Auschwitz Bulletin, 2002 nr. 04 December

4 6 s t e j a a r g a n g , nr. 4 , d e c e m b e r 2 0 0 2 . V e r s c h i j n t 4 x p e r

jaar

Een uitgave van het Nederlands Auschwitz Comité; postbus 74131,1070 BC Amsterdam

Auschwitz Bulletin Het bewustzijn Soms is het heel overzichtelijk om over gebeurtenissen in eigen land te lezen in een buitenlandse krant. Zo zag ik de dood van Prins Claus samengevat in één zin in een Franse krant: "Prins Claus veroverde de harten van de Nederlandse bevolking ondanks zijn oorlogsverleden". Kort daarop, tetug in Nederland, zag ik dè foto van dat oorlogsverleden gepubliceerd in het NRC Handelsblad. De jonge Claus, nauwelijks volwassen, staat met een gtoep leeftijdsgenoten, gestoken in Wehtmachtunifotm in het gelid. Een officiet spreekt hem toe. Het is een tteutige foto die weinig over het oorlogsverleden van Claus von Amsberg zegt en alles ovet de waanzin die een heel volk kan tteffen als het zich laat meeslepen naar de afgronden van menselijk denken. O p her moment van de dood van de prins las ik het nieuwste boek van Joachtm Fest, "Hitiers laatste dagen". Het boek beschrijft het leven in Hitiers bunker vanaf het m o m e n t dat Russische troepen Berlijn omsingelen en langzaam veroveren. Uit Fest's beschrijving van de laatste dagen van Hitlet rijst het beeld op van een absutde Griekse tragedie met in de hoofdrol een titan die in zijn val zoveel mogelijk van zijn onderdanen wil meeslepen. Het "ootlogsverleden" van Claus von Amsberg was vooral het oorlogsverleden van duizenden jonge Duitse mannen die geronseld

werden om een absurde misdadige droom in stand te houden. De schok die het voorgenomen huwelijk tussen prinses Beatrix en Claus von Amsberg in Nedetland intettijd teweegbtacht is achteraf begrijpelijk en verklaarbaar. Dat het niet tetecht was is inmiddels in vele toonaarden vastgesteld. Niet zo lang geleden heeft Günter Grass ontust gezaaid doot in zijn nieuwste boek "de Krabbengang" de vtaag op te wetpen of het mogelijk is te etkennen dat ook de bevolking van Duitsland heeft geleden tijdens de ootlogsjaren. Vijfenzeventig jaat na de val van het Detde Rijk is dat nog steeds een haast onbespteekbaat taboe gebleken. As geen andet land, schuldig aan het ontstaan van de Tweede Weteldootlog heeft het naootlogse Duitsland - zij het na lang aarzelen - geprobeerd in het reine te komen met haat criminele verleden. Wie de moeite neemt om regelmatig de Duitse media te raadplegen zal met mij kunnen constateren dat deze verwerking van het verleden nog dagelijks de kolommen van de Duitse kranten vult, te zien is op de vetschillende televisie zendets en een van de belangrijkste thema's van de Duitse litetatuut vormt. De poging die Duitsland heeft ondernomen om het verleden zichtbaar te maken is des te opvallender als men die vergelijkt met het onzichtbare verleden van landen als Italië, Japan

of Spanje. Maar ook verschillende aspecten van de geschiedenis van Nederland in de oorlogsjaren zijn als een grijze vlek in het collectieve geheugen van dit land. Vooral beelden van burgermoed en verzet dringen in dit bewustzijn doot. Maar als men alleen al in acht neemt hoe groot de Nederlandse deelname in de ss-bataillons is geweest en dit tot aan de laatste slag om Berlijn, dan is het inderdaad de hoogste tijd enige schaamte uit te spieken over wat zich jaren geleden afspeelde in het zelfingenomen Nederland ten tijde van "de vetloving". Ptins Claus heeft zich in vele opzichten gemanifesteerd als vertegenwoordiger van de na-oorlogse Duitse genetatie die als geen ander kon weten waartoe waan en ontechtvaatdigheid leidt. Ik schrijf deze zinnen op enige honderden kilometers van de plek verwijderd waar hij opgroeide, in Afrika. Sinds de dag dat ik aangekomen ben - tien dagen geleden - zijn et alleen hief al volgens de statistieken meer dan zeven duizend mensen overleden aan Aids. Ik heb maar niet eens geptobeetd uit te tekenen hoeveel mensen dat zijn sinds, laten we zeggen, de ttagedie van 11 september 2 0 0 1 . De armoede om mij heen, de corruptie, de "kolonialisering" van Afrika door het internationale bedrijfsleven, het lijkt erop alsof het niet doordringt tot ons bewustzijn. Wat het meest verontrust is de

In blijvende herinnering aan de overlevenden van Auschwitz, die het Nedetlands Auschwitz Comité hebben opgericht en aan onze etevoorzittei Annetje FelsKupfetschmidt.

Nederlands Auschwitz Comité Ere-lid: drs. Eva Tas Ere-lid: Jacques Furth Voorzitter: Jacques Grishaver Vice-voorzitter: Carry van Lakerveld Secretaris: Herbert Sarfatij 2e Secretaris: Els Deen Penningmeester: Ronald van den Berg 2e penningmeester: John van Cleef Secretariaat: Postbus 74131 1070 BC Amstetdam tel/fax 020-67 233 88 website: www.auschwitz.nl E-mail: info@auschwitz.nl Bankrekening: ABN/AMRO: 4l4.646.282 Postbank: 29.30.87

AUSCHWITZ BULLETIN: Eindredactie: Clairy Polak Redactie: Max Arian Nienke Ledegang Theo van Praag Bertje Leuw Carry van Lakerveld Red. secretaris: Sandra Waterman E-mail: redactie@auschwitz.nl Redactieadres: Postbus 1065 1700 BB Heerhugowaard Voor de inhoud van de artikelen die ondertekend zijn is alleen de auteur verantwoordelijk.

vermeende veiligheid waarin wij ons in ons rijke Westen wanen. Maar hier in Afrika groeit de haat tegen dit Westen; hier en op alle andere plekken van de wereld waar het mens-zijn kennelijk nauwelijks waarde lijkt te hebben, kunnen mensen wotden gerecruteetd die niets meer te vetkezen hebben. Prins Claus, met zijn vetleden in Afrika èn in Duitsland wist dit als geen andet en sptak zich hierover publiekelijk uit, totdat onze politici

bang wetden voor de implicaties van zijn woonden en hem probeerden te teduceten tot iemand die slechts lintjes kon dootknippen. De dood van Prins Claus is een verlies voor Afrika, voor de Derde Wereld. Het is vootal een gtoot vetlies voor Nederland dat zich veel te weinig heeft afgevraagd wat de lessen voor ons van deze Duitse prins zijn geweest. Hans Fels

Condoleancebrief v a n het N e d e r l a n d s Auschwitz Comité

Herinneren, herdenken, waarschuwen Aan Hare Majesteit de Koningin Paleis Noordeinde Noordeinde 68 Postbus 30412 2500 GK DEN HAAG Amsterdam, 8 oktobet 2002 M ajesteit, Met groot leedwezen heeft het Nederlands Auschwitz Comité kennis genomen van het overlijden van Uw echtgenoot, Prins Claus. Wij weten dat Uzelf en Prins Claus voor de doelstellingen, waarvoor ons comité staat en die samengevat zijn in het motto "Nooit Meer Auschwitz", gtote belangstelling hebt getoond. In januari 1995 bij de herdenking van 50 jaar bevrijding van het kamp Auschwitz hebt U dit door Uw gezamenlijke aanwezigheid bij de plechtigheden in Polen duidelijk tot uiting gebracht. Dit heeft op ons als Nedetlands Auschwitz Comité gtote indruk gemaakt en het heeft ons diep ontroerd. Bovendien heeft de deelname van de Prins van Oranje in hetzelfde jaar aan de herdenking van ons comité bij het Spiegelmonument in Amsterdam een onvergetelijke indruk achtergelaten. Deze belangstelling is door Uw man geïntensiveetd door met Uw beider zoons de kampen in Auschwitz te bezoeken. Dit spteekt ons ook daarom zo aan, omdat het precies aansluit bij de activiteiten die ons comité ontplooit met jaarlijkse reizen naar de kampen, waarbij steeds jongeten betrokken wotden. De boodschap dootgeven van herinneren, herdenken en waarschuwen: dit nooit weet, dat heeft ook Ptins Claus werkelijk uitgedragen. Hoe droevig wij nu ook met U zijn, dat is voor ons een troostrijke gedachte en het zal een dankbate en hoopvolle herinnering in de toekomst zijn.

Abonnemen tenadm in istratie: Knoopkruid 54 1112 PV Diemen tel./fax: 020-600 34 55

Het Nederlands Auschwitz Comité betoont U en Uw familie zijn deelneming en wenst U stetkte toe bij dit gtote vetlies. Wij zullen de nagedachtenis van Ptins Claus in hoge ere houden. Moge de herinnering aan hem tot zegen zijn.

Druk: Drukkerij Peters Amsterdam bv

Namens het Nederlands Auschwitz Comité, Jacques Grishaver, voorzitter

Herbert Sarfatij, secretaris

Auschwitz herdenking 2 0 0 3 Op

zondag

26

januari

2003

organiseert het Nederlands Auschwitz Comité de jaarlijkse Auschwitz-herdenking

bij

het

Spiegelmonument 'Nooit meer Auschwitz' van Jan Wolkers in het Wertheimpark in Amsterdam. Vanaf 10.30 uur is de Boekmanzaal van het Stadhuis open. Om 11.30 uur vetttekt vanaf het Stadhuis te Amstetdam de Stille Tocht naat het W e t t h e i m p a t k . De hetdenking begint om 12.00 u u t met een toesptaak door burgemeestet Job Cohen van Amsterdam, gevolgd door het Kaddisj en Jisjkor door rabbijn Sonny Herman. Hierna is er gelegenheid voor particulieten en organisaties h u n kransen en bloemen te leggen bij het monument. Lunchbijeenkomst

De jaatlijkse lunchbijeenkomst vindt na de herdenking plaats in het E u t o p a t e s t a u r a n t van de RAI. Deelnemets kunnen gebtuik maken van het gratis busvervoer van het Wertheimpatk naat de RAI. De restaurantzaal van de RAI gaat om 13.00 uur open. De lunchbijeenkomst begint om 13.30 uur. Voordat de lunch begint zijn et enkele spiekers. Wij zijn zeer gelukkig dat mr. Max van der Stoel, ministet van staat, heeft toegezegd te willen spreken over de situatie van de mensenrechten. Evenals voorgaande jaten zijn wij genoodzaakt u voor de lunch een bescheiden bijdrage van € 7,50 (€ 9,- voor een kosjere lunch) te vragen. Bestelbon en informatie ovet de wijze van bestellen vindt u op de volgende pagina.

