42ste |aargang, nr 2, april 1 9 9 8 Verschijnt 5 x per jaar
Een uitgave van het Nederlands Auschwitz Comité; postbus 74131,1070 BC Amsterdam
Auschwitz Bulletin De krachten v a n het k w a a d Op grond van de resultaten bij de gemeenteraadsverkiezingen zou je de conclusie kunnen trekken dat extreem-rechts is verslagen. Opluchting alom. ben aantal dagen later, nadat het kiesgedrag grondiger is geanalyseerd, hoor ik een opmerkelijke verklaring voor de genadeloze afstraffing: de extreem-rechtse kiezers zijn vooral teleurgesteld in het gedrag van de raadsleden en hebben ze daarom massaal laten vallen. Geen wonder, zou ik zeggen. Raadsleden van extreem-rechts hebben zich misdragen, gevochten, gescholden, de wet overtreden; kortom, zich niet erg salonfa/ng gedragen. Het meest verontrustende is dat uit niets blijkt dat de kiezers het gedachtengoed massaal hebben verworpen. Daaruit zou je de conclusie kunnen trekken dat dezelfde ideeën, als ze maar fatsoenlijk worden uitgedragen door nette mensen, wel aanslaan De mogelijke juistheid van deze gedachte wordt aangetoond in België en Franknjk. Het Vlaams Bloken het Fro)it Nationalverschillen weinig van Nederlands extreem-rechts. Het verschil zit in het gedrag van de dames en heren. Le Pen, in keurig pak gestoken, praat als een politicus en slechts zelden laat hij zich zo provoceren, dat de ware diepte van zijn ziel zichtbaar wordt. Zelf ben ik nooit zo verontrust ge-
weest over de zetels van extreem-rechts. Op enkele uitzonderingen na blijven het marginale groeperingen, die zich dankzij hun zetels niet aan het zicht kunnen onttrekken. Pas als de lessen van het succes van het Vlaams Blok of het Front National ook hier getrokken worden, is er reden tot groot alarm. Duistere geesten Met grote regelmaat krijg ik boekjes, artikelen en brochures toegestuurd van een aantal 'historische genootschappen', voornamelijk uit België en de Verenigde Staten, die beogen aan te tonen dat de Sjoa niet heeft plaatsgevonden of dat er veel minder joden vermoord zijn. Het gevaar van deze publicaties schuilt in de pretentie van wetenschappelijk onderzoek die ervan uitgaat. Er staat geen onvertogen woord in, er worden bronnen aangehaald cn er wordt met voetnoten naar archieven verwezen. Dat er duistere geesten achter deze publicaties schuil gaan is mij duidelijk, maar hoe zit dat met een onschuldige lezer die vele jaren na de Tweede Wereldoorlog is geboren? Een aantal weken geleden kocht ik in een vermaarde boekhandel in Parijs een boek met de intrigerende titel: "De OnverdragelijkeWaarheidvan Water". Het is een New Age-zchüg boek, waarin een curieuze theorie wordt ontwikkeld over de rol die
water i n ons leven zou spelen. De schrijver, die zich regelmatig begeeft op het terrein van milieuhygiëne, broeikaseffect of globalisering van cle economie, ontwikkelt tenslotte de theorie dat krachten van het Kwaad, belust op geld en macht, volgens een bepaald plan tewerk gaan om de rijkdommen van dc aarde i n handen t e krijgen. Hoe dit plan werkt, aldus deschrijver, werd al i n 1773 aan de kaak gesteld in de Protocollen van Zion. Dat de Protocollen van Zion een antisemitisch standaardwerk i s , vermeldt de schrijver niet, evenmin dat met de krachten van het kwaad cle joden worden bedoeld. In een ogenschijnlijk neutraal boek, door een ogenschijnlijk wetenschappelijk onderbouwde redenering of via een ogenschijnlijk moderne gedachte, wordt een racistisch geschrift nieuw leven ingeblazen. Angstvallig verpakte oude sentimenten van banale vreemdelingenhaat en racisme, terloops uitgedragen door eerzame burgers, politici en wetenschappers, z i | n welllicbt gevaarlijker clan cle onkuise taal van extreem-rechtse raadsleden, omdat ze - gecamoufleerd dooi f a t soen - zo lastig herkenbaar z i j n Hans Fels
Nederlands Auschwitz Comité Ere-voorzitter: Annetje Fels-Kupferschmidt Voorzitter: Jacques Grishaver Secretariaat: Herbert Satfatij Postbus 74131 1070 BC Amsterdam tel/fax 020-67 233 88 Pe nni ngm eester: Joop Waterman Wulp 30, 1111 WJ Diemen tel. 020-4166810 fax 020-4166812 E-mail: swatje@xs4all.nl Bankrekening: ABN/AMRO: 400.175.088 Postbank: 29.30.87 en 48.755.00 I Iet doel van de Stichting Nederlands Auschwitz Comité is: * het realiseren van de zinspreuk "Nooit meer Auschwitz"; * het ageren tegen alle vormen van fascisme, racisme en antisemitisme; het bevorderen van het welzijn van de in de tweede wereldoorlog vervolgden en hun nabestaanden; ** het verrichten van alles wat met het voorgaande verband houdt, alles in de ruimste zin COLOFON: Hoofdredactie: drs. Eva Tas Eindedactie: Clairy Polak Redactie: Max Arian Theo Gerritse Theo van Praag Teresien da Silva Carla van Thijn Redactieadres: Marketenstet 25 1188 D C Amstelveen tel: 020-64 522 76 06-54 284 991 Abonnementenadministratie: Knoopkruid 54 1112PV Diemen tel: 020-699 06 58 fax: 020-600 34 55
H e t Nederlands Auschwitz Comité heeft Jacques Grishaver op 15 januari 1998 uit zijn midden gekozen tot voorzitter. Hij volgt Anita Löwenhardt op, die vorig jaar aftrad. Jacques Grishaver is sinds 1990 lid van het Auschwitz Comité , en was de l a a t s t e 2 j a a r al vice-voorzitter.
Jacques Grishaver (foto: Han Singels)
Anne Frank Krant De belangstelling voor het joodse meisje Anne Frank dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in het achterhuis van een Amsterdams grachtenpand met haar familie zat ondergedoken, groeit nog steeds. Vorig jaar ontving het Anne Frank Hun een record aantal bezoekers. Van haar dagboek - geschreven ti]dens de onderduikperiode - zijn wereldwijd al vele miljoenen exemplaren verkocht. Voor velen is het lezen van het Dagboek van Anne Frank een eerste confrontatie met de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. De behoefte aan meer informatie over het leven van Anne Frank is groot. Het is daarom dat de Anne Frank Stichting jaarlijks een Anne Frank krant voor het basisonderwijs uitbrengt. Ruim tweederde van de Nederlandse basisscholen maakt dankbaar gebruik van dit onderwijsmateriaal. Dit |aar bestaat het aanbod uit een Anne Frank krant 10+, de gratis bijlage "Over jou schrijf ik ook", de video "Over jou schrijf ik ook" en een docentenhandleiding. In de krant wordt meer informatie gegeven over Anne Frank en de jodenvervolging en wordt ingegaan op actuele thema's als 150 jaar Grondwet en de Rechten van het Kind. In de bijlage en de video staat 'helpen' centraal. Aan de hand van het levensverhaal van Miep Gies - één van de helpers van cle acht onderduikers in bet achterhuis - en haar herinneringen aan Anne Frank wordt duidelijk gemaakt hoe de onderduikomstandigheden van de familie Frank en de andere onderduikers waren.
Speech v a n Jacques Grishaver tijdens d e reünie v a n het N e d e r l a n d s Auschwitz Comité op 2 5 j a n u a r i 1 9 9 8 Dames en heren, vrienden en vrien-
tenaf, bereid is kritisch te kijken
chief zo spoedig mogelijk voor be-
dinnen
naar zijn neutrale positie tijdens de
trokkenen open te stellen. Onthut-
oorlog. Met horten en stoten begint
send was het bericht dat goederen
er enig zicht te komen op hun geld-
uit de kluis van deze bank, toebe-
Namens het Comité heet ik u allen
en goud transacties gedurende die
h o r e n d aan joden die in de
hartelijk welkom en in het bijzon-
periode.
vernietigingskampen zijn omgeko-
der professor De Levita, die hier
Allemaal belangrijke uitingen, al-
men, tijdens een onderhandse vei-
straks spreekt, burgemeester Patijn,
hoewel wij weten dat woorden en
ling aan medewerkers van het Mi-
die wij bedanken voor zijn prach-
schadeloosstelling nooit het onder-
nisterie van Financiën in Amster-
tige speech tijdens de herdenking
gane leed volledig kunnen vergoe-
dam waren verkocht.
vanmorgen bij ons monument in
den. Toch geeft het een gevoel van
De regering heeft de commissie Kor-
het Wertheimpark en rabbijn Sonny
enige gerechtigheid, erkenning van
des ingesteld om een onderzoek te
Herman, die wij bedanken voor zijn
het leed dat joden en andere
verrichten naar de gang van zaken
jarenlange niet aflatende betrokken-
oorlogsslachtoffers is aangedaan.
rond deze verkoop.
de herdenkingen alsook tijdens onze
Misschien kan men in dit licht ook
Al deze zaken zorgen ervoor dat bij
reizen naar Polen.
de onthullingen in 1997 bezien. De
velen de oorlog in volle hevigheid
Goudstikker affaire, het nazigoud en
opnieuw boven komt. Vele, vele vra-
het LzTfo-archief.
gen worden dagelijks gesteld. Niet
Auschwitz
van
het
Nederlands
Comité,
heid bij ons comité , zowel tijdens
In 1995, bij de 50ste herdenking van
de
bevrijding
van
alleen bij de overlevenden en nabe-
de
nazi-terreur, gingen er stemmen op
Deze zaken kunnen we namelijk
staanden, maar vooral ook bij veel
dat het nu toch wel genoeg was ge-
ook van een positieve kant benade-
jongeren klinkt ongeloof.
weest. Al die aandacht voor een
ren.
oorlog die al een halve eeuw achter
De Tweede Kamer heeft er op aan-
Wellicht heeft in tegenstelling tot
ons lag.
gedrongen snel te willen weten wat
de schijn, Nederland nooit ten volle
We constateren echter dat aan het
er gebeurt met de claim van de
willen beseffen dat het naast held-
eind van deze eeuw de oorlog nog
erfgename van de kunstcollectie van
haftigheid, ook andere rollen in de
steeds leeft bij velen. Misschien is
Goudstikker.
oorlog heeft gespeeld. Maar zeker
het geen toeval dat er zoveel bij de
Na alle onthullingen aangaande het
zo belangrijk is de vraag; Hoe heb-
naderende wisseling van het millen-
nazigoud ging de commissie Van
ben de overheid en de Nederlandse
nium naar boven komt.
