie wandborden in de familie
En op 5 mei bij de bevrijding
van Zoni Weisz: “Hoe belangrijk is het iets
van ons land, nu 75 jaar geleden.
tastbaars te hebben van ouders die nooit
[beeldredactie] Yoka Verduin [correctie]
Maar dit jaar zal door het coronavirus alles
redactiesecretariaat
anders zijn. Een Nationale Herdenking op
Postbus 74131, 1070 bc Amsterdam
een zo goed als lege Dam. Geen herdenking
En een stuk over de tentoonstelling Cont-
email redactie@auschwitz.nl
op de Waalsdorpervlakte. En ook op 5 mei
re l’Oubli: “Tegen het vergeten, hoe kunst
geen uitbundige viering van 75 jaar vrij-
onlosmakelijk verbonden kan zijn met die
nederl ands auschwitz comité
heid, maar een sterk aangepast en ingekort
nooit begrepen geschiedenis waarin, binnen
secretariaat Postbus 74131,
programma.
geciviliseerd Europa, bijna het hele Joden-
meer zijn teruggekomen”.
dom van de aardbodem werd weggevaagd”.
1070 bc Amsterdam tel: 020 672 33 88
In mijn omgeving sprak ik met enkele
email info@auschwitz.nl
mensen die de oorlog hebben meegemaakt.
Tot slot het gedicht Overal kom ik hem tegen
www.auschwitz.nl
Zij vertelden me dat ze door de coronamaat-
van Maurice Ferares. Maurice Ferrares werd
financiële administratie
regelen vaak aan de oorlog moesten den-
in 1922 in Amsterdam geboren en groeide op
email financien@auschwitz.nl
ken. De dreiging, de onzekerheid, de angst
in een Joods arbeidersgezin in de Transvaal-
bank iban: nl53 abna 0414646282
en het isolement. De cartoon van Willem
buurt. Hij studeerde viool aan het Conser-
bic: abnanl2a
Vleeschouwers verwijst hiernaar. Evenals
vatorium van Amsterdam totdat hem begin
Awraham Meijers in zijn prachtige column.
1942 als Jood de toegang werd geweigerd,
Ook vertelde men hoe men uitkeek naar het
waarna hij onderdook. Vanaf december 1940
einde van de oorlog. Zoals we nu uitkijken
tot aan het einde van de oorlog nam hij deel
naar het einde van de dreiging en de maat-
aan het kunstenaarsverzet. Over zijn jeugd,
regelen in verband met het coronavirus. Dat
zijn verzetsactiviteiten en het onderduiken
draagt hoop in zich!
schreef hij in 1991 het boek Violist in het Ver-
abonnementenadministratie Postbus 74131, 1070 bc Amsterdam tel: 020 600 34 55 email abonnement@auschwitz.nl database beheer Akrav-automatisering & Consultancy vormgeving Fedde Schouten druk Drukkerij Peters Amsterdam bv
zet, herinneringen van Maurice Ferares. In dit nummer is de grote lijn een terugblik op de herdenkingen die al plaatsgevonden
Een bulletin van herinneren en herdenken.
het auschwitz bulletin is een uitgave van
hebben. Het bezoek van Ernst Verduin en
Met verhalen van overlevenden. Met achter-
het nederlands auschwitz comité
David Groenteman aan de herdenking van 75
liggende gedachten, de aanleiding en het
jaar bevrijding van Auschwitz, verwoord in
gruwelijke verloop. Of zoals David Groente-
De activiteiten van het Nederlands
twee mooie artikelen. De indrukwekkende
man het zo treffend verwoordt: ‘Auschwitz is
Auschwitz Comité worden mede mogelijk
‘Nooit meer Auschwitz Lezing’ van de voor-
ongelofelijk, maar het heeft bestaan, ik heb
gemaakt door het vfonds
malige bondspresident Joachim Gauck. De
het met eigen ogen gezien’.
massale opkomst bij de Nationale Holocaust Herdenking en - extra bijzonder - de excuses van minister-president Rutte namens de overheid in zijn toespraak voor het overheidshandelen van toen. Lees de vlammende toespraak van Chaja Polak bij het monument van het Joods verzet.
— Walter van Rossum
6
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
R EP O RTAG E
DOOR SARAH BREMER
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
APR 2020
|
7
JAPANSE WANDBORDEN TERUG IN DE FAMILIE
Zoni Weisz heeft sinds een paar weken drie wandborden in zijn huis die voor 99% zeker van zijn moeder zijn geweest. Hij heeft ze schuin boven de plek gehangen waar hij zit te schrijven. “Ik wilde ze dicht in de buurt hebben. Zo heb ik het gevoel dat ze toch nog een beetje bij me is.”
Zoni Weisz is Sinto en Holocaust overle-
verzamelt. Aan de wanden hangt allerlei
hij erg fijn vindt. Hij heeft het altijd leuk
vende. Hij is geboren op 4 maart 1937 in een
plateel, onder andere potjes waarin hang-
gevonden om te leren. Ze worden geaccep-
Haags ziekenhuis. Den Haag omdat zijn
plantjes zitten.
teerd door de buurt, zijn een keurig gezin.
ouders op dat moment met hun woonwagen
Er lijkt niets aan de hand, onwetend van
daar waren. Zoals hij zelf schrijft in zijn
De eerste jaren herinnert hij zich het leven
het feit dat de Duitsers de grote razzia tegen
boek Zoni, de vergeten Holocaust: “Het had ook
langs de weg. “Het is een wereld die allang
de zigeuners voorbereiden. Op 16 mei 1944
in Doetichem kunnen zijn, of Coevorden, of
niet meer bestaat: een ouderwetse school-
worden alle zigeuners in Nederland opge-
elk dorp daartussenin.” (blz. 10)
plaat van zandpaden, eindeloze bossen en
pakt, alle die gevonden worden. Zo ook zijn
Zijn vader geeft hem aan bij de burgerlij-
keuterboertjes. Ik zie mezelf nog zitten,
vader, moeder, twee zusjes en babybroertje.
ke stand, uitzonderlijk binnen de Sinti,
naast mijn vader, op de zestig centimeter
Zoni is op dat moment bij zijn tante Moezla,
als Johannes Weisz. Hiermee krijgt hij de
brede plank die dienstdoet als de bok. Ons
die leeft in een woonwagen in Vorden (een
Nederlandse nationaliteit. In de Sinti-ge-
paard trekt de wagen.” (blz. 21)
dorpje bij Zutphen). Als zij hoort wat er aan
meenschap heet hij Zoni, wat ‘het geschenk
Hij leeft buiten, is gek op de natuur en altijd
het gebeuren is, vlucht ze met haar kinde-
van God’ betekent in het Romanes, de taal
verwonderd over wat hij daar in vindt.
ren en Zoni. Na drie dagen, op 19 mei 1944,
van de Sinti.
