36e jaargang, nr. 5, december 1992. Verschijnt 5x per jaar
een uitgave van het Nederlands Auschwitz Comité, postbus 74131,1070 BC Amsterdam
A u s c h w i t z Bulletin Ook nu, juist nu Minderheden zijn weer eens de klos. Tot in Reims,totin Rotterdam. Gewelddaden tegen de een of andere groep zijn niet van de lucht. Dat, en bijvoorbeeld een catastrofe, een bijzonder sterfgeval, roept de oorlog voor ons op. Om maar te zwijgen over de brandhaard achter de Adriatische zee, in de Kaukasus, of het Midden Oosten. Een ramp als in de Bijlmer is niet beraamd en niet voorzien, maar wel een gevolg van menselijk handelen. En als verder gevolg blijkt dan niet alleen hóéveel mensen, maar dat er zoveel mensen uit verre gewesten in zo een allang niet meer nieuw complex wonen. Het werd touwtrekken om wie hier alsnog - legaal - zou mogen blijven. Wie van de ouderen onder ons denkt daar niet aan de Duitse "lijsten" die nog net of helemaal niet geldig waren? Wie de jaren '40 zou willen vergeten of er niet van weten wil, krijgt de kans niet. Er verschijnen geregeld hakenkruisen op Joodse grafstenen of in de Rotterdamse Kuip. Na brandstichting in een barak ter nagedachtenis van Joodse slachtoffers in het voormalige kamp Sachsenhausen, moesten Ravensbrück en Dachau eraan geloven. In Rostock zijn na ernstige rellen tegen "Asylanten" twee Franse Joodse jongemannen, die een gedenkplaat kwamen aanbrengen, in de cel gestopt. Reacties in Duitse regeringskringen waren stappen om de immigratie te beperken. Inmiddels heeft men daar toegegeven dat militairen van de Bundeswehr bij de ongeregeldheden tegen buitenlanders en aanslagen op Joodse gedenktekens waren betrokken.
Brandt, Kelly, Bastian In oktober stierf Willy Brandt, de man die een voornaam aandeel had in het afdempen van de Koude Oorlog. De man die zelf voor de nazi's heeft moeten vluchten, knielde neer bij het getto-gedenkteken te Warschau, om vergiffenis af te smeken voor de gruweldaden waar hij part nog deel aan had en die hij juist had bestreden. Maar hij was toen nu eenmaal Bondskanselier. Hij werd (na zijn dood) gehuldigd als een staatshoofd. Veel van zijn doeleinden zijn na veel tegenstand bereikt. Het is zeer de vraag of een figuur van dit formaat, die zich tegen vreemdelingenhaat keert, niet eerst moet sterven voor hij de hem toekomende eer krijgt. In de zelfde maand oktober werd de openbare mening opgeschrikt door een dubbel sterfgeval, dat zich in stilte had afgespeeld. Petra Ke'ly, tot voor kort de aanvoerster van de Groenen, ook in de Bondsdag, en de oud-generaal Gert Bastian, met wie zij haar leven deelde, konden gelden als vertegenwoordigers van dat andere Duitsland. Het tweetal zag geen andere uitweg dan een gezamenlijke (?) zelfmoord, ruim een halve eeuw nadat de bruine golf was gestuit. De eenzame dood van beiden lijkt symbolisch.
; | I J ï i
£
Reis naar Mauthausen De Stichting Vriendenkring Mauthausen organiseert ook in 1993 een herdenkingsreis; deze vindt plaats van donderdag 6 t/m maandag 10 mei. Het programma omvat in ieder geval: een bezoek aan het kamp(vrijdag) en deelname aan de internationale herdenking (zondag). De reiskosten bedragen circa f450,- per persoon; dit bedrag is gebaseerd op een tweepersoonskamer met half-pension. Geïnteresseerden kunnen zich aanmelden bij het secretariaat van de Stichting, Borssenburgstraat 35", 1078 VB Amsterdam, tel. 020-6719954, waarna u een inschrijvingsformulier zal worden toegezonden. In verband met de hotelreservering sluit de inschrijving op 20 januari. Tijdige aanmelding wordt dringend aanbevolen.
Oproep
De nieuwe vrijheid van Oost-Europa maakte de weg (helemaal?) vrij voor het antisemitisme. In Hongarije lieten nationalistische elementen zich de kans niet ontgaan. Hoezeer Russische antisemieten het Stürmerpad volgen, kon men zien op een tentoonstelling in het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis te Amsterdam. Met afgrijzen. Zelfs in Italië, waar destijds de Hitler-hetze nooit voet aan de grond heeft gekregen, verschenen smerige opschriften op muren en ruiten. Een enquête van het weekblad l'Espresso wijst op een huiveringwekkend stijgende mate van antisemitisme, zelfs daar. Tegenwicht Intussen zijn allerwege aanslagen tegen asiel en buitenlands werk zoekenden schering en inslag. Zodat mensen met een kleurtje of krullebol niet alleen in vele Lander, maar ook elders niet de straat op durven. Zo waren voor het eerst in Spanje mensen uit Latijns-Amerika het kind van de rekening, nog wel spaanstaligen. Maar er is tegenwicht. De straat op gingen in Berlijn drie a vier maal zo veel mensen als optimisten hadden verwacht: voor de menselijke waardigheid. Opgeroepen waren zij door president Von Weizsacker en de Duitse regering. Dat was het grote verschil met de Reichskristallnacht van 1938, die tegelijk waarschuwend werd herdacht. Toen heeft het nazi-bewind de pogroms juist "georkestreerd", gelijk Elsbeth Etty in NRC Handelsblad van 9 november jl. uiteenzette. De honderdduizenden deden het omgekeerde van die nacht. De enkele honderden eier- en stenengooiers stonden , schrijft zij, "domweg aan de verkeerde kant". De massaliteit van het protest is belangrijk en goed nieuws. De poging dit te verstoren speelt alleen neo-nazi's in de kaart. Terecht spreekt Elsbeth Etty van een "massale afwijzing van vreemdelingenhaat en een grootscheeps vertoon van democratische gezindheid". De enorme demonstratie te Berlijn werd gevolgd door een andere in Bonn met nog eens meer dan honderdduizend deelnemers. Dit mag ook wel: de neo-nazi's rusten niet. weinig geleerd Bij het naderen van de jaarwisseling en van onze herdenking schijnt er veel veranderd, veel vergeten en weinig geleerd. Duistere groeisels uit het verleden blijken nog uitlopers en zelfs loten voort te brengen. Maar veel sterker, gezonder en veelbelovender zijn de frisse krachten die zich verzamelen om ons heen en verder weg. Dat vergroot onze wil, onze moed om weer op te roepen tot de Auschwitz herdenking. Ondanks veel verwarring en somberheid. Ook nu, juist nu. Eva Tas
Zou de man of vrouw die Jacob David de Leeuw (geboren 4/9/'19 in Amsterdam) heeft meegemaakt in de gevangenis aan de Amsterdamse Weteringschans (juni 1944), in strafbarak 67 in Westerbork (juli en augustus 1944), in Auschwitz (5 september 1944 tot begin januari 1945) of in Mauthausen, waar hij eind maart 1945 is gestorven, contact met mij willen opnemen. Ageeth Scherphuis 020-6231650 (thuis) 0204518440 (werk)
De urn met de as van slachtoffers van Auschwitz wordt opgegraven op de nieuwe Oosterbegraafplaats om overgebracht te worden naar het Wertheimpark.
Auschwitz-herdenking 1993 Op zondag 31 januari 1993 om 11.00 uur wordt de 48ste Auschwitz-herdenking gehouden. Zoals u weet is het Auschwitz-monument verplaatst van de Nieuwe Oosterbegraafplaats naar het Wertheimpark. In verband met de onthulling van het Spiegelmonument op z'n nieuwe plek, begint de herdenking een uur vroeger dan u gewend bent, om 11.00 uur dus. Verzamelpunt is het Stadhuis. We verzamelen in de binnenstraat van het Stadhuis aan de Waterloopleinzijde. Daar is vooraf een kopje koffie te verkrijgen. Om 11.00 uur vertrekt de stoet vanaf het Stadhuis naar het Wertheimpark. Daar wordt het monument om 11.30 uur, dankzij uw aller medewerking - er is in grote mate gebruik gemaakt van de mogelijkheid geld te storten voor de noodzakelijke vergroting van het spiegelmonument - onthuld, alvorens de herdenking begint. Reünie Na afloop van de herdenking staan bussen gereed voor vervoer naar de RAI, waar in het restaurant op het Europaplein de jaarlijkse reünie met lunch begint, aangeboden door het gemeentebestuur van Amsterdam. De reünie begint om 13.00 uur, de zaal is open om 12.45 uur. Toegang alleen met kaarten, te bestellen door het inzenden van het onderstaande, goed ingevulde formulier vóór 6 januari aan Dhr. J.M.Waterman Ommerenhof 79 1106 XM Amsterdam Wenst u een kosjere lunch, geeft u dat dan duidelijk aan door het daartoe bestemde cirkeltje aan te kruisen. Tot ziens op 31 januari! Nederlands Auschwitz Comité Parkeerplaatsen: Onder het Stadhuis, Rapenburgerstraat, Nieuwe Herengracht (zijkant J.D.Meijerplein) Openbaar Vervoer: Stadhuis metro, tram 9-14, sneltram 51 Rai: tram 4, bus 15, sneltram 51
Nederlands Auschwitz Comité Voorzitster: Annetje FelsKupferschmidt Secretariaat: Postbus 53142, 1007 AC Amsterdam Penningmeester: J. M. Waterman, Ommerenhof 79, 1106 XM Amsterdam tel. 020 - 6964334 Bankrek: AMRO/ABN, bijk. Van Baerlestraat 58, Amsterdam rek. 40.01.75.088. Postgiro 293087 en 4875500. Hoofdredactie: drs. Eva Tas Redactie: Max Arian, Anet Bleich, Daphne Meijer, Clairy Polak Redactie-adres: Nieuwezijds Voorburgwal 286, 1012 RT Amsterdam tel. 020 - 6261353 Abonnementenadministratie: D. Papegaay, De Weer 88, 1503 WH Zaandam tel. 075-16 85 18
Aanvraagstrook voor plaatsen voor reünie-lunch in de RAI, Europaplein, A m s t e r d a m Ondergetekende verzoekt toezending van kaarten voor •
de lunch in de RAI
wenst u een kosjere lunch, vul dan het cirkeltje in, O Alleen invullen indien gewenst. Deze strook sturen naar dhr. J. M. Waterman, Ommerenhof 79, 1106 XM Amsterdam. Naam: Adres: Plaats en Postcode:. Tel.:
Aantal kaarten:
Bij het ter perse gaan van dit nummer vernamen wij het overlijden van de psychiater Herman Musaph. Hij heeft veel bijgedragen tot begrip van de psychische moeilijkheden van hen die de oorlog overleefden. Nederlands Auschwitz Comité
t
*
Auschwitz-reis 1992
. . .
De reis duurde nauwelijks meer dan vier dagen, van maandag 9 tot vrijdag 13 november. Toch hadden alle deelnemers het gevoel dat ze weken lang met elkaar weg waren geweest. Zoveel plekken, zoveel ellende, zoveel beelden, zoveel emotie, maar vooral ook: zoveel verhalen, zoveel gesprekken, zoveel hartelijkheid en medegevoel. 90 Vrouwen en mannen. Oud-gevangenen van Auschwitz en Monowitz met hun kinderen, mensen die hun familie zijn kwijtgeraakt in die afschuwelijke vernietigingskampen, leraren, mensen die werken in verschillende instellingen die zich met de Tweede Wereldoorlog en z'n gevolgen bezig houden, ledereen met z'n eigen gedachten en gevoelens. Twee deelnemers aan de reis die het Auschwitz Comité ook dit jaar organiseerde naar Krakau, Auschwitz, Warschau, Sobibor en Treblinka hebben hun gevoelens en overpeinzingen in gedichten neergelegd. Een uitgebreider verslag van de reis zullen we in het herdenkingsnummer van dit bulletin afdrukken.
Sobibor Een zo verlaten oord ver weg van alle leven een spoorlijn stopt. een woud van dennebomen. het is koud. in avondschemer gaan wij dan, een smalle weg. wij huilen. rouwen om geliefden. o, de last van dit verdriet dat nooit naar buiten komen kon. ik loop gebogen, gesteund door vrienden. dan kijk ik op en zie aan 't eind een heuvel begroeid met gras. een heuvel van beenderen, van menselijke as! vijftien bij vijftien? in 't midden vier meter hoog! hoe diep? ik heb het niet kunnen meten. zoveel as is hoeveel doden? we ontsteken kaarsen, leggen steentjes. ik raak die heuvel aan. Rabijn zegt een gebed. zegt Kaddisj, noemt de namen. wij huilen, houden elkaar vast. een vogel fladdert fluitend weg. wij gaan het pad rondom de heuvel. iemand roept vertwijfeld: "Dit kan toch niet waar zijn!" dan komt een kreun diep van binnen breekt iets open ik gil! en gil! en gil! MAMMA!!! PAPPA!!! verdriet van een klein kind. ik huil en huil ik word omarmd en ben voor 't eerst niet meer alleen. wij kijken stil naar de verlichte heuvel. wij gaan in 't donker weer het pad terug ik kijk nog éénmaal om.
Sobibor Aan de grafheuvel van onze geliefden zijn wij één in ons verdriet. Daar waar eens onmenselijkheid regeerde vermengen zich nu onze tranen met de grond en nemen we eindelijk afscheid. In de eindeloze verlatenheid van de avondschemering schijnen lichtjes als tekenen van hoop en fluistert alleen nog de wind: nooit weer.
Auschwitz II (Birkenau) Als de schemer valt en torens en barakken hun silhouetten tekenen tegen het heldere maanlicht, betreden we zwijgend dit oord van zinloos leed. In gedachten bij hen die niet zijn teruggekomen: de moeders, de vaders, de bekende en onbekende geliefden. Wat altijd blijft is de vraag hoe het toen moet zijn gegaan, want zelfs hier vinden we geen antwoord. Verbonden in gevoelens staan we bijeen. Slechts een verre vogel begeleidt het kaddisj dat onze diepste ziel beroert. In deze stilte zijn we verenigd in ons onvermogen het "waarom" te bevatten. Gelouterd verlaten we in vrijheid deze hel.
Sarah Aletrino 14 november 1992
Jan Voskuil