NB. De lunchbijeenkomst heeft altijd het karakter van een reünie, een gelegenheid om elkaar jaarlijks te ontmoeten. Het is echtet niet zo, dat alleen overlevenden van diverse kampen en hun nabestaanden elkaat daar tteffen. Alen die het werk van het Nederlands Auschwitz Comité een watm hart toedragen - en dat zijn er gelukkig zeer velen - kunnen op deze dag bijeen zijn met gelijkgezinden. En iedet jaar blijkt weer dat dit buitengewoon inspitetend kan zijn. Het programma van zondag 2 6 januari 2 0 0 3 :

10.30 uur: verzamelen voor de Stille Tocht in de Boekmanzaal van het Stadhuis in Amsterdam, hoofdingang aan de Amstelzijde 11.30 uur:

begin Stille Tocht naat het Wettheimpark

12.00 uur: herdenking bij het Auschwitz Monument tede door burgemeester Job Cohen van Amsterdam Kaddisj en Jisjkor door rabbijn Sonny Herman. 12.30 uur: verttek bussen naar de RAI 13.00 uur: Europarestaurant van de RAI open 13.30 uur: begin lunchbijeenkomst spiekers: Jacques Grishaver, voorzitter Nederlands Auschwitz Comité Mi. Max van der Stoel, Minister van Staat 16.00

einde lunchbijeenkomst

Burgemeester Cohen legt een krans op het Spiegelmonument 27 januari 2002

Bestellen Wilt u plaatsen teserveten voor de lunchbijeenkomst, dan verzoeken wij u deze bon vóór 12 januari 2003 op te stuten aan: Nedetlands Auschwitz Comité, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen. (Als u dit blad niet wilt beschadigen, kunt u de bon ook fotokopiëten) Gezien de jaarlijks grote belangstelling voor de lunchbijeenkomst is het raadzaam snel te reageren. Wij verzoeken u het totaalbedtag (het aantal kaatten dat u besteld heeft maal € 7,50 of € 9,-), gelijktijdig met het opsturen van deze bon, over te maken naar b a n k r e k e n i n g : 4 1 . 4 6 . 4 6 . 2 8 2 t.n.v. Nederlands Auschwitz Comité, Amsterdam. Kaarten kunnen wij alleen versturen als onze penningmeester de betaling heeft ontvangen.

BON Voor de lunchbijeenkomst op zondag 26 januari 2003 in het Europarestaurant van de RAI. Gaarne in blokletters invullen naam:

dhr./r

adres: postcode:

woonplaats:

land: telefoon: kaarten voor een lunch a € 7,50

=

kaarten voor een kosjere lunch a € 9,-

€ €

totaal =

€

Deze bon vóór 12 januari 2003 opsturen aan Nederlands Auschwitz Comité, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen en gelijktijdig het bedtag overmaken op banktekening 41.46.46.282 van het Nederlands Auschwitz Comité, Amstetdam. Opgave pet fax, 020-6003455, of pet e-mail, info@auschwitz.nh is ook mogelijk.

BON Wilt u zich abonneren op dit blad of heeft u familie,

kosten zijn wij echter genoodzaakt u om een mini-

vrienden of kennissen die op de hoogte willen blijven van

male bijdrage te v r a g e n . Deze b i j d r a g e is voor

de activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité?

binnenlandse abonnees € 8,-,

Als u onderstaande bon invult en opstuurt naar:

nees in Europa € 1 1 , - en buiten Europa € 1 6 , - .

Het Nederlandse Auschwitz Comité,

Tevens ontvangen alle abonnees één maal per jaar

Knoopkruid 5 4 , 1 1 1 2 PV D i e m e n ,

een acceptgirokaart voor een vrijwillige donatie ten

ontvangen u of uw bekenden vier m a a l per jaar

behoeve van de voortgang van het werk van het

het Auschwitz Bulletin. Voor de verzend- en porto-

Nederlands Auschwitz Comité.

Naam:

Adres:

Postcode en woonplaats.

Land:

Email: Opsturen naar: Het Nederlands Auschwitz Comité, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen Een abonnement kunt u ook opgeven via onze website: www.auschwitz.nl/bulletin.html.

buitenlandse a b o n -

De culturele contrarevolutie O n l a n g s w a s ik e e n w e e k j e i n Berlijn, een stad die vanouds t e g e n s t r i j d i g e g e v o e l e n s bij m e o p r o e p t . M i j n vader, z o o n v a n vrome joodse ouders, bracht er een gelukkige schooltijd door. D e omgang met de Duitse klasgenoten zette h e m ertoe aan om, zoals dat tegenwoordig heet, te integreren in de s a m e n l e v i n g . H i j k w a m i n opstand tegen de strenge regels van het ouderlijk geloof, wilde voetballen op zaterdag en lid worden van een socialistische jeugdvereniging. D e machtsgreep van Hitler zette e e n streep door die r e k e n i n g . M i j n vader e n zijn familie verlieten Berlijn.

Berlijn is een stad met (te) veel geschiedenis. De Novemberrevolutie van 1918. De moord op Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. De Machtergreifung in 1933. De Kristallnacht. De Wannseeconferentie. De Muur. De val van de Muur. Deze herfst was het rustig in Berlijn. Het regende. O p het Rosa Luxemburgplein speelde in het Volkstheater De Idioot van Dostojevski. De renovatie van het oostelijk stadsdeel schoot aardig op. We dronken thee in hotel Adlon, het kort geleden heropende lievelingsetablissement van zowel Charly Chaplin als Adolf Hitlet (dat laatste staat niet in de foldet). We bezochten het Joods Museum van Daniël Libeskind. We lazen de ktant. De rood-groene coalitie van Gerhard Schröder en Joschka Fischer had zojuist de verkiezingen met een nipte meerderheid gewonnen. In de kranten en op tv ging het politieke nieuws ovet al dan niet bezuinigen, over onderwijs en werkgelegenheid. Heerlijk saai. Boven in de doorschijnende glazen koepel van de Rijksdag waar je doorheen kunt wandelen, met uitzicht op zowel de stad als de zittingszaal van het parlement, bekroop me een gevoel dat ik nog niet eerder met Betlijn geassocieerd had. Iets van tevteden blijdschap: de Duitsers hebben de democratie in hun hart gesloten, dat kan blijkbaar, ondanks al die geschiedenis.

Het klopt ook in het geheel niet met mijn gebruikelijke gevoelshuishouding, dat ik het deze keer benauwd kreeg bij het passeren van de Duits/Nederlandse grens in westelijke richting. En toch, moet ik bekennen, was dat zo. Wat is Betlijn een oase van politieke rust en redelijkheid vetgeleken met de nerveuze hectiek hier te lande. Emotionele draaikolk

Sinds begin mei doe ik verwoede pogingen om te doorgronden wat et aan de hand is in de Nederlandse samenleving en politiek. Maar het lukt niet. M ' n politicologische opleiding en journalistieke ervaring laten me in de steek. Ik tegistreer wat er gaande is, ervaar dat we zijn opgenomen in een heftige draaikolk van emoties, maar waarom dat zo is en waarom het zo blijft, ik snap het niet. Natuurlijk, de moord op Pim Fortuyn was een schok, een gebeurtenis die door elk weldenkend mens alleen betreurd kan worden. Er volgde een week van nationale hysterie. De vermoorde Fortuyn bleek miljoenen vrienden en intimi te hebben gehad, die de pleinen in het land bedolven onder bloemen, kaarsen en kaartjes. De verkiezingsuitslag van 15 mei zal wel verklaard moeten worden uit die geschokte geestestoestand. Toch kan ik er niet goed bij dat een op de zes Nedetlandse kiezets zijn stem wilde gegeven aan een dode met een lijst van politiek onervaren lichtgewichten. Vervolgens kwam de LPF'm een recordtijd in de regering. Je zou dat kunnen intetpreteren als een triomf voor de democratie. Het onder de bevolking bteed levende ongenoegen had een politieke uitdrukking gektegen en die werd serieus genomen. Of was het veeleet angst voor onrust of zelfs oproer dat CDA en WD ertoe dreef om met de LPF in zee te gaan? Want de inhoudelijke inbreng van de zijde van de LPF bleef van het begin af aan vaag, het 'gedachtegoed van Pim' ongrijpbaar Wie zegt trouwens dat we de in het harnas gestorven politicus-in spe bij z'n voornaam moeten noemen? En zijn

moordenaar ook maar meteen? 'Pim vermoord, Volkert aan het koord! Getverderrie!

1

Inmiddels heeft de LPF zichzelf vakkundig gedemonteerd. Nou ja, vakkundig? Als het fictie was geweest en geen reality-soap zouden de scriptschtijvets tetecht het verwijt van mateloze overdrijving hebben gekregen. Veel te ongeloofwaardig, de manier waarop een voorzitter/vastgoed-ondernemer, verscheidene would-be fractievoorzitters en twee bewindslieden elkaar publiekelijk voot rotte vis uitmaakten. Bezinning?

Het kabinet-Balkenende is gevallen, nieuwe verkiezingen staan voot de deur en je zou dus denken dat het moment voor ontnuchtering en kritische bezinning is aangebroken. Ik heb totaal niet de indtuk dat dit staat te gebeuren. De opgewondenheid van de 'nieuwe politiek' blijft het beeld bepalen. Wat 'Pim' heeft losgemaakt, blijft in ons midden. En wat heeft 'Pim' losgemaakt? Blinde woede en angst. Voor moslims en criminelen, asielzoekers en Marokkaanse jongens. En de roep om een harde hand. Mores zullen we ze leren! Rechtets en officieren van Justitie die maar blijven praten over rechten van verdachten, die luisteren niet naar wat er leeft onder het volk. Weg met de misplaatste tolerantie, de erfenis van die vermaledijde jaren zestig. 'Politieke correctheid' is uit den boze, het over één kam scheren van allochtonen, criminelen en asielzoekers mag daarentegen best. Hoe het komt, weet ik niet, maat we bevinden ons midden in een culturele contrarevolutie waarop nog geen antwootd gevonden is. En dan maar hopen dat Nederland nu niet, zoals met Provo in de jaren zestig, een voortrekkersrol vervult. Vootlopig kan ik, als ze hier zo raar blijven doen, nog uitwijken naar Betlijn. Anet Bleich

Daniëlle Kraft schrijft ons: "Mijn moeder was in de jaren twintig en dertig bevtiend met Ludmila Raptschinksky. Ze zaten vanaf 1 9 2 7 / 1 9 2 8 op Vossiusgymnasium in Amstetdam. Ludmila was joods, zij wetd begin septembet 1942 samen met haat man Frits Richter weggevoetd, naat Westetbotk en van daaruit vrij snel naat Auschwitz, waat ze op 14 september 1942 is overleden. Ik ben naar Ludmila (mijn tweede naam) vernoemd. Ik voel om verschillende redenen (uitetlijk, katakter) een enorme verbonden-

heid. Van daaruit ben ik bezig met een reconsttuctie van haar leven met de bedoeling dit eventueel in boekvotm uit te geven (ik ben journalist). Mijn vtaag is of jullie meet informatie hebben, want mijn zoektocht loopt vast, vooral ook omdat ik geen directe familie ben. Concreet ben ik op zoek naar meer informatie over: Ludmila Raptschinsky, Ftits Richter, Boris en Masja Raptschinsky (Ludmila's ouders), Ronnie, Judith/ Julia en Epi/Elias en Aron Brochersl Broches (neven/nichrje). Kunt u mij verder helpen? Bij voorbaat mijn dank." Indien u beschikt over een computet met internetaansluiting kunt u techtstteeks contract opnemen met Daniëlle Kraft, emailadres: kraft@xs4all.nl Anders kunt u contact opnemen met het Nederlands Auschwitz Comité.

