43ste jaargang, nr. 4 , oktober 1999. Verschijnt 5 x per ja
Een uitgave van het Nederlands Auschwitz Comité; postbus 74131,1070 BC Amsterdam
Auschwitz Bulletin De nobele strijd tegen slachtofferitis Lang geleden was ik op bezoek bij een Amerikaanse wetenschapper. Hij was in Wenen geboren en vlak voor het begin van de Tweede Wereldoorlog als vluchteling toegelaten in de Verenigde Staten, een status die op zich al opmerkelijk was genoeg was. De man vertelde mij dat hij reeds vóór zijn vlucht uit Oostenrijk al zijn bezittingen was kwijtgeraakt. Er was eigenlijk niets dat hem restte uit zijn Weense leven. Tot zijn grote ontsteltenis had hij niet lang voor onze ontmoeting in een catalogus een schilderij gezien van de Weense schilder Egon Schiele. Met Schiele was hij bevriend geweest en deze had hem het schilderij gegeven, zomaar, zoals vrienden dat doen, lang voordat Schiele de faam had die hij heden ten dage heeft. Het schilderij was met de rest verdwenen en de man had zelfs niet meer een fotootje van zijn huis in Wenen waar het schilderij van Schiele op zou kunnen staan om zo aan te tonen dat het ooit zijn schilderij was geweest. De Oostenrijkse overheid had hooghartig gereageerd op zijn verzoek tot teruggave en het was duidelijk dat de man niet meer aan zijn schilderij zou kunnen komen. Daarbij had hij het te druk om zich met de zaakSchiele bezig te houden. Onlangs las ik een klein berichtje in de krant waaruit bleek dat een Amerikaanse rechter geoordeeld heeft dac een schilderij van Egon Schiele dat voor een tentoonstelling in New York in bruikleen was gegeven niet terug mocht naar Oostenrijk. De rechter vond dat er genoeg twijfels waren over de vraag wie de echte eigenaar van dit
kunstwerk was en gelastte een onderzoek. "Mooi zo", dacht ik, meer dan zeventien jaar nadat ik bij de man op bezoek was geweest. Natuurlijk weet ik niet zeker of het over hetzelfde schilderij gaat en de man is allang overleden, dus zelfs dit kleine succesje is hem ontnomen. Maar toch.... "Mooi zo". Er gaat geen dag meer voorbij of ergens lees je wel iets in de krant over 'joodse tegoeden', over geroofde kunstvoorwerpen die worden opgeëist, over claims voor gedwongen arbeid of over Zwitserse bankrekeningen. De schijn wordt soms gewekt dat de joden die in de sjoa verdwenen tot een of andere superrijke kaste hebben behoord. Maar wie zich echt wenst te verdiepen in de ondergang van de Europese joden weet dat het hier voornamelijk om een doodarme bevolkingsgroep ging. Het aantal geroofde kunstvoorwerpen, al de geconfisqueerde huizen, de hoogte van de banktegoeden en wat er zoal nog meer wordt geclaimd zegt iets over de omvang van de massamoord. Zeker niets over de rijkdom van de Europese joden. Meer dan een halve eeuw heeft het moeten duren voordat de roep om teruggave van wat gestolen is gehoord werd. Het heeft jaren en jaren moeten duren voordat er enigszins fatsoenlijke uitkeringen kwamen voor de overlevenden, die bovenal ook zien hoezeer de jaren van vervolging hun sporen nalieten in de volgende generatie.
Als er dan eindelijk een algemene erkenning is en eindelijk simpele maatschappelijke principes over mijn en dijn doordringen, wordt het beeld geschapen van een hebberige, vol zelfmedelijden in zijn eigen verdriet gedompelde groep oorlogslachtoffers en hun nageslacht. Er moet sprake zijn van een hardnekkig cliché, als lan Buruma spreekt over de "Olympische Spelen van het leed",/.A.A. van Doorn over "slachtofferitis" en de historicus Houwink ten Cate zich verwondert over een "uitbarsting van joodse woede" nadat het archief van de LippmannRosenthalBank onbeheerd op de zolder van een Amsterdams grachtenpand was aangetroffen. De beschrijving van de geschiedenis is niet statisch. De tijd verandert het beeld, verdiept het en vervlakt het gevoel. Over Napoleon kunnen wij nu zonder emoties schrijven, zelfs de eersre Wereldoorlog vervaagt en abstraheert. Zo is dat nu eenmaal. Niemand rilt meer bij de gedachte aan Djengiz Khan of Iwan de Verschrikkelijke. Maar alle hierboven genoemde critici zullen er aan moeten wennen dat de overlevenden, zolang ze nog in ons midden zijn, zullen getuigen van het onrecht dat hun is overkomen. Ze eisen terug, ze willen gehoord worden en ze willen, als dat ook maar voor een heel klein beetje kan, compensatie. Zoiets heet geen slachtofferitis, maar emancipatie. Hans Fels
Nederlands Auschwitz Comité Ere-voorzitter: Annetje Fels-Kupferschmidt Ere-lid: drs. Eva Tas Ere-lid: Jacques Furth Voorzitter: Jacques Grishaver Secretariaat: Herbert Sarfatij Postbus 74131 1070 BC Amsterdam tel/fax 020-67 233 88 website: www.auschwitz.nl E-mail: info@auschwitz.nl Penn ingm eester: Joop Waterman Wulp 30, 1111 WJ Diemen tel. 020-4166810 fax 020-4166812 Bankrekening: ABN/AMRO: 400.175.088 Postbank: 29.30.87 en 48.755.00 Het doel van de Stichting Nederlands Auschwitz Comité is: * het realiseren van de zinspreuk "Nooit meer Auschwitz"; * het ageten tegen alle vormen van fascisme, racisme en antisemitisme; * het bevorderen van het welzijn van de in de tweede wereldoorlog vervolgden en hun nabestaanden; * het verrichten van alies wat met het voorgaande verband houdt, alles in de ruimste zin AUSCHWITZ BULLETIN: Eindredactie: Clairy Polak Redactie: Max Arian Theo Gerritse Theo van Praag Teresien da Silva Carry van Lakerveld Red. secretaris; Sandra Waterman E-mail: redactie@auschwitz.nl Redactieadres: Marketenster 25 1188 D C Amstelveen Voor de inhoud van de artikelen die ondertekend zijn is alleen de auteur verantwoordelijk.
Abonnementenadministratie: Knoopkruid 54 1112 PV Diemen tel: 020-699 06 58 fax: 020-600 34 55 Druk: Drukkerij Peters Amsterdam bv
Vernieuwde Herdenking 4 mei
Oorlogsbetrokkenen voorop, autoriteiten een stapje opzij In het vorig n u m m e r van het Auschwitz Bulletin hebben wij uitgebreid aandacht besteed aan de plannen voor een nieuwe opzet van de herdenking op 4 mei op de Dam in Amsterdam. Het Nederlands Auschwitz Comité en andere organisaties van vervolgden en verzetsdeelnemers hebben geprotesteerd, omdat de direct bij de Tweede Wereldoorlog betrokkenen naar het tweede plan werden verwezen. Het is plezieng te kunnen constateren dat die protesten hebben geholpen. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei heeft een nieuwe opzet gemaakt voot de nationale hetdenking bij het Nationaal Monument op cle Dam, waarbij de oorlogsbettokkenen, vervolgden en verzetsdeelnemers, een meer prominente plaats innemen. Zo leggen zij voortaan vijf algemene kransen voordat de autoriteiten ktansen leggen. Ook volgen zij in het defdé achter II. Al. de koningin en
Sponsors Onze activiteiten worden mede mogelijk gemaakt door de opbrengsten uit de BankGiroLoterij. Uw deelname aan deze loterij wordt daarom van harte aanbevolen. Met dank aan Vuurwerk Internet BV voor het sponsoren van onze website. www. auschwitz.nl
vóór de autoriteiten. Bovendien krijgen de oorlogsbetrokkenen bij de plechtigheid een ereplaats op de Dam. Met deze vernieuwingen hoopt het Nationaal Comité in de nieuwe eeuw de continuïteit en waardigheid van de nationale herdenking te waarborgen. De twee uitgangspunten daarbij zijn: de eerste generatie ootlogsbetrokkenen moet zo lang mogelijk deel kunnen nemen aan cle herdenking en komt op de eerste plaats. Daarnaast moet de nationale hetdenking verschillende mogelijkheden bieden voor herkenning en betrokkenheid van nieuwe generaties. Bovendien zullen het aanwezige publiek en andere belangstellenden beter dan tot nu toe worden geïnformeerd over de mensen die herdacht worden en welke organisaties van oorlogsbetrokkenen bij cle herdenking aanwezig zijn. Hun namen zullen vermeld worden op programmakaarten enjlyers, en in de publicatie Herdenken in diversiteit' wordt aandacht besteed aan deze organisaties. Gezamenlijk respect De vijf algemene kransen worden gelegd ter nagedachtenis aan de verschillende groepen oorlogsslachtoffers, namelijk: verzetsdeelnemers, vervolgden en burgeroorlogsgetroffenen in Europa; omgekomen burgers in Azië, en omgekomen militairen en koopvaardijpersoneel. Op uitnodiging van het Nationaal Comité 4 en 5 mei worden deze kransen gelegd door vertegenwoordigers van organisaties van oorlogsbetrokkenen. De kransen
drukken het gezamenlijke respect uit van allen die deelnemen aan de herdenking. De aankondiging van het leggen van deze vijf kransen zal als volgt plaats vinden: "Voor alle burgers die tijdens, of direct na de Tweede wereldoorlog in Europa zijn omgebracht of omgekomen, omdat: - zij in verzet kwamen; - zij werden uitgesloten, vervolgd en vermoord in concentratiekampen; - zij het leven verloren door oorlogsgeweld of uitputting. Voor alle burgers die zijn omgebracht of omgekomen tijdens of direct na de Tweede Wereldoorlog in Azië als
gevolg van verzet, internering, oorlogsgeweld en uitputting. Voor alle militairen, koopvaardijpersoneel en anderen die in dienst van het Koninkrijk zijn omgekomen". Na de kranslegging door de autoriteiten wordt voortaan een afsluitende krans gelegd namens de jongere generatie die daarmee symbolisch haar respect uitdrukt voor degenen die worden herdacht. In de vernieuwde opzet krijgen de meer dan zestig verschillende organisaties van oorlogsbetrokkenen de gelegenheid om als eersten in het défilé hun eigen bloemen te leggen
bij het Nationaal Monument. Maar er worden geen aparte kransen meer gelegd. Het Nederlands Auschwitz Comité is tevreden dat vervolgden en verzetsdeelnemers in deze opzet de plaats krijgen die ze verdienen. Het valt te hopen dat in deze nieuwe opzet ook aan de steeds meer toenemende militarisering van de 4 mei Herdenking een halt wordt toegeroepen en het weer, zoals vroeger, een open herdenking wordt voor allen die de Tweede Wereldoorlog niet vergeten zijn, zonder militahe afzettingen en hoge hekwerken, (m.a.)
