37e jaargang, nr. 6, December 1993. Verschijnt 6x per jaar Een uitgave van het Nederlands Auschwitz ComitĂŠ; postbus 74131, 1070 BC Amsterdam
A u s c h w i t z Bulletin Veel gezien, veel beleefd Er is geen einde inzicht. De oorlog, de herinnering, de twisten en hettwistgeschrei, de nasleep, het al of niet bewust vergeten, het gaat maar door. Boeken en tijdschriften rollen van de pers, net als artikelen in dag- en weekbladen. En de electronische media laten zich niet onbetuigd. Als De Balie in Amsterdam 5 (vrouwelijke) auteurs vraagt haar plaats in de wereld aan te geven, blijken er twee, Carl Friedmann en Tessa de Loo, die in verband met de Tweede Wereldoorlog te vinden. Beiden raken dan ook nog op t.v. in gesprek met Maarten 't Hart. Als in dezelfde Balie het geheugen spreekt, blijkt het dat ook grotendeels over diezelfde oorlog te doen. Het muziekleven onder de bezetting werd het onderwerp van een dissertatie. Intussen is de Portugees-joodse begraafplaats te Middelburg, de oudste van ons land, bij herhaling geschonden. In het herenigde Duitsland zijn al honderden dergelijke wandaden gesignaleerd. Aanvallen op (levende) "Asylanten", buitenlanders, hebben de duizend al overschreden. Asielzoekers zijn ook in Nederland aan de orde van de dag. Er wordt niet alleen herdacht, er komen ook verse anti-Semitische oprispingen voor. Vrijwel geen dag zonder racistische streken. Toen ruim een kwart eeuw geleden ons monument op de Nieuwe Oosterbegraafplaats zou komen, hebben we een hele dag overlegd wat er zou moeten staan op een bijbehorend bord. Dat bordje is er nooit gekomen. De bordjes in het Wertheimpark dienen niet om uit te leggen wat "Nooit meer Auschwitz" betekent, maar zijn gewijd aan de lotgevallen van de spiegels, waarvan ieder de betekenis kent.De schok door de aanblik van de stukgeslagen glasplaten was algemeen. Letterlijk iedereen kende ons monument.
Altijd en overal Onwillekeurig komen de woorden bij ons op van de tekenaar LĂśwenhardt naar aanleiding van de Kristallnacht (9-11-'38): "Het kan altijd en overal weer gebeuren". Dat moet ook de gedachte zijn geweest van talloze jonge mensen die omstreeks 9 november aan die Kristallnacht hebben herinnerd, die zorgvuldig door de nazi's georganiseerde pogrom. In de meeste Duitse steden werden joden mishandeld en gevangen gezet. Het kristal sloeg op de vernielde winkelruiten van "joodse" zaken. In Groningen en andere grote steden, zowel als in vele steden in het ene Duitsland klonken stemmen nu niet zozeer ter herdenking als wel ter waarschuwing. De burgemeester van het Oostduitse Rostock heeft na de gruwelijke aanslag op Asylanten en de klacht dat hij de zaken op z'n beloop had gelaten, ontslag genomen.
Brief
Vervolg van pagina 7
Het NAC heeft op 11 oktober jl.ondeistaande brief gericht aan de ambassadeur van Israei in Den Haag. Intussen is toekenning van de onderscheiding door Yad Vashem opgeschort. Geachte heer Bavli, Het zal u bekend zijn dat de voorgenomen verlening van de Yad Vashem-onderscheiding aan Alfons Zündler bij een aantal joodse oorlogsvervolgden in Nederland weerstand heeft opgeroepen. In hun protest hebben zij zich oek tot het Nederlands Auschwitz Comité gewend. Ons comité wil en kan geen oordeel uitspreken over het al of niet rechtmatig zijn van de onderscheiding. Wel voelen wij ons genoodzaakt wanneer joden die destijds vervolgd zijn zich nu gekrenkt voelen, deze gevoelens te respecteren en ons daarover uit te spreken. Ons comité, als organisatie ter herdenking van wat de gehele joodse gemeenschap in de oorlogsjaren is aangedaan, heeft als standpunt dat te allen tijde voorkomen moet worden dat bij de toekenning van een zo bijzondere onderscheiding tegenstellingen ontstaan. Het is om die reden dat wij graag zouden zien dat de beslissing om de onderscheiding in dit geval te verlenen heroverwogen wordt. Het is onzes inziens van groot belang dat er niet overhaast gehandeld wordt. Wij richten dit verzoek tot u als vertegenwoordiger van de staat die naar onze mening als geen andere het recht heeft deze unieke onderscheiding te verlenen. 1
Het béstuur van het Nederlands Auschwitz Comité.