Kemenadevoortvarend te werk, ont-
samenleving zich ingezet voor de
stond de commissie Scholte en wor-
joodse overlevenden na de oorlog.
Hoewel te laat, is het belangrijk dat
den de banken en de verzekerings-
het Vaticaan zich uitspreekt over zijn
maatschappijen aangesproken.
D a a r o m heeft het Nederlands
houding tegenover de joden.
Al geruime tijd geleden is het
Auschwitz Comité in een brief aan
Hoewel te laat, is het van belang dat
LiRo-archief verdwenen. Het is
deTweede Kamer er op aangedron-
in Frankrijk niet alleen een bis-
ongelooflijk en pijnlijk dat het per
gen, voor het te laat is, een parle-
schop, maar ook vertegenwoordi-
ongeluk werd teruggevonden in een
mentaire enquête te houden om na
gers van andere maatschappelijke
leegstaand pand. Gelukkig heeft de
te gaan hoe tijdens en na dc oorlog
sectoren zich openlijk bezinnen op
vaderlandse pers, snel en met uit-
is omgegaan met de jodenvervolging
hun rol tijdens de Tweede Wereld-
gebreide achtergronden, het verhaal
en de opvang van de overlevenden.
oorlog.
van de Bank
Lippmann-Rosenthal
Het comité vraagt dit niet als rechts-
Hoewel te laat, is het van belang dat
beschreven. Mede daardoor werd er
zitting, maar als gebaar van natio-
Zwitserland, door druk van bui-
snel actie ondernomen om het ar-
nale bezinning.
Bij velen is er behoefte om te pro-
Racisme is sinds 1945 niet wegge-
recht op een eigen identiteit.
beren deze eeuw, die veel slechts
weest uit Europa. Hoewel we voor-
Uit een onlangs gehouden enquête
heeft gebracht, af te sluiten met het
zichtig moeten zijn met de begrip-
bleek dat 6 0 % van de ondervraag-
gevoel dat men op weg is om in het
pen vreemdelingenhaat en racisme
den vond dat Nederland 'vol' zit. Ik
reine te komen met het verleden.
en ze niet apriori met elkaar moe-
vind dat je een dergelijke uitkomst
In die optiek moet u ons verzoek
ten verbinden, is het Nedetlands
serieus moet nemen. We moeten
aan de Tweede Kamer zien.
Auschwitz Comité bezorgd over de
ons echter afvragen hoe zulke opi-
steeds minder tolerante samenle-
nies tot stand komen en wat de rol
De weg van de toekomst kunnen
ving in Europa.
is van de media en de gerespecteerde
we slechts met vertrouwen tege-
In het bijzonder zijn wij bezorgd
politieke partijen bij die gemakke-
moet zien nadat we het verleden
over de houding ten opzichte van
lijk geuite meningen. Ik neem aan
hebben geanalyseerd.
de Roma en Sinti, met name in het
dat vele ondervraagden niet hebben
Positief zijn de louterende werking
oosten van Europa. De bordjes op
nagedacht ovet de redenen waarom
van historische zelfonderzoeken en
de deuren van restaurants met de
mensen huis en haard verlaten. Ik
de openbare verklaringen van fout
tekst 'zigeunets worden niet be-
wil ze het volgende ter overdenking
gedrag. Maar daarnaast zijn er zo-
diend' hoef je niet met een kaatsje
geven; wanneer je kinderen niet te
als ieder jaar genoeg negatieve ui-
te zoeken. Wij vragen ons af hoe
eten hebben ga je eten zoeken, wan-
tingen van racisme, vreemdelingen-
de rol van de nationale regeringen
neer je leven in gevaar is zoek je vei-
haat en extreem nationalisme die
is bij de opvang maar vooral bij het
ligheid.
ons voortdurend zorgen baren. Ik noem enkele gebeurtenissen in landen rondom ons; In Frankrijk, het
FrontNationalvzn
Le Pen met zijn steeds herhaalde kreet 'Frankrijk voor de Fransen' en nog in december herhaalde Le Pen zijn beruchte uitspraak 'dat de nazi-gaskamers slechts een detail uit de geschiedenis zijn'. In Duitsland, de Republikaner Partij van Schönhuber met zijn oproep tot extreem-rechts zich te verenigen. En natuurlijk de onthullingen over Manfred
Roeder,
symboolfigutif
voor o u d e en n i e u w e nazi's, ontkenner van de moord op 6 miljoen joden, die -zoals bleek- al jaren zaken doet met het Duitse ministerie van Defensie en nog onlangs een gastcollege gaf aan de militaire
terugstuten van naar veiligheid zoe-
Laten we niet vergeten dat het in
kende zigeuners.
de geschiedenis nooit anders is ge-
Het comité hecht er aan duidelijk
weest. Nederland is zo'n plaats met
te stellen dat de zigeuners bij uit-
eten, Nederland is zo'n plaats waar
stek de lotgenoten van de joden zijn
je veilig kunt leven. Laten wc met
geweest in de vernietigingskampen
elkaar zorgen dat Nederland zo
van het nazi-regime. Men doet er
blijft.
goed aan zich dat zeet bewust te zijn. Laten we vootal niet vergeten dat Het Nederlands Auschwitz Comité
bestrijding van racisme of vreemde-
ziet het als zijn taak, racistische ui-
lingenhaat bij je zelf begint, laat zien
tingen, alsook aanzetten tot vreem-
waar je staat. Zwijg niet, want ook
delingenhaat te signaleren.
zwijgen is een mening.
Helaas is ook in Nederland genoeg te doen. Het bedreigen van allochtone kamet- en gemeenteraadsleden. Het racisme op de voetbaltribunes en brandstichtingen of vernielingen bij bedrijven van Nederlanders die hun wottels hebben in Suriname, Tur-
De aankomende verkiezingen geven ons de gelegenheid om duidelijk naar voren te laten komen dat wij niet gediend zijn van racisme en vreemdelingenhaat. Veel van wat ik vanmiddag heb gezegd staat u i t g e w e r k t in ons herdenkingsnummer 1998.
academie van Hamburg.
kije of Marokko.
In België , het Vlaamse Blok met zijn
Eind december, tijdens de sluitings-
belangrijke
leuze tot de buitenlanders 'aanpas-
ceremonie van het 'Europeese jaar
Auschwitz Comité. Speciaal onze
sen of opkrassen'. Dan is er ook nog
tegen racisme' in Rottendam, kwam
herdenkingsnummers worden in
het internet. Dit communicatie-
vooral naar voren het vooroordeel
een extra grote oplage gedrukt. Dui-
middel hebben de neo-nazi's ont-
dat bestaat tegen allochtonen. Voor-
zenden exemplaren gaan naar veel
dekt. O p dit moment hebben zij al
oordelen die nergens op slaan. In
scholen voor middelbaar en hoger
meet dan 800 websites geopend.
een democratie heeft elk individu
onderwijs.
Het uitgeven van het bulletin is een functie
van
het
Wij hopen op deze wijze mee te hel-
zing waar rassenwaan toe kan lei-
Onder hen zijn Dennis Waterman,
pen, bij de jonge generaties de kiem
den.
zoon van onze bestuursleden Joop en Judith Waterman, Wim Tensen,
te leggen voor vertrouwen in de humanitaire en democratische waar-
Halverwege het jaar werd ons mo-
o.a. bestuurslid van de
Stichting
den en deze generaties te behoeden
nument vernield, voor de 2e keer.
Fondsenwerving Militaire Oorlogs- en
voor elke perversie van haat en af-
Over de motieven tasten wij in het
dienstslachtojfers en een buitenge-
wijzing.
duister. U hebt zojuist bij de her-
woon grote vriend van het Neder-
Voorlichting en onderwijs aan jon-
denking kunnen constateren dat de
lands Auschwitz Comité en Profes-
geren is belangrijk.
woorden Nooit Meer Auschwitz er
sor Bastiaans, die met zoveel inzet
Een a n d e r e activiteit van het
weer staan. Dat blijft onze bood-
en toewijding zorgde voor de kamp-
Auschwitz C o m i t é is de twee-
schap.
slachtoffers van de 2e Wereldoor-
jaarlijkse reis naar Polen. In novem-
Voor ik professor de Levita uitno-
log. Ik herdenk ook mijn moeder,
ber dit jaar organiseren wij opnieuw
dig u toe te spreken, zou ik u willen
Tiny Walvis, vanaf het begin
een reis.
vragen om samen met ons, onze
bezoeker van de jaarlijkse reünie, die
De reizen naar Auschwitz en andere
vrienden en vriendinnen van het
afgelopen week overleed.
concentratiekampen hebben een
Nederlands Auschwitz Comité te
Ter nagedachtenis van hen allen
veelvoudig doel, niet alleen als her-
herdenken die ons het afgelopen jaar
vraag ik tt enige momenten stilte in
denking maar vooral als vingerwij-
ontvallen zijn.
acht te willen nemen.
trotiw
Dank u wel.
T o e s p r a a k Burgemeester Patijn bij d e A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g op z o n d a g 2 5 j a n u a r i 1 9 9 8 in het W e r t h e i m p a r k te A m s t e r d a m . Dames en heren,
Wie zelf zijn familie en zijn naasten
concentratie- kampsysteem.
In het laatste Auschwitz bulletin las
deze vraag. Stel je voor dat je dat
We beseffen daarbij tegelijkertijd
ik het volgende:
niet weet. Dat je alleen weet dat je
dat deze overwinning zwaar is be-
"Wie heeft mijn ouders en/of groot-
dierbaren niet zijn gestorven in hun
vochten en vaak nog iedere dag be-
ouders gekend?
Mijn vader is
eigen bed, maar dat zij zijn vernie-
vochten moet worden. Wat de
lsidoor Vas Diaz, mijn moeder is
tigd in een concentratiekamp. Ver-
Tweede Wereldoorlog heeft teweeg
Betsy Molgo. Zoon van Abraham
der niets.
gebracht, is in onze Europese sa-
om zich heeft voelt de huivering bij
menlevingen na 53 jaar nog maar
Vas Diaz en Esther Locher, dochter van Joseph Molgo en Eva Susan.