Het Nederlands Auschwitz Comité betrokken bij verdeling joodse tegoeden Het CentraalJoodse Overleg voert sinds enkele maanden overleg met vertegenwoordigers van belangenorganisaties voor vervolgingsslachtoffers. Het Centraal Joods Overleg komt daarmee tegemoet aan de wens van deze organisaties nauwer betrokken te zijn bij de vaststelling van de joodse tegoeden uit de Tweede Wereldoorlog. Ook het Nederlands Auschwitz Comité maakt deel uit van het onlangs opgerichte Adviescollege Restitutie en Verdeling.
BON Wilt u zich gratis abonneren op dit blad of heeft u familie, vrienden of kennissen die op de hoogte willen blijven van de activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité? Als u onderstaande bon invult en opstuurt naar: Het Nederlandse Auschwitz Comité, Knoopkruid 5 4 , 1112 PV Diemen,
ontvangen zij vijf maal per jaar het blad van het Nederlands Auschwitz Comité. Aan het abonnement zijn geen kosten verbonden. Wel ontvangen alle abonnees één maal per jaar een acceptgirokaart voor een vrijwillige donatie ten behoeve van de voortgang van het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
Naam:
Adres:
Postcode en woonplaats
Land:
Opsturen naar: Het Nederlands Auschwitz Comité, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen (als u dit blad niet wilt beschadigen kunt u de bon ook fotocopiëren of overschrijven)
Beschadiging Auschwitz-monument Zoals men in de dagbladen heeft kunnen lezen is deze zomer het door Jan Wolkers ontworpen Auschwitz Monument in het Amsterdamse Wertheimpark weer ernstig beschadigd. Een van de zes glazen platen waaruit het monument bestaat is kapot gemaakt, hetzij opzettelijk, door onbezonnen vandalisme of per ongeluk, dat is nog steeds niet geheel zeker. Het is de derde keer dat het Nooit meer Auschwitz-xnonnment, dat geheel uit glas bestaat, is beschadigd. De eetste keer gebeurde de vernieling van het monument, in 1993, nog vóót de onthulling, doot een van de makets, een aan dtugs verslaafde glazenier, die intussen overleden is. De tweede keet, viet jaat later, werd het monument beschadigd doot onbekenden, die nooit zijn gepakt. Deze detde keer is het niet geheel duidelijk hoe de beschadigingen zijn ontstaan. Het Auschwitz Comité is van mening dat het onmogelijk is dat de beschadigingen pet ongeluk of door een natuurlijke oorzaak tot stand zouden zijn gekomen. M a a t een rechts-extiemistische aanslag lijkt niet waatschijnlijk, aangezien de vernieling door niemand is opgeëist. Het is mogelijk dat e t een fanatiekeling bestaat die het op monumenten van de hand van Jan Wolkets heeft vootzien, aangezien velschillende van zijn sculptuten zijn beschadigd. Maar ook kan dat samenhangen met de extreme kwetsbaarheid van sommige van zijn beelden. Maar ook als het om gewoon en onnadenkend vandalisme gaat is het al etg genoeg. Het Auschwitz Comité is geschokt door de vernieling, Jan Wolkers gaf in het Algemeen Dagblad als commentaar "Het is verschrikkelijk. Het begint beestachtig te wotden. Ovetal wotden beelden beschadigd. Het lijkt wel of we batbaren
kweken in plaats van mensen. Ze maken alles kapot". Intussen is de kapotte plaat afgedekt en geeft een botdje aan wat er is gebeurd. Herstel zal circa 25.000 gulden kosten, hetgeen de gemeente Amstetdam zal betalen. De tepatatie zal zeket enkele maanden duren, maar is hopelijk gereed bij de volgende Auschwitz Hetdenking op 30 januati van het volgend jaat. Onderzocht wotdt nog of het mogelijk is de glazen platen voortaan te vootzien van een onbteekbate bovenlaag.
is al dtie keer spoorloos verdwenen. In Sneek moet het viet jaar oude joodse monument wotden vetplaatst omdat et tegen wotdt geutineerd. In februari werd te Groningen het joodse monument bekliederd met swastika's en grievende teksten, de enige keer dat duidelijk is dat de dadets in extteem-rechtse kring moeten worden gezocht. Maat Tanja vreest dat ook de vernielingen in Rottendam niet alleen maar gewoon vandalisme zijn, want et zijn in Rotterdam "iets te veel heethoofden
foto Jacques Furth
Incident? Jaap Tanja van de Anne Frankstichting schreef op 10 augustus in Trouw dat hij vteest dat deze vernieling geen losstaand incident is. Ook in Rottendam zijn detgelijke vernielingen aangebracht. Het nieuwe joodse monument op de Kop van Zuid was nog v o o t de onthulling ten prooi gevallen aan vernielzucht en men had ook gepoogd een plaquette aan het Weena, die herinnert aan de oude Rottetdamse joden-buurt, los te wrikken. De plaquette is uit voorzorg weggehaald. Een gedenkplaat aan de Eva Cohen Hartogkade
die bij het zien of horen van het woord jood alleen denken aan Ajax, Amstetdam en Aanvallen". Maar dat zou weer de vernieling in Amstetdam niet k u n n e n vetklaren. Tanja concludeert: "Oorlogsmonumenten gaan niet alleen o v e t het vetleden... De maniet waarop wij, als individuen en als samenleving, met deze monumenten omgaan, zegt vooral iets over het hier en nu", (m.a.)