worden ook zij opgepakt. Het zigeunertransIn september 1943 verandert dit leven
port uit Westerbork zou die dag vertrekken,
Vader handelt in van alles en repareert
drastisch. Vader wil niet langer opvallen en
maar het is te laat voor de politie om hen
instrumenten. Zo repareert en bouwt hij
besluit het trekkende bestaan te verwisselen
naar Westerbork te brengen. Dus worden zij
violen. Er worden twee zusjes geboren, res-
voor wonen in een huis. De Duitsers hebben
naar het station van Assen gebracht, waar zij
pectievelijk in 1939 en 1940 en in 1943 nog een
inmiddels de zigeuners (het woord is een
(zijn tante, vijf neven en nichten en Zoni) op
broertje. Het gezin leidt een reizend leven
vervorming van het Duitse Ziehende Gauner,
die trein gezet moeten worden. Dankzij een
door het hele land, in een houten woonwa-
wat rondtrekkende bandiet betekent) ook
goede agent weten zij te ontsnappen:
gen van 5,5 bij 2,2 meter. De afmetingen
verboden nog langer rond te reizen. Vader
weet hij, omdat ze aan het rijk de exacte
huurt in Zutphen een winkelpand in de
“De stilte wordt eindelijk verbroken, want
maten moesten geven om een vergunning
Laarsstraat, waar hij zijn handel in instru-
in de verte zien we de trein uit Westerbork
te krijgen om rond te trekken. Zijn moeders
mentenbouw en –reparatie voortzet. Zijn
aankomen. De zwarte locomotief trekt
bijnaam is Platelen Potje, omdat ze plateel
moeder stuurt hem meteen naar school, wat
puffend een lange rij veewagens achter
8
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
V E R V O LG VA N PA G . 7
zich aan. De aardige agent buigt zich op
het transport uit Westerbork en begin-
Ook de kostbare Amati-viool (Amati was de
dat moment naar ons toe. Zijn collega’s
nen zenuwachtig bevelen naar elkaar te
leermeester van Stradivarius). Alles is weg.
zijn even afgeleid door de komst van de
schreeuwen. Alles moet zoals gewoonlijk
Niets herinnert meer aan zijn vader, zijn
trein. Zijn blik is intens. We moeten goed
schnell. Ze worden soms overstemd door
moeder, zijn zusjes, zijn broertje, aan hem.
naar hem luisteren, zegt hij. ‘Als ik mijn
de locomotieven, die puffen om tijdens de
Het is verbijsterend. Door het lege huis lijkt
pet afdoe, moeten jullie rennen voor je
stop op stoom te blijven.
het ook alsof ze er nooit zijn geweest, maar
leven. Wat je ook doet, ga niet met die
Op dat moment neemt de aardige agent
hij weet anders. Het beeld van het blauwe
trein mee.’ Dan keert hij zich weer om,
zijn pet af.
jasje staat gebrand in zijn geheugen en
alsof er niets aan de hand is. De trein uit
Het opmerkelijke is: we zien het allemaal
tegelijk weet, voelt hij dat hij zijn ouders en
Westerbork komt hotsend aan bij het
en we twijfelen geen seconde. Iedereen
zusjes en broertje nooit meer zal zien.
perron. Overal sissen rook en stoom uit
in onze groep begrijpt welke kans we nu
de locomotief. Midden in de wanorde zie
hebben. Mijn tante, haar kinderen en ik
Hij gaat wonen bij zijn grootouders, de ou-
ik ineens een bekende kleur. Uit een van
zetten het op een lopen. We kunnen ner-
ders van zijn moeder. Zijn grootvader kwam
de betraliede raampjes in een veewagen
gens anders heen, dus sprinten we naar
uit een circusfamilie en zijn grootmoeder
hangt een lichtblauwe stof. Die kleur
de passagierstrein die in Assen is gestopt.
was een ‘burgervrouw’. Grootmoeder noemt
herken ik uit duizenden: het is het mooie
De agenten komen niet achter ons aan.
hem gelijk Johannes, want Zoni, zijn naam,
jasje van mijn zusje Rakli. Op de een of
De soldaten slaan geen alarm. De hand
is ‘een zigeunernaam’. Tot na de bevrijding
andere manier hebben mijn ouders zeker
van Moezla pakt de koperen knop en een
blijft hij bij hen. Hij beschrijft zichzelf als
gehoord dat wij op het station zouden
deur zwaait open. Die geeft rechtstreeks
onhandelbaar destijds en noemt het zijn
zijn en hiermee geven ze ons een teken
toegang toe een coupé. Ik kijk om en hoor
redding dat een zuster van zijn moeder op
in welke wagon ze zitten. Mijn blik haakt
mijn vader schreeuwen. ‘Moezla, Moezla,
een dag zegt: “geef mij die jongen maar eens
zich vast aan het jasje. Het is een onver-
pas goed op mijn jongen!” (blz. 51)
mee”. Daar wordt hij liefdevol opgevangen
wachts baken in een ontzettend drukke
en op het goede pad gezet. Dankbaar spreekt
omgeving. Dan haalt iemand het weg. Ik
De drie dagen na deze ontsnapping zijn weg
hij over de mensen die hem bij de hand
zou zweren dat ik achter de tralies van de
uit zijn geheugen, ‘helemaal zwart’. “Maar
hebben genomen en zeiden: “die kant gaan
wagon in een flits mijn moeder zie. Maar
die treincoupé zie ik nog helemaal voor me,
we op”.
‘Ik heb nu iets in mijn hand wat mijn moeder vastgehouden heeft’
Als vanzelf is hij in een bloemenzaak terecht
is ze kaalgeschoren? Ik zie ineens ook mijn vader, die mijn naam roept. Ik wil natuurlijk terugroepen. Tegen alle verwachting in hebben we elkaar in de geweldige chaos van dat moment gevonden. Maar tegelijk
gekomen, de natuur die hij als kind al zo machtig vond. In de bloemenzaak maakt hij van ‘afvalbloemen’ eigen boeketten. De
wordt mijn aandacht getrokken door iets
ik zie hoe je het raam open kon trekken met
eigenaar merkt het op en zegt: “als je dit
heel anders. Aan de andere kant van het
zo’n leren koord met gaatjes erin. Raar hé.”
zo leuk vindt, moet je maar naar school”.
perron komt tegelijk met het Sondertrans-
Tante brengt hem naar een oom, die met
Zo komt hij in de bloemisterij terecht. Veel
port een reguliere trein van de Nederland-
hem naar het gemeentehuis van Zutphen
leren, hard werken met veel plezier. Hij leert
se Spoorwegen aan. Ook in deze vreselijke
gaat om een persoonsbewijs te organiseren.
zijn Elly kennen, ze trouwen. In Amsterdam
tijden, op deze helse dag, gaat het leven
Het ligt nu nog in zijn kluis: het persoons-
opent hij een bloemenzaak in de Zeilstraat.
gewoon door en reizen er mensen van
bewijs van Johannes Weisz, zeven jaar oud
Het harde werken, met veel enthousiasme,
Groningen naar Zwolle.
en een eigen persoonsbewijs. Met die oom
heeft als bijkomstigheid dat hij geen tijd
De tijd lijkt op dat moment te vertragen.
en een ambtenaar gaat hij naar het huis
heeft om terug te denken en te voelen. Tot
Aan alle kanten gebeuren er dingen, maar
waar hij met zijn familie tot een kleine week
het moment waarop hij zelf vader wordt,
dan heel langzaam. De passagierstrein
ervoor heeft gewoond. Daar is letterlijk
dan komen de angsten en de gevoelens.
komt tot stilstand en enkele deuren gaan
helemaal niets meer. Alles is weggehaald.
Hij gaat in therapie en vertelt over al zijn
open. Aan de andere kant van het station
Alle huisraad, al hun spullen. Alle gereed-
verdriet, schuldgevoel, over al zijn emoties.
is het druk. Duitse soldaten springen van
schappen van zijn vader, zijn instrumenten.