Tzvi Marx uit Vught schrijft ons het volgende: Mrs. Molly Abramowiz uit Silvet Springs, Maryland, USA, doet in o p d t a c h t van het Holocaust Museum in Washington D C onderzoek naar het schip de St. Louis dat met joodse passagiers aan boord tevergeefs rrachtte te landen in Ametika. Zij ptobeett na te gaan wat et met alle passagiers van dit schip uiteindelijk is gebeutd. In vetband met een van de passagiets, Fritz Zweigenthal, is zij op zoek naai zijn nicht, meviouw Edith DeZeeuwKlaber. Als iemand weet hoe zij haai kan beteiken, kan deze contact opnemen met: Tzvi Marx, Hopakker 40, 5262 ML Vught, tel. 073 6579141

N a tientallen jaren van verwaarlozing

Historisch reconstructie SS-concentratiekamp Vught O p 24 oktober is met een lange p l e c h t i g h e i d h e t vernieuwde Nationaal Monument Kamp Vught geopend. Het heeft lang geduurd. In 1944 bezocht Sjoerd de Vrij het voormalige concentratiekamp en zei voor Radio Herrijzend Nederland: " O p deze met het bloed van martelaren doordrenkte plaats hoort een groots gedenkteken, waaraan latere geslachten k u n n e n zien, welke offers onze generatie zich moest getroosten om het kostelijkste goed der mensheid te verwerven: Vrijheid en Gerechtigheid." Er kwam inderdaad een gedenkteken op de fusilladeplaats, maar lange tijd was dit het enige dat hetinnetde aan de gebeurtenissen in de jaren 1943-44.

In 1942 is het SS-Konzentrationslager Herzogenbusch in Vught gebouwd. De omstandigheden daat waten ellendig. Tussen januari 1943 en septembet 1944 hebben 31.00 mensen opgesloten gezeten in het kamp, ondet hen 12.000 joden en daatnaast politieke gevangenen, verzetssttijdets, gijzelaats, Sinti en Roma, jehova's, homoseksuelen, zwarthandelaren en criminelen. Van hen vonden 750 kinderen, vrouwen en mannen in het kamp de dood doot honget, ziekte of mishandeling of ze werden geëxecuteerd op de fusilladeplaats even buiten het kamp. Pas in de jaren tachtig kwam er weer meer belangstelling voor het kamp in Vught en in 1990 werd op een klein deel van het voormalige kamp-

terrein het nationaal Monument Kamp Vught opgericht. In 1992 zijn echter alle barakken afgebroken om plaats te maken voot nieuwbouw. Voormalige gevangenen hebben veel werk verricht om de namen van degenen die in Vught zijn omgekomen te achterhalen en in een monument op te nemen. Een boek verscheen met de namen van alle 1237 joodse kinderen die met de kinderttansporten van 6 en 7 juni 1943 naat Sobibor zijn gettansporteerd en daat onmiddellijk werden vergast. Nu is de bezoekersruimte in het kamp uitgebreid. Er is een herinneringscenttum gekomen met vaste en wisselende exposities, waat persoonlijke vethalen, brieven, dagboeken, foto's en filmfragmenten te

zien zijn van slachtoffers, daders en omstanders. Op het ogenblik is et een tentoonstelling te zien ovet "Terugkeer en Opvang na de Tweede wereldoorlog". Er is een gevangenenbarak gereconsttueetd, compleet met hoge stapelbedden, en ook een aantal wachttotens is geteconstrueetd aan de nog bestaande oorspronkelijke omheining, die wordt gevormd door een dubbele rij betonnen palen met prikkeldraad aan weerskanten van een door de gevangenen gegraven gracht. Cel 115, waat het vteselijke bunkerdrama waarbij tien vrouwen zijn gestikt zich heeft afgespeeld, is nagebouwd. Het oorspronkelijke crematorium is in vrijwel authentieke staat gebleven. Een natuurstenen maquette geeft een ovetzicht van opzet en omvang van het kamp. Er is vetder een multimediale expositie te zien over het nazistische terreur- en vervolgingsyteem. Daarnaast is er het Kindergedenkteken en het m o n u m e n t op de fusilladeplaats. Bij elkaat kan datgene wat et nu in Vught te zien is een indtuk geven van wat zich daar tijdens de oorlog heeft afgespeeld. En binnen welk afschuwelijk systeem dat thuishoorde. Nationaal monument Kamp Vught, Lunettenlaan 600, 5263 N T Vught, is geopend: dinsdag t/m vtijdag 10.00 tot 17.00 uut; in het weekeinde en op feestdagen 12.00 tot 17.00 uur. Gesloten: op maandagen en van 20 december t/m 19 januari. Groepen kunnen tegen een geringe vergoeding worden rondgeleid. Telefoon: 073 6566764, e-mail info@nmkampvught.nl, internet: www.nmkampvught.nl. Donaties kunnen worden gestort op j j

Postbank 9 8 8 0 . Adtes van de Vriendenkring Vught: Gangwerf 19, 1676 GB Twrsk, tel. 0227 541493.

Een bijeenkomst in de storm

Amsterdam leeft samen Terwijl er buiten een hevige storm woedde, zaten zondag 27 oktober, vrijwel onwetend van het natuurgeweld, 120 Amsterdamse vrouwen bijeen in de Boekmanzaal van het stadhuis in het centrum van de stad. Amsterdamse vrouwen, jong en oud. Vrouwen uit Suriname, uit Ambon, uit Marokko, uit Turkije, gelovig moslim, en ongelovig. En autochtone vrouwen, katholiek, protestant en zonder godsdienst. Joodse vrouwen. Allen ingezetenen van Amsterdam. Ook ik was daarbij aanwezig. Een paar weken voor die 2 7 oktober, verscheen een e-mail op mijn scherm met het verzoek deel te nemen aan een bijeenkomst van ongeruste Amsterdamse vrouwen. Het is vijf voor twaalf zo luidde de tekst, het gaat niet goed in onze stad, er is teveel argwaan, onbegrip, intolerantie, geweld en angst. Laat ons bijeenkomen om met elkaar te praten over wat wij, als vrouwen, daaraan kunnen doen. SR

Honderd en twintig vrouwen zaten die zondag al vroeg aan ronde tafels in de Boekmanzaal. Aan elke tafel een dwarsdoorsnede van de stadsbevolking en als voorzitter een gespreksleidster. Angst De dag werd geopend door wethouder Rob Oudkerk. Daarna begonnen de beeldvormende gesprekken. Wat mij, wonend in de witte Zuid-Amsterdamse enclave schokte, was de angst te horen van de allochtone vrouwen. Angst die na elf september 2001 enorm is toegenomen, met alle gevolgen van dien. Aan mijn tafel

ging het vooral over de gevoelens van de allochtone vrouwen, en niet of nauwelijks, over de angsten van de autochtone en joodse vrouwen. Alsof daar de tijd nog niet rijp voor was. Wat ik buitengewoon interessant vond waren de oplossingen, die gedurende het middaggesprek werden geformuleerd. Elk van de tafels had een lange lijst ideeën, en het was ongelofelijk om te horen welk een creativiteit er naar boven kwam. Creativiteit die door het bestuur van de stad vrijwel nooit wordt aangeboord, en ongebruikt blijft liggen. De ideeën werden aan het eind van de dag aangeboden aan burge-

meester Job Cohen. Een kleine keuze: -Het invoeren op scholen van Dialogie: dat is het samen discussiëren op grond van argumenten, uitgaand van gelijkwaardigheid. -Een buddy project — Amsterdamse vrouwen die de Nederlandse taal machtig zijn, adopteren een allochtone vrouw om haar de taal te leren. -Het ophangen van posters, met daarop afgebeeld Amsterdamse vrouwen en daaronder teksten die oproepen tot respect. -Het dragen van buttons met een dergelijke tekst. -Het extra investeren in scholen om de taalachterstand in te halen én het

voorkomen van taalachterstand door projecten voor de allerkleinsten — in plaats van subsidies af te schaffen die deze projecten mogelijk maken. -Samen koken en eten projecten. Als voorbeeld het eenmaal in de maand openstellen van de keuken van het stadhuis, zodat daar vrouwen van allerlei culturen elkaar recepten kunnen leren, met elkaar praten, bevriend worden, enzovoort. -Het belonen van vrouwen-vrijwilligerswerk op dit vlak. -Het verzoek om een vervolg van deze dag, door over een jaar weer bijeen te komen om te horen wat er met onze ideeÍn is gedaan. En wellicht tussentijdse contacten van de organisatoren van deze dag met Rob Oudkerk en Job Cohen om een vinger aan de pols te houden.

Ingezonden brieven

De bijeenkomst eindigde in lichte paniek, toen de weersomstandigheden buiten zo hevig bleken te zijn. De zaal moest leeg. Als gevolg van de storm konden gestrande reizigers onderdak krijgen in de Boekmanzaal, en als avondeten waren er de nog altijd smakelijke restanten van het overvloedige eten dat ons was aangeboden door de gemeente. Achteraf bleken de reizigers liever elders te overnachten. Ondertussen is er een website geopend, waar de deelnemers aan de conferentie, verder k u n n e n praten. Deze is: h ttp: //www, amsterdamleeftsamen. nl

Chaja Polak

Sheila Gogol schreef daarin: 'Toen mijn grootvader in 1903 vanuit overbruggen, hooguit wat smaller gemaakt. Iedereen, vooral ook wat oudere kinderen, moeten kennisnemen van de omstandigheden in de Tweede Wereldoorlog. Daarbij horen ook de onvoorstelbare dingen die de joden, zigeuners, homoseksuelen, enz. hebben meegemaakt. Het blijven pogingen om iets van het gruwelijke te begrijpen, maar het moet wel steeds aan de orde komen. Deze site geeft daar ook vorm aan. Veel succes en reikwijdte gewenst!

Uit het gastenboek van onze website: Uit het gastenboek van onze website:

Elkaar respecteren Wij hebben vorige week met groep 6/7/8 van onze school een 81-jarige mevrouw in de klas mogen ontmoeten. Zij overleefde Auschwitz. De leerlingen hadden vragen naar haar toegestuurd, die zij vrijmoedig in de groep heeft beantwoord. Het blijft een onvoorstelbaar verhaal. De kloof tussen "zij die er waren" en "wij die er niet waren" is niet te

Rusland naar Palestina emigreerde, begon hij meteen in een dagboek te schrijven. Ongeveer twee jaar later schreef hij: als wij samenwerken (hij bedoelde joden en moslims) dan kan dit land fantastisch worden, anders wordt het een ramp. Het is nu bijna honderd jaar geleden, en we hebben het nu over Amsterdam, maar je zou nog steeds precies hetzelfde kunnen zeggen. Als wij samenwerken, wordt het fantastisch, anders wordt het een ramp.'

Vroeger als kind las ik veel oorlogsboeken omdat ik dat spannend vond. Totdat ik een paar jaar geleden naar Auschwitz ben gegaan. Het jongensachtige wat ik had is daar volledige verdwenen en heeft plaats gemaakt voor een diepe bewondering voor een volk dat door de eeuwen is vervolgd.

Wat daar en op al die andere plaatsen is gebeurd mag nooit meer gebeuren. Laten we elkaar voortaan met z'n allen respecteren en accepteren zoals we als mensen zijn.