Kindermonument Vught Op 5 september is in het voormalig concentratiekamp Vught het monument onthuld dat herinnert aan het verschrikkelijke kindertransport dat op 6 en 7 juni 1943 vanuit Vught meer dan 1800 joodse kinderen naar de gaskamers van Sobibor en Auschwitz heeft gebracht. Ooggetuigen, waaronder ons erelid Jacques Furth, herinneren zich dit transport nog altijd als een van de afschuwelijkste dingen die zij ooit hebben beleefd. In Vught waren in het begin ouders en kinderen niet gescheiden. Later gingen moeders met kinderen tot vier jaar naar aparte barakken en werden de andere kinderen in verschillende leeftijdsgroepen bij elkaar gebracht. Ze misten hun ouders, waren bang voor de SS'ers en hun honden en raakten van slag door het geschreeuw van wrede Aufseherinnen die gewapend waren met een zweepje waarmee huilende kinderen werden geslagen. Het werd de Duitsers allemaal te lastig, vertelt Lotty Huffener-Veffer
in Het Parool van 4
september 1999: "Op een gegeven moment zaten er volgens de SS te veel kinderen in het kamp. Dat was lastig; als er één de mazelen had, kregen twintig, dertig kindeien de ziekte. Dus moesten ze maar weg". In één klap verdwenen alle kinderen van onder de zestien jaar, de kleinsten samen met een van hun ouders. Na een reis van 72 uur werden in Sobibor 1269 kinderen vergast. Onder hen Carla Vejfer, het 15-jarige zusje van Lotty Huffener-Veffer, die samen met Hetty Voute het initiatief nam tot dit
monument. H e t monument dat nu in Vught staat, bestaat uit acht hoge bronzen platen, waarin alle namen van de vanuit Vught vermoorde kinderen zijn uitgestanst. Zoals de kinderen er
niet meer zijn, zo vormen hun namen nu gaten in het brons. Aan de voet van de platen ligt wat verloren speelgoed: een pop, een vrachtwagen, een tol. Janneke de Moei heeft een boek samengesteld, 'Joodse kinderen in het kamp Vught', waarin het lijden van deze kinderen is opgetekend. Daarin zijn ook de namen van alle kinderen te vinden. Het jongste kindje, Machiel Prins, is als hij in Sobibor wordt vergast nog maar zes dagen oud. Max Arian Foto: Jacques Furth
Lotty Huffener-Veffer bij de onthulling van het monument (foto: Jacques Furth)
Janneke de Moei, Joodse kinderen in bet kamp Vught, Stichting Vriendenkring NationaalMonumentVught, 1999, ISBN 90-800656-6-8. Informatie bij het secretariaat van de Stichting Vrienden Nationaal Monument Vught, Gangwerf 19, 1676 GB Twisk. Men kan lid worden van de Vriendenkring door jaarlijks minimaal f 25,— over te maken op girorekening 6293790 t n v. Vriendenkring Vught te Utrecht. Het Nationaal Monument Kamp Vught is van 1 april t/m 31 oktober elke dag geopend, di t/m vrtj 10.00-17.00, za t/m ma van 12.00-17.00 uur. Tijdens de wintersluiting van 1 november t/m 31 maart is op afspraak een bezoek mogelijk voor groepen van minimaal tien personen Informatie bi/: Stichting Nationaal Monument Kamp Vught, Postbus 47, 5260 AA Vught, tel. 073 6566764, fax 073 6560835, E-mad: nnmkampvught<77wxs. nl
De indrukwekkende en afstotende beelden van Jens Galschiot
Pilaar v a n schaamte n a a r Berlijn Jens Galschiot is een Deense
beeldhouwer. Zijn werk zoekt meestal het onverwachte en zijn beelden roepen vaak zeer sterke reacties op. In 1995, tijdens een topconferentie van de Verenigde Naties
in Kopenhagen, strooide hij 750 'jutten-zand-kinderlijkjes' door de hele binnenstad. Op deze manier wilde hij de topfunctionarissen shockeren en de bevolking wakker schudden. Het lugubere schouwspel symboliseerde de 350.000 kinderen die dagelijks van honger sterven. Nu werkt hij aan wat hij noemt zijn 'tien monumenten plan'. Hij is daar twee jaar geleden mee begonnen. Elk van die tien m o n u m e n t e n wordt in een andere hoofdstad geplaatst, waar misdaden tegen de menselijkheid zijn gepleegd. Elke plaatsing van zo'n monument in de vorm van een Pilaar van de Schaamte betekent volgens Galschiot zoiets als de uitreiking van de Nobelprijs voor Wreedheden. Met hulp van een groep vrijwilligers wenst hij uiting te geven, aan de schaamte die hem overvalt, wanneer de zwijgende massa altijd weet toeziet hoe anderen, waar dan ook tet wereld, worden afgemaakt. Zo'n Pilaar van de Schaamte is acht meter hoog en opgebouwd uit dtie bronzen onderdelen die in elkaar schuiven. De bronzen pilaar bestaat uit mensen die over elkaar klimmen in hun strijd om te ovetleven. Het geheel wordt met een hijskraan in elkaar gezet. Het is de bedoeling dat zo'n monument na overleg met de plaatselijke b e v o l k i n g en de
overlevenden van de misdaden in het centrum van de hoofdstad van het betreffende land w o r d e n geplaatst. Als de autotiteiten het monument op die plek niet wensen, wordt de vetplaatsing, gezamenlijk met de lokale bevolking, tot een gtote 'happening'gemaakt.
Weggesleept De activiteiten van Galschiot ttekken veel belangstelling. Er verschijnen krantenartikelen met bijzondere foto's en excentrieke televisiebeelden. In juni 1997 wilde hij de eetste pilaat in Hong Kong plaatsen, kort v o o r d a t H o n g Kong door de Volksrepubliek China zou worden overgenomen. Voor Galschiot een goede tede om de pilaat, die het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede symboliseert, nog v贸贸r die tijd te plaatsen. De Engelse autoriteiten verboden het project echter in het centtum van de stad. Temidden van een emotionele massa demon-stranten, werd het weggesleept en tenslotte binnen de muren van de universiteit geplaatst. De tweede pilaar werd op 1 mei 1999 met toestemming van de burgermeester geplaatst in het centrum van Mexico Stad. De pilaar symboliseert dit keer het bloedbad op de Chiapa Indianen. Galschiot werd op bevel van de Mexicaanse regering gearresteerd en het land uitgezet. Dit leidde tot enorme publiciteit voor de Chiapa Indianen. De regering werd gehekeld in de pers en op de televisie. De auto-riteiten lieten de pilaar verwijderen. Nu staat hij in een stadje van de Chiapa's.
Ontelbare inkepingen Het is nu Galschiots bedoeling het volgende monument in Berlijn te plaatsen en wel op de negende november, ter nagedachtenis aan de Kristallnacht, het begin van de grootste genocide van deze eeuw. Dit monument is zijn persoonlijke uiting en moet vooral niet gezien worden als een onderdeel van het gtote m o n u m e n t dat officieel in Berlijn geplaatst zal wotden en waarvoor hij veel waardering heeft. O m zijn plan tot uitvoering te brengen, plaatste hij vorig jaar in een aantal Duitse en Deense kranten een oproep aan de overlevenden uit de concentratiekampen. Zodoende startte hij een discussie met joden, zigeunets en andere overlevenden uit de k a m p e n . Hij kreeg h u n goedkeuring voor zijn Pilaar van de Schaamte in Berlijn. Dat was een absolute vootwaarde voor hem om zijn plan tot uitvoering te brengen. Zoals bij ieder project van Galschiot, zullen de getroffenen aanwezig zijn bij de plaatsing en de Deense televisie zal een film maken. De Berlijnse Pilaar van de Schaamte zal op een bronzen podium worden gemonteerd. Hierop zijn ontelbare inkepingen gegraveerd, symbolen voor de doden. Galschiot wil met zijn k u n s t b e l e i d een r u i m t e scheppen die leidt tot discussies. Hij wenst daatbij zijn eigen culturele a c h t e r g r o n d aan te klagen. Galschiot zegt daarover: " H e t wereldleed staat dagelijks op mijn televisiescherm. Zolang de ovetheid valse spelletjes speelt en wij geen verantwoordelijkheid leien dragen voor onze medemensen, ontwikkelen we een collectief gebrek aan
De Pilaar van de Schaamte in Mexico Stad. Foto: E Waterman
empathie voor anderen. Zo raken we medeplichtig aan de schendingen van mensenrechten".
Genocide is lelijk Galschiot plaatst in al die steden hetzelfde monument, dat ik niet echt mooi kan vinden. Wat zegt hij daar zelf over? Galschiot: "De pilaar is enigszins aangepast aan de b e v o l k i n g van het land. H e t symboliseert ook altijd weer het persoonlijke lijden van dat volk. Het was nooit mijn bedoeling een mooi monument te maken. Genocide is lelijk. De e m o t i e s van de getroffenen zijn dezelfde ook al is hun achtergrond anders. Het lijden is hetzelfde, de misdaad tegen de m e n s h e i d is hetzelfde. De getroffenen blijven de onschuldigen, opgeofferd aan fascistische theorieën rerwijl de wereld toeziet. Na Berlijn komt Sarajevo aan de
beurt en dan Brazilië. De landloze boeren worden daar systematisch vermoord. Overal heb ik vrienden die mij willen steunen. De beelden kosten veel geld. Ik bedel bij vrienden en grote bedrijven. Ik ben blij met iedere financiële gift, alle beetjes helpen. En ik sta open voor elke discussie en suggestie".
Ruth Waterman
Meer informatie over Jens Galschiot en zijn Pilaren van de Schaamte op Internet: http://www.aidoh.dk of bij Jens Galschiot, Banevaenget 22, DK5270 Odense N - Denmark, tel. 00 45 66184058 of00 45 66144038, fax 00 45 66184158. E-mail: aidoh @aidoh. dk
Onze Website Het aantal mensen in Nederland dat surft op internet groeit explosief. Ieder jaar blijken de prognoses weer ver te zijn achterhaald. Naast
Onverschilligheid in Sneek
jongeren krijgen ook steeds meer ouderen de smaak te pakken. Dat is begrijpelijk en verstandig. Je hoeft de deur niet meer uit o m van over de hele wereld informatie bij je thuis te krijgen.
Sinds enige jaren staat er in mijn woonplaats Sneek een gedenksteen ter nagedachtenis aan de joodse ingezetenen die tijdens de oorlog zijn weggevoerd o m nooit terug te keren. Dit gedenkteken staat op een historische plaats, namelijk tegenover de plek waar vroeger een prachtige synagoge stond, die na de oorlog echter zo nodig moest worden afgebroken. N u heeft het gemeentebestuur van Sneek besloten dit gedenkteken te verplaatsen naar de tuin van het stadhuis. Een plaats waar maar weinig mensen het zullen bezoeken. De reden van de verplaatsing is dat het publiek het m o n u m e n t g e b r u i k t als zitplaats, fietsenstandaard of zelfs als h o n d e n urinoir. Maar het moet toch mogelijk zijn een betere lokatie te bedenken dan het weg te stoppen in de stadhuistuin. Een alternatief zou de pas o p g e k n a p t e joodse begraafplaats kunnen zijn, hoewel die ook niet zo toegankelijk is. Want het kan toch niet zo zijn dat de o n v e r s c h i l l i g h e i d v a n h e t gemeentebestuur even groot is als die van s o m m i g e v a n zijn ingezetenen? Piet Wielenga Sneek
/ 933- I
045
Sinds 1999 heeft ook het Nederlands Auschwitz ComitĂŠ ccn site. De site heeft een overzichtelijk aantal rubrieken. O m te beginnen natuurlijk de doelstelling van het NAC, gevolgd door informatie over het comitĂŠ, de jaren 1933-1945 met links (verbindingen) naar beschrijvingen van de in de tekst genoemde kampen en begrippen, activiteiten van het N A C zoals de Polenreis, de Auschwitz-herdenking en een dagtocht naar Westerbork, het bulletin en informatiemateriaal telkens voorzien van een aanvraagformulier, foto's van het oude en het nieuwe m o n u m e n t , mogelijkheden tot donaties, contact, links naar andere websites over de sjoa, actuele informatie, een gastenboek, en informatie in het Engels. Docenten, leerlingen en studenten gebruiken al steeds vaker internet. Het nieuwe studiehuis in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs vraagt van leerlingen veel zelfstandig werk. Bij h e t m a k e n van bijvoorbeeld profielwerkstukken zal de roep o m informatie groot zijn. Webmaster Ronald Eissens van stichting Magenta heeft voor verdere verspreiding van de doelstelling van het N A C een prima aanzet gegeven. Ga vooral zelf kijken op http-.ll { HYPERLINK Theo van Praag
http://www.auschwitz.nl
jwww.auschwitz.nl
.