“Alles vertellen helpt wel. Langzaam wordt
AUSCHWITZ BULLETIN
het iets rustiger in mijn hoofd. De therapie
genoemd. Deze borden zijn van zijn moeder
maakt mijn angsten en verdriet niet minder,
geweest. “Ik had niets meer van mijn ouders
maar leert me wel er beter mee om te gaan.
en dan zie ik daar die borden. Ik krijg ze in
Mijn ouders, mijn zusjes, mijn broertje –
mijn hand, ik voel ze en ik ben hevig geëmo-
eindelijk leer ik aan hen te denken zonder
tioneerd, een golf gaat door me heen. Hoe is
meteen in paniek te raken en de deur in het
het mogelijk, ik heb nu iets in mijn hand wat
slot te gooien.” (blz. 163)
mijn moeder vastgehouden heeft. Dáár gaat het om. En tegelijk schiet er door me heen:
Vanaf 1999 zet hij zich in om het lot van de
dat is er één voor mijn zoon en één voor mijn
Sinti en Roma tijdens de oorlog bekend te
dochter. Want nu ze terug zijn blijven ze in
maken. Hij noemt het ‘de vergeten Holo-
de familie.”
caust’ en strijdt voor erkenning wat hen is aangedaan in de oorlog. Tot op de dag van vandaag is hij daarmee bezig. Als woordvoerder spreekt hij de Verenigde Naties toe, de Bundestag, het Europese parlement. Overal vertelt hij over het lot van hen als ‘een uithangbord voor Sinti en Roma in Europa’, zoals hij zichzelf noemt. Hij schreef zijn autobiografie, werkte mee aan een requiem, een tekenfilm. En dan opeens begin 2019, een telefoontje vanuit Westerbork. Een meneer heeft drie wandborden afgegeven. Zijn grootmoeder heeft de borden op de zolder gevonden van het huis in Zutphen waar zij in 1944 is gaan wonen. Via grootmoeder en moeder zijn de borden bij meneer gekomen. Er is altijd in de familie verteld dat in dat huis de familie Weisz heeft gewoond, totdat deze naar Westerbork en later naar Auschwitz werden afgevoerd. Niemand was teruggekomen, maar er zou nog wel een jongetje zijn die het overleefd heeft. Die zou een succesvol bloemist zijn geworden in Amsterdam. De medewerker van Westerbork herkent meteen in het verhaal Zoni Weisz en belt hem. Zoni en zijn vrouw Elly stappen direct in de auto en rijden naar Westerbork. Ze worden ontvangen en lopen naar een ruimte achter. Daar liggen op een tafel drie wandborden. Gevonden in het huis waar ze als laatste gewoond hebben. Zijn moeder die plateel verzamelde, die ‘Platelen Potje’ werd
foto’s Leon Mikkers
APR 2020
|
9
10
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
27 januari D O O R YO K A V E R D U I N
Overlevende Ernst Verduin aanwezig bij herdenking 75 jaar bevrijding Auschwitz
Mijn vader en ik werden maandag 27 januari 2020 al vroeg thuis opgehaald. Na een vlotte reis arriveerden wij op Schiphol. Wij werden allerhartelijkst ontvangen met koffie en bonbons in de Koninklijke Lounge waar wij kennis maakten met onze reisgenoten. Dit was het begin van een hele bijzondere en emotionele dag.
uur naar Auschwitz-Birkenau waar ook weer
wij als begeleiders het hardst nodig waren,
een ontvangstcomité klaar stond. Wat een
konden wij niet naast onze vader, respectie-
gigantische organisatie is dit geweest, om
velijk moeder zitten. Er lagen voor iedereen
alles in goede banen te leiden, want wij wa-
koptelefoons waarmee je de toespraken in
ren uiteraard niet de enige delegatie die voor
simultaanvertalingen in een paar talen kon
de herdenking kwam. Van vele landen waren
beluisteren. Helaas niet in het Nederlands.
regeringsleiders en afgevaardigden aanwe-
Mijn vader merkte droogjes op dat hij in de
zig en ook zo’n tweehonderd overlevenden,
kampen het Duits vloeiend had geleerd...
de meesten Polen.
De herdenking begon. Eerst werden alle
Er was speciaal voor de herdenking een
aanwezigen welkom geheten, waarna de
Mijn vader Ernst Verduin en mevrouw
gigantische tent over de toegangspoort van
president van Polen, de heer Duda, een toe-
Femma Fleijsman-Swaalep, beiden overle-
het kamp en het terrein ervoor geplaatst.
spraak hield. Hierna volgden de indrukwek-
venden van diverse concentratiekampen,
Toen we aan kwamen rijden, zagen we die
kende toespraken van vier overlevenden. We
reisden deze dag als speciale genodigden
tent al van verre; ik vond het een vervreem-
merkten dat de overlevenden in het publiek
van Koning Willem-Alexander en Koningin
dend gezicht. In deze tent kwam alles haast
niet alle toespraken (goed) konden verstaan,
Máxima met hen mee in de ph-gov naar
onwerkelijk over, alsof je in een filmdecor
dat was uiteraard jammer. De gemiddelde
Polen om de herdenking van de 75-jarige
rondliep. Over het laatste deel van de oude
leeftijd van hen was logischerwijze hoog
bevrijding van Auschwitz aldaar bij te
spoorlijn waren glasplaten gelegd, zodat
en van velen was het gehoor ook niet meer
wonen. De zoon van mevrouw Fleijsman,
je die wel kon zien. Dit alles was overigens
zo goed, zodat ze de vertalingen door de
Ron, en ik mochten als hun begeleiders ook
niet helemaal nieuw voor mijn vader en
koptelefoon slecht konden volgen. Maar de
mee. Minister-president Mark Rutte reisde
mij omdat wij vijf jaar geleden ook bij de
muziek, die tussen de toespraken ten gehore
ook met ons mee en nog een aantal anderen,
herdenking waren. Ook toen hebben wij een
werd gebracht door een ensemble, was mooi
medewerkers van de Koninklijke Dienst, de
heel fijn gesprek gehad met de Koning en de
en daar was geen vertaling voor nodig.
RVD en het ministerie van Algemene Zaken,
Koningin en de heer Rutte.
Vooral de toespraak van Ronald S. Lauder,
alsook de voorzitter van het Nederlands Aus-
Het eerste uur konden we nog wat rondlopen
president van het World Jewish Congress,
chwitz Comité, Jacques Grishaver. Al tijdens
en rondkijken. Er werd een fotomoment
was heel indrukwekkend en bracht een
de reis heen bleek de bijzondere interesse en
gehouden met de Koning en de Koningin
boel teweeg. Later, op de terugweg, heb-
betrokkenheid van de Koning en de Konin-
en de minister-president. Inmiddels waren
ben wij daar nog heel wat over gesproken.
gin en van alle anderen. Dit was vooral voor
de plaatsen aangewezen waar we moesten
Vervolgens werd er een korte maar zeer
mijn vader en mevrouw Fleijsman erg fijn.
zitten tijdens de plechtigheden. Voor de
indringende film vertoond die speciaal voor
Na een vlotte vlucht werden we op het vlieg-
overlevenden waren de eerste vier rijen
deze herdenking was gemaakt, waarmee de
veld Katowice ontvangen door de Wojewod
gereserveerd en de rijen erachter waren
horror van WOII heel persoonlijk en dichtbij
van Silezië (vergelijkbaar met de Commis-
voor de begeleiders. Deze wijze van place-
werd gebracht. Daarna sprak de directeur
saris van de Koning) en de ambassadeur te
ren vond ik niet zo plezierig, vooral voor de
van het Auschwitz Memorial Museum zijn
Warschau. Per autostoet reden we in dik een
overlevenden. Want juist op het moment dat
toespraak uit. Hij bedankte de ruim 200
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
APR 2020
|
11
Mark Rutte, Yoka Verduin, Koning Willem -Alexander, Femma Fleijsman-Swaalep, Ernst Verduin, Koningin Máxima, Jacques Grishaver (Ron Fleijsman staat niet op deze foto)
getuigen, voormalige gevangenen, voor hun
en je voelde de zwaarte van de emoties van
U kunt de toespraak van de heer Lauder beluis-
aanwezigheid. Tot zover was de herden-
iedereen als een deken op je drukken. Heel
teren en (in een Nederlandse vertaling) nalezen
king overigens rechtstreeks te volgen op de
indrukwekkend en onvergetelijk.