Als wij vandaag hier bij elkaar staan
nauwelijks verwerkt. Dat zien we
Mijn vader is o m g e k o m e n in
met overlevenden en hun familie,
niet alleen aan de politieke ontwik-
Auschwitz en mijn moeder in
kinderen en kleinkinderen, en met
kelingen in Europa, maar ook in de
Sobibor". En verder: "Belangrijke
de vele belangstellenden zowel jong
individuele levens van mensen. De
vraag in mijn leven: wie waren mijn
als oud, dan getuigen we met zijn
slachtoffers van de Tweede Wereld-
ouders en andere familieleden?
allen dat Auschwitz niet het laatste
oorlog en hun nabestaanden erva-
Mijn naam is Esther Vas Diaz uit
woord is. We staan stil bij de ver-
ren nog dagelijks de gevolgen. En
Almere-Haven, geboren 1942, als
nietiging, maar getuigen door onze
dit geldt heel in het bijzonder voor
baby ondergedoken geweest.
aanwezigheid van het feit dat de
de overlevenden van de concentra-
Velen die hier staan stellen zich de-
zwakke, hongerige, vernederde en
tiekampen.
zelfde vraag: wie waren mijn ouders
uitgebuite kampbewoner het uit-
In het afgelopen jaar is dit opnieuw
of grootouders? Wie was mijn fa-
eindelijk heeft gewonnen van het
duidelijk geworden. De kwestie van
milie?
toen onoverwinnelijk gedachte nazi-
de Zwitserse bankrekeningen van
Auschwitz herdenking 1998 (foto: fรถhn Schajfer)
joodse rekeninghouders en, in eigen
Attschwitz-Monument staan, met
sluiting.
land, de onthutsende feiten rond
daarin de bekende woorden "Nooit
Wie waten mijn ouders? Moet ik
het LIRO-archief, geven aan dat de
m e e t Auschwitz" dan verwoorden
vetdet leven zonder ooit een fami-
Joodse ovetlevenden en hun fami-
we daarmee ook de vurige hoop dat
lieband te hebben gekend?
lie ook na de ootlog, na alle ontbe-
het nimmer meer zal voorkomen in
We zijn ook hier bijeen om te ge-
ringen, met tal van bittete en
onze dagen dat slachtoffers van
tuigen van onze solidariteit met de
onverkwikkelijke zaken werden en
oorlogsgeweld, vervolging en
overlevenden en hun nabestaanden,
worden geconfronteetd. V o o t hen
verdrijving bij tetugkeet in hun ei-
zodat het sterven in de barre een-
houdt het nooit op.
gen omgeving blootstaan aan onver-
zaamheid van Auschwitz niet de
het
schilligheid, boosaardigheid en uit-
laatste waatheid is geweest.
Sinds 1 januari 1998 verzorgt de stichting Nejesh (nefesj betekent volgens Bcem in het Jiddisj ziel of persoon) elke week op donderdag van 19.00 tot 20.00 u u t een uitzending op de Amstetdamse televisiezender A2. Nefesh wil in dat uur de diversiteit binnen en buiten de Joodse cul-
tuur belichten, i n bet kader van de multiculturele samenleving, en een platform bieden aan een verscheidenheid van mensen om hun talenten en idee n te realiseren. Het adres van Nefesh is: Olympiakade 47' , 1076 XW Amsterdam, tel/fax: 020-6717678.
Als
wij
vandaag
bij
Joodse tv
Redevoering v a n prof. De Levita tijdens d e herdenkingsreĂźnie als met de
theoloog Hans Jonas -was "het ras",
sterke levenspartner, die bij de ver-
imaginaire getallen in de wiskunde:
een concept dat ontworpen was om
werking helpt en met wie het mo-
men kan ermee rekenen, maar men
ze te weren, overal waar ze probeer-
gelijk is, het gebeurde samen te han-
kan ze zich niet indenken. Met de
den het leven van niet-joden te de-
teren. Hanteren betekent hier ook
gevonden archiefkaarten van de
len.
indammen, voorkomen wordt dat
Het is met Auschwitz
bank Lippman en Rosenthal (afge-
de gevolgen van het trauma zich ver-
zien van hun politieke betekenis)
De gevolgen zijn dienovereenkom-
komt men op een terrein, waarop
stig. Alle bekende regels van trauma
men zich in kan leven in wat de
en traumatisering hebben hun gel-
Lukt dat niet, dan ligt de weg open
slachtoffers van de jodenvervolging
digheid verloren. Wij weten uit on-
naar transmissie, het dootgeven van
spreiden als een olievlek.
hebben meegemaakt, wat niet geldt
derzoek, dat trauma gevolgen heeft
de opgelopen gestoordheid naar de
voor hun dood. Ik hoorde van ie-
voor degenen, die het zelf hebben
volgende generatie. O m te begrij-
mand, aan wie collega's op het werk,
ondervonden en veel minder voor
pen wat daarvan de effecten zijn,
na het lezen van de desbetreffende
degenen, die er getuige van waren.
moet men een ogenblik stilstaan bij
krantenartikelen, ongelovig hadden
Voor Auschwitz geldt dat niet. Het
de vtaag, waarom mensen kinderen
gevraagd:
heeft gevolgen gehad voor degenen
krijgen. Een antwoord op deze vraag
"Moesten jouw ouders hun zilve-
die er waren maar ook voor dege-
is er niet. Het is goed, kinderen te
ren lepels in leveren?"
nen, die er niet waren. Voor het hele
krijgen als men een ovetschot aan
joodse volk, voor het hele Duitse
liefde heeft, dat men aan iemand
volk, voor alle volken. Deze eeuw
kwijt moet. Bekend is de tragedie
zal voor altijd zijn met een woord
van mensen, die kinderen krijgen
van de Duitse schrijver
Zygmunt
omdat ze een tekott aan liefde heb-
Baumann "de eeuw van de kam-
ben en denken, dat een kind in dat
pen". Auschwitz is een soort
tekort zal voorzien. D a t wordt
'contra-openbaring'. Sindsdien weet
meestal een catastrofe, want kinde-
de wereld, dat men alles ongestraft
ren geven geen liefde, ze geven
kan doen.
hoogstens liefde terug.
UT
„
Ja "Gewoon de lepels waar ze mee aten?" "Ja".
Dit drong door, men kon zich dit lijden indenken, in tegenstelling tot het lijden dat erop volgde. D e realiteit van A u s c h w i t z is oninvoelbaar. Hij is gedoemd, on-
De mensen, die terugkwamen uit
verklaard te blijven omdat hij, zoals de Duitse journalist Benz zegt,
In het leven van de enkeling kan
de kampen of uit de onderduik, kre-
"de grenzen van de menselijke fan-
Auschwitz als onindenkbate en on-
gen in groten getale kindeten. Men-
tasie overstijgt. Misschien wel voor
verklaarbare realiteit daardoor ook
sen, die al kinderen hadden, kregen
de eerste maal in de geschiedenis
niet anders zijn dan onverwerkbaar.
nieuwe kinderen. Het was een her-
was de realiteit erger dan iedere fan-
Bij verwerking van een ttauma ont-
wonnen vitaliteit, die zich manifes-
tasie". Vergeleken met de slachtof-
werpt de betrokkene steeds een
teerde. Het was een teken van over-
fets van de jodenvervolging uit de
theotie, waarin het hoe en het
winning op de Nazi's, die hadden
middeleeuwen, zijn de joden in
waarom van het trauma worden
getracht het joodse volk uit te
Auschwitz niet vermoord omdat ze,
verklaard. Bij de Sjoah is zo een ver-
roeien. Maar het was ook een eer-
ondanks waarschuwingen en be-
klaring er niet, en hebben de over-
ste poging, aan te zuiveten wat ver-
dreigingen , vasthielden aan hun
levenden geen enkele steun van een
loren was gegaan. Wij kennen uit
eigen geloof. Auschwitz bestond
vetklaring tegenover de toch al on-
het leven van veel mensen die een
niet uit martelaren. Zelfs niet uit
verteerbaar stetke emoties. Het
kind hebben verloren, dat ze een
joden die hun jodendom gekozen
is bijna onmogelijk, een dergelijke
nieuw kind geboren laten worden
hadden. Het jodendom, waarvoor
hoeveelheid emotie alleen te verwer-
om het gestoiven kind te vervan-
ze zijn vervolgd - zegt de joodse
ken. Wie geluk heeft, vindt een
gen. Wij noemen die kinderen
vervangkinderen. Van Gogh was zo
vervangkinderen is meestal ernstig
weest. Te groot was het gemis, de
een kind. In de jaren zestig is beter
beschadigd met als gevolg: zij voe-
rouw om alles wat verloren was ge-
bekend geworden, hoe zulke kinde-
len zich ongelukkig, hebben het ge-
gaan. Auschwitz betekent immers
ren er aan toe zijn. Soms is er in
voel, er niet bij te horen en kunnen
ook, dat een hele cultuur is onder-
hun gezin een cultus van het gestor-
geen banden met anderen aangaan.
gegaan. Wat dat wil zeggen, weten
ven kind ontstaan, zijn foto heeft
Zij kunnen - zoals Van Gogh - geen
wij ook van de Indische Nederlan-
een centrale plaats, iedere week
mislukkingen verdragen, maar ook
ders. HeinrichHeineheefc
wordt het graf bezocht. Bij alles wat
geen succes.
honderd jaar geleden al begrepen
het nieuwe kind doet, wordt het
het twee-
toen hij de depressie tekende van de
vergeleken met het gestorven kind,
De na de oorlog geboren kinderen
Franse grenadier die terugkeert naar
dat ondertussen sterk is geĂŻdeali-
van joden die de vervolging over-
Frankrijk en hoort, dat het Fanse
seerd. Het nieuwe kind groeit op in
leefd hebben, zijn te beschouwen als
leger verslagen is: "besiegt
het - doorgaans onbewuste - besef,
een generatie van vervangkinderen.
zerschlagen das grojfe Heer, und der
dat het nooit iets goed kan doen.