Een Chinese Anne Frank
Anne Ri-ji in Peking De schrijfster was een joods Nederlands meisje. De toneelbewerking is van twee Amerikanen. De regisseur is een Japanse, haar agent een Italiaanse. Het stuk wordt in Chinese vertaling gespeeld door Chinese acteurs. Volgens de kritiek is dit kosmopolitische Anne Ri-ji (Het
dagboek van Anne) het beste dat op dit moment in de theaters van Peking te zien is. Anne Frank voor het eerst op de Chinese planken. Haar naam klinkt hier als Annie, haar vader is Flank Xiansheng ( m e n e e r Frank), Peter wordt uitgesproken op zijn Engels, en Miep is op z'n C h i n e e s Mipu. H e t s t r a a t orgeldeuntje 'Aan de Amsterdamse Grachten', van een bandje dat een in Amsterdam wonende Japanse vriendin van de regisseur heeft opgestuurd, bestond in 1943 nog niet. O p een ander moment wordt met het geluid geklungeld. Maar de zaal reageert voor China hoogst ongebruikelijk: het is er de volle twee uur praktisch muisstil. Regisseur Hitomi Bokuda, die in 1 9 9 1 de J a p a n s e routine ontvluchtte en in Peking opnieuw begon, m a a k t e vorig jaar haar t r i o m f a l e C h i n e s e regisseursd e b u u t m e t een J a p a n s s t u k . Daarna ging zij op zoek naar een nieuw project. "Het Dagboek van Anne Frank heb ik gelezen toen ik 15 was", vertelt zij mij tijdens een van de eerste repetities. "Ik was er erg van onder de indruk. Tien jaar geleden h e b ik in A m s t e r d a m h e t Achterhuis bezocht. Ik heb nog meegewerkt aan de productie van
het toneelstuk in Japan". D e eerste versie v a n H e t Achterhuis is jaren geleden in het Chinees verschenen, maar het toneelstuk uit 1956 moest speciaal voor deze gelegenheid w o r d e n vertaald (door Wu Zhuhong). De C h i n e s e c e n s u u r h a d er geen moeite m e e . Geld v i n d e n was lastiger. Van de overheid is geen cent gekomen. De acteurs zijn verbonden aan het
mijn kamer", roept de Chinese Anne Frank. De acteurs luisteren aandachtig en m a k e n a a n t e k e n i n g e n over de N e d e r l a n d s e j o d e n , h e t leven tijdens de oorlog, de kleding, de voedselschaarste, het surrogaat voedsel, de door zelfverdediging ingegeven houding o m te doen alsof de situatie normaal was. Dat bleek ook in de kleinste details. Zo deed Otto Frank altijd zorgvuldig zijn enige das om, hoe versleten die ook was.
Vragen
Regenboog Kindertheater in een Een honderd jaar oude foto van oude volksbuurt van Peking. Bij het begin van de repetities weten ze van Anne Frank en haar wereld n o g w e i n i g of niets. O o r l o g , jodenvervolging, Nederland, het zegt h u n niet veel. Een in Peking wonende Nederlander komt
daarover vertellen: op de Montessorischool in Amsterdam zat hij twee klassen boven Anne Frank. "Ik wil dat u de acteurs liefde voor N e d e r l a n d en A m s t e r d a m bijbrengt", krijgt hij van regisseur Bokuda te horen. Ze heeft net uit J a p a n een k l e i n e maquette o n t v a n g e n van het decor, een levensecht Achterhuis. "Daar is
een Amsterdamse gracht maakt de acteurs duidelijk dat ze zich hebben vergist: je hoeft in Amsterdam niet de boot te nemen o m je huis bereiken. Ze willen van alles weten over kwesties die v o o r een Nederlander overbekend zijn. H o e was in de oorlog de verhouding t u s s e n j o d e n en n i e t - j o d e n ? H e b b e n de j o d e n wel genoeg gedaan o m zichzelf te redden? Zijn joden handelaars? Antwoord op die laatste vraag: "Chinezen, zijn dat handelaars? Wat zouden jullie van zo' kwalificatie vinden?" En de relatie Nederland-Duitsland, hoe is die tegenwoordig? "Die is heel goed, maar zelfs nu vindt geen enkele Nederlander het leuk voor een Duitser te worden aangezien". D a n volgt voor h e t eerst een r e p e t i t i e v a n h e t hele s t u k . I e d e r e e n in h e t A c h t e r h u i s probeert zo veel mogelijk te doen alsof het normale leven gewoon doorgaat. Maar de s p a n n i n g e n ontladen zich o m de haverklap, door ruzie tussen de onderduikers en v o o r a l d o o r de b i n n e n d r i n g e n d e buitenwereld van soldatenlaarzen, legerauto's, geweerschoten, vliegtuigen. Totdat
de bevelen en het laarzengestamp opklinken vanuit het Achterhuis zelf. De acteurs lijken zich helemaal te geven. Fabuleus is de scène waarin Anne iedereen vrolijk maakt met haar cadeautjes, waarna de sfeer op slag v e r a n d e r t als er een huiszoeking dreigt. Wang nar zou? Waar kunnen we naar toe? Anne zet heel zacht een droef liedje in, d a t de a n d e r e n langzaam overnemen.
toeschouwers pakken, anders lopen ze weg. De meesten zijn jong, ze weten weinig van Anne Frank. Er moeten meer emoties komen. De dialoog moet beter. Er zit te weinig vaart in. Jullie doen h e t te t r a a g , te veel o p zijn C h i n e e s . Je m o e t het op zijn b u i t e n l a n d s d o e n . O o k de lichaamstaal is heel belangrijk. In het Achterhuis kun je niet te hard praten o m d a t niemand je mag horen. Daarom moet je meer je
Het bericht over de landing van de Geallieerden in N o r m a n d i ĂŤ b r e n g t een v r e u g d e - e x p l o s i e t e w e e g , die e i n d i g t in een r o n d e d a n s o m de tafel op de versnelde maat van een woordenloos gezongen Wilhelmus. Zelden zal ons volkslied zo weinig gedragen hebben geklonken. De acteurs zorgen er m e t h u n spel voor dat het s t u k o o k z o n d e r grondige kennis van het Chinees uitstekend te volgen is.
lichaam laten spreken. En jullie moeten meer over A n n e Frank gaan lezen. Vergeet alles, leer het opnieuw, en d r u k je gevoelens beter uit".
D e Chinese A n n e Frank, Chen Qing, is 24. O p het toneel ziet ze er tien jaar jonger uit. O p het toneel is ze ook tien jaar jonger. "Ik speel al twee jaar kinderrollen", zegt ze, "en ik prent me voortd u r e n d in dat ik o o k echt de leeftijd heb van Anne". Vandaag is Chen Qing erg blij, omdat haar ouder uit een verre provincie zijn o v e r g e k o m e n o m haar te zien s p e l e n . Zij is al g e k l e e d en g e s c h m i n k t en ze d r a a g t een kartonnen davidster, met daarop in o u d - D u i t s schrift het N e d e r l a n d s e w o o r d jood. Wat doet de rol haar persoonlijk? " V r o e g e r w a r e n de T w e e d e Wereldoorlog en A n n e Frank erg ver weg voor me. Ik dacht er niet over na, ook omdat het hier in China zo rustig was. Wij hebben nooit een oorlog meegemaakt. Vooral de vredesboodschap van Anne maakt veel indruk op me. Overal op de wereld is oorlog, vrede is belangrijk voor iedereen. D e j o d e n w i l l e n v r e d e , de Chinezen ook".
K o r t e tijd later is de n i e u w e aanpak uitgeprobeerd op scholieren. De regisseur vindt dat de acteurs zich nu beter weten in te leven in hun rol, "maar het moet nog iedere dag beter". De jongeren komen soms met hele scholen tegelijk. Maar begrijpen ze het ook? Staat de wereld van Anne Frank niet erg ver van die van hun w e r e l d van actiefilms en popsterren? H i t o m i Bokuda gelooft dat de opvoering juist bij de jongeren verrassend aanslaat: "Ze beleven het stuk wetkelijk, ze praten e t met elkaar over, ze
Tijdens een repetitie hadden de a c t e u r s aan de N e d e r l a n d s e s c h o o l g e n o o t van A n n e Frank gevraagd, wat de boodschap is van het stuk. H e t antwoord was voor China revolutionair: "Die moeten jullie er zelf aan geven, maar het belangrijkste is ieders eigen vrije m e n i n g " . A c t e u r Sun Shaobo (Otto Frank) wil de toeschouwers duidelijk m a k e n hoe groot de overlevingsdrang was tijdens de oorlog en dat vrijheid en vrede de belangrijkste waarden zijn. Yuan Gang, die als 26-jarige de puber Peter van Daan geweldig
Niet hard praten M a a r de regisseuse en de theaterintendant zijn niet tevreden. Ze beginnen met lofprijzingen en dan volgt een s t o t t v l o e d van kritiek. "Jullie moeten gelijk al in het begin de
begrijpen het echt. De taal van A n n e is de taal van een jong m e i s j e . En de v e r t a l i n g is uitstekend".
neerzet, meent dat het stuk niet alleen een tragedie is, maar dat het ook veel h u m o r en o p t i m i s m e uitstraalt. A n n e F r a n k in het Chinees vindt hij net zoiets als de Opera van Peking in h e t Nederlands. V o o r H i t o m i B o k u d a is h e t regisseren van Het dagboek van Anne in China iets heel anders dan in Japan, waar ze het stuk volgend jaar h o o p t te b r e n g e n . "Anne Frank in Japan, dar is de Japanners laten voelen dat ze als bondgenoot van de Duitsers fout zijn geweest, en dat zoiets n o o i t meer mag gebeuren. In China gaat het er me om bekendheid te geven aan het
denken van Anne en duidelijk te maken hoe sterk zij was en hoeveel hoop zij koesterde. O o k in China zijn er m e n s e n m e t dezelfde waarden, boven alle politieke en religieuze verschillen uit". 'Anne' Chen Qing is het volledig met haar eens: "Als ons publiek er net zo over denkt, dan bereiken we o n s doel". W a t d e n k t het publiek? Een moeder is met haar 9-jarig moddervette zoontje door haar man naar het theater g e s t u u r d o m d a t hij van A n n e Frank had gehoord. Na afloop zegt de jongen: "Afschuwelijk. Ik vind Anne hartstikke goed".
Een man in korte broek - etiquette bestaat er in een Chinees theater niet - zit met zijn zoontje van acht vooraan. 'Hij is erg ge誰nteresseerd in wat er gebeurd is in de Tweede Wereldoorlog', legt hij uit. En na het laatste applaus: "Dit was een heel goed stuk. Mijn zoon was gewend aan oorlogsfilms. Maar hier was niets van geweld te zien. H e t werd alleen m a a r gesugg e r e e r d , en h o e . W a t een toneelstuk". J a n v a n der Putten {Dit artikel verscheen eerder in De Volkskrant)
+-f
Nieuwbouw en restauratie maken het Anne Frank Huis tot een volwaardig museum Dinsdag 2 8 september was de officiĂŤle o p e n i n g van het gerestaureerde Anne Frank Huis door Koningin Beatrix. Enkele m a a n d e n daarvoor waren de leden van het Auschwitz ComitĂŠ d o o r d i r e c t e u r Hans Westra uitgenodigd voor een introductie en rondleiding door het toen nog in volle verbouwing zijnde pand. De reacties o p de aanblik van het glazen gerenoveerde gedeelte van het A n n e Frank Huis waren verdeeld, maar eenmaal binnen en rondgeleid was iedereen het roerend eens: de restauratie, het in o u d e staat brengen van het voorhuis met name, is een enorme verbetering. Voor het eerst krijg je als b e z o e k e r n a m e l i j k een indruk van de omgeving, van de rest van h e t p a n d : h o e stil de geheime bewoners moesten zijn, omdat ieder geluid door de dunne, betengelde m u u r t j e s van de kamers beneden hen te horen was. O o k d i e k a m e r s zijn n u toegankelijk geworden, ook die kamers vertellen nu een verhaal: dat van de helpers, maar ook van hen die niet vermoedden dat er zich achter een boekenkast met lege ordners acht onderduikers b e v o n d e n , d i e zich v a n h u n aanwezigheid meer dan bewust waren en moesten zijn. De restauratie is een reconstructie op basis van interieurfoto's die Maria Austria vlak na de oorlog nam, bouwtekeningen, de herinneringen van Miep Gies en natuurlijk de soms zeer concrete beschrijvingen uit het Dagboek zelf.
Amerikaanse actie H e t is aardig o m nog even de geschiedenis van het ontstaan van het m u s e u m in herinnering te brengen. De plannen o m aan die hoek van de Prinsengracht iets te d o e n o n t s t o n d e n 1 9 5 4 . Alle p a n d j e s w a r e n in die tijd opgekocht door textielfabrikant Berghaus. D e bedoeling was er kantoren van te maken en het o n d e r d u i k p a n d zou daaraan geofferd worden.
Het Dagboek van Anne Frank was al uit. Hier en in Frankrijk was het een redelijk succes, maar in de Verenigde Staten was het succes vele malen groter. D e Tweede Wereldoorlog was daar ver weg geweest, n i e t t e m i n w a r e n er 300.000 soldaten gesneuveld en het Dagboek was een manier o m die emoties een basis te geven. Toen dus in de Verenigde Staten bekend werd dat het p a n d zou worden afgebroken, werd daar actie ondernomen. Er ontstond zo veel negatieve publiciteit voor Berghaus dat deze besloot het pand te schenken aan de speciaal daartoe opgerichte Anne Frank Stichting (er was een rechtspersoon nodig voor de schenking). O m d a t
het Anne Frank Huis anders zou instorten, moest ook het pand op nummer 265 worden gered. Rond 1960 had men dus het huis waar Anne Frank was ondergedoken geweest aan de Prinsengracht 263, het pand op 265 en de omliggende ondergrond. Toen dat eenmaal was geregeld moest er een bestemming aan het p a n d w o r d e n gegeven: tien m a a n d e n per jaar zou het een
s t u d e n t e n h u i s zijn, g e d u r e n d e twee maanden een onderkomen voor internationale jeugd die hier zou leren over een betere wereld en het voorhuis zou expositieruimte worden. O p 3 mei 1960 werd het Anne Frank Huis geopend. H e t m u s e u m stond verder los van de activiteiten van de rest van de stichting.
Uitbreidingsplan In de jaren '70 speelde de oorlog in N e d e r l a n d n i e t zo. Je h a d natuurlijk de commotie rond de Drie van Breda e n h e t proces Menten, maar het was slechts een relatief kleine groep die zich dat aantrok. Pas bij de opkomst van extreem-rechts kwam daar verandering in. Tot die tijd kwamen er voornamelijk veel Amerikaanse toeristen in het Anne Frank Huis, die w e r d e n r o n d g e l e i d d o o r s t u d e n t e n en o n d e r h o u d e n werden over de Vietnam-ooAo^. D a a r n a k w a m er steeds meer belangstelling en het werd in de loop d e r tijd duidelijk dat de pandjes niet lang bestand zouden blijven tegen de stroom bezoekers. Dat leidde in 1987 tot een eerste opdracht o m een uitbreidingsplan te bedenken. De enige optie tot uitbreiding was in feite het studentenhuis. De flats k o n d e n gesloopt worden - die waren toch lelijk - maar er moest wel j o n g e r e n h u i s v e s t i n g voor terugkomen, eiste de Gemeente. De Anne Frank Stichting kon daar niets tegenin brengen, alleen de ondergrond was tenslotte van haar. D e 100 s t u d e n t e n die de flats
bewoonden, moesten worden ontruimd. Dat duurde twee jaar. Het hele verbouwingsproces heeft uiteindelijk veel langer geduurd dan gedacht. Dat had ook voordelen: er kon langer worden gespaard om de 16 miljoen van de totale 25 miljoen gulden bijeen te krijgen die er nodig was voor de financiering en er was meer tijd om na te denken over de museale route. H e t kan niet worden o n t k e n d : voor de buurt was het een doffe ellende. De huizen in de omgeving bleken geen goede fundamenten te hebben en k o n d e n niet zelfstandig blijven staan. De Westerkerk — gebouwd op de tweede z a n d l a a g - is in z'n geheel 2 centimeter gezakt. Meer te zien Ik denk dan ook niet dat de buurt erg enthousiast is over de verbouwing. Wij, die er de lusten en niet de lasten van hebben, waren dat wel. De nieuwe museumroute is drie keer zo lang geworden als vroeger. U i t g a n g s p u n t is geweest de gedachte dat het Anne Frank huis geen gewoon museum is met een collectie, maar dat het museum feitelijk d e c o l l e c t i e is. D i e collectie, het museum dus, wordt nu prachtig ingeleid. Vroeger gingen de bezoekers direct de steile trap omhoog, rechtstreeks naar het achterhuis. Er is n u een grote o n t v a n g s t r u i m t e . H e t voorhuis, dat was gesloopt ten b e h o e v e van het creëren van een expositieruimte, is weer in de oude staat en sfeer teruggebracht. D e kantoor- en magazijnruimtes van het bedrijf van Otto Frank zijn in ere hersteld. O o k het t r a p p e n h u i s is teruggereconstrueerd. In plaats van
Het magazijn waar tijdens de onderduikperiode specerijen werden gemalen en ingepakt
Het privé kantoor van Otto Frank op de eerste verdieping
Foto's Han Stnge
Het Anne Frank Huis tijdens de verbouwing
rechtstreeks naar boven te gaan, dwaalt men eerst door het huis. De verbouwing zal niet kunnen voorkomen dat er toch nog rijen ontstaan. Naar verwachting komt er wel al een kleine opstopping in de k r u i d e n r u i m t e bij de eerste videopresentatie, die drie minuten duurt en bedoeld is als introductie. Via een smalle houten trap komt
de bezoeker vervolgens in het kantoor van Otto Frank, ingericht met zijn eigen spullen, waar 's avonds, als het personeel weg was, werd geluisterd naar Radio Oranje en naar de BBC. Je krijgt nu een indruk hoe het mogelijk was dat h e t A c h t e r h u i s zo l a n g een geheime plek heeft kunnen zijn: d o o r het bedrijfje dat in h e t voorhuis was gevestigd was er geld en de niet-joden die er werkten w a r e n b e r e i d h u n n e k uit te steken. D e rol van hen die de onderduikers hielpen heeft ook meer aandacht gekregen. D o o r de w e r k k a m e r van de boekhouder van het bedrijf, Victor Kugler — muren van tengel — en de kamer van Miep Gies loopt men n a a r de o p s l a g r u i m t e m e t portretten van de onderduikers, w o r d t men voorbereid op het Achterhuis op de tweede en derde verdieping.