op: https://www.cidi.nl/toespraak-robert-lau-
NOS. Er werden nog gebeden gezegd en het
Na afsluiting van de herdenking werden
der-bij-75-jarige-herdenking-auschwitz/
Kaddish werd uitgesproken. Alle aanwezige
aan alle overlevenden herdenkingsplaatjes
staatshoofden en regeringsleiders en verte-
uitgereikt. Daarna was het wachten op onze
De herdenking is nog terug te zien op: https://
genwoordigers van overlevenden en leden
‘beurt’ om de tent te verlaten en weer in
www.npostart.nl/nos-internationale-holo-
van het internationale Auschwitz Comité
colonne richting het vliegveld te vertrekken.
caust-herdenking/27-01-2020/POW_0453
en andere organisaties gingen vervolgens
De vlucht terug ging even vlot als heen, wel
te voet naar het herdenkingsmonument om
waren we moe en ‘vol’ van alle emoties en op-
daar kaarsen te plaatsen. Onze Koning, onze
gedane indrukken. Ik ben heel blij dat mijn
Koningin en de minister-president plaatsten
vader dit nog kon meemaken op zijn 92e, en
een kaars bij de Nederlandstalige plaquette
dan wel op deze wijze. Ik heb deze bijzondere
van het monument. Dit alles was voor ons in
herdenkingsdag weer veel gedacht aan mijn
de tent te volgen op grote schermen.
tante Wanda, mijn grootouders, familiele-
Ik weet niet hoeveel mensen er in deze
den en al die anderen die in deze vreselijke
gigantische tent waren die middag, heel,
oorlog zijn vermoord, louter en alleen om
heel veel, maar tijdens de toespraken was
wat zij waren.
het zó stil, je kon een speld horen vallen,
12
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
D O O R B A S VA N L I E R
MENSEN ZIJN ERGER DAN BEESTEN F OTO D I R K S P I T S
‘Auschwitz is ongelofelijk, maar het heeft bestaan, ik heb het met eigen ogen gezien’, zegt David ‘Dickie’ Groenteman (96), die eind januari de herdenking van de bevrijding van het kamp, 75 jaar geleden, bijwoonde. ‘Dat ik hier zit is allemaal geluk geweest.’ ‘Als een beest honger heeft, dan maakt-ie een ander beest dood om te eten. Dat begrijp ik. Maar die mensen maakten mensen dood, kinderen, vrouwen, onschuldige mensen. Voor niks. En ze stonden er nog bij te lachen ook. Ze sloegen ze zo dood. Voor m’n neus. Bam, dood. En nog een, en nog een, en nog een. Heeee, dat vonden ze leuk. Wat is dat nou voor volk? Het zijn geen mensen, het zijn geen beesten. Het zijn Duitsers! Daar moet je over nadenken, hè? Maar het heeft bestaan, want ik heb het met mijn eigen ogen gezien.’ David Groenteman (96), beter bekend als Dickie, is een van de weinigen die de verschrikkingen van Auschwitz nog uit eigen waarneming kan navertellen. Om die reden was hij ook uitgenodigd om naar Polen te komen voor de herdenking van de bevrijding van het kamp, 75 jaar geleden. ‘Ik was met mijn zoon uitgenodigd voor de herdenking in Auschwitz, wat niet gemakkelijk was. Het is heel droevig, maar het is gebeurd en wij waren er getuige van. En de herinnering moet in leven blijven, zodat de volgende generatie ervan kan leren en nooit meer zoiets walgelijks teweeg kan brengen. ‘De herdenking zelf was heel indrukwekkend. Er waren heel voorname mensen. De koning was er en veel premiers, het was allemaal heel goed georganiseerd. Het is geen lolletje, ik ga liever naar het strand, waar ik vlakbij woon.’ Het was de vierde keer dat Groenteman terugkwam in het kamp. ‘Ik ben een keer met mijn oudste zoon geweest. Met een oud-kampgenoot ben ik een keer samen
AUSCHWITZ BULLETIN
APR 2020
|
13
INTERVIEW
gaan kijken en met zijn zoon ben ik ook nog
die hij moest vertellen dat hij weg zou gaan
dat ik moest zeggen dat ik zijn leerling was
eens geweest. Dus ik heb het nu al vier keer
en dus de huur opzei. Verder wist niemand
geweest.’
bezocht. En dat is elke keer enorm indruk-
er van. Toen we op het Centraal Station aan-
wekkend. Ik heb het gezien toen het kamp
kwamen stond de Groene Politie op ons te
WERK IN EEN KANONNENFABRIEK Zo kwam
functioneerde en het is nog steeds onge-
wachten. Dus de enige die het verraden kon
Groenteman in Eintrachthütte terecht, een
lofelijk: mensen zijn erger dan beesten. Ze
hebben was die Alfons Muller.’
fabriek in Swietochlowice, zo’n 40 kilometer
maakten er mensen dood voor niets, geen
De vier jongemannen werden opgesloten
buiten het kamp. ‘We moesten er kanonnen
reden. Dat heeft toch geen zin?’
in de gevangenis aan de Amstelveenseweg
maken, 8,8 cm luchtafweergeschut. Daar
en aanvankelijk ter dood veroordeeld, maar
stond ik de hele dag aan de machine. Dat was
SPORTMAN Daags na de herdenking reisde
die straf werd later omgezet in vijftien jaar
kosjer. Als je daar binnen kon werken kon je
Groenteman, inmiddels 70 jaar woonachtig
tuchthuis.
het uithouden. Eten kreeg je toch niet, maar je kreeg tenminste niet op je kop en je stond
in Australië, door naar Amsterdam, de stad waar hij in 1923 ter wereld kwam en die hij in
Dickie’s vader werd later gearresteerd in
niet buiten in de kou. Ze lieten je met rust en
1950 gedesillusioneerd verliet. Hij groeide op
Antwerpen en op 24 september 1942, oud
zolang je maar produceerde was het oké. De
in de Diamantbuurt bij de Amsteldijk en was
49 jaar, in Auschwitz vermoord. Zijn moeder
fabriek werd aan vier kanten bewaakt door
in 1939 hard op weg om een professioneel
vond samen met haar moeder een onderduik-
de Wehrmacht, maar in de fabriek waren
sportman te worden. Hij voetbalde, maar
adres in Haarlem, waar ze de oorlog wisten
geen bewakers. Ik had een Poolse supervisor,
ijshockey was zijn ware passie. Op 16-jarige
te overleven. Zus Betty en haar man werden
die ging ’s avonds naar huis en kwam ’s mor-
leeftijd speelde hij al in de Eerste Divisie, bij
naar Sobibor gedeporteerd, waar ze direct na
gens weer terug. Die bekeek wat ik gedaan
AYHC, de Amsterdamse Ys Hockey Club, op
aankomst zijn vermoord.
had en mat na of het allemaal goed was. Het was heel nauwkeurig werk, want ik moest
de ijsbaan aan de Linnaeusstraat. Tot 1941 werd er nog gespeeld. Ondertussen zat hij op
‘AUSCHWITZ WAS ONHOUDBAAR’ Dick en
bijvoorbeeld de behuizing van kogellagers
de ETS, de elektrotechnische school, ‘maar
zijn companen zaten zeven maanden op de
uitslijpen. Ja, als dat een millimeter uitliep
daar zijn we in 1940 natuurlijk afgegooid. Dat
Amstelveenseweg tot de een na de ander
dan kreeg je wel op je donder.’
was het einde van de education.’
naar Duitsland werd gestuurd. ‘Twee zijn er
Groenteman raakte betrokken bij het verzet.
overleden’, zegt Groenteman, ‘alleen ik en
OP DE FIETS NAAR AMSTERDAM Zo overleef-
‘Ik was verbonden aan een groep die onder-
een ander hebben het overleefd. Ik werd
de Groenteman het kamp, vanwaar hij in ja-
gronds werk deed. Ik moest, meestal op de
overgebracht naar Vught, en daarna via
nuari 1945 werd overgebracht naar Mauthau-
fiets, krantjes rondbrengen en valse per-
Bochum, Magdeburg en Gross-Rosen naar
sen, dat op 5 mei door de Amerikanen werd
soonsbewijzen.’