Dat geldt niet voor iedereen. Veel
Kaiser, der Kaiser gefangen", terwijl
Het maakt de ouders boos, omdat
ouders hebben ook toen kans ge-
die man, die op het punt stond te
prof. De Levita
und
(foto: Roland dc Bruin)
het in hun ogen ongunstig afsteekt
zien, hun kinderen te geven wat zij
sterven, naar men zoti denken op
bij het gestorven kind, of, op zijn
nodig hadden: de aandacht, die een
dat moment toch andere zorgen
best, maakt het ze verdrietig als het
kind als een uniek wezen toekomt,
had. In BosniĂŤ troffen wij datzelfde
iets doet dat bij het gedrag van de
ongehinderd door voorbije ellende.
gevoel aan. Mensen raakten in een
dode kind in de buurt komt. Het
Maar niet iedereen heeft dat ge-
depressie als ze hoorden, dat de mid-
gevoel van eigenwaarde van deze
kund. Het is daarvoor te erg ge-
deleeuwse kloosters van Dubrovnik
waren beschoten, al hadden ze met
categorie gesloten heeft. Sluiting...
die kloosters verder niets anders te
het enige dat men heeft kunnen be-
maken, dan dat het eens hun natio-
denken, om een wet waarvan de uit-
nale trots was geweest
voering op moeilijkheden stuitte, nieuw leven in te blazen. Maar in
De na de oorlog geboren kinderen
tegenstelling tot wat de overheid
van overlevenden kwamen als sym-
klaarblijkelijk hoopt, de herinnering
bool van de levenskracht van hun
aan de Tweede Wereldoorlog ver-
ouders, maar hadden het niet altijd
bleekt niet. "De werkelijkheid is",
gemakkelijk. H u n kleine-kinder-
schreef ik in 1970, "dat ze ons ie-
wensen waren vaak onnozel in de
dere dag een dag nader komt, en
ogen van hun ouders, die zoveel
misschien pas in ons stervensuur
hadden meegemaakt. Soms misluk-
geheel toegankelijk voor ons zal
ten de kinderen al bij de eerste taak,
zijn". Het leed van degenen, die ge-
die kinderen bij hun komst in deze
bukt gaan onder wat hun ouders in
wereld wacht: door hun komst hun
de oorlog is overkomen, is duidelij-
ouders gelukkig te maken. Veel van
ker dan ooit tevoren. Het is overal
deze ouders waren niet gelukkig te
ter wereld vastgesteld waarbij is ge-
maken, ze waren te gedeprimeerd.
bleken, dat het na jaren van latentie
Soms moest hun kind, zonder dat
alsnog kan uitbreken, net als dat het
iemand zich dat bewust was, de her-
geval is bij degenen die de oorlog
innering aan hun eigen omgekomen
zelf hebben meegemaakt. Het is ob-
ouders levend houden, soms door
jectief vaststelbaar en met normale
ze in een of ander opzicht te spelen
psychiatrische middelen meetbaar.
zoals in het voorbeeld van kinderen
Het is onze plicht, ernaar te stre-
die absurd ouderwets werd opge-
ven, dat deze wet opnieuw voor de
voed, zoals de grootouders het zou-
tweede generatie toegankelijk wordt
den hebben gedaan.
gemaakt.
Dit alles betekent, dat van meet af
D a v i d J. d e Levita Referenties
lerlei hinderlijke vormen aan zal ne-
Baumann, Zygmunt (1994) Das
men, maar altijd zal tenderen tot in-
Jahrhundert der Lager. In: N G / F H
boeten aan gevoel van eigenwaarde
41, H . l . S . 2 8 - 3 7 .
en zelfbewustzijn. Dikwijls weten
Benz, Wolfgang (1996) In: Berg,
de kinderen dat in de loop van hun
N., Jochimsen, J. & Stiegler, B.
jeugd van zich af te schudden en
Shoah, Formen der Erinnerung,
worden zij gezonde volwassenen.
Wilhelm Fink Verlag, M端nchen.
Anderen zijn minder fortuinlijk,
Jonas,
vechten sinds hun jeugd tegen een
Gottesbegriff nach Auschwitz.
donkere schim die ze niet kennen,
Suhrkamp Taschenbuch 1516.
Hans
(1987)
Der
leveten vaak een hero誰sche strijd die
Levita, David de (1970) Moeten wij
ze uiteindelijk verliezen, en storten
onze doden herdenken? Het Parool,
psychisch in. Het is onbegrijpelijk,
30 April.
dat de Nederlandse overheid de Wet Uitkering Vervolgden die in 1973 geopend is, al in 1994 weer voor deze
Nog altijd vindt er strijd plaats om vergoeding van tijdens de Tweede Wereldoorlog verrichte slavenarbeid. Eind vorig jaar weigerde een rechtbank in Bonn 22 joodse vrouwen compensatie voor dwangarbeid die zij in Auschwitz hebben moeten verrichten voor de Weichsel Metall Union. Alleen een vootmalige Poolse vrouw kreeg 15.000 mark plus rente toegekend, vanwege de bij het werk opgelopen gezondheidsschade. Ook de Heidemij, die tijdens de Tweede Wereldoorlog bij joodse werkkampen was betrokken, denkt eindelijk na over een mogelijke schadevergoeding. Dit naar aanleiding van een brief die mr.R.Kiek heeft gezonden namens de Hagenaar Ren Lijdesdorff. Lijdesdorff is al vanaf vorig jaar juni in correspondentie mer de voormalige Heidemij NV in Arnhem, nu Arcadis geheten . Het is mogelijk contact op te nemen met Arcadis op telefoon 0 2 6 - 3 7 7 8 9 1 1 . Wie weet heeft het nadenken al tot resultaten geleid.
OPROEP
aan een gevoel van falen in het kind ontstaat, dat in de loop der jaren al-
BERICHT
Wie kan informatie geven over personen met de naam Slier uit Amstetdam en zou kunnen helpen met het hetkennen van foto's van de familie Slier? Graag contact opnemen met: A.L.Polak-Sliet, Praam 253, 1186TV Amstelveen, tel/fax 020-6434886.
Armetierige verklaring na elf j a a r binnenkerkelijk geworstel Excuses zijn de laatste tijd enorm in zwang, o m niet te zeggen trendy. Eind vorig jaar verontschuldigde de Franse politie en bood de Franse katholieke kerk excuus aan voor het bieden van onvoldoende hulp aan de vervolgde joden. D e Nederlandse kerk had dat al eerder gedaan. Vanzelfsprekend regent het o o k uit Duitsland al lange tijd excuses, met
de knieval van Willy Brandt in het getto van Warschau als moreel indrukwekkend hoogtepunt.
De vraag is, dunkt me, legitiem, wat de zin en de bedoeling is van deze mea culpa's, die niet altijd, maar wel heel vaak betrekking hebben op de joodse vervolgden. Komen de spijtbetuigingen voort uit een gekweld geweten en de oprechte wens de nog levende vervolgden de hand toe te steken? O f ontaarden ze langzamerhand
in een routinegebaar, waarbij er automatisch van wordt uitgegaan dat verzoening en vergiffenis het wisselgeld vormenr Na elf jaar studeren is verleden maand ook het Vaticaan gekomen met een verantwoording voor de houding van de Katholieke Kerk tegenover de joden, in het bijzonder ten tijde van de Sjoa. Volgens de voorzitter van de commissie die het document heeft opgesteld, de Ierse kardinaal Cassidy, moet het worden gelezen als een akte van berouw. Het valt niet uit te sluiten dat de kardinaal en zijn commissie zo'n document hadden willen produceren. Er zijn tal van geruchten in omloop over eerdere, ongepubliceerde versies, waarin de Heilige Moederkerk radicaal de hand in eigen boezem stak. Best mogelijk dat het omverhalen van vele heilige huisjes, 'alleen' om een nieuwe grondslag te leggen
voor de verstandhouding met het joodse volk en de joodse gelovigen, op enorme weerstand stuitte van dogmatici uit de kerkelijke hiërarchie. Met als gevolg dat het document keer op keer moest worden afgezwakt, net zolang tot er van de oorspronkelijke kern bitter weinig was overgebleven.Wat de wordingsgeschiedenis ook moge zijn, het document dat op tafel ligt, is van een treurig stemmende halfhartigheid.
Laffe indruk Belangrijk en zonder meer positief is de ondubbelzinnige veroordeling van het antisemitisme. In de Vaticaanse overdenking wordt scherp afstand genomen van het type antisemitisme (joden als Godsmoordenaars en Godloochenaars), dat in het verleden in kerkelijke krin-
BON Wilt u zich gratis abonneren op dit blad of heeft u familie, vrienden of kennissen die op de hoogte willen blijven van de activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité? Als u onderstaande bon invult en opstuurt naar: Het Nederlandse Auschwitz Comité, Knoopkruid 5 4 , 1112 PV Diemen,
ontvangen zij vijf maal per jaar het blad van het Nederlands Auschwitz Comité. Aan het abonnement zijn geen kosten verbonden. Wel ontvangen alle abonnees één maal per jaar een acceptgirokaart voor een vrijwillige donatie ten behoeve van de voortgang van het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
Naam:
Adres:
Postcode en woonplaats..
Land:
Opsturen naar: Het Nederlands Auschwitz Comité, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen (als u dit blad niet wilt beschadigen kunt u de bon ook fotocopiëren of overschrijven)
gen zo welig tierde. Des te teleurstellender is de manier waarop het document de histotische rol belicht van de Katholieke Kerk bij het verspreiden en in stand houden van deze anti-joodse vooroordelen. Dat komt dicht in de buurt van goedpraten. Cassidy c.s. hebben weliswaar gelijk dat Hitiers antisemitisme niet christelijk geïnspireerd was, maat berustte op puur racistische bloed- en bodemtheorieën. Maar het logisch verband tussen het ketkelijk antisemitisme en de lauwheid en passiviteit van veel (gelukkig lang niet alle) christenen in de jaren van rampspoed, kan onmogelijk worden ontkend. Het had de Katholieke Kerk gesierd, als zij dat vet band ruiterlijk onder ogen had gezien. Sterker nog, voor een geloofwaardig excuus was dat nodig geweest. Een zonder meer laffe indruk maakt de schuldtoewijzing voor het als zodanig wel erkende kerkelijke 'anti-judaïsme'. Niet nader aangeduide individuele 'zoons en dochters van de kerk' worden hiervoor in het beklaagdenbankje gezet. Het Vaticaanse document betreurt dat zij zich aan het verketteren van joden hebben bezondigd. Maar geen woord over de kerk zelf als instituut of ovet de hoogste kerkelijke leiding. Terwijl notabene tot aan het Tweede Vaticaans Concilie het gebed voor het zielenheil van de 'perfide jood' tot de officiële litutgie behootde. Het Vaticaanse document beteikt een dieptepunt bij de beschrijving van de rol van paus Pius XIIten tijde van de Sjoa. Hiet is nog slechts sprake van een verachtelijk preken voor eigen parochie. Volgens de auteuts van de overdenking heeft Pius 'honderdduizenden joden' het leven geted. Ze baseren dat op voor de rest van de wereld hermetisch gesloten archieven. Het is toch werkelijk niet te veel gevraagd dat de archieven over de rol van het Vaticaan in de Tweede Wereldoorlog opengaan, ook al om licht te werpen op nóg een duister hoofdstuk: de ontsnapping, meteen na het einde van de ootlog, van tal van oorlogsmisdadigers naar Zuid-Amerika,
met actieve hulp van de Katholieke Kerk. Geen woord hierover in de Vaticaanse 'schuldbekentenis'. Dat is even pijnlijk als het zwijgen over het zwijgen van paus Pius. Want als hij zijn kennis over wat er in Auschwitz en eldets gebeurde onmiddellijk wereldkundig had gemaakt en de uitroeiing van de joden als doodzonde had veroordeeld, had hij wellicht miljoenen levens gered. Op z'n minst echter had hij het geweten van de katholieke gelovigen wakket geschud. Gedane zaken nemen, hoe bitter dat ook kan zijn, geen keer. Maar een excuus dat aan dit falen, deze onbegrijpelijke nalatigheid voorbijgaat, is de naam excuus niet waard. Van de huidige paus, Johannes Paulus II, is bekend dat hij in de oorlog een voortteffelijke rol gespeeld heeft, en dat hij geenszins een antisemiet is. Naar verluidt zou hij dolgraag in het jaar tweeduizend naar Jeruzalem willen reizen om daar joodse en islamitische geestelijke leiders te ontmoeten en zo een impuls te geven voor een nieuwe, harmonischer relatie tussen de wereldgodsdiensten. Dat is een sympathiek en inspirerend idee. Zoals het ook een goed idee was om nog vóór de komst van het nieuwe millennium de historische balans op te maken en zo ruimte te scheppen voot een onbelaste toekomst. Maar voor het uit de weg tuimen van de bittere schaduwen die over de joods/katholieke relatie hangen, is heel wat meer nodig dan de armetierige verklaring die er na elf jaar binnenkerkelijk geworstel is gekomen. Annet Bleich
OPROEP Jochanan Sparnaay is voor het schrijven van een herinneringsboek aan zijn vele, in de Tweede Wereldoorlog omgekomen, vrienden voor enige tijd uit Israël naar Nederland gekomen. Hij is op zoek naar inlichtingen ovet Victor Jacobs, geboren 16 oktober 1920 in Rotterdam, wiens schuilnaam in het vet zet Wim Becude was. Hij heeft ondet andere in Haarlem voor verscheidene joodse kinderen uit Amsterdam ondetduikadtessen verzorgd. Zelf was hij ondergedoken in de Beethovenstraat in Amsterdam, mogelijk op nummer 5. Eind augustus 1943 is hij verraden en via Westerbork naar Auschwitz gettansporteerd, waar hij enige maanden later is overleden. Inlichtingen gtaag naar Jochanan Spamaay, Hellenburg 1, 1082 GP Amstetdam.