Uit het gastenboek van onze website:

Waarom? Lang als mijn bewustzijn is er deze gedachte. Onuitwisbaar, altijd. Altijd waarom, nimmer daarom. Doch daarom teken ook ik hier. Teken ik hier mijn naam onder de belofte, nooit te zullen vergeten dat er die vraag is: waarom? Roulien van der Woude (18 jaar) Sneek, 30 maart 2002

Polderschouw en Binnenskamers completeren het SOTO-onderzoek

" W a a r o m zijn de joden g e e n betere menschen g e w o r d e n . . . " N o g maar vijftien jaar g e l e d e n verhinderden d e m o n s t r a n t e n de uitvoering van het toneelstuk Het

Vuil, de Stad en de Dood van Rainer Werner Fassbinder. Ze vonden het stuk controversieel en vreesden dat het a n t i s e m i t i s m e in de N e d e r landse s a m e n l e v i n g er door zou worden aangewakkerd. Een van de r o l l e n in d i t t o n e e l s t u k w o r d t immers gespeeld door A, die de rijke jood wordt genoemd. Maar nu - na zo veel tijd - is het stuk blijkbaar salonfahig geworden en kan het toch worden uitgevoerd.

Hoe kan dat? Is het nu niet meet antisemitisch? Zijn de demonstranten van toen van mening veranderd? Of is de samenleving veranderd? Of zijn ze allebei veranderd? H e t antwoord is misschien dat de tijd zijn werk heeft gedaan. Met ons denken over de Tweede Wereldoorlog is het net zo: het tijdsgewricht bepaalt een deel van ons denken daarover. Een toneelstuk is nog een afgerond geheel, en daardoor misschien makkelijker te analyseren, maat de geschiedenis van alledag tijdens en vlak na de W O II blijft een legpuzzel, waarvan altijd stukjes zoek zullen blijven. Algemeen lijkt nu aanvaard dat de joodse bevolkingsgroep het meest is getekend doot de Tweede Wereldoorlog.Maar er wordt nu minder in termen van goed of fout over gedacht. Er bestond toen niet één realiteit, et waren er vele. Mensen konden zich in precies dezelfde omstandigheden bevinden, en toch heel verschillende dingen zien en

voelen. En hoe verder het verleden weg is, hoe meer ons geheugen vervaagt en verandert. Toch willen we nog steeds beter weten hoe het zat. De regering-Aö£ / gaf daarom de opdracht voot het SOTÖ-onderzoek ovet de opvang en tetugkeei van ooilogsslachtoffets na 1945. Verleden jaar waren er al twee delen verschenen, en nu zijn deel 3 Polderschouw (over de regionale verschillen bij de aanpak van de repattiëting) en deel 4 Binnenskamers (over de besluitvotming ten aanzien van de te nemen maatregelen) uitgekomen. Onverslijtbaar stereotiep

Inteiessant is het hoofdstuk 'Vandaag hebben ze niets — maat morgen bezitten ze weer tien gulden', dat Evelien Gans heeft geschteven in Polderschouw. Het gaat daarin over verschillende antisemitische stereotiepen in bevrijd Nedetland na de Tweede Weteldootlog. "De 'rijke jood' is zo'n eeuwenoud steteotiep, dat nog steeds niet vetsleten is", schrijft zij: het is een verzamelnaam voor antijoodse stereotiepen van economischsociale aard. De 'rijke jood' werd in de loop van de geschiedenis ook de kapitalistische, materialistische jood. Tijdens de oorlog hadden de nazi's ook in Nederland gehamerd op het verschil tussen joden en niet-joden. Na de oorlog werkte die naziptopaganda nog doot. En et ontstonden velschillende kwesties. Eén daarvan was de teruggave van joods bezit doot de zogenoemde bewariërs aan de joodse ovetlevenden. (Een bewariëf is een niet-

jood - een ariët in de taal van de Duitse bezetters - aan wie vervolgde joden hun spullen in bewaring gaven met de bedoeling om die na de oorlog weer terug te krijgen). Bij bewariërs, maar ook bij banken en verzekeringsmaatschappijen en bij sommige ministers lokte de druk die er was om joodse bezittingen tetug te geven nogal eens grote ergernis uit. Zo was er geen begrip voor een vrouw die bij haar oude buren haar linnengoed en wat kleien kwam halen. Die mensen wilden niet begtijpen dat die vrouw, die twee jaai in vodden in een concentiatiekamp had gelopen, blij kon zijn met haar oude spulletjes. Een omstander gaf als commentaar: "dat is nou de enige onder ons die nog een hele draad aan haar lijf heeft". Een ingezonden brief aan Vrij Nederland van 17 juli 1945: "Als het waar is dat de Joden zoveel geleden hebben, waarom werden het dan geen betete menschen. Menschen die al h u n familie verloren hebben, hebben nu nog lust jacht te maken op meubilair wat 't hunne eens was." Zo kregen de joden er de schuld van als bewariërs de spullen niet aan de techtmatige eigenaais terug wilden geven. Een mooi voorbeeld van blaming the victim, het projecteren van de eigen schuld op het slachtoffei, waaidoot men zelf vrijuit gaat. Een andere kwestie ging over positie van de Duitse joden in Nederland. Zowel het gezag als de bevolking stelden zich vijandig op tegenover

de Duitse en stateloze joden. Men zag ze niet als slachtoffers, maar vooral als Duitsers. Hilde VerweyJonker hield toen al heel gauw een pleidooi voor de naturalisatie en acceptatie van de Duitse joden. Zij schreef toen ook al dat er bij een grote meerderheid van het Nederlandse volk een besef doordrong dat het zich 'allermiserabelst' had gedragen jegens de joodse medeburgers: "Het zoekt zich nu achteraf te rechtvaardigen en vindt die rechtvaardiging in kritiek op de Joden".

Conclusie

En bij de kritiek op joden wordt bijna altijd teruggegrepen op de aloude antisemitische stereotiepen schrijft Gans. Trouwens dat gebeurde niet alleen vlak na de oorlog maar ook weer onlangs, toen Gretta Duisenberg de 'rijke joodse lobby in Amerika' van stal haalde om de rechten van de Palestijnen te benadrukken.

Gans' conclusie luidt dat Nederland na de oorlog zeker niet veranderd was in een "zompig antisemitisch moeras". Zo waren er naast slechtwillende ook goudeerlijke bewaarders van joodse spullen. En zo was het ook in andere kwesties. Bijvoorbeeld in de felle polemiek over de vraag wie zeggenschap moest krijgen over de joodse weeskinderen: de joodse gemeenschap of bijvoorbeeld de onderduikgevers die joodse kinderen de oorlog door hadden geholpen. Uiteindelijk waren er altijd tegengeluiden als er anti-joodse sentimenten werden geventileerd. In het vierde deel van de S O T O reeks Binnenkamers beschrijft Conny Kristel de strijd om de macht in joods naoorlogs Nederland. Een groep joodse leiders zag maar één oplossing voor de joodse overlevenden: emigratie naar Palestina.

Frances Peijnenburg is op zoek naar het verleden van haar opa Jacob Achttienribben, die geboren werd op 14 augustus 1896 te Amsterdam als zoon van Simon Achttienribben en Elisabeth Engelsman. Zij woonden Uilenburgerstraat 39. Jacob neemt op 12 februari 1915 vrijwillig dienst op het schip Hare Majesteit Atjeh en vertrekt naar Nederlands Indië. In 1923 komt hij terug in Nederland.In 1925 woont hij in Antwerpen waar hij zijn eerste vrouw ontmoet, Aaltje Romana Yntema. Samen vertrekken ze naar Den Haag en krijgen twee dochters, Elisabeth Rosa en Esther. Zij scheiden op 7 augustus 1929.

Jacob trouwt in 1936 met Anna Helena van der Kolk in Den Haag. Uit dit huwelijk zijn geen kinderen geboren. In het voorjaar van 1939 ontmoet Jacob de oma van Frances Peijnenburg, Guurtje Stam. Zij gaan naar Utrecht en daarna naar Amsterdam, waar zij twee dochters krijgen, Charlotte en Johanna, die de naam dragen van hun moeder: Stam. Jacob wordt op 30 december 1942 de eerste keer gepakt en afgevoerd naar Westerbork. Hij wordt echter weer vrijgelaten Guurtje overlijdt op 30 december 1943. Op 9 mei 1944 worden Charlotte en Johanna afgegeven op het adres Haarlemmer Houttuinen 82 hs en vandaaruit gaan ze op 19 februari 1945 naar het Burgerweeshuis te Amsterdam. Jacob is 3 september 1944 met het laatste transport uit Westerbork naar Auschwitz afgevoerd en op 15 maart 1945 overleden in Midden-Europa, zoals op zijn overlijdensakte staat.

Maar het overgrote deel van de Nederlandse joden voelde daar niets voor. Dat blijkt ook wel uit de cijfers: slechts 1500 van de 5000 joden die in de jaren 1948-1953 uit Nederland vertrokken, gingen naar Israël. De overgrote meerderheid wilde echter in Nederland blijven. Polderschouw en Binnenskamers completeren de resultaten die al uit de eerste twee delen naar voren waren gekomen. Heel veel nieuwe feiten voegen ze niet meer toe, maar ze vormen bij elkaar een interessant naslagwerk. Loucky Content Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Binnenskamers; Besluitvorming. Red. Conny Kristel. ISBN 9035123719. Polderschouw; Regionale verschillen. Red. Conny Kristel. ISBN 903512327. Uitg. Bert Bakker, Amsterdam, 2002.

Zijn dochter Johanna was anderhalf jaar toen de dramatische gebeurtenissen plaats vonden. Het is voor haar nog altijd moeilijk niet te weten wie haar ouders waren. Vandaar het onderzoek van haar dochter. Heel belangrijk zou het zijn om een foto van Jacob Achttienribben te vinden. Als iemand enige informatie heeft over Jacob Achttienribben of Guurtje Stam, zou die contact op willen nemen met: Frances Peijnenburg, Morel 87,

5401 LB Uden, tel. 0413 331975, e-mail: francespeijnenburg@home.nl

Chagall in het Joods Historisch Museum

Wandschilderingen voor het Joods Theater In het Joods Historisch Museum is tot 12 januari 2003 een heel bijzondere tentoonstelling te zien: Mare Chagall. Het Joodse Theater. Te zien zijn zeven grote wandschilderingen die de beroemde Russisch-joods-Franse schilder Mare Chagall (18871985) in 1920 heeft geschilderd voor het Joods Theater in Moskou. Bij de presentatie legt het museum vooral de nadruk op de joodse kant van de schilderingen, alsof ze overvloeien van nostalgie naar de kleine jiddisje wereld waar Chagall uit voortkwam. Maar Chagall heeft ook en vootal met de artistieke middelen die hij tijdens zijn eerste jaren in Parijs heeft opgedaan zijn vreugde over de wereld van het theater tot uitdrukking willen brengen. De wandschilderingen lagen tot 1989 verborgen in de Tretjakov Galerij in Moskou, schetsen voor theater-kostuums en enkele belangrijke schilderijen van Chagall zijn afkomstig uit de collectie van het Stedelijk Museum. Het is een erg mooie expositie, waarbij een schitterende catalogus is uitgekomen: Mare Chagall en het Joods Theater, uitgever Waanders, Zwolle, prijs â‚Ź 17,50; ISBN 9040086788. Max Arian Joods Historisch Museum. Jonas DaniĂŤl Meijerplein 2-4, Amsterdam, tel. 020 6269945. Openingstijden: elke dag van 11 tot 17 uur. Tot 12 januari 2003. Overigens is een andere tentoonstelling over Chagall, met werken op papier, ontwerpen voor de twaalf glas-in-loodramen van de Hadassah synagoge te Jeruzalem te zien in het Bijbels Museum. Herengracht 366-368, tel. 020 6242436. Geopend: maandag t/m zaterdag 10 tot 17 uur, zon en feestdagen 13 tot 17 uur.