Auschwitz.’
bevrijd. Voor Groenteman begon toen een
Dickie’s vader, Elias Groenteman, had een
De inmiddels 20-jarige Groenteman was fit en
eindeloze tocht per vliegtuig, auto, motor en
passage naar het buitenland voor zijn gezin
sterk en wist zich daardoor te handhaven in
fiets terug naar huis.
geregeld, maar Dickie’s zus Betty wilde niet
het kamp waar hij tewerk werd gesteld in de
‘Van Antwerpen ben ik naar Amsterdam
vertrekken zonder haar man Abe Logger en
steengroeve en de mijnen. Maar ook moest
gefietst. Er was geen trein, niks. Bij Moerdijk
hun moeder, Rozette Groenteman-Velleman,
hij de lichamen van gevangenen, die een
werd ik na enig soebatten door Canadese
wilde niet zonder haar dochter vertrekken.
wanhopige vluchtpoging hadden gedaan, uit
militairen over het water gezet. Toen ik
In 1942 besloot Dickie het er alleen op te
het prikkeldraad halen en massagraven vullen
in Rotterdam aankwam ben ik op straat
wagen.
en bluskalk op de lichamen strooien.
flauwgevallen. Toen ik wakker werd lag ik bij
‘Auschwitz was onhoudbaar. Ik heb het een
mensen thuis op een bank. Ik riep in paniek:
TER DOOD VEROORDEELD Groenteman: ‘Op
poosje uit kunnen houden omdat ik goed
“Waar is mijn fiets?”, maar die hadden ze ook
een gegeven moment moest een jongen van
getraind en sterk was. Maar dat ik hier zit is
meegenomen.’
mijn groep naar Duitsland. Toen besloten we:
allemaal geluk. Er werd om metaalbewer-
‘Uiteindelijk kwam ik in Amsterdam, in de
we gaan naar Engeland. We waren met zijn
kers gevraagd en een medegevangene, Ko
Van der Helststraat bij de connectie waar ik
vieren. Een van ons woonde in bij een man
Waterman, die bij Fokker had gewerkt, zei
in de oorlog voor had gewerkt. Die mensen
14
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
CHAJA POLAK
W
AAROM HEBBEN JULLIE JE ALS MAK-
waren er nog en de dochter vertelde dat zij
IJSHOCKEY LEGEND Inmiddels speelde
mijn moeder en grootmoeder naar Haarlem
Groenteman ook al weer ijshockey en wel
had gebracht. Daar ben ik toen weer naar toe
in de Eredivisie bij de IJsvogels, de Tilburg
gefietst, met die dochter achterop. Toen we
Trappers en in het Nederlandse nationale
teken. Hier hoort een punt. Want het was en ís
op de Garenkokerskade 15 aankwamen zei zij
team. Toen hij voor zijn gezin geen toekomst
geen vraag, maar een statement, een verwijt.
dat ik maar even buiten moest wachten. Maar
in Nederland meer zag, wilde hij vanwege het
Een beschuldiging zelfs.
het bleek dat mijn moeder en grootmoeder
ijshockey wel naar Canada. Maar zijn vrouw
Wie van ons heeft, na de oorlog, deze zoge-
er allebei nog waren. Dat was geweldig,
vond het in Nederland al koud genoeg en wil-
naamde vraag niet moeten aanhoren. Toen het
natuurlijk.’
de daar niet heen. Zij had vrienden die naar
mij overkwam stond ik sprakeloos. Was ik niet
KE SCHAPEN LATEN WEGVOEREN.
Achter dit ‘waarom’ hoort geen vraag-
Australië waren geëmigreerd en zo kwam het
een kind van Joodse verzetsstrijders? Verleen-
VIJF WONINGEN VERLOREN Eenmaal terug
gezin Groenteman in 1950 ook in Australië
de mijn eigen oom Ben Polak als arts niet met
in Amsterdam kwam de terugslag. Het
terecht.
gevaar voor eigen leven medische bijstand aan
ouderlijk huis en ook die van Dickie’s zuster,
‘Er was daar ruimte en werk. Ik werkte eerst
ondergedoken Joden? Vervalsten mijn ouders
tante en grootmoeder werden door andere
in een hoedenfabriek. Binnen een jaar had ik
geen persoonsbewijzen, schreven zij niet voor
mensen bewoond. ‘Die eerste tijd na de
genoeg verdiend om een huis te kopen.’ Later
een verzetskrant. Zoals ook mijn oom Sam
oorlog was afschuwelijk’, zegt Groenteman.
kreeg hij werk op een ijsbaan, terwijl hij als
Polak.
‘Je had geen geld, geen dak boven je hoofd,
hockeyer uitgroeide tot een ‘legend’, opgeno-
Talloos zijn de voorbeelden van Joods Verzet.
geen job, niks. In 1946, ik was net getrouwd,
men in de Australische Ice Hockey Hall of Fame.
Zoals dat van de Joodse zusjes Brilleslijper,
ben ik naar het Centraal Bureau Herhuisves-
Uiteindelijk exploiteerde Groenteman zijn
beschreven door Roxane van Iperen in ’t Hooge
ting gegaan. Ik zei: Ik ben pasgetrouwd, mijn
eigen ijsbaan en zag hij zijn drie zoons Ron, El-
Nest. De zusjes Brilleslijper die met hun strijd
vrouw is in verwachting, ik kom net uit het
liott en David ook op hoog niveau hockeyen.
doorgingen tot het bittere eind, tot zij, verra-
kamp, ik heb vijf woningen verloren hier in
De zoons kregen zes kinderen en inmiddels is
den, werden opgepakt en gedeporteerd naar
Amsterdam-Zuid, ik moet onderdak hebben.
er ook al een achterkleinkind.
Auschwitz. En zijn er hier, in ons dierbaar koor
Zegt-ie: “Het spijt me ten zeerste, er zijn nog
Heijmisj Zain, niet vele mensen wier ouders
24.000 wachtenden voor u. Dag meneer. Vol-
Auschwitz heeft uiteraard zijn sporen nage-
in het verzet zaten. Wees de historicus Jacques
gende.” Daar stond ik. Uiteindelijk hebben we
laten, maar het kamp heeft Dick Groenteman
Presser er in zijn boek Ondergang niet op dat het
een leegstaand huis op de Rijnstraat, vlakbij
niet geknakt en vanaf het moment dat hij
verzet van Joden in Nederland relatief dat van
het huis van mijn schoonouders waar we
voet op Australische bodem zette, heeft hij
niet-Joden overtrof.
inwoonden, gekraakt. Ik ben de eerste kraker
een leven van voorspoed gekend. Als hij iets
van Amsterdam.’
van de oorlog heeft overgehouden dan is het
Werk was er ook al niet. ‘Een vriend werd
zijn pacifisme.
Verzet.
directeur van Total. Hij zei: ”Vind een loods
‘Vechten heeft nog nooit iets opgeleverd,
De nazi’s hielden vanaf het begin van de oorlog
dan installeert Total alles en kun je benzine
alleen maar ellende, aan alle kanten. Zolang
wel degelijk rekening met Joods verzet. Zij de-
gaan verkopen.“ Precies wat ik nodig had.
mensen met elkaar kunnen praten, kunnen
den er alles aan om dat al in de kiem te smoren.
Maar toen ik me bij de Kamer van Koophandel
ze iets oplossen. Elkaar doodschieten lost
In Nederland, door het sluipenderwijs invoeren
wilde inschrijven bleek dat dat niet kon zon-
niks op, want uiteindelijk moet je toch met
van de één na de andere anti-Joodse maatregel
der middenstands- en Bovag-diploma. Ik zeg:
elkaar praten om vrede te sluiten. Je kunt
waardoor Joodse Nederlanders tenslotte werden
“Man, ik kom net van de universiteit.” Hij zegt:
tien jaar oorlog voeren, maar uiteindelijk
uitgesloten van het openbare leven.
“Welke universiteit?” Ik zeg: “Auschwitz”.’
moet je toch praten. Zullen we dan niet eerst praten, voordat je al die onschuldige mensen
Waarom hebben jullie je als makke schapen
doodmaakt?’ —
laten wegvoeren. Punt. Wij hebben ons niet zomaar laten wegvoeren. Nee. En daarom staan we hier bij het monument van het Joods verzet. Want wij hèbben ons
Nederlands IJshockeyteam 1946.
verzet. We hebben persoonsbewijzen vervalst.
Dickie Groenteman knielend, derde van links.
Verzetsbladen volgeschreven, en verspreid. We
AUSCHWITZ BULLETIN
APR 2020
|
15
TOESPRAAK BIJ HET MONUMENT VAN HET JOODS VERZET AMSTERDAM 25 FEBRUARI 2020 hebben deelgenomen aan het vinden van on-
Leger, Treblinka’s schuldige grond. Hij zag. Hij
vrouw namen eerst mij in huis, later mijn moe-
derduikadressen. We hebben gewapend verzet
vroeg. Hij luisterde. En schreef over wat hem ter
der, nog later mijn vader. Kort daarop werden
gepleegd. We hebben ons ook verzet door niét te
ore kwam, ik citeer:
wij verraden.
gehoorzamen. Door ons niet te melden wanneer
Er werd mij verteld van een jongeman die een
we daartoe werden opgeroepen, maar onder te
SS-officier stak met een mes. Van een jongeman die,
Waarom hebben jullie je als makke schapen
duiken. Of ons – zelf – van het leven te beroven.
al naakt, een door hem verborgen gehouden granaat
laten wegvoeren.
En als we ons niet hebben verzet, dan was dat
gooide in een groep beulen. Er werd ons verteld
vaak omdat we te arm waren en geen onderduik
van het gevecht tussen opstandelingen en de SS,
Die zogenaamde vraag, of een variant erop, stel-
konden betalen. Dan was dat, omdat we in een
een gevecht dat een hele nacht duurde. Er werd ons
de de schrijver Willem van Maanen ná de oorlog
arme Joodse omgeving leefden en onze buren,
verteld van het grote meisje dat ‘op de weg waarover
in een van zijn romans aan mijn vader, Hans
alle mensen in de straat, iedereen in de wijk
geen terugkeer mogelijk is’ een karabijn uit handen
Polak, die er niet meer was om te antwoorden.
even arm was, en we niemand anders kenden
van een bewaker griste en terugvocht. Haar naam
Daarom zal ik het doen, in zijn plaats.
dan andere al even arme Joden, en er geen
is onbekend, niemand kan haar de eer bewijzen die
De vraag was, meer precies, waarom mijn vader
plek was om heen te gaan, geen plek om ons te
haar toekomt.
zich tijdens zijn arrestatie niet heeft verzet. Met andere woorden, waarom hij de gewapende
verbergen, geen mens om om hulp te vragen. En wij die eventueel wel de mogelijkheid hadden
Alles is waar, dacht Vasili Grossman voortlopend
agenten niet aanviel. Nederlandse agenten. Met
onder te duiken, en ons toch vrijwillig meldden
over de aarde van Treblinka. Ik citeer:
zijn blote handen. Dit is mijn antwoord:
na een oproep van de nazi’s? Dan was het, omdat
De laatste krankzinnige hoop dat dit alles maar een
Als mijn vader zich had verzet, dan had hij daar-
we een leven in angst op een onderduikadres
droom was, is verbrijzeld. De lupine-peulen tinkelen
mee zijn vrouw en dochter - mij -, de echtgenote
niet dachten te kunnen verdragen, een leven
en tinkelen, zaadjes vallen alsof er een gerinkel van
van zijn vriend en hun twee kleine meisjes bij
onder de voortdurende dreiging van verraad,
ontelbare belletjes vanuit de aarde opstijgt. Je krijgt
wie hij was ondergedoken - de vriend was op dat
waardoor we, dan maar liever, de zekerheid
het gevoel alsof je hart het elk ogenblik kan begeven,
moment niet thuis-, dan had hij allen in levens-
zochten van het onvermijdelijke, van het onont-
overweldigd door verdriet, een verdriet zo groot dat
gevaar gebracht.
koombare. Dan was dat - ook - om ons onterecht
geen mens het kan verdragen. Waarom wordt deze vraag toch steeds weer
vertrouwen in een overheid die meewerkte met de bezetter. En velen van ons eenvoudig niét
Waarom hebben jullie je als makke schapen
konden geloven wat ons te wachtten stond.
laten wegvoeren. Punt.
gesteld? Ik weet het niet, maar ik weet wel dat er een
Dan was het - vaak - omdat wij ‘anderen niet in gevaar wilden brengen.’ Zoals mijn tante Jet en
Koningin Wilhelmina en haar regering vlucht-
groot gebrek heerst aan werkelijke en gedegen
haar man en hun dochtertjes Mirjam en Hetty.
ten naar Londen. Wij bleven achter, overge-
kennis van de Sjoa; het dieptepunt van wat de
Om die reden hebben zij zich gemeld. Ze werden
leverd aan de bezetter. Koningin en regering
mens de mens heeft aangedaan. En naast gebrek
vermoord in een van de kampen van het Oosten.
lieten na de Nederlandse bevolking op te roepen
aan kennis, vermoeidheid om nog iets over de
hun Joodse landgenoten te helpen en bij te
Sjoa te willen weten. En onverschilligheid. En
staan.
regelrecht antisemitisme. En ook wereldwijd
Om ons heen werd dús weggekeken. Om ons
gebruik en misbruik van de geschiedenis van
Hier, op deze plek, wil ik het vernietigingskamp
heen werd gecollaboreerd.
de Sjoa voor politiek gewin. Resulterend in het
Treblinka in herinnering brengen. De opstand
Er werd zoveel mogelijk gewoon doorgeleefd.
herschrijven, naar believen, van de geschiede-
daar eren. De grote opstand op 2 augustus 1943.
En er waren mensen die onderduikers in huis
nis van WOII.
Toen Treblinka door Joodse gevangenen in
namen, alléén om het geld. Of, als goedkope en
brand werd gestoken, de nazi’s werden aange-
uitgebuite hulp in de huishouding, zoals dich-
Wij zijn verantwoordelijk voor allen die door
vallen en de gevangenen door de omheining
teres Hanny Michaelis. Er waren mensen die de
de nazi’s zijn omgebracht om te doen wat in ons
braken. Weinigen overleefden, maar het bete-
hun toevertrouwde Joodse onderduikkinderen
vermogen ligt om hun lijden, hun verzet, hun
kende wel het einde van Treblinka.
seksueel misbruikten. Maar, tegen álle repressie
geschiedenis, om ónze geschiedenis ongeschon-
in, waren er mensen die voor ons hun leven
den voor het voetlicht te brengen.
Er waren er talloze.
Ik wil hier stilstaan bij de begenadigde schrijver
waagden, die ons in huis namen en álles deden
en oorlogscorrespondent Vasili Grossman. Als
om ons te helpen en te redden.
Zoals ook nu weer, hier, bij het monument van
een van de eersten betrad hij, met het Rode
Zoals de vriend van mijn vader. Hij en zijn
het Joods verzet.
16
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
C U LT U U R
D O O R B E R TJ E L E U W
Een bijzondere tentoonstelling Contre l’Oubli heet de tentoonstelling die, onder voorbehoud
Tweede Wereldoorlog die
‘Mevrouw’, had opa gezegd, ‘ik
wegens het Corona-virus, van 18 april tot 29 juni gepland staat
abrupt een einde maakte aan de
was liever dom gebleven.’ Maar
in Museum Belvédère in Heerenveen. ‘Tegen het vergeten’.
emancipatie van deze familie.
zelf verzweeg Lisser liever zijn
Twee joodse kunstenaars staan centraal: Edith Auerbach (1899-
“Ze hadden het getto en het
Joods-zijn. De anderhalf jaar dat
1994) en Frank Lisser (1959); zij is een vervolgde, hij een kind
religieuze Jodendom allang
hij aan het schilderij werkte en
van vervolgden. Hun kunst is onlosmakelijk verbonden met die
achter zich gelaten maar waren
probeerde de karakters van de
nooit te begrijpen geschiedenis waarin, binnen geciviliseerd
opeens weer alleen nog maar
personen te doorgronden, hielp
Europa, bijna het gehele Jodendom van de aardbodem werd
‘Joden’.” Uit haar eigen verhaal
hem zich met zijn familie en hun
weggevaagd.
– geboren in de onderduik,
lot te verbinden. Eigenlijk, zegt
vader in Auschwitz – maar ook
hij, was ik bezig om ze te laten
De naam van deze tentoonstel-
familie van hém. Een gewone
uit dat van de andere nakome-
leven omdat hun het leven was
ling, Contre l’Oubli, is ontleend
foto van een gewone familie, als
lingen van de familie blijkt, hoe
ontzegd.
aan de titel die Auerbach gaf
je niet zou weten dat het meren-
beschadigend de geschiedenis
Op de foto waaraan het schilde-
aan een serie schilderijen die
deel van de geportretteerden
ook voor hen is geweest – en
rij is ontleend – opgenomen in
zij na de oorlog maakte. Daarin
veertig jaar later vermoord
vaak nog is. “Ik neem de wereld
de brochure – kijken de men-
verwerkte ze haar ervaringen
was – vermoord vanwege een
waar door versplinterd glas”,
sen vriendelijk, soms met een
met vervolging en concentratie-
waanidee.
zei Lissers moeder ooit tegen
glimlach, soms neutraal de lens
kamp. Een deel van die serie zal
Bijzonder is dat speciaal ter be-
hem, “ jij kijkt door een bril met
in. Op het grote, kleurrijke doek
in Belvédère te zien zijn, naast
geleiding van het geschilderde
een barst. Hopelijk zullen jouw
lijken ze eerder naar binnen ge-
150 portrettekeningen die zij
familieportret een brochure is
kinderen alleen nog maar een
richt, of ze kijken langs je heen.
eerder maakte. Een inleiding
verschenen, gemaakt door drie
krasje hebben.” Ik lees dat de
Er lijkt gebrek aan samenhang in
tot haar werk is te vinden op de
nakomelingen van de familie:
schilder zeker tot zijn veertigste
het gezelschap. Eenlingen zijn
website van het museum.
de schilder zelf, Truus Wert-
jaar de buitenwereld als vijandig
het, waarmee je als kijker niet
heim-Cahen (1944) en Hannah
beschouwde. Dat hij zelfs zo
gemakkelijk contact maakt. Juist
Het andere deel van de ten-
Raaff (1947).
bang was om met mogelijke
daarom is het, althans voor mij,
toonstelling presenteert het
We lezen hoe dat was, voor
nazi-sympathisanten geconfron-
een fascinerend schilderij dat
monumentale familieportret dat
ieder van hen, om kind te zijn
teerd te worden, dat hij geen
zijn dramatische lading toont.
Frank Lisser van zijn moeders
van de Shoah, kind van een ge-
boeken wilde lezen die tussen
Een lading die nog eens ver-
voor-oorlogse familie schil-
decimeerde familie. Ook de drie
1930 en 1940 waren geschreven.
sterkt wordt door de familiedo-
derde. Basis was een foto ter
kinderen van Lisser – de ‘derde
Als kind had hij genoten van het
cumenten en de zeer persoonlij-
gelegenheid van de dertigjarige
generatie’ – komen aan het
antwoord van zijn grootvader
ke verhalen in de bijbehorende
bruiloft van twee van hen rond
woord. Tegen het vergeten…
aan de niet-Joodse vriendin van
brochure.
1906. Op de foto grootouders,
Truus Wertheim heeft het in
zijn moeder die veronderstelde
ooms, tantes, nichtjes en neef-
haar inleiding bij de brochu-
dat hij, opa, door de oorlog
jes – familie van Lissers moeder,
re over de mokerslag van de
een wijs man was geworden.
AUSCHWITZ BULLETIN
g
APR 2020
|
17
Links werken van Edith Auerbach Hieronder het schilderij van Frank Lisser – De Familie Elion
Contre L’Oubli, 18 april t/m
Boeken bij de expositie: een ca-
Tekenares van Montparnasse.
De Familie Elion.
28 juni 2020 in museum
talogus over het werk van Edith
Het eigenzinnige kunstenaarsle-
Schrijvers/samenstellers: Truus
Belvédère, Oranje Nassaulaan
Auerbach met een inleiding van
ven van Edith Auerbach, Paulien
Wertheim-Cahen, Frank Lisser,
12, Heerenveen.
journalist Paulien Broekema.
Broekema, De Arbeiderspers
Hannah Raaff
2020, ISBN: 9789029541633, Prijs: € 19,99
18
|
AUSCHWITZ BULLETIN
|
JAARGANG 64 # 2
CO LUM N AWR A H A M M EI J ER S
T
M I J N OOM K A R E L
O C H E V E N over vroeger.
van ons dagelijks leven. Straten en pleinen
‘Het Nationale Ballet’. Voor de veelbe-
Mijn prille jeugd rond de
zijn nagenoeg leeg.
keken tv-serie ‘Kunt u mij de weg naar
jaren vijftig in Hanzestadje
Naast die verdomde corona blijkt verve-
Hamelen vertellen, mijnheer', verzorgde
Doesburg. Op de lagere
ling ook slopend te zijn: ‘Ik zit de hele dag
Karel de choreografie. De laatste jaren van
school leerden wij wat de hoofdstad
tussen vier muren. Gekmakend’. En dan
zijn werkzame leven was hij docent aan de
van Zwitserland is, aan welke rivier Wijk
die zielige kinderen, sorry, ik bedoel kids.
Toneelacademie in Maastricht.
bij Duurstede ligt, dat Floris V in 1296
Je hart breekt als je over de ellende hoort
Toen er na de oorlog geen studioruimte
in Muiden door de edelen is vermoord,
over wat die Hoogheidjes ondergaan. Ze
en geld was kreeg Karel plek voor een
over voltooide deelwoorden, optellen
moeten binnen blijven. De psychologen
studio in het bedrijfspand van Harry de
en vermenigvuldigen. En nog veel meer
staan al in de startblokken om hen op te
Vries, die was getrouwd met Karels’ zuster
interessants. Om half vier eindigde onze
vangen na de virusellende.