Nieuw in de museumroute is de toegang tot de zolder op de derde verdieping van het voorhuis met uitzicht o p de zijkant van de Westerkerk. H i e r w o r d t verder v e r h a a l d v a n de t r a g i s c h e lotgevallen van de onderduikers na de inval in h e t A c h t e r h u i s , aangevuld met bredere informatie over de jodenvervolging. De route eindigt tenslotte in de nieuwbouw op 2 6 5 . Hier staat het d a g b o e k zelf c e n t r a a l en zijn betekenis voor latere generaties. Beneden is de nieuwe t e n t o o n s t e l l i n g s z a a l waar de verbinding wordt gelegd met het heden, waar het verhaal van Anne Frank betekenis krijgt voor ons in deze tijd . Clairy Polak
Wim Polak overleden Het Nederlands Auschwitz C o m i t é verliest door het plotselinge overlijden van de oudb u r g e m e e s t e r W i m Polak een goede vriend en helper in de strijd tegen onrecht. N i m m e r werd tijdens en ook na zijn ambtstermijn vergeefs bij hem aangeklopt als m e n hem nodig had. Wij wensen zijn vrouw en verdere familie sterkte met het verwerken van dit grote verlies.
Wim Polak tijdens de Auschwitz herdenking op de Oosterbegraafplaats (foto: jacques Furth)
Niet lesen Als 't U blieft Mevrouw Ellen Schwarzschild heeft in eigen beheer een heel bijzonder boek uitgegeven. Het is vooral gebaseerd op haar eigen dagboek en bevat het verhaal van een joodse familie in Keulen vanaf 1933, toen Ellen voor het eerst naar de joodse lagere school ging. Er overlijden zomaar plotseling zeer geliefde familieleden en in 1937 vertrekt het gezin noodgedwongen naar Nederland. Maar ook daar weten de D u i t s e nazi's hen te vinden. De ouders en ook de twee zeer oude grootmoeders worden in 1942 gedeporteerd en de drie zusjes blijven, ondergedoken, in Amsterdam achter. Doordat het verhaal op haar eigen dagboekaantekeningen en die van een hartsvriendin zijn gebaseerd is het allemaal zo heel erg concreet te volgen. Hartverscheurend is het afscheid in de Hollandse Schouwburg van haar m o e d e r en haar vader, die in Westerbork zal overlijden. Hij zegt als laatste woorden tegen Ellens oudere zusje Ruth alleen maar: "'Sorge gut fßr das Kleine", pas goed op je kleine zusje. In de crèche tegenover de schouwburg kunnen de meisjes de n a c h t van het t r a n s p o r t d o o r b r e n g e n . Ellen Schwarzschild n o e m t het "de
donkerste nacht van mijn leven". Toch hebben de meisjes de kracht om door te gaan, van het ene adres naar het andere. Het boek eindigt eind mei 1943. Over de rest van de oorlog komt misschien nog eens een nader verhaal.
gezien vanuit de ogen van een jong meisje die je zoveel beters zou hebben gegund. Max Arian
Ellen Schwarzschild, Niet lesen Als 't U blieft Nicht lesen Bitte; Onuitwisbare herinneringen (19331943), uitgegeven in eigen beheer, Amstelveen, 1999. Het boek is voor F 35 te koop in het Joods Historisch Museum te Amsterdam, in de boekwinkel van het Herinnerin^scentrum Kamp Westerbork en bij Boekhandel Blankevoort in Aynstelveen, die het ook naar elk gewenst adres opstuurt.
De zusjes Ruth, Eva en Ellen Schwarzschild in 1935 H e t boek is bijzonder m o o i uitgegeven, bevat ontroerende foto's en ziet er uit als het Tagebuch waarin dit alles was opgetekend. 'Niet lesen Als 't U blieft Nicht lesen Bitte'stond daar op. Nu wil zij echter juist wel dar wij het lezen en kennis nemen van de verschrikkingen die een joodse familie zijn overkomen,
Aquarellen in Auschwitz Het Haarlems Dagblad van 20 augustus bericht over een merkwaardig conflict. Het museum van Auschwitz weigert zeven aquarellen terug te geven aan een joodse kunstenares, omdat ze documentaire waarde hebben en helpen de geschiedenis van het concentratiekamp weer te geven. De waterverfschilderijen verbeelden jonge zigeunervrouwen die in het kamp opgesloten zaten. De nu 76-jarige Diuah Gottlebova-Babbitt, die nu in de Verenigde Staten woont, maakte ze in opdracht van de nazi's. Zij wil de aquarellen terug en wordt daarbij gesteund door leden van de Amerikaanse volksvertegenwoordiging. Dinah Gottlebova-Babbitt kwam in september 1943 in Auschwitz aan, waar zij moest werken voor kamparts foseph Mengele die daat zijn beruchte experimenten op vrouwen uitvoerde. Mengele liet haar de portretten schilderen van zigeunervrouwen die weldra ter dood zouden worden gebracht. Een Poolse organisatie van zigeuners heeft et bij het Poolse ministerie van Cultuur op aangedrongen de schilderijen in het museum te houden, omdat ze "een van de zeldzame sporen zijn van de tragedie van de zigeuners die in Auschwitz weiden uitgeroeid".
Tegen racisme en vreemdelingenhaat
Het mozaiekscenario Achtergronden van racisme. D a t is d e t i t e l v a n e e n r o n d e t a f e l c o n f e r e n t i e d i e o p 16 september 1999 in De Balie te A m s t e r d a m werd g e h o u d e n o p initiatief van Ed. van Thijn en Paul Cliteur, d e N e d e r l a n d s e bestuursleden van het Europees
Waarnemings-centrum voor Racisme en Vreemdelingenhaat. E d . v a n T h i j n h i e l d bij d i e gelegenheid een toespraak waarin hij d e s t a n d v a n z a k e n t e n opzichte van racisme en vreemdelingenhaat samenvatte. Hieronder volgt de inhoud van deze toespraak. H e t Europees W a a r n e m i n g s c e n t r u m voor Racisme en Vreemdelingenhaat is een van de geesteskinderen van de commissieKahn, opgericht door de Europese regeringsleiders in 1 9 9 4 , toen racistisch geweld over heel Europa, maar vooral in de voormalige DDR, aan de orde van de dag was. Asielzoekercentra werden in brand gestoken, moskeeën werden, ook in Nederland, bekogeld met Molotovcocktails, migrantenkinderen werden in elkaar geslagen en soms regelrecht vermoord . Jaap van Donselaar rapporteerde destijds dat in enkele jaten tijd racistisch geweld in Nederland was verviervoudigd. Sindsdien is het betrekkelijk stil gewonden rond dit onderwerp. Of er minder aanslagen plaats vinden is niet bekend. Wel dat ze de voorpagina's niet meer halen en d a t ze ons m i n d e r s c h o k k e n . Er lijkt een zekere gewenning op te treden. O f er minder (of misschien wel meer) daden van racistisch geweld plaats vinden is ook niet bekend. De
overheden (politie, justitie, de veiligheidsdiensten) zijn terughoudender in hun rapport-ages en ook aan de bron: bij de registratie. Niet alles wat zwart-wit lijkt is racisme. Er is sprake van een systematische onder-rapportage. Een van de grote ptoblemen van het Europees Waarnemings-centrum voor Racisme en Vreemdelingenhaat is grip te krijgen op de materie. Bestaat racisme in Europa? Hoe uit zich dat? Hoe weten we dat? Neemt het af of neemt het toe? Een welke factoten spelen daarop in? Eén ding is zeker: iedereen in de Board van het waarnemings-centrum meldt een enorme verharding van het debat over asielzoekers o n d e r invloed van een verharding van de publieke opinie die, omgekeerd, ook weer reageert o p het weinig fijnzinnige asieldebat. In het algemeen wotdt ontkend dat er een relatie bestaat tussen het asieldebat en tacisme. Maar van de ondervraagden bij het Europees opinie-ondetzoek Eurobarometer noemde niet mindet dan een derde deel zichzelf racist en zei tweederde dat er nu al genoeg buitenlanders zijn. Toch moeten we vootzichtig zijn met het trekken van conclusies. Beate Winkler, de directeur van het European Monitoring Centre, heeft zelf uitvoerig gepubliceerd over het verschil dat et bestaat tussen vreemdelingen/wtff en vteemdeWngenangst. Toch dienen we er ernstig rekening mee te houden dat ernst en omvang van het probleem systematisch worden ondetschat en gebagatelliseerd. Racisme en de ontkenning daarvan zijn onvetbrekelijk met elkaat verbonden. Bij de voorbereiding van het Handvest tegen
Racisme voor Politieke Partijen in E u t o p a , en m e t n a m e bij de beantwoording van de enquête die daaraan voorafging, uitgevoerd door de Migration Policy Group, was steevast de reactie: zo'n handvest tegen tacisme is een goed idee, wij willen ook meedoen, maat bij ons is het geen issue. Deze geluiden hooide men ook in de landen die topscorers zijn op de Europese lijst van vreemdelingenhaat: Griekenland, België, Oostenrijk. Een dergelijk ontkenningsgedrag trof ik ook aan in een onderzoek van Martha Meerman over discriminatie op de werkvloer: 'Bij ons? Nee, bij ons niet.' Vragen die het Euopean Monitoring Centre bezighouden zijn dan ook: is racisme meetbaat, zijn de cijfers betrouwbaar, zijn ze vergelijkbaar? Zijn er trends te onderkennen in diverse landen? W o r d t Europa intoleiantet? En hoe staat het met Nederland? W o r d t racisme wel herkend? Of is er sprake van een systematische onderschatting? Is dat misschien weer het gevolg van een bestaat van institutioneel racisme? En wat is het gevolg van de eis van politieke correctheid en de weerstand die dat oproept? Er wordt vaak met veel dédain over antiracisme gesproken. De antiracisten z o u d e n de nieuwe m o r a a l r i d d e r s zijn die op alle slakken zout leggen en een vijand bestrijden die niet bestaat. Ik ben het daat niet mee eens. Racistische u i t i n g e n en g e d r a g i n g e n zijn strafbare feiten en in een multiculturele samenleving waarin de spanningen soms kunnen oplopen is het van gtoot belang dat iemand (en liefst de ovetheid) duidelijk m a a k t w a a i de g t e n z e n van toelaatbaaiheid liggen. Politieke cottectheid is een andei wootd vooi de vootbeeldfunctie die zou moeten
achterstand die deze groepen vaak hebben of door een achterstelling waar ze aan onderworpen worden, die bijvoorbeeld gebaseerd kan zijn op v o o r o o r d e l e n (zoals in Nederland het geval is). Over de multiculturele samenleving is veel te doen. Er wordt vaak gezegd dat hij niet bestaat, omdat er toch maar één dominante cultuur is. Of dat hij alleen maar tot een heilloze weg zou leiden, namelijk een Babylonisch spraakverwarring zonder enige vorm van gemeenschappelijkheid, enzovoorts. Mij gaat het om de discussie over het meest gewenste en effectieve integratiebeleid, waarin recht wordt gedaan aan de fundamentele recht-
uitgaan van de overheid (politie, justitie, het parlement, de politiek). Maar de sceptici hebben een punt als ze wijzen op het gevaar van een dubbele moraal. Men spreekt wel over de Hollandse contrasten als men het heeft over de kloof die er vaak bestaat tussen w o o r d en daad, tussen beleid en uitvoering, tussen Schöngeisterei aan de top en de rauwe werkelijkheid aan de basis van de samenleving. D a t b r e n g t mij op wat de tegenhanger van racisme-bestrijding zou moeten zijn: het diversiteits- en integrariebeleid. Anti-racismebeleid is s y m p t o o m - b e s t r i j d i n g , een druppel op de gloeiende plaat, als
•
••8. $
jf* m» m
«Br -
»
«SS&v.
in een samenleving een onderscheid bestaat tussen eersterangsburgers en t w e e d e r a n g s b u r g e r s . Als grote groepen legaal aanwezige ' Derdelanders geen burgerrechten h e b b e n op g r o n d van de nationaliteitswetgeving in een land (zoals in Duitsland) of op grote schaal worden uitgesloten van of gediscrimineerd op de arbeidsmarkt. Of dat nu komt door de
en van de diversiteit van individuen en groepen die nu eenmaal in gezamenlijkheid de hedendaagse samenleving uit-maken. Daarbij tekenen zich grosso modo een drietal denkrichtingen en beleidsscenario's af, die alle drie een legitieme achtergrond hebben. Het smeltkroesscenario gaat uit van individuele burgers die allemaal, als ze maar willen inburgeren, gelijke
rechten hebben. En daarmee is de kous af. Culturele identiteit, het bestaan van verschillende groepsidentiftcaties, is een zaak van het privédomein en daaraan heeft de overheid geen boodschap.
Achterstandsbeleid heeft vanuit deze gedachtengang geen kleur. Het bezwaar hiertegen is dat de overheid een oneigenlijke knip maakt tussen mensen en hun culturele achtergrond, zodat zij niet geaccepteerd worden zoals ze zijn en willen zijn. Bovendien gaat men op die manier voorbij aan het feit dat de samenleving dat onderscheid niet maakt en mensen uitsluit omdat ze zijn zoals ze zijn. H e t smeltkroesscenario gaat, hoe goed bedoeld ook, uit van een zekere m a t e van gedwongen assimilatie. Het regenboogscenario daarentegen c o n c e n t r e e r t zich juist op groepsculturele achtergronden. Het staat voor integratie met behoud van culturele i d e n t i t e i t . H e t overbelicht de n o o d z a a k van specifiek beleid, h o u d t juist te weinig rekening met de voorkeuren van individuen en leidt dan ook, goed bedoeld, tot stigmatisering en s t e r e o t y p e r i n g . En tot een te statische optelsom van verschillende culturen die weinig boodschap aan elkaar hebben. Tot een zekere mate van segregatie dus. Ik heb persoonlijk een sterke voorkeur voor het mozaïekscenario dat zowel recht doet aan de individuele aspecten als de groeps-aspecten van integratie. In dat scenario staat het elke burger vrij om zelf te bepalen in welke mate hij of zij wil assimileren in de N e d e r l a n d s e samenleving. Maar wat ook de keuze is: alle individuen, ook zij die anders willen zijn, hebben gelijke rechten. Het is de taak van de overheid deze culturele diversiteit,
zo nodig met specifiek beleid, mogelijk te maken. Daarnaast moet de overheid er voor zorgen dat die verschillende groepen niet in een isolement ten opzichte van elkaar komen, maar k u n n e n en willen participeren in de samenleving. Het is van b e l a n g te investeren in interculturalisatie en de acceptatie van gemeenschappelijke waarden en normen {minima moralia) die onze s a m e n l e v i n g als s a m e n l e v i n g werkbaar h o u d e n : t o l e r a n t i e , burgerzin, mensenrechten, burgerzin, burenplicht. Het klinkt abstract maar het is buitengewoon concreet:
Fleur Alink en Maria Berger hebben een onderzoek gedaan naar de invloed van het beleid op Turkse en Marokkaanse organisaties in twee Amsterdamse stadsdelen: één met een specifiek (categoraal) minderhedenbeleid, de ander met een algemeen achterstandsbeleid (Deuren naar een andere wereld). De uitkomst hiervan is: in het eerste stadsdeel trekken de organisaties
zich sterk b i n n e n de eigen gemeenschap terug, in het ander zijn de organisaties zich meer op de Nederlandse samen-leving gaan richten. Bepalend is dan ook de vraag hoe de instituties met deze vraagstukken o m g a a n en of ze bereid zijn d e s n o o d s , in een tijd van toenemende intolerantie, tegen de stroom op te roeien. Het gaat daarbij om een veelheid van instellingen, variërend van politie en justitie tot de media en de politieke partijen. H e t H a n d v e s t tegen Racisme van Politieke Paftijen is inmiddels door een groot aantal pattijen in Eutopa ondertekend. D a a t m e e h e b b e n zij aantal belangrijke beginselen aanvaard. Kort samengevat: ze hebben zich verplicht tot een alert en adequaat anti-racismebeleid, ook in eigen kring. Ze h e b b e n zich bereid verklaard 'op verantwoorde en eerlijke wijze om te gaan met
gevoelige o n d e t w e r p e n met betrekking tot minderheidsgroepen en s t i g m a t i s e r i n g te zullen vermijden, met name in vetkiezingstijd'. Zij zullen zich onthouden van iedere vorm van politieke alliantie of samenwerking, op alle niveaus, met tacistische partijen. En ze zullen stteven naar een goede afspiegeling van de samenleving op alle bestuurlijke niveaus. De beloftes die de politieke partijen met o n d e r t e k e n i n g van het Handvest tegen racisme hebben gedaan zijn geen geringe zaak. Het Europees W a a r n e m i n g s e n t r u m tegen Racisme en Vreemdelingenhaat stelt zich mede tot taak, vanuit haar bond-genootschap met nietgouverne-mentele organisaties in Europa, op de naleving van al deze mooie beloftes toe te zien. Ed. v a n Thijn
Schadevergoeding voor voormalige dwangarbeiders uit de concentratiekampen verstuurde op 10 juni wereldwijd 5 0 0 0 b r i e v e n m e t aanvraagformulieren en een uiteenzetting betreffende het aanvragen van een schadevergoeding voor dwanga r b e i d e r s u i t de v o o r m a l i g e concentratiekampen. D e respons was boven verwachting, u i t alle h o e k e n v a n de w e r e l d kwamen de formulieren terug.
tezamen ongeveet 600 aanvtagen ontvangen, waarvan er ruim 400 aan het Nederlands Auschwitz Comité weiden gestuuid. O n d e i de aanvtageis zijn 26 petsonen die in Auschwitz medische expetimenten hebben moeten ondeigaan. De ontvangen en in oide bevonden formulieren zijn aan de heei Von Münchhausen ovethandigd. U zult van zijn kant ook belicht ktijgen, of hebt dat teeds ontvangen.
Ook in Isiaël loopt deze actie en in de Veienigde Staten nam het Committee ofFormerDutch Holocaust Survivors contact op met het Nedetlands Auschwitz Comité met het veizoek samen te weiken in deze actie. Zij vetzochten om de aanvtaagfoimulieten te mogen kopiëien en te vetspteiden. Na inzameling stuten ze de formulieren aan ons op en zal het Comité voor het vervolg zorg dragen.
Het stteven was aanvankelijk om de zaak half juli rond te hebben, m a a t dat is niet haalbaat gebleken. Nog elke dag ontvangen wij nieuwe aanvtagen alsook vetzoeken om toezending van aanvtaagformulieren. Op dit moment hebben de comités die aan deze actie meewetken
Inmiddels is de heet Von Münchhausen uitgenodigd dooi de Duitse minister van Financiën voor een gesprek betieffende de aanvragen die betiekking hebben op medische experimenten.
Hoe lang de afhandeling zal duren valt nu nog niet te zeggen maai wij zullen u middels het Auschwitz bulletin van de vooitgang op de hoogte houden.
Het Nederlands Auschwitz
Comité
Jacques Grishaver, voorzitter
AGENDA Roland Degrève uit Matche-enFamenne is op zoek naar informatie over Pierre Wohlmuth, met wie hij in 1940 en 1941 z e e t bevriend was.
Pierre W o h l m u t h is geboren in Wenen op 30 mei 1923 en kwam met zijn (joodse) oudets in 1938 naar Morlanwelz in België. In de zomer van 1941 kwam hij afscheid nemen, omdat hij naar zijn zeggen naar Antwerpen ging en vandaar naar zijn ouders in Amstetdam. Omdat hij etg op Pierre Wohlmuth gesteld was wilde Roland Degtève altijd graag weten wat e t van hem gewotden was, maar angst dat hem iets verschrikkelijks is overkomen, verhinderde hem tot nu toe naspeuringen te vetrichten. Toch heeft hij hoop dat Pierre Wohlmuth de oorlog zou kunnen hebben overleefd. Wie nadere informatie heeft o v e t Pietre Wohlmuth wotdt verzocht contact op te nemen met Roland Degrève, 13 rue Simon Legrand, On 6900 Marche-en-Famenne, België, tel. 00 32 84 214080, fax 00 32 84 210775. Er bestaan plannen om in het komende voorjaar een groepsreis te otganiseten voor overlevenden van het voormalige kamp Blachhammer e n de Baustelle. Wie hier belangstelling voor heeft kan contact opnemen met: Herman Boekdrukker, Landgoed Backershagen 16, 2243 AWWassenaar, tel/fax 070 5112525.
Inloopcafé Vereniging kinderen van Verzetsdeelnemers: zaterdag 23 oktober 1999 in Grand Café Midi, Pauwstraat 4, Arnhem, 15.00-17.00 uur. Inlichtingen: Puck Engelman, Scheprad 5, 6852 BT Huissen, tel. 055 3664367. Herdenkingsreis Auschwitz van het Nederlands Auschwitz Comité, maandag 8 t/m zaterdag 13 november 1999. De reis van dit jaar is volgeboekt. Hannie Schaft-herdenking: zondag 28 november 1999, 13.00 uur in de R.K.Padua Kerk te Haarlem, vandaar naar het Kenau Park. Informatie: mevrouw G.M.M. Plekker-van Santé, Skagerak29, 1501 AX Zaandam, tel. 075 6163379, fax 075 6165583. Expositie Alle dagen oorlog, de oorlog gezien door de ogen van een kind, schilderijen van Jan van Egmond. T/m 30 november 1999 in Verzetsmuseum Zuid-Holland, Turfmarkt 30, Gouda, openingstijden: di t/m vrij 13.00-17.00 uur, za/zo 12.00-17.00 uur. Inlichtingen: 0182 520385. Liefdewerk oud papier. De collectie Van Velzen. Verzamelen wat et niet meer was: herinneringen aan de Amsterdamse jodenbuurt en het dagelijkse joodse leven. Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4, Amsterdam. Tim 1 december 1999, dagelijks open van 11.00-17.00 uur. Informatie: tel. 020 6269945, website: WWW.JHM.NL. In het licht van de kleur. Hoogtepunten uit het werk van de schilder Martin van Monnickendam (1874-1943). T/m 5 december 1999. Joods Historisch Museum. Zie hierboven. Vluchtelingenkamp Westerbork. De geschiedenis van 1939 tot 1 juli 1942 in beeld gebracht. Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Oosthalen 8, Hooghalen. T/m 30 december 1999. Openingstijden: ma t/m vrij 10.00-17.00 uur, za/zo 11.00-17.00 uur. Inlichtingen: tel. 0593 592600, E-mail: hckampw@bart.nl. Auschwitz Herdenking: zondag 30 januari 2000, Wertheimpark Amsterdam. Aansluitend reünie in de RAI. Nadere informatie over het programma in het decembernummer van dit Bulletin.
Reïncarnatie Er is grote consternatie ontstaan door het optreden van zogenaamde 'gereïncarneerde oorlogsslachtoffers, mensen die na de Tweede wereldoorlog zijn geboren en er toch heilig van overtuigd zijn dat ze de terreur van toen hebben meegemaakt. Ze hebben zelfs subsidie aangevtaagd bij Joods Maatschappelijk Wetk en het Nederlands Auschwitz Comité. Met alle tespect v o o t ieders denkbeelden en wanen, kan het Auschwitz Comité het optreden van dergelijke zogenaamd gereïncarneerden slechts zien dan als een kwetsende belediging van de nagedachtenis van degenen die tijdens de Tweede Weteldootlog werden ontrecht, geïsoleerd, vervolgd en vermoord. Het is vanzelfsptekend dat ze geen cent subsidie zullen krijgen, en het is te hopen, dat ze zullen i n z i e n hoeveel vetdnet ze met hun optteden de nabestaanden van oorlogsslachtoffets aandoen.
Nieuwe telefoonnummers JMW Ook Joods Maatschappelijk Werk wil bij de tijd blijven en heeft daarom zijn telefooncentrale vernieuwd. Vanaf 1 oktober is het J M W te beteiken onder telefoonnummer 020 5776577 en per fax onder 020 5776500. Bovendien zijn een aantal afdelingen direct te beteiken onder eigen telefoonnummets. Voor thuiszotg is dat 020 5776511, voot samenlevingsopbouw 5776566, voot oudetencentrum 5776568, jongerenlijn 5776555, ivrietlijn 5776599, oudetenlijn 0900 2025759. Het adres van J M W blijft: De Lairessesttaat 145-147, 1075 HJ Amsterdam. E-mail jmw@joods.nl
Joodse Karavaan Op 24 oktobet 1999 wotdt op vijf plaatsen in Nedetland (Groningen, Arnhem, Amstetdam, Rottendam en Maastricht) doot middel van cultuurmiddagen het startsein gegeven van een nieuw initiatief van Joods Maatschappelijk Werk: de Joodse Karavaan. Het gaat om een poging datgene wat joodse cultuur is onder te brengen in zogenaamde cultuut kits, waatmee het mogelijk is infotmatie te vinden en ptaktische tips en bijvootbeeld alleen of samen met anderen te gaan lezen, muziek luisteren of een recept uitproberen. Er komt een cultuur kit voot joodse litetatuur een kit voot joodse volksmuziek en een kit over de joodse keuken. Elke cultuur kit kost f 45,—. Infotmatie over de Joodse Karavaan of over groepen en activiteiten in uw tegio kunt u krijgen bij de Afdeling Samenlevingsopbouw van het JMW, per telefoon 020 5776566, fax 020 5776502 of E-mail: jmw@joods.nl
Hongaarse Auschwitz-expositie antisemitisch Het Haatlems dagblad van 10 september 1999 bevatte een beticht uit Boedapest. Hongaatse joden hebben geprotesteerd tegen een Hongaarse tentoonstelling bestemd voor het vroegere concentratiekamp Auschwitz. De opzet ervan is datent antisemitisch', volgens de Federatie van Joodse Gemeenten in Hongarije. De tentoonstelling, die volgend jaar mei door de Hongaarse premier Viktot Orban zal worden geopend, geeft een vertekend beeld, aangezien alle verantwoordelijkheid voot de jodenvervolging in Hongarije aan de Duitsers wordt toegeschreven. Hongarije telde aan het begin van de Tweede Weieldootlog ongeveer een miljoen joden, van wie uiteindelijk aan het einde van de ootlog 80 procent wetd vetmoord, hoewel de Hongaarse regering hen aanvankelijk bescherming heeft geboden.
Boekenlijst Deze boeken kunnen telefonisch of schriftelijk besteld w o r d e n bij de penningmeester. De
prijzen
zijn
exclusief
de
verzendkosten ; i A A
T 5 M U S E
li M
-Auschwitz - Voices from the ground
Bitfeenau
Sf BREAD jy.ONE
fl. 32,50
-KI .Auschwitz seen by the SS
fl. 16,50
-By bread alone A survivor
fl. 17,50
-40 jaar Nederlands Auschwitz ComitĂŠ
fl. 29,50 fl.
3,50
-Auschwitz informatiegids fl.
3,50
-Auschwitz Brochure
-Ver weg en toch dichtbij
fl. 15,00