Mare Chagall,

Wandschildering van Mare Chagall Inleiding tot het Joods Theater, detail

decorontwerp

Mare Chagall,

kostuumontwerp

Het machientje

De pettenmaker Ze zijn vaak bijna ongelooflijk, de ware verhalen over welke dingen mensen in de oorlog het leven hebben gered. Dat van de Poolsjoodse pettenmaker Sam Migdalek is er één van. Jules Schelvis kent hem, omdat zij samen tijdens de oorlog in de Poolse stad Radom gevangen hadden gezeten. Samen hebben zij verschillende kampen overleefd, een dodenmars, toen de Sovjet-troepen de stad naderden, Auschwitz-Birkenau en andere kampen in Duitsland. Toen Jules Schelvis hem vorig jaar in Australië na tientallen jaren weer ontmoette, vertelde Sam hem het verhaal over het pettenmachientje waaraan hij zijn leven te danken heeft. Jules bewerkte zijn verhaal voor ons vanuit het Jiddisch-Engels in het Nederlands. "Aan bet kleine machientje dat mijn leven tedde moet ik, nu ik ouder ben geworden steeds w e e t tetugdenken. Ik kocht het als jongeman in mijn gebooitestad Radom in centtaal Polen en wist het in de kampen tot kott voor de bevrijding bij me re houden. Het was klein en speciaal gemaakt voor het naaien van petten. Als kind al had ik een zwak voor petten; ik kon utenlang kijken naar een pettenmaker bij mij in de buurt. Toen ik van school kwam mocht ik het vak bij hem leten. Ik wist dat ik et mijn brood mee kon verdienen want bijna alle mannen droegen in die tijd een pet. Ditect na de Duitse inval in september 1939 nam de bezettet maattegelen, die diep ingtepen in het joodse leven. In Radom veirees een getto voor de ongeveer 40.000

joden. O p enige duizenden na werden ze in augustus 1942 naar het vernietigingskamp Treblinka gedeporteerd, waar vrijwel allen na aankomst werden vergast, onder hen mijn ouders en drie zusters. Ik ontsprong de dans en had het geluk in het nog m a a t viet straten tellende kleine getto in Radom terecht te komen. Na enige tijd moest ik wetken in een aan de tand van de stad gelegen wapenfabriek. Daar in de buutt lag een kamp w a a t ik wetd ondeigebracht. Mijn machientje wist ik mee te nemen en in de barak verborgen te houden. De man met wie ik te maken kteeg

was de SS-Oberscharführer

Hecker.

Omdat het maken van petten altijd beter was dan wetken in een wapenfabriek liet ik via de Lageraltester Goldberg

de Arbeitsführer

Hecker

duidelijk maken dat ik een Mützenmacher was. Enige tijd later liet hij mij weten dat ik v o o t hem en de

andere SS'ers petten mocht gaan maken. Ik kteeg de benodigde materialen, een aantal geweven doodskoppen, een centimetetmaat en een aparte tuimte in het kamp. Veel zou van het tesultaat afhangen. Maar met mijn ervaring wist ik dat de petten die ik zou gaan maken petfect zouden passen.

Op een dag zei de Lageraltester dat een hoge SS'er het kamp zou komen inspecteren en een uniformpet wilde laten maken. Toen ik bij hem werd geroepen om de maat te nemen draaide hij zich ostentatief om. Zijn adjudant liet mij weten dat hij een jood niet van nabij in de ogen wilde kijken. Maar hij liet zich toch de maat nemen. Toen ik de pet na enige dagen bij Hecker afleverde schoof hij mij een half brood toe. Ik bleef petten maken tot het Rode Leger in juli 1944 nog maar enkele tientallen kilometers van Radom verwijderd was en het kamp werd ontruimd. Alle mannen, vrouwen en de paar nog aanwezige kinderen moesten zich verzamelen om per voet een barre tocht van 120 kilometer naar Tomaszow te maken. Enige dagen later vertrokken we van daar in veewagens naar Auschwitz/ Birkenau. Al die tijd kon ik het machientje, wat overgebleven materiaal en een paar klosjes garen bij mij houden. De mannen werden na selectie in veewagens doorgestuurd naar een nog niet in gebruik genomen kamp bij Vaihingen an der Enz in Zuid-Duitsland, een stadje niet ver van Stuttgart. Er waren nog geen keuken en andere voorzieningen voor de bijna 2000 mannen. De onderdelen van barakken die er verspreid lagen moesten we in de loop der tijd in elkaar zetten. De soep, het enige warme dat we te eten kregen, kwam uit de keuken van de Organisation Todt, die in de buurt aan het bouwen was. Naar spoedig bleek aan een ondergrondse fabriek van vliegtuigen, waar ik onder

strenge bewaking tewerk werd gesteld. Het was veel te zwaar voor de uitgemergelde mannen uit Radom; velen stierven aan uitp u t t i n g en kou. De gevreesde Hecker bleek ook hier weer Arbeitsführer te zijn.

lopen in staat zijnde gevangenen een paar dagen voor de bevrijding werden geëvacueerd om uit handen van het aanstormende Franse leger te blijven. Ik kon niet meer de kracht opbrengen om op deze waarschijnlijk laatste en uitputtende tocht het machientje mee te nemen. Ik liet het in de barak achter. Toen ik eens in zijn buurt kwam Uiteindelijk kwam ik in Dachau had ik de gotspe om te zeggen: 'Ik terecht, waar het de Amerikanen ben Mützenmacher, u weet waren die mij bevrijdden. misschien nog wel, die uit Radom. Ik vraag mij nog steeds af wie mijn Ik heb mijn machientje bij me dus machientje heeft gevonden en waar ik kan ze ook hier maken.' Hij het terecht is gekomen. Ik vrees op herkende me en gaf mij opdracht om naar de Schneiderwerkstatt in het de schroothoop." SS gedeelte van het kamp te gaan en mij daar te installeren. Maar het Dit is het verhaal van de pettennoodlot sloeg toe toen de speciale maker. Uit zijn mond opgetekend naald in het machientje brak. Ik had door Jules Schelvis. geen reservenaald, dus kon ik geen petten meer maken. Ik prakkiseerde mij suf, tot ik een paar stalen spijkers vond. Ik zocht een geschikte steen en haalde een pannetje water. Toen De activiteiten van het begon ik met veel geduld, doorzettingsvermogen en vooral Nederlands Auschwitz Comité bloedende vingers de spijker in worden mede mogelijk gemodel te slijpen tot de precieze maakt door Numeco en afmeting was bereikt. Nu moest ik nog een minuscuul gaatje zien te door de opbrengsten uit maken waar het naaigaren doorheen de BankGiroLoterij. gestoken moest worden. Aan de Uw deelname aan deze loterij andere spijker sleep ik een fijn puntje, waarmee ik, door deze snel wordt daarom van harte tussen duim en wijsvinger te aanbevolen. draaien, op de juiste plaats in de tot naald omgetoverde spijker een Met dank aan gaatje boorde. Toen ik tenslotte een Vuurwerk Internet BV exacte kopie van de naald in mijn voor het sponsoren handen hield en het machientje ook

Sponsors

nog feilloos bleek te werken was ik de wereld te rijk. Zo kon ik doorgaan met het maken van petten. Tot de dag toen alle nog tot

van onze website. www.auschwitz.nl

Ingezonden brief

D u r b a n : droevige mijlpaal De internationale conferentie die eind augustus 2001 in Durban in Zuid-Afrika plaatsvond en die zich eufemistisch "antiracistisch" noemde, was voor mij een zoveelste trieste mijlpaal in de eeuwenoude antisemitische traditie. Ditmaal waren het de Arabische Liga en haar bondgenoten die ernaar streven om Israël te isoleren en als een "genocidale apartheidsstaat" af te schilderen.

veigelijkingen wetden getrokken zoals Davidster = hakenkruis, Israël = nazi's, Sharon=Hitler. Niet alleen tijdens de anti-Israël-demonstratie die op 13 april j . 1 . door het Palestina-comité'en zijn vrienden was georganiseerd, maar ook door enige gerespecteetde politieke leiders werden grove beschuldigingen geuit aan het adtes van Istaël, waatbij sommigen et zelfs voot pleitten om de ambassadeut terug te roepen.

Zo op het oog waten hun vootnemens "succesvol". De hatelijke, perverse sfeet van deze conferentie, de spandoeken met opschriften als "kill the Jews!", 'Jews back to Auschwitz!", het scanderen van bloeddorstige antisemitische leuzen riepen hetinneringen op aan de filmbeelden van manifestaties van de Hitlerjugend in het nazi-tijdperk. Met gtote schtik was daar, in Durban, te constateren dat de weteld weer eens de aloude zondebok van stal had gehaald, de jood, gepetsonifieerd in de joodse staat, om die van alle ellende in de wereld te beschuldigen.

Intussen is er een jaar verstreken sinds Durban. In het hetdenkingsnummer van het Auschwitz-Bulletin van januari 2002 verscheen een beschouwend artikel van de hand van Ido Abram. De essentiële gedachte van Abram was dat "dialoog meer loont dan conflict" en dat het interculturele onderwijs een zeer belangrijke rol kan spelen in de strijd tegen rassenhaat en bevorderlijk is voor de dialoog. In het artikel voelde ik ook zijn bezorgdheid om de hatelijke, vuige taal die in Durban werd geuit. Hij citeett de columniste Elsbeth Etty die ik nog eens zou willen aanhalen vanwege haar rake beoordeling: "In D u r b a n werd onversneden jodenhaat gepreekt in een poging het jodendom in het bewustzijn van diverse onderdrukte en achtergestelde volken en groepen te associëten met het onrecht in de wereld. (.). In Dutban werd haat gepteekt in plaats van vetzoening, antisemitisme in plaats van antiracisme".

Luttele dagen na Durban, op 11 september werd de gruwelijke aanslag op het WTC in New Yotk gepleegd. In de keten van daarop volgende gebeurtenissen verspreidde zich in de wereld een felle haat tegen alles wat joods is, ook in Europa en vooral in Frankrijk. Er vonden aanslagen plaats op synagogen en joodse scholen, joodse begraafplaatsen werden geschonden en op sttaat wetden joden aangevallen. Ook in de media werden voor Israël en joden kwetsende en schandelijke wootden geuit, ook in de Nederlandse media. Stuitende

Waar ik mijn brief op wil toespitsen is het volgende. In een eerder verschenen bijdrage over dit thema in het Auschwitz-Bulletin van december 2001 schrijft Ronald

Eissens over de "beschamende taferelen in Durban" en over de haat tegen de joden. Wat hem eigert is dat de deelnemets van de conferentie het vetschil tussen de staat Israël en joden niet konden inzien. Wat mij echtet verbaast, is dat hij als directeut van een antiracistische organisatie niet begrijpt dat Istaël als de "kwintessens van alle kwaad" wordt bestempeld juist O M D A T het een joodse staat is! A s het al niet triest is, dan is het toch waarlijk grotesk om dit ministaatje van alle ellende in de weteld te beschuldigen. Zoals hij schrijft was "in Durban antisemitisme aan de orde van de dag V A N W E G E DE D A D E N (hoofdletters door PG) van de staat Israël." Om welke daden gaat het dan? Van iemand in zijn functie kan men toch enige uitleg verwachten. Omdat Eissens dat niet doet, wil ik van de gelegenheid gebtuik maken de echte feiten nog eens te vermelden, feiten die er op duiden dat zeker NIET Israël schuldig is aan de ellende van de Palestijnen. Hoewel deze feiten algemeen bekend zouden behoren zijn, worden ze helaas vaak verdoezeld. Zo hadden de Palestijnen allang, sinds 1948, een eigen staat naast Israël kunnen hebben, als de zes Arabische landen (Egypte, Syrië, Transjordanië, Libanon, SaoediArabie en Irak) de VN-resolutie 181 niet hadden geschonden en de realiteit van de joodse staat hadden geaccepteerd. In plaats daarvan vielen ze Israël binnen met het doel de jonge staat te vernietigen. Dat lukte niet. Later, na de overwinning van Israël van de 6-daagse oorlog in 1967 werd het Israëlische aanbod om vrede te sluiten doot de

Arabische top in Khartoem (1967) met drie maal "NEE" verworpen: geen vrede met Israël, geen erkenning van Israël en geen onderhandelingen met Israël. Tijdens de moeizame onderhandelingen vanaf 1993 in de zgn. Oslo-akkoorden kregen de Palestijnen een vergaande autonomie aangeboden. Tijdens de onderhandelingen in Camp David tussen Barak en Arafat onder leiding van president Clinton kreeg Arafat het aanbod van een Palestijnse staat op 97 % van de Westbank en de Gazastrook. Nooit eerder hadden de Palestijnen een aanbod gekregen van een eigen staat. Niet door het TurksOttomaanse Rijk dat 400 jaar over Palestina regeerde, niet door GrootBrittannië dat tot 1948 het mandaat voerde over dit gebied en niet door hun Arabische broedernaties Jordanië en Egypte, die na het beëindigen van het Britse mandaat resp. de Westbank en Gaza veroverden. En nu de uitgerekend de Israëli's de Palestijnen voor het eerst een eigen staat aanboden, sloeg hun leider Arafat dit aanbod van de hand! De enige tegenprestatie die Israël van de Palestijnen eiste, was om in vrede met elkaar te leven. Plotseling, waarschijnlijk geschrokken van zo'n grote Israëlische concessie, eiste hij de 'terugkeer' van miljoenen

Palestijnen naar Israël, terwijl er volgens de UNHCR (de vluchtelingenorganisatie van de VN) nog maar 40.000 vluchtelingen van 1948 in leven zijn! Deze krankzinnige eis was natuurlijk onbespreekbaar voor Israël, de opname van miljoenen Palestijnen zou onherroepelijk het einde van de joodse staat betekenen. Wat voor zin heeft het eigenlijk om in het licht van deze feiten die men in elke eerlijke, onpartijdige geschiedschrijving kan terugvinden, de wereld te proberen ervan te overtuigen dat het enige dat Israël wenst is om in een eigen staat in vrede met zijn buren te leven? Is dat te veel gevraagd? Elke staat en elk volk heeft daar toch recht op? Waarom dan de joodse staat niet? Zijn de oorzaken dezelfde gebleven? Wordt "de" jood nog altijd afgeschilderd als de duivel, als de moordenaar van Jezus, als de bloeddorstige uitperser, als samenzweerder tegen de wereld? Deze beschuldigingen, hoe krankzinnig ook, waren wel de oorzaken van de Shoah en ze zijn weer salonfdhig geworden: Israël als de personificatie van de jood onder de staten en bron van alle kwaad in de wereld. Althans dat is wat feodale en autoritaire regimes ons willen doen geloven als af-

De heer Pielanen uit Kamperland is op zoek naar de familie Stern. Zij woonden in de jaren 1940 - 1941 tegenover de Pieterskerk in Leiden. Hun zoon Leo was zijn vriendje op de lagere school. Zij waren vóór de oorlog gevlucht uit Duitsland. In 1940 waren de beide jongens 12 jaar oud.

Op een dag, dat zal in 1941 of later geweest zijn, vertelde Leo Stern aan zijn vriend, dat Ze moesten verhuizen van de moffen. H u n nieuwe adres werd Koningsweg 49 in Den Bosch. Later heeft hij daar navraag gedaan, maar de mensen die daar toen woonden wisten van niets. In Leiden kreeg Pielanen te horen, dat de familie Stern was omgekomen in een concentratiekamp maar men wist verder geen details. Pielanen hoopt dat iemand hem

leidingsmanoeuvre voor hun eigen misdaden. Die truc lukt al 2000 jaar. Aan het eind van dit beladen thema wil ik aan de voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité [en de leden) nog een tweetal vragen kwijt. De ene is welke betekenis de leuze N O O I T MEER AUSCHWITZ! na Durban nog heeft. De andere vraag is waarom de "cultuur van het zwijgen" waarvoor hij in zijn belangrijke herdenkingtoespraak waarschuwt blijkbaar niet voor D u r b a n van toepassing was, aangezien hij in zijn toespraak met geen woord heeft gerept over deze schandelijke conferentie.

Paula Gruber Mevrouw Paula Gruber is schrijfster van het boek Pijn die blijft; Herinneringen aan mijn leven in Polen, uitgeverij Balans, 2001. In dit indrukwekkende boek beschrijft Paula Gruber haar jeugd in het vooroorlogse Polen, de oorlogstijd en haar verblijf in de kampen, de situatie in Polen na de oorlog, en de immense haat van vele Polen tegen de joden, voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Door een technische fout is deze brief niet meegegaan in het vorig nummer van het bulletin.

verdere details kan verstrekken omtrent deze familie, zodat hij dit gedeelte van zijn leven kan afsluiten. Hij denkt heel vaak aan deze mensen en heeft nog altijd de hoop, dat er nog iemand in leven is. U kunt zich met eventuele informatie over de familie Stern wenden tot: J. Pielanen Populierenlaan 5 4493 C T Kamperland Per e-mail: Dimmer@zeelandnet.nl

Appèl van het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie

Het klimaat voor het maatschappelijk debat verbeteren De wereld is klein geworden, dat lieten de wereldschokkende gebeurtenissen van 11 september en de reacties daarop in Nederland vorig jaar nog eens zien. Maar waar velen die zwarte dag zien als een begin of een einde van ontwikkelingen, ziet het LBR vooral de verscherping van een trend die al langere tijd in ontwikkeling is. Een trend van verscherping van het negatieve imago van de multiculturele samenleving, van ongeduld, angsten en frustraties ten aanzien van integratie en immigratie en van gevoeligheid voor alles wat met de islam te maken heeft. Een trend die paradoxaal is, want er zijn veel positieve signalen. De werkloosheid onder allochtonen is sterk gedaald, veel kinderen en jongeren met een migrantenachtergrond doen het goed op school en over het belang van integratie, het leren van de Nederlandse taal en het bestrijden van criminaliteit bestaat een brede consensus, onder autochtonen en allochtonen. In de jaarrapporten over 1999 en 2000 wees het LBR al op 'frustraties ten aanzien van tolerantie en de multiculturele samenleving' en 'de graagte waarmee publiek en media over aspecten van de multiculturele samenleving klagen'. In de loop van 2001 werd duidelijk dat het imago van de multiculturele samenleving nagenoeg onherstelbaar beschadigd is. Net als het woord allochtoon wordt het begrip multiculturele samenleving vooral geassocieerd met problemen. Een associatie die moeilijk weggenomen kan worden.

De versplintering van het multiculturele imago is de uitkomst van een langdurig maatschappelijk debat over de maatschappelijke positie van migranten en vluchtelingen. In beschouwingen krijgen

W D - e r Frits Bolkestein, PvdA-er Paul Scheffer en Leefbaar Nederland/ LPF-er Pim Fortuyn regelmatig het compliment dat zij de inspirators van dit debat zijn, en in ieder geval de integratie- en segregatie-

problemen op de agenda hebben gezet. Het is misschien niet juist hen o v e t één kam te scheren, maar zij zetten alledrie de toon doot problemen uit te vergroten, positieve ontwikkelingen buiten beschouwing te laten en het niet voldoende fotmuleten van conctete, realiseerbare oplossingen. Problemen signaleren is echtet niet genoeg. Ze moeten ook in de juiste context wotden geplaatst en samengaan met een keuze v o o t alternatief beleid, anders wordt uiteindelijk slechts vervuiling van het klimaat beteikt en het gevoel weggenomen dat oplossingen gerealiseerd kunnen wotden. Zwaar beladen Ook andere ontwikkelingen droegen bij aan de verslechtering van het klimaat v o o t het maat-schappelijk debat. Zoals uitingen van islamitische intolerantie, met name ten aanzien van homo-seksuelen, en de mediahype tond islam, geweld en veiligheid na 11 septembet. Maar ondanks de verschetping in de discussies bleef het gezegde populair dat 'je in politiek correct Nederland niets mag zeggen'. Een klacht die in de loop van ongeveer 15 jaar 'bon ton' is geworden, met een cattiète van de botreltafel en het buurthuis naar de columns en opiniepagina's in de media. Wat het LBR betreft is het de hoogste tijd dat wotdt etkend dat het adagium van 'niets mogen zeggen' achtethaald is en schadelijke neveneffecten heeft. Het is slecht v o o t de sfeer waarin gesprekken verlopen, kan werken als excuus om het gesptek niet aan te gaan en leidt af van w a a t het wetkelijk om moet gaan: knelpunten en oplossingen bespteken. Het klopt dat racisme in Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog een zwaar beladen teim is, en is het

voorstelbaat dat mensen het als verfrissend ervaren dat het debat van deze z w a t e motele last is bevrijd. Maar het 'je mag hief niets zeggen' gezegde staat steeds verder af van de werkelijkheid. Mensen nemen privé geen blad voor de mond en in het maatschappelijk debat is alles bespteekbaar. O o k in juridisch opzicht hoeft niemand zich belemmerd te voelen. De vtijheid van meningsuiting is vastgelegd in de grondwet. Daar waar de vrijheid van meningsuiting op gespannen voet staat met bijvootbeeld het eveneens in de grondwet vastgelegde nondiscriminatiebeginsel zijn de grenzen omschreven in artikel 137 c en d van het wetboek van strafrecht. In techtszaken kiezen Nedetlandse techtets, op een enkele veroordeling in de j a t e n negentig van de racistische politicus Janmaat na, v o o t een ruime bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Het blijft belangtijk dat mensen in het maatschappelijk debat nadenken over de gevolgen van hun uitsptaken. Daar moeten debatdeelnemers elkaar op aanspreken en hoeft alleen in extteme gevallen een rechtet aan te pas te komen. Het gaat niet om 'politieke correctheid' of een 'gedachtepolitie'. Maar als we willen samenleven met anderen, moeten we rekening houden mer hun gerechtvaatdigde belangen en gevoelens. Z o n belang is bijvootbeeld dat de menselijke waardigheid van individuen niet wotdt aangetast en dat mensen gevtijwaard blijven van aanzetten tot haat en oproepen tot geweld. De aanzwellende, xenofoob aandoende toep tot vettegaande bepetking van de komst van asielzoekets en migranten is onlosmakelijk verbonden aan het, deels ittationele, debat o v e t de multicultutele samenleving. In 2002 is daat in de vetkiezingssttijd op

ingespeeld en is de stembusuitslag e t mede door bepaald. In 2001 bleek dat internationale spanningen de verhoudingen tussen verschillende etnische groepen in Nederland onder druk k u n n e n zetten. In de eerste maanden na de aanslagen van 11 september was er een toename van anti-islamitische incidenten, waatondet btandstichtingen en klachten o v e t discriminatie op de atbeidsmarkt. Wanneer angsten, tegenstellingen en zondebokgevoelens opleven, heeft het land een regering nodig die vertrouwen en gezag inboezemt bij alle Nedeilandeis. In dit kadet is het vetheugend dat Koningin Beatrix, met haar bezoeken aan migrantenorganisaties en op integratie gerichte initiatieven, haar interesse toont voor positieve aspecten en inspanningen van mensen van divetse komaf.

Averechtse uitwerking In het huidige politieke debat domineert negatieve beeldvorming over verschillende groepen migranten. Maar een kabinet dat een kabinet wil zijn v o o t alle inwonen? van Nederland, moet e t niet in meegaan hele groepen loutet op grond van h u n afkomst als problematisch te bestempelen. Bij c u t s u s s e n en publiekscontacten metken LBR- medewetkets hoe stetk de dootwetking is van zulke negatieve beeldvorming. Onderzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid'heeft aangetoond dat deze beeldvotming een dtempel is

op

de

arbeidsmarkt

voot

sollicitetende migranten en hun nakomelingen. In het algemeen heeft het huidige klimaat een avetechtse uitwetking op integratie. Niet alleen omdat voorootdelen en vormen van discriminatie wotden vetstetkt. Maar ook omdat het mensen terugwerpt op hun etnische

afkomst. Het gevoel gelijkwaardig burger te zijn wordt ondergraven, ook bij de vele migranten die het goed doen in Nederland. Dat het thema van de integratie van migranten momenteel sterk wordt benadrukt, is voor het LBR geen probleem. Maar integratie moet van twee kanten komen, de samenleving moet haar sociale gezicht niet verliezen. Een situatie waarin beperkende of repressieve maatregelen humane oplossingen in de weg staan, of voorrang krijgen boven preventie, is ongewenst. Te gemakkelijk wordt vermanend gewezen naar groepen met een sociaal zwakkere positie. Het gevaar bestaat dat er meer oog is voor hun, echte of vermeende, plichten dan voor hun rechten. Bij alle zorgen om het maatschappelijk klimaat ziet het LBR niet over het hoofd dat, ondanks de soms duidelijk uiteenlopende meningen en sentimenten, antidiscriminatie in Nederland gelukkig nog altijd de breed gedragen norm is. Alle politieke partijen onderschrijven dit ook. Jammer is dat het huidige kabinet op dit punt niet de daad bij het woord voegt, want politieke inspanning om racisme tegen te gaan is in deze tijd wel noodzakelijk. Het afgelopen jaar groeide het aantal antisemitische

uitingen, was er een groei van racisme op Internet, duurde de structurele discriminatie op de arbeidsmarkt voort, was er een dramatische daling van het aantal werkgevers dat voldeed aan de Wet SAMEN, veranderde er niets aan het veelvuldig gebruik van voorallochtonen ongeschikte tests bij selectieprocedures, duurde negatieve beeldvorming over zwarte scholen voort, werd niets gedaan om verdere segregatie in het onderwijs tegen te gaan, werd niet opgetreden tegen hoofddoekverboden, kwam er geen structureel antidiscriminatiebeleid van de grond bij de politie en kwam het niet tot een goede registratie van rassendiscriminatie in Nederland. Een sterk antiracismebeleid zou ook een versterking zijn van andere onderdelen van het beleid en dat beleid geloofwaardiger maken. Diverse politici spraken bijvoorbeeld hun zorgen uit over de positie en emancipatie van islamitische vrouwen. Zij zwijgen echter over het feit dat moslima's die een hoofddoek dragen omwille van die hoofddoek regelmatig worden gediscrimineerd, bijvoorbeeld bij sollicitaties. Deze vrouwen ervaren dit niet alleen bij commerciële bedrijven, maar ook bij stichtingen en overheidsdiensten. Zij weigeren vrouwen met een hoofddoek omdat

zij bang zijn dat hun cliënten er problemen mee hebben of omdat zij vrezen voor problemen op de werkvloer. Politici zouden juist hierover krachtdadige woorden moeten uitspreken. Deze vorm van discriminatie is immers een overduidelijke belemmering van de persoonlijke en maatschappelijke ontwikkeling van islamitische vrouwen.

Nederland moet zich niet meer laten leiden door angst en negativisme. Het tonen van zelfvertrouwen, geduld en rechtvaardigheid is een betere leidraad. Want gevoel voor rechtvaardigheid is wat alle mensen bindt, door welke godsdienst of levensbeschouwing zij ook geïnspireerd worden. Hubert Fermina Directeur Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie. Bovenstaand appèl (voor dit Auschwitz Bulletin verkort) is overhandigd aan kamervoorzitter Weisglas, bij de presentatie van het rapport: Racisme in Nederland, Jaar in beeld 2001. Het rapport kan worden besteld bij het LBR, tel. 0102010201, email info@lbr.nl en kost € 3,50. De teksten van het rapport en het appèl zijn ook gepubliceerd op www.lbr.nl.

Het doel van de Stichting Nederlands Auschwitz Comité is: * het realiseren van de zinspreuk "Nooit meer Auschwitz"; * het ageren tegen alle vormen van fascisme, racisme en antisemitisme; * het bevorderen van het welzijn van de in de tweede wereldoorlog vervolgden en hun nabestaanden; * het verrichten van alles wat met het voorgaande verband houdt, alles in de ruimste zin

Bericht van de Stichting Sobibor

Massagraven gevonden in voormalige kamp Sobibor Een groep wetenschappers uit het Poolse Torun is er in de afgelopen tijd in geslaagd een aantal massagraven in het voormalige kamp Sobibor te lokaliseren. Het gaat om een groep studenten van de Universiteit van Torun, onder leiding van de archeoloog professor Andrzej Kola. Zij maken gebruik van een speciaal apparaat, dat doet denken aan een met de hand bediende grondboor, maar dan van beduidend grotere afmeting. In plaats van een metalen spiraal wordt een lange holle buis de grond in gedreven. Bij het weer omhoog draaien kon de inhoud worden

Chaya Brasz van het "Center for Research on D u t c h Jewry" in Jeruzalem vraagt ons of iemand van onze lezers meer weet over Leon of Lion Wagenaar, afkomstig uit Nederland, waarschijnlijk uit Amsterdam. Leon Wagenaar heeft na de bevrijding van Auschwitz door de Russische troepen enkele Nederlandse kinderen vanuit Birkenau naar het hoofdkamp Auschwitz gebracht, waar de omstandigheden beter waren. Hij hielp ook op andere manieren diverse mensen en schijnt met zijn zelfstandig optreden in conflict te zijn gekomen met de Russen. Zij hebben hem gedood. Noch het N I O D noch de Oorlogsgravenstichting weet iets over Leon Wagenaar. Is hij bij u misschien

geanalyseerd. Vastgesteld werd dat het gaat om massagraven met verkoolde menselijke resten. De Jerusalem Post berichtte dat er zeven massagraven zijn gevonden en de fundamenten van een aantal voormalige gebouwen. In een hoek van wat een barak moet zijn geweest werden 1700 kogels gevonden. Misschien werden hier mensen geëxecuteerd. De Duitse Nazi's die dit vernietigingskamp in 1942 in bezet Polen hebben gebouwd, hebben het gehele kamp met de grond gelijk gemaakt na de opstand van de gevangenen in 1943, waarbij driehonderd joden wisten te ontsnappen, maar vele tientallen om-

kwamen in het mijnenveld om het kamp en de meeste anderen in de volgende dagen werden gepakt. Niet meer dan vijftig ex-gevangen van Sobibor hebben de Tweede Wereldoorlog overleefd, waar misschien 250.000 mensen, voor het overgrote deel joden, de dood hebben gevonden. De Stichting Sobibor heeft sinds enige tijd rechtstreeks contact met de heer Marke Bern, directeur van het nieuwe museum in Sobibor. De heer Bem heeft ons toegezegd dat zodra een in het Engels gesteld verslag over de opgravingen gereed is, een exemplaar daarvan aan ons ter beschikking zal worden gesteld. Wij zullen u daarvan op de hoogte houden.

bekend of is er iemand die dit voor ons zou kunnen uitzoeken? In dien u een computer met Internetaansluiting heeft kunt u rechtstreeks contact opnemen met Chaya Brasz op het emailadres: <dutchjew@cc.huji.ac.il>

Schriftelijk kunt u Chaya Brasz bereiken op het volgende adres: Center for Research on Dutch Jewry The Hebrew University of Jerusalem Mt. Scopus 91905 Jerusalem, Israël tel. (tevens fax) 00972 2 5880242

STICHTING

ICODO

Informatie- en Coördinatieorgaan Dienstverlening Oorlogsgetroffenen Voor vragen op het gebied van wetten en regelingen voor oorlogsgetroffenen,maar ook voor vragen over zelfhulpgroepen, therapeutische hulp of maatschappelijk werk, en voor literatuur over de Tweede Wereldoorlog en zijn gevolgen kunt u terecht bij de Stichting Icodo. Oorlogsgetroffenen, hun partners en kinderen (ook de naoorlogse generatie zijn welkom bij STICHTING I C O D O Maliebaan 83, 3581 CG Utrecht tel. 030-2 34 34 36 (9-13 uur; bibliotheek 9-17 uur) Bezoek is - na telefonische afspraak - iedere dag mogelijk.

N i e u w uiterlijk v o o r

ICODO-info

De inktvlek v a n de oorlogsgevolgen ICODO-info, het tijdschrift over de gevolgen van oorlog en geweld, heeft een facelift gekregen. Het fysiek van het blad is sinds het eerste nummer van deze jaargang -jaargang 19ingrijpend veranderd. Ander formaat, andere lay-out, veel foto's en een omslag dat de aandacht trekt. Het is een modern tijdschrift geworden, passend in de huidige tijd. Aan de inhoud is niets verandetd en daar was ook geen reden toe. ICODO-info is al tuim 18 jaar een uitstekend tijdschrift, waatin - in gewone mensentaalâ&#x20AC;&#x201D; geschreven wordt over wat oorlog en geweld, discriminatie, vervolging en verzet met mensen doet, aan de hand van de ervaringen in de Tweede Wereldoorlog in Europa en AziĂŤ. Wetenschappelijk onderzoek wordt besproken en ook critici daarvan kunnen in het tijdschrift terecht. Er zijn artikelen van psychotherapeuten ovet hun ervaringen met de doelgroep, histotische en sociologische vethalen ovet mensen in oorlog, getuigenissen van individuen en interviews. Onder de kop: ICODO- nieuws, wordt alles gemeld op het gebied van cutsussen, congtessen, pas vetschenen boeken en artikelen over het onderwerp. Gevolgen Het lijkt wondetlijk dat men daat niet ovet uitgeschreven en uitgelezen taakt. Als je ICODO-info een poos gevolgd hebt, zoals ik dat gedaan heb, dan wordt wel duidelijk waarom dat zo is. Het gaat in ICODO-info over de gevolgen van oorlog en geweld. Die gevolgen moesten eerst in het bewustzijn dootdringen, zowel van degenen die ze ondetgingen als van degenen die ze gaan onderzoeken of behandelen. Hoe dichterbij de geschiedenis voor betrokkenen en getuigen was, des te pijnlijker het proces van bewust-

wording. Het is dus niet zo gek dat men de eerste tientallen jaien na de ootlog nog niet zozeet uit was op het zich verdiepen in of het onthullen van ootlogservaringen. Inmiddels zijn de onderzoekers en behandelaars voor het grootste deel uit een generatie die niet direct bettokken was bij de Tweede Weteldoorlog. Daarmee hebben zij misschien de juiste afstand en neuttaliteit om te duiven kijken naar de psychologische schade die in en na de oorlog is aangericht. En ook voor betrokkenen zelf werkt de afstand in tijd zo dat zij toekomen aan de 'verzorging' van hun psychische wonden, of ook wel dat zij door afnemende veerktacht minder in staat zijn om zich voot die oude pijn af te sluiten. Daarnaast is gebleken dat oorlogsgevolgen zich als een inktvlek verspreid hebben over de na-oorlogse generarie van kinderen van vervolgden en verzetsdeelnemers. Dat is de generatie die opgevoed wetd door mensen die hoe dan ook worstelden met hun ootlogsgeschiedenis. Dat leidde en leidt tot nieuwe vethalen en nieuw ondetzoek ovet de psychologische gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. I C O D O -

info heeft dus nog heel wat jaren te gaan. Dat is goed voot de mensen die het onderwerp van het blad zijn en het is goed vanuit wetenschappelijk oogpunt. En tenslotte is het goed omdat op die maniet kennis ontwikkeld en verspreid wordt, die nuttig is voot het begrijpen en behandelen van ootlogsslachtoffers van alle oorlogen, want die houden blijkbaar nooit op gevoerd te wotden. Bertje Leuw

ICODO-info; Tijdschrift over gevolgen van oorlog en geweld, jaargang 19, nummer 1, juni 2002. Inhoud van dit nummer onder meer: Tom de Ridder over de Meelstreep en het harmoniemodel van Martin Bossenbroek. Annet Mooij over de psychische opvang van oorlogsslachtoffers. Pionieren in de zorg voor oorlogsslachtoffers. Het paleis van de dood: Jolande Withuis over een indrukwekkende Natzweiler-herdenkingsreis. Vrouwen en de Tweede wereldoorlog. Verslag van een studiedag van Centrum '45 te Leiden. U kunt ICODO-info aanvragen door uw naam en adres te zenden aan: Redactie ICODO-info,

Maliebaan 83.

CG Utrecht, of tedactie@icodo.nl

te

3581

mailen:

JP*'

A

p

I n g e z o n d e n brief

M o n u m e n t in N i j k e r k Enige tijd geleden hebben we in dit bulletin bericht over ons onderzoek naar het joodse werkkamp Twilhaar, dat in de zomer van 1942 net buiten het Overijsselse Nijverdal heeft gelegen. Wij zouden hierover graag wat nieuwe informatie willen geven. Het onderzoek ten behoeve van een publicatie verloopt moeizaam, omdat de archieven, die wij inmiddels geraadpleegd hebben, zwijgen over de namen van de kleine honderd joodse arbeiders, die op 10 juli 1942 vanuit Groningen in het Nijverdalse kamp zijn terechtgekomen. De namen van de Groninger joden in Twilhaar, die we inmiddels wel kennen, zijn druppelsgewijs via oproepen in dagblad- en tijdschriftpublicaties bij ons terechtgekomen. Daarnaast, zo blijkt uit ooggetuigenverslagen, hebben er eveneens enkele Amsterdammers in kamp Twilhaar gezeten. We weten echter op dit moment nog te weinig namen, om al binnenkort een publicatie te kunnen overwegen. In april van dit jaar is voor het eerst sinds ruim 55 jaar de naam Jodenbos van de plaatselijke topografische kaarten verdwenen. Die naam was het enige op de Sallandse Heuvel-

rug, dat nog herinnerde aan het gedwongen verblijf van joodse arbeiders in deze buurt. Was het bos zelf al enige jaren geleden gekapt, nu moest ook de naam Jodenbos er aan geloven. Gelukkig hebben wij toestemming gekregen van de eigenaar van de grond van het voormalige kampterrein Twilhaar, Staatsbosbeheer, om een gedenkteken op die locatie te realiseren. Inmiddels hebben wij met de Historische Vereniging Nijverdal een werkgroep gevormd om de plannen voor een gedenkteken gerealiseerd te krijgen. Op onze website hebben wij het verdwijnen van de naam Jodenbos aanschouwelijk kunnen maken. LJ kunt het bekijken bij: http://home.hetnet.nl/-xela-94/ jodenbos.html Wat de namen betreft: op het artikel ovet het werkkamp Twilhaar in het aprilnummer van het Auschwitz Bulletin is weliswaar een aantal reacties gekomen, maar dit heeft niet geleid tot nieuwe namen. We hopen, dat u een blik zou willen werpen op de bijgevoegde namenlijst van mannen die in het joodse werkkamp Twilhaar hebben gezeten, in de hoop, dat er wellicht bij een van u nog herinneringen boven komen. Dit zijn de namen,

die bij ons bekend zijn van joodse mannen die gewerkt hebben in Rijkswerkkamp Twilhaar: 1.

Barend Zomerplaag (20-11-1897, Amsterdam) 2. Joseph Gompers (14-10-1901, Gouda) 3. Jozef Behr (26-05-1914, Groningen) 4. Meier Behr (17-05-1923, Groningen) 5. Izak Bollegraaf (12-05-1918, Winschoten) 6. Mozes Bohemen (22-10-1898, Groningen) 7. Maurits van Adelsbergen (10-12-1900, Groningen) 8. Bernard Aptroot (18-03-1893, Hoogezand) 9. Benjamin van Delft (25-09-1925, Groningen) 10. Jokl van Delft (09-09-1924, Groningen)

J a n Fikken Lage Esweg 9, 7441 AV Nijverdal, tel. 0548 64301 Alex Alf erink Van Speijkstraat 6, 7441 HV Nijverdal, tel. 0548 655490 E-mail: alex.alferink@hetnet.nl

Ingezonden Mia van Meeuwen-Premseler te Leimuiden schrijft ons dat zij haar eigen meisjesnaam terug heeft. Heel lang heette zij Meeboer, wat haar adoptienaam was, nu is dat per 22 augustus 2002 bij Koninklijk Besluit officieel weer Premseler geworden. Omdat zij helemaal geen familie meer heeft is zij erg blij dat zij althans hun naam heeft teruggekregen.

Jongens m o g e n e v e n v o l w a s s e n e n zijn

Vaders van tien Rieks Hogenbirk is de hoofdpersoon in het boek 'Vaders van tien door Henk ten Berge. Zoals de titel al verraadt, is Rieks een tiener wanneer de Duitsers in 1940 Nederland binnenvallen. 'Vaders van tien' is een fictiewerk, hoewel de belevenissen van de hoofdpersoon zijn gebaseerd op ervaringen van de schrijver. Het boek verhaalt van de gebeurtenissen in Alkmaar vanaf eind jaren dertig, bezien door de ogen van de jonge hoofdpersoon. Al voor de oorlog richt hij met een groep jongens uit de buurt een club op: TIP, wat staat voor Tuinieren Is Prettig. De club is een bindmiddel voor de jongens uit de buurt. Op woensdag- en zaterdagmiddagen verzorgen ze de tuinen van buurtbewoners om zo wat zakgeld te verdienen. In het begin wordt het geld aangewend voor uitstapjes, maar wanneer de oorlog begint verandert alles. Naarmate de oorlog aanhoudt is niemand meer ge茂nteresseerd in een goed verzorgde tuin en past de club zijn activiteiten aan de veranderde situatie aan. De leden gaan kruiden verzamelen langs de kant van de sloot, waar sigaretten van gedraaid kunnen worden. Ze verzamelen eetbare brandnetels, die ze kunnen verkopen. Wanneer duidelijk wordt dat geld in de oorlog niets meer waard is omdat er niets meer te koop is in de winkels, wordt de waar uiteindelijk zelf opgegeten. Het gaat bijna vanzelf, maar steeds meer wordt de club ingeschakeld in taken die belangrijker en gevaarlijk zijn. Dagelijks controleren de jonge jongens van T I P de toegangs-

bruggen naar de stad. Wanneer er een razzia dreigt snellen zij naar het centrum om vaders en vrienden te waarschuwen. TIP wordt ook ingeschakeld voor het verspreiden van illegale kranten. Later in de oorlog ondernemen de leden van T I P 'hongertochten' naar het platteland om te trachten wat eten voor het thuisfront mee te nemen.

zich nuttig te maken Het 'pesten' van de vijand doen ze niet om de 'held uit te hangen' maar om belangrijk gevonden te worden en om te doen wat eigenlijk een volwassene zou moeten doen. Groot is dan ook hun verontwaardiging wanneer ze na de oorlog weer 'gewoon' naar school moeten, de volwassenen weer de lakens uitdelen en ze de kinderen behandelen alsof die geen enkel besef hebben van wat er allemaal in de oorlog is gebeurd. Het boek heeft als ondertitel: ' Verhaal

van een jeugd

die

even

volwassen mocht zijn.' Door het hele

boek speelt de drang van de jongens om volwassen te zijn, de hunkering om voor vol aangezien te worden. Het is een boek dat zich prettig laat lezen als het verhaal van een man die vertelt over deze roerige periode uit zijn jeugd, maar het vertelt ook over de psychologische ontwikkeling van een tiener die inderdaad slechts 'even volwassen mocht zijn.' RoyJadi Henk

ten Berge,

Uitgeverij Bzztoh

Hoewel gebaseerd op ervaringen van de schrijver blijft het boek een fictiewerk. Wat het interessant maakt is niet zozeer de beschrijving van de gebeurtenissen maar het beeld van die gebeurtenissen in de gedachten van de jongens. De oorlog op zich is niet eens datgene wat ze bezighoudt. N u de meeste volwassen mannen zijn opgepakt of ondergedoken, zijn zij zelf de 'man' in huis. Ze zijn belangrijk! Dat is veel interessanter dan elke dag naar school gaan en je huiswerk maken. Net als v贸贸r de oorlog probeert TIP

Vaders van

tien;

ISBN90-5501-957-7

Meldpunt Discriminatie Internet Voor klachten over discriminatie op het Nederlandse gedeelte van het internet meldpunt@meldpunt.nu

Het boek "Nooit meer Auschwitz": Het Nederlands Auschwitz Comité, 1956-1996. Dr. R. van der Leeuw schreef in een recensie over dit boek: "Het Comité moest tot twee keer toe constateren dat

het

monument

Wertheimpark

in

het

vernield werd - om

welke reden dan ook. Dat is symbolisch voor de overtuiging dat het werk van het Comité voortgang moet vinden , zolang dit iverk tot zegen kan strekken van allen die zich op enigerlei wijze betrokken voelen bij alles waarvoor "Auschwitz''staat.

Het

gedenkboek is een belangrijk instrument bij het toekomstig werk. "

Dit boek over 40 jaar

Nederlands

Auschwitz Comité kost fl. 29,50 en is te bestellen bij de penningmeester ( de prijs is exclusief

verzendkosten)

Boekenlijst Deze boeken k u n n e n telefonisch ot schriftelijk besteld w o r d e n bij de penningmeester. De prijzen zijn exclusief c e verzendkosten

fluscl,isit3 Bkhenau

-Auschwitz - Voices f r o m the g r o u n d

BY BREAD

-KI .Auschwitz

AALON

seen by the SS

€ 16,00

€

8,25

€

8,50

-By bread alone A survivor -40 jaar Nederlands Auschwitz Comité

€ 13,50

-Auschwitz Brochure

€

2,00

-Auschwitz informatiegids

€

2,00

-Ver weg en toch dichtbij

€

8,00