OPROEP Na het lezen van Martin Gilberts boek Holocaust Journey, een boek dat haar diep heeft getroffen, zou mevrouw Elizabeth van Kampen graag met lezers van dit bulletin daar over willen corresponderen. Over hun oorlogsverleden, maar ook over hun leven van vóór de oorlog en hun ontvangst in Nederland na de oorlog. Zijzelf komt uit vootmalig Nederlands Indië , zij heeft in Japanse kampen gezeten, haar vader werd door de Kempeitai (Japanse Gestapo) vermoord, en zij is niet prettig ontvangen na haar temgkeer in Nedetland. Brieven richten aan : Mevrouw Elizabeth H.J. van Kampen, Rubinsteinsttaat 305, 5011 N C Tilburg.
De schande v a n het smartegeld In De Groene Amsterdammer-van. 24 september 1997 schreef dr. Jozeph Michman een essay over de vraag hoe goed en hoe slecht de joden het in Nederland hadden vóór, tijdens en na de oorlog. Hij stelde daar ook de kwestie van het 'smartengeld' aan de orde. Volgens hem ontvingen de Nederlandse joden uit Duitsland niet meer dan een 'jodenfooi' ter vergoeding van het hun aangedane leed, aangezien de Nederlandse regering genoegen nam met een schadevergoeding van 124 miljoen mark, waaraan de verplichting verbonden was, dat N e d e r l a n d s e oorlogsslachtoffers geen individuele schadevergoeding meer konden eisen. De Nederlandse joden hebben daardoor, volgens Michman, vergeleken met joden uit andere landen een enorm verlies geleden. Ook mevrouw Fia de Vries Robb -Polak is, blijkens onderstaand artikel, die mening toegedaan. Zij heeft onder haar meisjesnaam Fia Polak het boek 'Oorlogsverslag van een zestigjarig joods meisje' geschreven (Uitg.Kolenoe, Amsterdam, 1996), het verhaal van haar joodse familie, van onderduik en verzet en van haar gevangenschap in Auschwitz. In 1963 onderhandelde de Nederlandse regering nog steeds m e t de Duitsers over de 5-mark-per-dag regeling, ook wel smartegeld genoemd, die in andere landen allang aan joden was toegekend. Het betrof een schadeloosstelling voor hen die omderwille van ras, geloof of levensovertuiging in de periode 1940-1945 vervolgd waren. De Nederlandse slachtoffers werden door Nederlandse regeringsonderhandelaars aangemoedigd op te geven hoe lang zij en hun niet tetuggekeerde familieleden vervolgd waren, in kampen hadden gez e t e n , als gevolg van doorstane ontberingen ziek waren geweest e n e e n ster hadden gedragen. Buitenlanders en stateloze joden hadden zo elk ten-
minste f 40.000 of zelfs meer van de Duitsers ontvangen, dus aanvragen loonde de moeite. De Nederlandse regering echter traineerde de onderhandelingen over het smartegeld met de Duitse regering. Ze eisten dat onderhandelingen over het smartegeld deel zouden uitmaken van een algemeen vredesverdrag met Duitsland. Vervolgens werd het door ons aangevraagde smartegeld voor de helft gebruikt om een grenscorrectie - ik geloof in het Eems-Dollargebied - te betalen. Daarmee was de helft van het door de Duitsers aan ons verschuldigde smartegeld verdwenen.
Maximum Maar we waren er nog niet. De regering vond dat niet alleen joden, zigeuners en Jehova-getuigen het aangevraagde smartegeld moesten krijgen, maar ook verzetsdeelnemers en clandestiene slachters of anderen die in de oorlog in de gevangenis tetecht waren gekomen. De ereschuld aan verzetsstrijders was door andere regeringen uit de staatskas betaald. Nederland besloot daarvoor een deel van het smattegeld te gebruiken. Voor de registratie was een speciale organisatie, de Cadsu, in het leven geroepen. Ik verkeerde in een bijzondere positie als kind van joodse verzetsstrijders. Ik viel in twee van de drie door de regering vastgestelde categorieën van mensen onder wie het smartegeld verdeeld zou worden. Ik vroeg het geld aan als jodin. De smartegeldregeling was de enige Duitse regeling waarbij arm en rijk evenveel werd toegedacht. Een uitkomst dus juist voor de weinige teruggekeerde proletariërs en kleine middenstanders uit de joodse bevolkingsgroep. Ondanks het gebruik van het smartegeld voor andere doelen, bleven leden van de joodse bevolkingsgroep, doordat ze vrijwel al hun familieleden hadden verloren, de hoogste claims indienen. Daarvoor
bedacht de regering een andere oplossing. De maximum uitkering werd vastgesteld op f 5400,—. De joodse slachtoffers durfden toen niet georganiseerd te protesteren, uit angst voor antisemitische reacties. Vanuit een redelijk beschermde positie zag ik hoe de kinderen waarmee ik terug was gekomen op de arbeidsmarkt werden gegooid. In het Algemeen Handelsblad schreef ik in mei 1963 in een stukje over het smartegeld:
"Absurd protest" 'De door de commissie voorgestelde verdeling van het doot de Duitsers uitgekeerde smartegeld lijkt mij volkomen onjuist. De Stichting 1940-1945 keert een pensioen uit gelijk aan het bedrag dat de overleden verzetsstrijder of de invalide verdiend zouden hebben, als hij geen slachtoffer van de Duitsers was geworden. Bovendien geeft zij indien nodig extra financiële steun. Diegenen voor wie het door de Duitsers uitgekeerde smartegeld bedoeld is, namelijk de om der wille van ras en geloof vervolgden, hebben het heel wat moeilijker. Na de oorlog kregen zij een uitkering van sociale zaken of moesten zelf maar zien aan de kost te komen. Vooral voor de weduwen in deze groep die vaak niet alleen hun echtgenoten maar ook hun kinderen (dus toekomstige kostwinners) verloren, zijn de financiële omstandigheden soms bitter slecht. De joden werden allen, tot het kleinste kind toe vervolgd, dus vonden zij bij terugkeer uit kamp of ondetduik hun huizen bezet door anderen en hun bezittingen geroofd. Rest nog een derde groep van mensen die vaak, omdat ze clandestien handelden of om een ander klein vergrijp in de gevangenis terecht kwamen. Over deze drie groepen wil de
commissie-Dreeshet geld gegeven voor hen die om der wille van geloof, ras of levensovertuiging vervolgd zijn verdelen. Zij heeft als maximum-uitkering een bedrag van f 5400 vastgesteld. Deze beperking zal alle joden en in een enkel geval zigeuners treffen omdat slechts zij met hele gezinnen en soms families werden uitgeroeid. Is het niet het aloude sprookje "De joden zijn toch tijk" dat hief zijn invloed heeft doen gelden? Verder spande ik een beroepsprocedure aan bij het college van scheidslieden bij de Cadsu waarvan J.B.de Beaufort secretaris was. Ik protesteerde tegen de wonderlijke en afwijkende Nederlandse regeling en benadrukte de antisemitische opstelling van de Cadsu. Daarop antwoordde het college onder andere: 'De door appellante ... veronderstelde antisemitische opzet van de Regeling is zo absurd, dat daarop niet behoeft te wonden ingegaan'. Nu, dertig jaar later, smijt de regering haastig 40 miljoen naar 'joodse doelen'. Ik vraag mij af of de haast waarmee de regering deze 'afhandeling' erdoor heeft gejast iets te maken heeft met een hoeveelheid boter op het hoofd. Voorts vraag ik me af waarom het geld niet naar de overlevenden of hun erfgenamen gaat, maar naar joodse stichtingen in binnen- en buitenland. Zonder al te veel kosten kunnen de Cadsu-uitketingen aan joden alsnog worden aangevuld, tenzij ook het Cadsu-archief is vernietigd. Fia Polak
G E T E K E N D A-880 Ik was aan mijzelf ontnomen. Mijn mens zijn gecatalogiseerd tot een nummer was ik, verlaten ook door u, O God almachtig als A-880 Ik was een niets meer, een niemand als dode cijfers zo onmachtig als A-880 Onteerd, ontwaard, ontmenst Als iets beestachtigs als A-880 een mens verlaagt zich tot een medemens en 't medemens wordt monsterachtig als A-880 Er is geen genade voor geen recht en geen geven, geen vragen wie is barmhartig als A-880 Levensdrang brengt strijd en hoop blijft mij deelachtig als A-880 Maar als ik leven mag en vechten om weer mens te zijn, waarachtig, Blijf ik toch getekend voor 't leven als A-880 Bob Cahen
Vernichtungslager Sobibor: s t a n d a a r d w e r k v a n Jules Schelvis in het Duits v e r t a a l d Vijf jaar geleden verscheen het indrukwekkende en ontstellende boek van Jules Schelvis, Vernietigingskamp Sobibor, met werkelijk alles wat er te weten valt over deze afgrijselijke moordfabriek, waar in een luttele vier maanden, tussen 2 maart 1943 en 20 juli 1943 19 treinen uit Nederland 34.313 joden afleverden die op massale wijze werden vergast. Niet meer dan 18 Nederlanders hebben hun aankomst in Sobibor overleefd. Onder hen was Jules Schelvis, die direct na aankomst in Sobibor naar een werkkamp werd gestuurd. Hij maakte het tot zijn levenswerk de geschiedenis van het kamp en de Nederlandse slachtoffers vast te leggen. Bij de presentatie van zijn boek zei dr. L. de Jong'm Westerbork: 'Ik zou zijn werkstuk zonder enige aarzeling als dissertatie aanvaarden. Vijf jaar lang heeft hij zich verdiept in een werk dat schijnbaar eenvoudig was maar in werkelijkheid de moeilijkste problemen opwierp. Jules Schelvis heeft, ondanks de gevoelens die gewekt werden door het vernietigingskamp Sobibor, de problemen gezien en ze indrukwekkend en zakelijk op-
gelost. Er is over Auschwitz-Birkenau een rijke en waardevolle bibliotheek verschenen van wetenschappelijke studies. Wij hebben over Sobibor slechts dit ene wetenschappelijke boek.' Dat heeft men zich ook in Duitsland gerealiseerd, en in januari van dit jaar is een Duitse editie verschenen onder de titel Vernichtungslager Sobibor, als 24e deel in de serie Dokumente Texte - Materialien verzorgd door het Zentrum für Antisemitismusforschung der Technischen Universitat Berlin. Het RIOD heeft de kosten van de vertaling op zich genomen, Jules Schelvis kon in zijn eigen computer de citaten in de oorspronkelijke taal vinden, die volgens zijn zeggen nog huiveringwekkender zijn dan in het Nederlands.
Ovatie Bij de presentatie op 22 januari constateerde professor Wolfgang Benzvzn de Freie Universitat, dat dit het eerste boek in de Bondsrepubliek is over Sobibor: 'Over Auschwitz weten we veel. Over Sobibor bijna niets. Eindelijk is hier een boek verschenen over een vernietigingskamp waar een
STICHTING
kwart miljoen joden werden vermoord. Jules Schelvis heeft uitstekend werk verricht.' Jules Schelvis zelf hield een inleiding in het Duits, hoewel naar eigen zeggen zijn kennis van die taal enigszins beperkt is, aangezien hij die in de eerste plaats in Duitse concentratiekampen heeft geleerd. Hij herinnerde aan de uitspraak van voormalig president Von Weizsacker: 'Das Geheimnis der Versöhnung heisst Erinnerung, en voegde daar aan toe, dat hij bereid was tot verzoening, maar nooit vergeten zou kunnen wat er is gebeurd: 'Hoe zou een mens kunnen vergeten wat mij en mijn familie is aangedaan? Er gaat geen dag voorbij, zonder dat het verschrikkelijke verleden voor mij weer levend wordt.' Het publiek luisterde ademloos naar het voorlezen van gedeeltes uit het hoofdstuk over de opstand in Sobibor, er waren veel - zeer geïnteresseerde - vragen en Jules Schelvis kreeg een langdurige ovatie. Overigens is er van zijn boek in het Nederlands onlangs een vierde druk uitgekomen (zij het jammer genoeg zonder de uitvoerige transportlijsten). M.A.
ICODO
Informatie- en Coördinatieorgaan Dienstverlening Oorlogsgetroffenen Voor vragen op het gebied van wetten en regelingen voor oorlogsgetroffenen, maar ook voor vragen over zelfhulpgroepen, therapeutische hulp of maatschappelijk werk, en voor literatuur over de Tweede Wereldoorlog en zijn gevolgen kunt u terecht bij de Stichting Icodo. Oorlogsgetroffenen, hun partners en kinderen (ook de naoorlogse generatie zijn welkom bij STICHTING ICODO Maliebaan 83, 3581 CG Utrecht tel. 030-2 34 34 36 (9-13 uur; bibliotheek 9-17 uur) Bezoek is - na telefonische afspraak - iedere dag mogelijk.
Parlementaire enquête of RIOD-onderzoek? Na de vele onthullingen in het najaar van het vorig jaar over de onbevredigende wijze waarop na 1945 is omgegaan met de schadeloosstelling van joods bezit, heeft het Nederlands
Auschwitz Comité zich tot de Tweede Kamer gewend en gevraagd o m een parlementaire enquête o m 'de onverschilligheid van destijds in alle aspecten bloot te leggen én o m te voorkomen dat onverschilligheid opnieuw tot vergelijkbare verwoestingen leidt'. Het zou een 'grondig maatschappelijk zelfonderzoek' moeten zijn, dat erin zou kunnen u i t m o n d e n 'dat o o k N e d e r l a n d openlijk zijn verontschuldigingen aanbiedt voor de medewerking van Nederlandse functionarissen aan wat de joden in de Tweede Wereldoorlog is aangedaan en meer in het bijzonder voor de harteloze en onverschillige manier waarop de teruggekeerde Joden na de oorlog werden bejegend.'
In eerste instantie werd op deze emotionele brief schijnbaar nogal harteloos en onverschillig gereageerd. Op 30 januari schreef de griffier van de vaste kamercomissie voor financiën slechts: 'In haar vergadering van 28 januari jl. heeft de commissie besloten de inhoud van uw brief voor kennisneming aan te nemen.' Maar voordat het Comité hier verontwaardigd op had kunnen reageren, kwam er een tweede brief, waarin de mogelijkheid werd geopperd dat het idee van een parlementaire enquête ter sprake zou komen tijdens een vergadering van de kamercommissie op 2 april. Intussen heeft het kabinet positief gereageerd op een ondetzoeksvoorstel van de ditecteur van het RIOD, professor Blom, naar de opvang van joden die na de oorlog uit de onderduik of uit de kampen naar Nederland terugkeerden. Ook de commissie-Kordes, die onderzoek deed
naar de onderhandse verkoop van goederen uit de LiRobank bepleitte een tuimer onderzoek. Het Auschwitz Comité is gelukkig met dit wetenschappelijk onderzoek, maar meent dat daarnaast een parlementait ondetzoek of een parlementaite enquête op z'n plaats is, om de politieke vetantwoordelijkheid voor de koude manier waarop oorlogsslachtoffers zijn bejegend vast te stellen. Een zelfonderzoek naar het morele falen van ovetheid en bevolking is immers niet hetzelfde als een wetenschappelijk ondetzoek naar de feiten. Overigens heeft Hella Rottenberg er terecht in een artikel in De Volkskrant van 3 m a a t t op gewezen dat het bij
dit alles niet alleen om joden, m a a t even goed om de zigeuners gaat. Ook van hen zijn goedeten ontvreemd. Ook zij zijn na tetugkeer niet altijd hartelijk ontvangen. En door hun kleinere aantal en de discriminatie waar zij nog heel lang onder hebben geleden is het v o o t hen nog veel moeilijker zich te laten horen. Max Arian
OPROEP Het ttanspott van 8 febtuati 1944 van Westerbork naar Auschwitz was anders dan de andere door het grote aantal zieken. Van de 1015 mensen in deze trein waren 268 ziek, waaronder velen zeer zwaar. Bob Caheu, zelf overlevende van Theresienstadt, Auschwitz en Oranienburg, zoekt berichten, brieven, informatie over dit t t a n s p o t t in verband met een publicatie hierover. Alle informatie is welkom. Gtaag naar: Bob Cahcn, Landré straat 457, 2551 AP Den Haag, tel.070-3230981.
OPROEP Paul Harmens, beheerder van de Stichting Collectie Zwolle 1940-1945, een stichting die zich tot doel stelt de geschiedenis van Zwolle tussen 1940 en 1945 vast te leggen, is op zoek naar mensen die in de nacht van 3 op 4 september 1 944 bij Zwolle uit de trein zijn ontsnapt. Waarschijnlijk ging het om een transport naar Westerbork. Uit dit transport konden zeker zes mensen vluchten, onder wie Ciska (Rachel) Telghuis, toen 22 jaar, die bij deze ontsnapping haar beide handen verloor, Sonja van Dam en vier mannen, van wie er een ook gewond raakte en vermoedelijk een arm verloor. Over deze ontsnapping uit de trein heeft J.PM. van Elswijk een uitgebreid artikel geschreven in Dc Courant het Nieuws van de Dag van 30 augustus 1969. Inlichtingen naar: Paul Harmens, Houtingkolk 9, 8017 NP Zwolle, tel/fax 038-4662951.
OPROEP Mevrouiv Esther Vas Dias wil graag nader contact met het echtpaar dat tijdens dc Auschwitzherdenking op 25 januari in het Wertheimpark na de toespraak van burgemeester Parijn naar baar toekwam en vertelde dat de dame naast haar ouders had gewoond en hen heeft gekend., Het gaat om de familie Vas Dias, Cristiaan de Wetstraat 48 1 re Amsterdam. Wilt u zich in verbinding stellen met Esther Vas Dias, Eangshof 185, 1353 CV Almere Haven?
JMW fungeert als LiRo/LWS meldpunt Sinds Joods Maatschappelijk
Werk
(JMW) haar doelgroep, de joodse gemeenschap, In de gelegenheid heeft gesteld kennis te nemen van de kaarten van het eind vorig jaar ontdekte deel van het LiRo-archief hebben zeer velen die kans aangegrepen. Naarmate het aantal belangstellenden groeide werd het J M W duidelijk dat velen teleurgesteld zoud e n m o e t e n w o r d e n , daar de cartotheek niet meer dan 3.000 kaarten bevat.
Dat vooruitzicht heeft J M W ertoe bewogen om te zien naar andere wegen teneinde de belangstellenden voor wie de LiRo-cartotheek als informatiebron tekort schiet toch van dienst te kunnen zijn. Na onderzoek door prof. dr. I. Lipschits \s gebleken, dat bet door J M W beheerde LWS-archief hier soelaas biedt. Dit archief bevat ruim 15.000 formulieren.De LVVS (Liquidatie V e r in b g e n s - V e r walt u n g Sarphatiestraat) werd na de oorlog belast met de liquidatie van de verdeling van de boedel die cle LiRo-bank nog in haar bezit had. Verreweg het grootste deel kon in de jaren '50 aan de rechthebbenden of hun erfgena men worden uitgekeerd. Blijkens de LVVS-formulieren werd alleen het saldo uitgekeerd, d.w.z. het verschil van inkomsten cn uitgaven van cle rekeninghouder van de LiRobank. De LVVS-oveizichten vermelden de bedragen waartegen cle gestolen persoonlijke bezittingen zijn verkocht, afkoopsommen van levensen lijfrenteverzekeringen, huuropbrengsten van panden, saldi van door 7r('«/«W«'geliquideerde joodse zaken en firma's, opgeheven spaarbankboekjes enzovoort. Daartegenover staan de uitgaven: cle bedragen die maandelijks worden uitbetaald voor levensonderhoud, betaling van belasting en dergelijke. Het door JMW' beheerde LWS-archief waarmee meer belang-
stellenden nu kunnen worden geholpen, bevat de formulieren van rekeninghouders waarvoor de L W S in de jaren na de oorlog geen rechthebbenden of hun erfgenamen heeft kunnen vinden of wier saldi blijkens de formulieren zo klein waren dat de kosten om daarvoor in aanmer king te komen hoger waren dan het saldo zelf Globaal gesproken gaat het om saldi van minder dan 500 gulden. Wie meer informatie wil hebben, kan contact opnemen met jMW, tijdens de spreekuren van 09.30 - 12.00 uur en woensdagavond van 18.30 - 20.30 uur, telefoon 020 673 06 29.
Centraal Meldpunt Joodse Oorlogsclaims Binnen de joodse gemeenschap bestaan bij velen gevoelens van onvrede over de opvang van de overlevenden van de Sjoa en de hieraan verbonden afwikkeling van materiële aangelegenbeden. Overlevenden en nabestaanden stellen vragen over de mogelijkheid om alsnog claims in te dienen en cle onrechtvaardigheden uit het verleden zoveel mogelijk te hersteilen. Het Centraal joods Overleg wil cle rechthebbenden hierbij zoveel mogelijk van dienst zijn en heeft hiertoe op 2 maart 1998 het Centraal Meldpunt Joodse Oorlogsclaims geopend. Het meldpunt geeft informatie en helpt bij het indienen van claims. B i j het Meldpunt zijn folders veiknjgbaar met algemene informatie over cle afhandeling van claims en specifieke informatie over k u n s t v o o rvv e r p e n, v e rze keringen, spaar- en banktegoeden en inboedel/ JOKOSl-CADSU-ilaims. Deze informatie kan telefonisch of schriftelijk worden aangevraagd bij: Centraal Meldpunt Joodse Oorlogs claims, Postbus 12969, 1 100 AZ Amsterdam, 'lelefoon 020 4167596 van 09,00 - 12 30 uur, fax 02041(091 5
Op 17 mei a.s. organiseert Joods Maatschappelijk Werk weer in Amersfoort de jaarlijkse miniconferentie voor kinderen uit de oorlog en hun eventuele niet-joodse partners, Dit jaar is het thema '50 jaar Israël'. Informatie en aanmelden bij JMW, telefoon 020 673 06 29, tst. 225.
Agenda herdenkingen: * Herdenking Ravensbrück: op zondag 26 april bij het Ravensbrückmonument op het Museumplein in Amsterdam, tijd: 12.00 uur. Inlichtingen: 072-57407280. * Nationale Herdenking: maandag 4 mei 1900-19.30 besloten herdenkingsbijeenkomst in de Nieuwe Kerk te Amsterdam (rechtstreeks verslag opTV 2 en radio 1); vanaf 19.45 herdenkingsplechtigheid op de Dam; 20.00-20.02 twee minuten stilte in het hele land. Inlichtingen; Nationaal Comité 4 en 5 mei, Rapenburgerstraat 109, 1011 VL Amsterdam, 0 2 0 - 6 2 0 9 6 8 8 , internet: www.4en5mei.nl. * Herdenking vervolging homoseksuele: maandag 4 mei, vanaf 19.30 uur bij het H o m o m o n u m e n t , Westermarkt, Amsterdam. Inlichtingen: 020-6237622. * Vrijheid vraag ieders stem. Startschot van de Nationale Viering van de Bevrijding op dinsdag 5 mei in en om het Vredespaleis in Den Haag, 1 1.30 - 14.15 uur. * Bevrijdingsfestivals in 12 provincies. Stemmen aan cle Amstel: afsluiting van cle bevrijdingsdag op 5 mei, 21.45-22.50 uur op de Amstel vootTheater Carr. Informatie: Nationaal Comité 4 en 5 mei, tel. 0 2 0 - 6 2 0 9 6 8 8 , internet: www.4en5mei.nl.
G e m e n g d e gevoelens bij Italiaanse film over concentratiekamp De in Italië en ook daarbuiten beroemde komiek Roberto Benigni heeft vorig jaar een film gemaakt die speelt in een kamp tijdens de Tweede Wereldoorlog. Er is een verwoede discussie op gang gekomen of dat kan: lachen om de ellende van een concentratiekamp. Jan van der Putten, correspondent in Rome voor De Volkskranten De Groene Amsterdammer meent dat Benigni er, dankzij zijn talent en menselijkheid, in is geslaagd een film te maken in de traditie van een tegelijk pijnlijke en hoopgevende joodse humor.
Lachen over de Sjoa, kan dat? Wie de film "La vita e bella" van Roberto Benigni heeft gezien, weet dat het kan. En hoe. "Het leven is mooi', is dat geen smeiige titel voot een film die voot de helft speelt in een concentratiekamp? Niet als het gaat om de film van Benigni en het thema, zoals hij zelf zegt, de liefde is. Niet voot niets heeft "La vita è bella" veel lof geoogst van de joodse gemeenschap. Een joodse criticus heeft scenarioschrijver-regisseur-hoofdrolspeler Benigni zelfs gepromoveerd tot 'jood honoris causd. Voordat zijn laatste film even voor Kerstmis 1997 in Italië in ptemiète ging, was de dramatische kant van de grote komische acteur Benigni niet bekend. Het begin van La vita è bella is ouderwets kluchtig. Guido Orefice is een vrolijke Frans, die met allerlei stunts het hart van een meisje weet te stelen. Zo vermomt hij zich als een vanuit Berlijn gestuutde onderwijsinspecteut. Voor een schoolklas geeft hij een hilarische demonstratie van zichzelf als levend bewijs van de superioriteit van het arische ras. Dergelijke propaganda-inspecties zijn historisch, de tt agikomische ridiculisering, a la Chaplin in The great dictator, is van Benigni.
Liefde Dat Guido Otefice zelf een jood is, daarvan wordt hij zich pas bewust als de nazi's hem lastig beginnen te vallen. Hij heeft intussen een zoontje gektegen, Giosuè. Die begint hem vragen te stellen. 'Waarom, papa, staat op deze winkel: vetboden toegang voot joden en honden?' Guido vertelt een belachelijk vethaal om Giosu, en waatschijnlijk ook zichzelf, te beschetmen tegen de verschrikkelijke werkelijkheid. Uit liefde, en als maniet om de vetschrikkingen hanteerbaar te maken. Liefde, daar gaat de film over. Als Orefice en zijn zoontje wonden afgevoerd, eist zijn niet-joodse vrouw dat ook zij op transport wondt gesteld. Ook dat is historisch gedocumenteerd. In het kamp treedt Otefice op als vertakt van de otde-instructies van een Duitse militait. Hij blaft in het Italiaans net als de Duitser, maakt dezelfde gebaren, maar vertaalt de taal van de haat in de taal van de liefde. Orefice laat zijn zoontje geloven dat alles in het kamp één groot verstoppertjesspel is, waarin de beste vetstoppers de meeste punten vetdienen. De winnaat is degene die het eetst duizend punten haalt. De hoofdprijs is een tank. Het valt de dwangarbeider Orefice steeds moeilijker de werkelijkheid van het kamp uit te leggen als een spelletje. Hij houdt vol, maar overleeft zelf het spel niet. Zijn zoontje wel. Hij wint de hoofdprijs als de Amerikanen het kamp komen bevrijden. Even later ligt hij in de armen van zijn moeder.
Geen sprookje De film heeft het bij het publiek geweldig goed gedaan. Bij sommige ctitici een stuk minder. Weet Benigni wel wat een concentratiekamp was, vtaagt de een. Een zwakke plot, leuk
voor vijf minuten maat niet voot een hele film, vindt een ander. Een typisch product van het slappe soort links dat tegenwootdig in Italië aan de macht is, vonnist nummer drie. Ik kan niet lachen om een concentratiekampfilm, vindt de vierde. Andere critici zijn laaiend enthousiast over deze poging om tegen de absolute terreur waanden als liefde en humor in het veld te brengen. Inderdaad, Benigni's concentratiekamp is Auschwitz niet. Wreedheden worden weinig getoond, maar wel volop gesuggereerd. Humor in het aangezicht van de dood dekt de vetschrikkingen niet toe, integendeel. Natuutlijk probeert Orefice-Benigni geen sprookjes te verkopen, zoals wel is gesuggereerd. Het enige wat hij probeert is een klein kind de confrontatie met de absolute slechtheid te bespaten. Geen moment bekijkt de toeschouwer het concentratiekamp door de ogen van het kind. Diens redding is de ovetwinning van de liefde. En dat rechtvaardigt het melodramatische happy end ten volle. Jan van der Putten
BERICHT Is een half kruis beter? De Israël nieuwsbrief, het CID/-periodiek over Israël en de joodse wereld, van 1 1 maart 1998 meldt dat de verwijdering van het grote houten ktuis bij het concenttatiekamp Auschwitz een stap dichtetbij lijkt. De karmelietessen, die zelf in 1993 hun klooster hebben verlaten, hebben het gebouw begin maart eindelijk aan de Poolse ovetheid overgedragen. Deze overlegt nu met de joodse gemeenschap over een nieuwe bestemming van het vootmalige klooster en een mogelijke vetwijdering van het ktuis. Na jaten van onenigheid lopen de meningen echtet nog steeds uiteen. Krysztof Sliwinski, die doot de Poolse ovetheid is benoemd om de telaties met de joden te vetbeteren, heeft voorgesteld het ktuis te halveren, zodat het vanuit het kamp niet meer zo erg zichtbaar is. De katholieke ketk en de Poolse regering zoeken naar een oplossing waarbij het kruis wel verdwijnt. Het Poolse ministerie van cultuur wil op die plaats een monument optichten voot de geëxecuteerde gevangenen. De Poolse ambassade in Nederland beeft er op gewezen, dat er nu in ieder geval een eerste stap is gezet. Uiteindelijk is er ook geen supermarkt bij de ingang van het kamp gekomen, dus hopelijk zal de Internationale Raad voor het Museum Auschwitz ook voor dit probleem een voor ieder aanvaardbaar compromis als oplossing vinden.
In m e m o r i a m Nico W i j n e n Op 81-jarige leeftijd is in Den Haag begin febtuati Nico Wijnen overleden. Hij was voorzitter van de Vriendenkring Oud-Natzweilers, voorzitter van de Vriendenkring Neuengamme, vice-voorzitter van het C.O.V.V.S. en bestuurslid van de Stichting Samenwerkend Verzet. Hij was ook een vriend van het Nederlands Auschwitz Comité , die nooit de hetdenkingsplechtigheid zou overslaan, en hij was sinds 25 jaar de vriend van onze o u d - v o o r z i t t e t Annetje FelsKupf ersch m idt. Nico Wijnen was ook, wat velen misschien niet weten, een verfijnd dichtet en toneelschrijver. Hij begon zijn leven als kapper, maar was al voor de oorlog actief in linkse en antifascistische organisaties. Hij kwam al in 1940 in het verzet terecht, bij de illegale bladen De Vonk en De Waarheid. Hij wend in 1941 gearresteetd en op transport gesteld, maar hij ovetleefde de kampen en kon met name in zijn laatste kamp, Ebensee, honderden joden redden door in mei 1945 een gewapende opstand te organiseren. Hiervoor kreeg hij de Yad Vashem onderscheiding. Nico Wijnen was na de o o r log lid van de CPN, maar hij bedankte voor de partij zodra in 1945 de intetne partijstrijd losbrandde. Toch heeft hij zich nooit tegen zijn vroegere kameraden gekeerd. In een brief van COWS-secretaris Rein Nota wotdt het heel mooi geformuleerd: het leven van Nico Wijnen werd bepaald door de daad van het wootd. Zijn pen was zijn tapier. Met de pen voerde hij de strijd in de oorlog tegen de bezettet en na de oorlog v o o t zijn vrienden, als hun onthouden wetd wat hun toekwam... Zijn laatste vijf maanden zijn daarom zo ttagisch geweest, het woord was hem zowel om te spreken als om te schtijven ontnomen.' Nico Wijnen was een heel bijzon-
der, fijnzinnig en soms ook raadselachtig mens. Misschien zou een toneelgroep eens zijn 'schimmenspel' verloren verleden kunnen opvoeren waarin hij - op een wijze die door Dylan Thomas' stemmenspel Onder het Melkwoud is geïnspiteetd zijn herinneringen heeft neergelegd aan het vooroorlogse Den Haag. Het stuk eindigt met een gedicht: Noem dit geen waanzin of angsten sluipend in de nacht neen, dit is gezien in het heldete morgenlicht alle beelden scherp duidelijk kenbaar. Een kind op de fiets een hippende mus de bakket aan zijn kar de buurvrouw de markies neerlatende een zich lui tekkende kat. De tijd alleen is onbepaald het kan zijn misschien nog lezende dit schrift eigens één beweging en dan... Dan niets meer niets. Dat is de waanzin duidelijk zichtbaar in de heldere morgen. De tijd is ten...
EINDE Een mooier grafschrift kan ik v o o t Nico Wijnen niet bedenken, dan dit doot hem zelf geschreven vers. We wensen zijn familie, vrienden en Annetje heel veel sterkte. Max Arian
"Joden in Polen. Medeburgers of vreemdelingen?" unieke tentoonstelling Sinds 1993 reist er een kopie van de internationale Anne Frank tentoonstelling door Polen. Het succes van de tournee was voor de lokale organisatoren aanleiding om een eigen expositie te maken over de Pools-joodse geschiedenis. Deze tentoonstelling, getiteld "Joden in Polen. Medeburgers of vreemdelingen?", werd op 16 maart onder grote belangstelling in Krakow gepresenteerd en zal de komende tijd door Polen reizen. Volgens de makers is het voor het eerst dat er in Polen op een dergelijke zelfkritische manier aandacht besteed wordt aan dit onderwerp en zal de t e n t o o n stelling tijdens de tournee aanleidingzijn voor veel discussie. D e makers van de tentoonstelling, allen jonge historici en pedagogen, zijn verbonden aan het Duits-Pools Centrum in Krakow. Het centrum organiseert sinds 3 993 de tournee van de Anne Frank tentoonstelling in Polen. Duizenden scholieren namen deel aan het educatieve programma en de reacties waren over het algemeen erg positief. Het werd duidelijk dat de onwetendheid van de Poolse scholieren over de joodse geschiedenis van hun land heel erg groot is. Het Poolse onderwijs heeft na de veranderingen van het afgelopen decennium een grote behoefte aan nieuwe leermiddelen. Ook bestaan er overal in het land groepjes historici die onderzoek doen naar de joodse geschiedenis en ze zijn enthou-
siast om dit aan een groter publiek bekend te maken. De Anne Frank-tentoonstelling was voor hen vaak een middel om hierover met de scholieren in gesprek te raken. Om de joods-Poolse geschiedenis te kunnen illustreren nam het Pools-Duits Centrum twee jaar geleden het initiatief om een aanvullende
joden in Polen (foto: Juul Hondius) tentoonstelling te maken. De Anne Frank Stichtingen het Joods Historisch Instituut in Warschau verleenden steun bij het samenstellen van de inhoud van de tentoonstelling en de panelen werden in Nederland geproduceerd. In de catalogus wordt verder op de thema's ingegaan. Tijdens de tournee zullen er seminars voor leraren worden georganiseerd. Door bemiddeling van de Anne Frank Stichting bleek het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken bereid om de tentoonstelling te financieren.
Aangevallen Mede-gei'nspireerd door de Anne Frank-tentoonstelling besloten de makers om heikele thema's niet uit de weg te gaan. Zo worden er voorbeelden gegeven waaruit blijkt dat de katholieke kerk medeschuldig was aan dc eeuwenlange vervolging van de joden en dat e t zelfs nu nog pnes-
ters zijn die over de schreef gaan. Ook in het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog wordt er niet ver/wegen dat veel Polen meewerkten aan de jodenvervolging. Dit betekent een breuk met bet beeld van de geschiedenis, zoals dat bij de meeste Polen bekend is. Zij zien Polen nog steeds als het land van de vele )^W-Vks'/:wÂŤ-onderscheidingen (terwijl in Nederland juist vaak het Poolse antisemitisme benadrukt wordt). De makers vertelden bij de opening dat ze zich ervan bewust zijn dat sommige Polen zich aangevallen zullen voelen door deze aanpak. Ze vinden dit onterecht, want cle tentoonstelling laat ook veel positieve
aspecten van het Pools-joodse verleden zien. De eerste reacties na de opening in Kraków maakten duidelijk dat de makers een juiste balans hadden gevonden bij het behandelen van deze thematiek. In een televisieverslag naar aanleiding van de presentatie werd echter opgemerkt dat de tentoonstelling 'jammer genoeg geen informatie geeft over de joden die zich in de vijftiger jaren schuldig maakten aan de mishandeling van Poolse soldaten.' Deze journalist bleek nog geen afstand te kunnen doen van het eeuwige slachtofferschap van de Polen.
Poolse joden voortdurend te maken met antisemitisme. Niettemin ontstond et in de loop der eeuwen een rijk joods leven. Er bestonden allerlei politieke richtingen, religieuze stromingen en beroepsgroepen. Na de Eerste Wereldoorlog groeide het politieke antisemitisme en verlieten veel joden het land. Slechts 200.000 van de 3,5 miljoen Poolse joden overleefden de Holocaust. De tentoonstelling laat zien dat veel Polen de nazi's hebben geholpen, maat dat er ook veel verzet was. De weinige overlevenden werden bij hun terugkomst echter geenszins met open armen ontvangen. Vlak na de oorlog vonden er op verschillende plaatsen m Polen pogroms plaats waarbij tientallen joden om het leven gebracht werden (zoals bijvoorbeeld in Kielce). Het merendeel van de overlevenden van de Holocaust zag daarom in Polen geen toekomst meer en besloot het land te verlaten. Daar kwam bij dat de communistische machthebbers het leed van de joden tijdens de Tweede Wereldoorlog veelal verzwegen. In 1968 kwam er van staatswege een antisemitische cam-
Inhoud De tentoonstelling bestaat uit 24 fullcolour panelen met ongeveet 200 foto's en geeft een beeld van de geschiedenis van de joden in Polen die terug gaat tot de 11e eeuw. Tot ver in de Middeleeuwen was Polen een toevluchtsoord voor joden die in de rest van Europa vervolgd werden. Mede uit eigenbelang verleenden verschillende Poolse heersers de joden bijzondere rechten.Tegelijkertijd hadden de
pagne op gang waarbij de joden ervan werden beschuldigd deel uit te maken van een 'zionistische samenzwering tegen Polen'. Tal van vooraanstaande joden werden ontslagen en gedwongen het land te verlaten.
Herlevende belangstelling Pas na de machtswisseling in 1 989 veranderde de situatie. De staat Israël werd erkend, joodse eigendommen werden teruggegeven en er kwam een dialoog op gang tussen de Poolse overheid en de kleine joodse minderheid. Door heel Polen is er een herlevende belangstelling voor de joodse geschiedenis. Mede hierdoor durft de joodse minderheid zich inmiddels meer te manifesteren en in verschillende steden bloeit het joodse gemeenschapsleven op. Niettemin is er nog steeds sprake van antisemitisme. Tijdens verkiezingscampagnes 'beschuldigen' politici elkaar ervan joods te zijn en maken fanatici binnen de katholieke kerk zich schuldig aan anti-joodse propaganda. Levien Rouw medewake)
van de Anne
hiaiik
Sruhlnig
Boekenlijst Deze boeken k u n n e n telefonisch of schriftelijk besteld worden bij de pen-
STAATSMUSTUI IN OSWIECIM
ningmeester.
pustf]tDit5
kosten
De prijzen zijn exclusief dc verzend-
Bithenau i
—
i
-Auschwitz - Voices h o m the g i o u n d
fl
32,50
-KI.Auschwitz seen bv the SS
11. 1 0,50
-Bv bie.id alone A suivivoi
H 1 ",50
-40 jaai Nederlands Auschwitz C o m i t é -Auschwitz Brochure
KIEN A CH IZ SE 8U YST HW EST S
fl 29,50 fl.
-Auschwitz informatiegids fl -Vér v^irg en toch dichtbij
3,50 3,50
II 15,00