In het hart van Berlijn werd een monument opgericht naar het idee van bondskanselier Kohl ter nagedachtenis van alle doden uit de oorlog. De miljoenen vermoorde joden, de terechtgestelde verzetsmensen en de betrekkelijk weinige gesneuvelde SS-ers e.d. werden zo over één kam geschoren. Felle protesten uiteraard, vooral maar niet alleen van joodse zijde. De meeste betrokkenen meden deze plechtigheid. In Den Haag was waarschijnlijk niet voor het laatst een uitvloeisel van de Tweede Wereldoorlog aan de orde. De regering wil de WUV sluiten voor de tweede generatie. Een vijftal organisaties, waaronder JMW (Joods Maatschappelijk Werk) en de Stichting '40-'45, verzet zich. Aandacht voor de stellingname van deze organisaties in ons volgende nummer. Politici en officiële instanties zijn niet de enigen die in enigerlei vorm reageren op de oorlog. De jonge Belgische schilder Luc Tuynmans die in Antwerpen en Amsterdam exposeert, heeft in Vrij Nederland (6/11) verklaard: "We zijn nu eenmaal een generatie die is opgegroeid met televisie. We hebben veel gezien en niets beleefd. Diegenen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt, willen deze nooit meer meemaken. Ze werken ervoor om deze te vergeten. Maar het is een belasting voor de generatie die erna is gekomen. Mijn generatie wordt gekenmerkt door beladen familiegeschiedenissen." Wij hebben veel beleefd en gezien. Juist daarom kunnen wij de woorden van deze jonge buurman onderschrijven. Eva Tas
Bericht van de penningmeester Er zijn, na het herstel in volle glorie van het Spiegelmonument, signalen van enige ongerustheid bij ons binnengekomen. Een aantal van u verkeert in onzekerheid wie de vergroting en vernieuwing van het monument heeft betaald. Door de verplaatsing naar het Wertheimpark werd het mogelijk een groter monument te maken. De Gemeente Amsterdam zou de verplaatsing betalen en wij deden een oproep aan u om samen met ons de kosten van de vergroting voor onze rekening te nemen. Door uw massale reactie kwam het monument er zoals wij dat voor ogen hadden. Het misverstand ontstond door de vernieling van het monument in januari jl. De Gemeente Amsterdam had zich garant gesteld voor eventuele schade die aan het monument zou worden toegebracht. De vernieling was totaal, dus moest er een geheel nieuw monument worden gemaakt, dat deze keer dus geheel op het conto kwam te staan van de Gemeente Amsterdam. Dat neemt niet weg dat het monument in het Wertheimpark er wel degelijk dankzij uw bijdragen is gekomen. Mocht u nog vragen hebben, wij staan daar uiteraard voor open. Tenslotte zou ik degenen die een bijdrage aan de vergroting van het monument hebben geleverd, maar het door ons toegezegde certificaat niet hebben ontvangen willen vragen ons te bellen of te schrijven, zodat wij dat alsnog in orde kunnen maken. Joop Waterman
Monument voor Sobibor Eerbetoon in boekvorm aan de 34.313 slachtoffers "Vernietigingskamp Sobibor" van Jules Schelvis is eigenlijk niet een boek om zo maar eventjes te bespreken. De 542 pagina's bevatten een overstelpende hoeveelheid feitenmateriaal, doorweven met persoonlijke herinneringen en getuigenissen; het is een minutieuze reconstructie van de geschiedenis van Sobibor en van die van zoveel mogelijk mensen die deel uitmaakten van deze historie. Slechts 15 vrouwen en 3 mannen van de 34.313 Nederlandse joden die naar Sobibor werden gedeporteerd, zijn teruggekeerd. Eén van hen was Jules Schelvis. In feite verbleef hij niet meer dan enkele uren in Sobibor. Direct na aankomst werd hij geselecteerd om te werken in een nabij gelegen turfkamp. Zijn eerste vrouw en schoonfamilie moest hij in Sobibor achterlaten. Zijn persoonlijke herinneringen daaraan en aan zijn