Marianne. Mijn vader werkte voor zijn neef
schooldag en ging ik met mijn vriendjes
Naast mijn dagelijkse besognes lees ik
Harry en ging zaterdags naar Amsterdam
spelen. Op straat. Na het avondeten bui-
meer dan gewoonlijk en dat bevalt me
voor werkbesprekingen. Ik mocht mee en
ten verstoppertje, knikkeren, voetballen,
goed. Vriend Martijn had ons aangeraden
ging kijken als werd gerepeteerd voor een
meisjes (stomme grieten) plagen. De vrije
’t Hooge Nest te lezen. Dit boek van Roxa-
balletuitvoering. Spannend!
woensdagmiddagen en zaterdags fietsten
ne van Ieperen is een prachtig geschreven
Toen kwam Paul Deen in het leven van
we richting de Veluwe om bosbessen
onroerend document over spannende
Karel, ze gingen samenwonen aan de Prin-
te plukken, boomhutten bouwen. We
tijden van langdurige quarantaine in een
sengracht, waar ik regelmatig kwam.
zwierven langs de IJssel, gingen naar het
villa in de buurt van Huizen. Het gaat over
Paul Deen was wereldberoemd in ons
zwembad en ‘s winters natuurlijk schaat-
existentiële angst en isolement, oftewel
land. De ouderen onder ons kunnen zich
sen – in mijn herinnering was dat elke
onderduik tijdens de WOII. Indringende
zeker de hoorspelserie ‘Monus, de man
winter. Zorgeloze tijden.
portretten van (communistische) verzets-
van de maan’ herinneren. Paul, was Monus
Het is opvallend dat ook de jaren voor de
helden, idealisme, solidariteit, verraad
himself. Hij heeft voor mij dat merkwaardi-
corona er nauwelijks jonge kinderen in het
en collaboratie. Over de gek genaamd
ge Monus-stemmetje wel eens nagedaan.
straatbeeld zijn. In mijn rustige Amster-
Mussert. Het gaat over doodsangst wan-
Het was een fantastische relatie tussen
damse wijkje zie ik kinderen uit school
neer bijvoorbeeld ’s nachts een onbekend
die twee, tot Pauls’ dood in 1990. Oom
komen, ze gaan hun huis in en ik zie ze pas
geluid weerklinkt. Er komen namen langs
Karel stierf in 1992. Ze liggen naast elkaar
de volgende ochtend weer, op weg naar
die mij wel wat zeggen, zoals Anne en
op begraafplaats Zorgvlied. –
school. Maar ach, zij zullen op hun manier
Margot Frank en Jan Hemelrijk. Dan lees
net zo’n spannend en onbekommerd
ik de naam Karel Poons. Echt ontroerd: Hij
leventje leiden als wij, vlak na de Tweede
was mijn oom.
Wereldoorlog, waar we – nog geen tien
Karel Emanuel Poons was tot 1942 ballet-
jaar oud – trouwens niet veel weet van
danser bij ‘Dansgroep Yvonne Georgi’. In
hadden.
de oorlog moest hij stoppen, want Joods.
Terwijl ik deze column schrijf woekert
Na de oorlog was hij lid bij de balletgroep
het levensgevaarlijk corona-virus over de
van Irène Gétrey en danste hij bij ‘De
wereld. Pandemie. Virologen. IC. Quaran-
Amsterdamse Ballet Combinatie’. Daar-
taine. Anderhalve meter afstand. Mond-
na volgde het ‘Ballet der Lage Landen’.
kapjes. Beschermende kleding. Woorden,
Vervolgens was Karel directeur van ’Het
begrippen, die momenteel deel uit maken
Scapino Ballet’ en mede-oprichter van
e-mail awraham.meijers@hetnet.nl
A U S C H W I T Z B U L L E T I N
APR 2020
|
19
BO EK EN EN ZO S A R A H B R E M ER
R EC E N T V E R S C H E N E N
‘Vrijheid is het kostbaarste
keurig een onvoorstelbaar
van Welden dat er een inter-
goed dat wij bezitten’. Lex van
verhaal van wreedheid, waar
view kwam. Van Welden was
Weren was een populaire be-
muziek door de machthebbers
gefascineerd door daders en
roepsmusicus in de jaren vijftig
bij gehaald werd, alsof het
wilde legitiem wraak nemen.
en zestig, o.a. dirigent van het
gewoon was. Door zijn muziek
Vooral de leugenachtigheid
Citytheater-orkest. Waar hij
had Van Weren een positie
van Gemmeker moest worden
niet over vertelde was dat hij
waardoor hij het zelf gered
ontmaskerd.
Auschwitz-overlevende was.
heeft én hij was ook in staat an-
Dick Walda wist hem over te
deren te helpen. Toegevoegd
dick walda, Trompettist
halen zijn verhaal te vertellen.
aan deze hernieuwde uitgave
in Auschwitz. Herinneringen
Van Weren heeft Auschwitz
is een interview van Dick Walda
van Lex van Weren, Uitgeverij
overleefd door te spelen, in
met Albert Konrad Gemmeker,
Balans, Amsterdam, 1980/2020
het kamporkest en in andere
commandant van Westerbork.
(176 blz.), isbn 9789463820899,
‘ensembles’. Hij schetst nauw-
Het was de verdienste van Lex
€ 16,99
Henri Max Cohen is in 1903 in
door zijn dochter, komt hij zelf
dagboek en de brieven maakt
Oldenzaal geboren. Een onder-
aan het woord via tientallen
dit boek tot een intiem verslag
nemend mens, die op zijn 18e
brieven en zijn dagboek, dat
van een onmenselijke tijd,
al een eigen toneelgezelschap
eindigt met zijn arrestatie.
waarin (mede)menselijkheid
heeft. In de jaren 30 helpt hij
Daarna volgt het verhaal over
gelukkig ook bestond.
Duitse Joden door hen en hun
zijn ontsnapping aan de SD en
waardevolle bezittingen de
zijn onderduik. In het boek ook
henri max cohen, Oogge-
grens over te smokkelen. Als
persoonlijke documenten, zo-
tuige van het begin tot het eind.
koerier bezorgt hij brieven van
als de brief van Einstein, waarin
Notities over de Jodenmoord
familie of lotgenoten die nog
hij Henri Max Cohen bedankt
uit de periode 1930 - 1950, N.
net vrij zijn of al in Westerbork
voor de aangeboden hulp.
Corwin, 2019 (298 blz.), isbn
zitten. In dit boek, uitgebracht
De persoonlijke toon van het
9789463458658, € 18,95
Pieter van Os, journalist en
onderzoeken. Is het waar? Zijn
kunnen gebeuren. Een vraag
schrijver, is gefascineerd door
er nog getuigen en herinnerin-
waarop bijna geen antwoord te
de Joodse geschiedenis in
gen, bewijzen? Het resultaat is
geven is. .
Polen. Van een vriend hoorde
een grondig uitgewerkte zoek-
hij het ongelofelijke verhaal
tocht naar een bijzonder excep-
pieter van os, Liever dier dan
van diens oma. Een jong Joods
tioneel verhaal. Het geeft een
mens. Een onwaarschijnlijk over-
Pools meisje, uit orthodoxe
confronterend beeld van het
levingsverhaal, Prometheus,
kring, die de oorlog weet te
Europa van toen, de verhoudin-
Amsterdam, 2019 (368 blz.),
overleven door zich uit te
gen, de obsessie met identiteit,
isbn 9789044636710, €19,99
geven als Volksduitse uit oos-
nationaliteit en volksaard. Het
telijk Polen. In een tocht van
boek is meer dan een overle-
vier jaren is Van Os het verhaal
vingsverhaal. Van Os probeert
op journalistieke wijze gaan
te beschrijven hóe het zo heeft
Het is altijd druk bij
Slagerij Zikking & Zn!
Drukkerij Peters Amsterdam BV
Marathonweg 52, 1976 TB Amsterdam
Tel. 020 - 696 34 34 info@drukkerijpeters.nl www.drukkerijpeters.nl
hoge service, persoonlijke aanpak
telefoon 020 – 66 28 652
Schepenbergweg 33 1105 AS Amsterdam-Zuidoost
Steun nu het
holocaust namenmonument nederland DUIZENDEN GINGEN U AL VOOR. GA NAAR ONZE WEBSITE EN DONEER.
Discriminatie en vervolging bestaan nog steeds. Er is dus reden genoeg om het verleden actueel te houden. Daarom steun ik het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
DE BOUW IS AL GESTART!
WWW.NAMENMONUMENT.NL
L. Tertaas Gebro Sales bv