twee jaar durende reis langs en door verschillende concentratiekampen stelde Schelvis al eerder te boek in "Binnen de poorten". Proces Pas in 1982, na zijn pensionering, is Schelvis begonnen al het materiaal dat door de vier in Duitsland gevoerde Sobiborprocessen en de in verband daarmee gevoerde onderzoeken beschikbaar was, door te ploegen en te rangschikken. Directe aanleiding was het vierde Sobiborproces in het Duitse Hagen in 1982; de eerste twee processen in 1950 hadden in Nederland geen enkele aandacht getrokken, het derde had Schelvis in de kranten enigszins kunnen volgen. Schelvis beschrijft hoe hij aanvankelijk als toeschouwer op de merendeels lege publieke tribune zat en Sobibor in de loop der maanden langzaam gestalte kreeg in zijn geest. Hij ontdekte dat het Duitse recht een zogenaamde ">enklager kent, iemand die in naam van de slachtoffers en van zijn omgekomen familie mag deelnemen aan het proces. Hij meldde zich aan, wat in 1985 leidde tot een requisitoir waarin Schelvis tegen de SS-man Frenzel levenslang eiste. Naast persoonlijke getuigenissen van slachtoffers en beulen, omvat het boek een reconstructie van de geschiedenis. In de eerste twee hoofdstukken wordt een beknopt, knap geschreven overzicht gegeven van wat aan de Wannseeconferentie vooraf ging. Hoofdstuk drie is een gedetailleerd verslag van de bouw en personele bezetting van het vernietigingskamp, hoofdstuk 4 en 5 beschrijven de reizen van Westerbork naar Sobibor, in totaal 19, de volstrekte nietsvermoedendheid waarmee men zijn lot tegemoet ging en de selectie ter plekke. Hoofdstuk 6 is gewijd aan de Arbeitshaftlinge, van wie er in Sobibor, bij gebrek aan industrieën in de omgeving, relatief weinig waren. Een gedetailleerde beschrijving van de gaskamers ontbreekt niet. In Sobibor werden in anderhalf jaar tijds 250.000 mensen vergast. En het boek beschrijft de opstand van 14 oktober 1943, de grootste ooit in een vernietigingskamp gehouden, die leidde tot de vernietiging van het kamp zelf en uiteindelijk tot de getuigenissen in later jaren over de verschrikkingen van de massamoord die er zich had afgespeeld. En tenslotte bevat het boek de namen van de 34.313 Nederlanders die via Westerbork naar Sobibor werden gedeporteerd. Waarheid boven w r a a k In het boek staat een foto van Schelvis en Frenzel in de hal van het gerechtsgebouw in Hagen. Schelvis kijkt naar Frenzel, kan hem aanraken. Gevraagd in een radio-interview naar wat hij op dat moment dacht, antwoordde Schelvis dat er tijdens het proces een soort gewenning ontstond. Tien, twintig keer had hij de man in de rechtszaal al meegemaakt, een gewone, oude man van 70 jaar, slechtziend, lopend met een stok. Hij had na lang twijfelen de moed opgevat een gesprek met Frenzel aan te gaan. De man die door getuigen beschreven was als een beul, ontkende niets, maar meldde, behalve een joodse tante en een joodse kleermaker, ook altijd de indruk te hebben gehad geliefd te zijn geweest. Vervolg op pagina 4
Nederlands Auschwitz Comité Voorzitster: Annetje FelsKupferschmidt Secretariaat: H. Sarfatij Postbus 74131, 1070 BC Amsterdam Tel/Fax 020-6723388 Penningmeester: J. M. Waterman, Wulp 30, 1111 WJ Diemen tel. 020 - 6996562 Bankrek: AMRO/ABN, bijk. Van Baerlestraat 58, Amsterdam rek. 40.01.75.088. Postgiro 293087 en 4875500. Hoofdredactie: drs. Eva Tas Redactie: Max Arian, Anet Bleich, Clairy Polak Redactie-adres: Nieuwezijds Voorburgwal 286, 1012 RT Amsterdam tel. 020 -6261353 Abonnementenadministratie: Jacques Grishaver, Knoopkruid 54, 1112 PV Diemen tel. 020-699 06 58
Secretariaat Het secretariaat is sinds kort ook telefonisch te bereiken onder nummer 020 - 6723388. Naar hetzelfde nummer kan ook worden gefaxed.
vervolg van pagina 3
Oproep De Stichting KOM BI, Kinderen van de Oorlog voor Onderlinge en Maatschappelijke Begeleiding en Integratie houdt op zaterdag 8 januari 1994 in Utrecht weer een informatiedag voor nieuwe deelnemers. Mensen die kind waren tijdens de Tweede Wereldoorlog of daarna geboren zijn in een gezin waar die oorlog nog "woedde" zijn welkom, ongeacht de achtergrond van hun ouders. Informatie en opgaven per telefoon: 085-342800, op werkdagen van 17-18 uur. Folder aan te vragen bij KOMBI, postbus 49, 6860 AA Oosterbeek.
Frenzel werd - hoewel voor de tweede keer tot levenslang veroordeeld - na het proces om humanitaire redenen op vrije voeten gesteld. Voor Schelvis was het desgevraagd niet belangrijk dat hij in de gevangenis kwam, maar dat de waarheid aan het licht was gekomen. Die instelling wordt ook gesignaleerd door de schrijver van het voorwoord, Dr. A.J van der Leeuw: "Zo heeft Schelvis de waarheid boven haat en wraak trachten te plaatsen". Clairy Polak "Vernietigingskamp Sobibor' is uitgegeven bij De Bataafsche Leeuw in Amsterdam, ISBN 90 6707 319 9
Auschwitz-herdenking 1994 Op zondag 30 januari 1994 wordt de 49ste Auschwitz-herdenking gehouden. Verzamelpunt is de binnenstraat van het Stadhuis. Om 11.30 uur vertrekt de stoet vanaf het Stadhuis naar het weer geheel herstelde spiegelmonument "Nooit meer Auschwitz" van Jan Wolkers in het Wertheimpark. Daar worden de gebeden voor de doden gezegd en houdt burgemeester Ed van Thijn een korte toespraak, waarna bloemen worden gelegd. Lunch en reünie Na afloop van de herdenking staan bussen gereed voor vervoer naar de RAI, voor de jaarlijkse reünie met lunch in het restaurant op het Europaplein, aangeboden door het gemeentebestuur van Amsterdam. De reünie begint om 13.30 uur, de zaal gaat open om 13.00 uur. Toegang alleen met kaarten, te bestellen door het inzenden van het onderstaande, volledig ingevulde formulier vóór 5 januari aan Dhr. J.M .Waterman Wulp 30 1111 WJ Diemen Wenst u een kosjere lunch, geeft u dat dan duidelijk aan door het daartoe bestemde cirkeltje aan te kruisen. Tot zien op 30 januari! Nederlands Auschwitz Comité Parkeerplaatsen: onder het Stadhuis, Rapenburgerstraat, Nieuwe Herengracht (zijkant J.D.Meijerplein) Openbaar vervoer Stadhuis: metro, tram 9 of 14, sneltram 51 Rai: tram 4, bus 15, sneltram 51
->§•
Aanvraagstrook voor plaatsen voor reünie-lunch in de RAI, Europaplein, Amsterdam Ondergetekende verzoekt toezending van kaarten voor Q de lunch om de RAI wenst u een kosjere lunch vul dan het cirkeltje in, O Alleen invullen indien gewenst. Deze strook sturen naar dhr. J.M. Waterman, Wulp 30, 1111 WJ Diemen. Naam: Adres: Plaats en Postcode: Tel.:
Aantal kaarten: