36e jaargang, nr. 2, april 1992. Verschijnt 5x per jaar
een uitgave «au het Nederlands Auschwitz ComttéV&Ftbus 53142,1007 AC AmSffpdam
Auschwitz Bulletin Onverzettelijk Nog geen halve eeuw na onze bevrijding moeten wij weer de straat op om duidelijk te maken dat wij racisme en vreemdelingenhaat afwijzen. Want rassenwaan, discriminatie en zo meer duiken overal op, vlak om ons heen en verder weg. Bommen vallen op buitenlandersin Buenos Aires en Londen, Joodse graven worden geschonden in het Limburgse Beek door jonge neo-nazi's. En buitenlanders kunnen zich zelfs in Nederland niét meer overal veilig voelen. Niet na slechts 50, ook nog na 500 jaar lijden de autochtone bewoners van alle twee - of alle drie - de Amerika's onder de nasleep van Columbus' heldenstukje. Zodat de Novib juist voor hen een hoognodige actie op touw zet. Er is ook weer aandacht voor het verband tussen de ontdekking van een nieuwe wereld en de omzwervingen van het oude volk. Vanuit Amsterdam is in het midden van de 17de eeuw de eerste Sefardische Joodse gemeenschap en synagoge aan de overkant van de Atlantische Oceaan gesticht. Ook Menasseh ben Israël, de rabbijn van wie Rembrandt een boek heeft geïllustreerd, moet daarbij een rol hebben gespeeld. 'De Sefardische reis' is de welgekozen naam voor een tentoonstelling gewijd aan het uitwaaieren van de Joden uit Spanje en hun entree in Amerika. Een model van de Portugese Esnoga van Amsterdam vormt een topstuk van de expositie die te zien was in de hoogst moderne Yesjiva University te New York. Vijf eeuwen geleden werd de legende van de wandelende jood weer een feit. Een van de theorieën als antwoord op de vraag: wat zocht Columbus? is: hij hoopte de verloren tien stammen Israëls in het verre westen te vinden. Op 31 maart hebben de koning van Spanje en de president van Israël in de synagoge van Madrid getracht, ja wat? Iets bij te leggen misschien? Een woord van verontschuldiging voor het eertijds verdrijven van de Joden kon er van Spaanse kant niet af. 'Jüdische Lebenswelten' heet een veel grotere tentoonstelling in Berlijn, min of meer een boetedoening, een zeer uitgebreide manifestatie in de Gropiusbau (geopend tot 26 april). Aan de Wannsee wordt sinds januari van dit jaar permanent een gruwelijk overzicht getoond van de Sjoa in de villa waar het moordplan door nazi's en ambtenaren werd uitgewerkt.
Ogen niet sluiten Intussen gaan de verontrustende incidenten door. Geweld is 'in'. Waar een straf links regiem heeft geheerst vallen nu doden onder landslieden, of het nu om en nabij de Kaukasus is of aan de Adriatische Zee. Het nieuwe Duitsland is en zal nog lang zijn doortrokken van onderhuidse spanningen. Er worden weer vertrouwde dromen gedroomd. Kaliningrad heet weer als vanouds Kónigsberg en is het huidige reisdoel van heel wat eens naar Siberië gedeporteerde WolgaDuitsers, even tuchtig als hun westelijke broeders.
~; ;
In juli vorig {aar was er enige ongerustheid in kringen van oud- verzetsmensen. In een interviewtje met het Nieuwsblad van het Noorden deed theaterschrijver Haye van der Heyden naaf aanleiding van zijn nieuwe toneelstuk 'Goed/ fout' een aantal nogal gepeperde uitspraken: 'Die oorlog is ons vijftig jaar opgelegd. Maar als die oorlog vijftig jaar dood is, is ie ook ten einde. Het moet afgelopen zijn met het gezeik daarover. De vierde mei komt er niet in voor maar ik vind wel dat we daar ook mee moeten kappen.' Gelukkig zijn er niet bij voorbaat acties georganiseerd tegen 'Goed/fout' zoals ooit tegen het toneelstuk van Fassbinder. Want 'Goed/fout' is ontzettend goed uitgepakt. Hoe stoer Haye van der Heijden ook mag doen in de krant, hij blijkt net zo min op te kunnen houden over de Tweede Wereldoorlog als wij allemaal. In zijn stuk wordt de dochter van een joods oorlogsslachtoffer verliefd op de zoon van een NSBer. Die twee zullen nu eens helemaal opnieuw beginnen. Die oorlog, wat hebben zij daar nog mee te maken? Maar ze kunnen er niet over zwijgen. Ze worden er gek mee gemaakt door hun omgeving en ze maken elkaar gek. Het is een heel grappig stuk, 'Goed/fout', snel en heel efficiënt geschreven. Het publiek lacht en lacht, maar op verschillende tooit-", hoogten en op verschillende momenten. En het j ^ r f s J l als het meisje In w è j | | l i p b e s l u i t haar ongeboren fiaby weg |e laten , • f W ^ n ^ h i j e f n kindje dat zo belast is door een dubbel oorltt|É«erlèden ooit gezond opgroeien? Maar zijn ?
;
Toespraak van burgemeester van Thijn t.g.v. de Auschwitz-herdenking op 26 januari 1992
Wij kennen de afloop, maar zijn w i j ons ook b e w u s t van het begin? Vijftig jaar geleden werden wij ter dood veroordeeld. Vijftig jaar geleden kwamen ze bijeen, die sinistere groep van 1 5 gewetenloze Nazi-leiders, om de "Gesamtlösung der Judenfrage" tot in de puntjes te regelen. Het ging om de totale eliminatie van 11 miljoen joden in Europa. Alle 11 miljoen joden. Mannen en vrouwen, zieken en gezonden, bejaarden en kinderen. Alle kinderen. Ook de kinderen, die op dat moment, die dag, geboren werden (en daarna). Een volkerenmoord zonder weerga werd met de grootst mogelijke precisie in kaart gebracht. De doorgangsgetto's, de verzamelplaatsen, de logistieke middelen, de vernietigingskampen, de gaskamers. De conferentie heeft, al met al, zo'n anderhalf uur geduurd. De heren wisten van wanten en waren even efficiënt als gewetenloos. Na afloop dronken zij nog vergenoegd een glas. Al in maart kwamen de eerste treinen in Auschwitz aan, in juli de eerste uit Nederland. De N.S. wist wat haar te doen stond. Wij kennen de afloop. Daarom staan wij hier, jaar in jaar uit, in verbijstering en protest. Wij kennen de afloop, maar kennen wij ook het begin? De Wannsee-conferentie gaf weliswaar de beslissende stoot tot de fabrieksmatige destructie van de uiteindelijk - 6 miljoen joden, het klimaat daarvoor was natuurlijk al veel eerder geschapen. Op het moment dat de Wannsee-conferentie plaats vond, waren er her en der in Europa al zo'n half miljoen joden omgebracht, de meesten door de Einsatzkommando's die na 22 juni 1941, de dag dat de veldtocht tegen Rusland begon, achter de troepen aan, systematisch massa-executies verrichtten, zoals de filmer Willy Lindwer in zijn documentaire "Villa Wannsee" laat zien. Het is trouwens uitermate leerzaam om de rolprent van de geschiedenis eens beeld voor beeld terug te draaien. Want: Al in 1939 kondigt Hitler in de Rijksdag aan dat, indien er een wereldoorlog uitbreekt, de totale vernietiging van het joodse volk in Europa zal plaatsvinden. Al in 1938 (9 november om precies te zijn) had de Kristallnacht plaatsgevonden, waarin op grote schaal joden uit hun huizen waren gesleept en gelynched, joodse winkels waren geplunderd en synagogen in brand gestoken. Al in 1935 waren de Neurenberger rassenwetten afgekondigd waarin de doelgroep van de tomeloze jodenhaat van het Nazi-regime nader werd afgebakend en gedefinieerd en de eerste beperkende maatregelen werden afgekondigd. Al in 1933 was Adolf Hitler aan de macht gekomen nadat hij, kort daarvoor, een overweldigende verkiezingstriomf had behaald, waarbij zijn fanatieke jodenhaat een grote, zo niet doorslaggevende rol had gespeeld, want: Al in 1925 was "Mein Kampf" verschenen waarin Hitler van zijn diepingekankerde haat tegen de Untermensch geen geheim maakte - om het maar zachtjes uit te drukken. Wij kennen de afloop, maar zijn wij ons ook bewust van het begin? Dat de meest macabere, cynische, gewetenloze bijeenkomst aller tijden in Villa Wannsee heeft kunnen plaatsvinden is, na het voorafgaande, terugblikkend, niet meer zo verbazingwekkend. Het meest verbazingwekkend en ook huiveringwekkend is het feit dat zo'n door en door geperverteerde racistische geest in de jaren '30 voet aan de grond kreeg, na verkiezingen aan de macht kwam en ongestraft, stap voor stap, de Wannsee-operatie heeft kunnen voorbereiden en uitvoeren. Wij kennen de afloop, maar realiseren wij ons wel voldoende dat het begin zich heeft afgespeeld in een democratie, de democratie van de Weirnarrepubliek? Een democratie die niet opgewassen was tegen de grote sociale vraagstukken
van die tijd, de economische crisis en de daarmee s a m e n h a n g e n d e massawerkloosheid. Een democratie die v e r l a m d w e r d d o o r een machteloos partijensysteem, waarin m e t n a m e de sociaal-democratie zich v e r v r e e m d d e v a n haar natuurlijke achterban. Een democratie waarin zich, o v e r r o m p e l e n d snel, een v o e d i n g s b o d e m ontwikkelde v o o r de lugubere M a c h t s u b e r n a h m e die uiteindelijk tot Auschwitz heeft geleid. Het zou niet v e r a n t w o o r d en ook contraproductief zijn o m elke hedendaagse uiting van o p k o m e n d e vreemdelingenhaat, hoe diep verachtelijk ook, onmiddellijk af te meten aan de afloop die ons ook dit jaar weer hier bijeen brengt. Maar het is w e l v e r a n t w o o r d en ook noodzakelijk o m die verschijnselen af te meten aan de omstandigheden waarin het toen allemaal is begonnen. Het o p k o m e n d racisme is daarvoor ernstig genoeg. Het t o e n e m e n d g e w e l d tegen asielzoekerscentra in de Bondsrepubliek, de o p m a r s van Le Pen in Frankrijk en het Vlaamse Blok bij onze Zuiderburen, de bomaanslagen tegen islamitische i n stellingen in eigen land (met de moskee in A m e r s f o o r t als meest recente schanddaad), vragen o m uiterste waakzaamheid. Hoe stressbestendig is onze democratie vandaag? Zijn onze politieke leiders zich er w e l v o l d o e n d e v a n b e w u s t - als zij bijvoorbeeld praten over de t o e k o m s t van onze verzorgingsstaat, een v e r w o r v e n h e i d die deze tijd zo gunstig doet afsteken bij die v a n de jaren '30 -, dat zij bovenal een verantwoordelijkheid hebben te v o o r k o m e n , dat er een v o e d i n g s b o d e m v o o r vremdelingenhaat kan ontstaan? W i j , die hier elk jaar in verbijstering en protest bijeen k o m e n , w e t e n hoe het afliep, maar hoe het begon w o r d t maar al te vaak vergeten. Ed van Thijn
we niet allemaal belast met dat verleden, hoe hard we ook (zouden willen) roepen dat 'dat gezeik nu maar eens afgelbpeiiAtoet zijn? Goed/fout is nu eens uit een andere, niet zo eerbiedige gezichtshoek geschreven. De jongen van de foute ouders komt in een gezelschap nogal verknipte, maar zeer herkenbare oorlogsslachtoffers. Hij dacht dat hij niets met het verleden van zijn ouders te maken had. Maar hij kan er niet onder uit, hij wordt ook aangestoken en weet op het laatst niet meer wat hij denken of zeggen moet. Ik was eersteen beetje gechoqueerd, toen verbaasd, toĂŠn stil, toĂŠn ontroerd en uiteindelijk was ik erg blij dat zo'n stuk in Nederland kan worden gemaakt en opgevoerd met een perfecte cast waarin Nelly Frijda en Ina van Faassen, Ton Kuyl en Kees Coolen, Hugo Haenen en Dorijn Curvers. Ik heb me laten vertellen dat ze veel met de schrijver hebben gepraat en geknokt over zijn stuk. Als dat waar is, vind ik het eigenlijk nog aardiger dat het resultaat zo goed is geworden. Max Arian
Kinderen
lezen
verschijnen van
14 jaar
discriminatie de Anne
de nieuwe
er twee en
ouder)
De Stichting Frank
onderdrukking
Anne
Frank
Frank
Kranten
Anne
Stichting
die
scholieren
Geuzenverzet voor
haar
Krant,
een uitgave
(voor
leerlingen
informeren 1940-1945
over heeft
inzet in de huidige
van
de Anne
van
10 tot
de
Tweede
Frank Stichting. 14 jaar
Wereldoorlog,
de Geuzenpenning strijd
tegen
en voor
Jaarlijks leerlingen
racisme
dit jaar toegekend
vooroordeel,
discriminatie
en aan en
Het gevaar schuilt in de uitholling van de parlementaire democratie
Internationaal Auschwitz Comité Op maandag 20 en dinsdag 21 januari vergaderde het bestuur van het Internationale Auschwitz Komitee (IAK) in een van de nieuw ingerichte vergaderruimtes boven de beruchte zaal in de Wannsee-villa te Berlijn. Deze vergadering sloot aan op de opening van de villa als herinneringscentrum. Daarvoor is bijna dertig jaar lang door een paar mensen in Duitsland hard geknokt. De tentoonstelling is zp volledig, het is bijna te veel van het slechte, je wordt er beroerd van, maar dat zal ook de bedoeling zijn. Eert van de belangrijkste vergaderpunten was het probleem rond de nieuwe tekst op het internationale monument in AuschwitzBirkenau (in 1990 zijn de teksten van 19 gedenkstenen in 19 talen verwijderd . omdat het aantal in Auschwitz vermoorde mensen lager blijkt dan op die stenen werd vermeld). De voorzitter van het IAK, Maurice Goldstein, heeft als lid van een adviescommissie gesteld dat het monument het morele eigendom is van de overlevenden van Auschwitz, daarom moet de nieuwe tekst door het IAK worden geaccepteerd. De zaak sleept nu al erg lang en er is al een neo-nazipamflet ontdekt dat zegt: zie je wel dat het leugens zijn, ze hebben de tekst moeten weghalen.
Nederland voorlopig oase van antiracisme?
|
Waar k o m e n ze toch v a n d a a n , die slapeloze nachten? W a a r o m h o o r ik steeds uitspraken die helemaal niet zijn gedaan? W a a r o m plaats ik alles in de verkeerde context? Ik zit te luisteren naar een r a d i o p r o g r a m m a van een meer dan keurige o m r o e p - de VPRO. Het gaat over "taboes d o o r b r e k e n " en " p r o b l e m e n bespreekbaar m a k e n " . Een bonte verzameling hoogleraren en Haagse politici b e t o o g t dat er te lang is gezwegen over de p r o b l e m e n w a a r v o o r de aanwezigheid van m i n d e r h e d e n de Nederlandse overheid stelt. Onwillekeurig w a a n ik m e in de jaren '30. Ik hoor de betreffende d e s k u n d i g e n zeggen dat maar eens hardop m o e t w o r d e n uitgesproken dat de j o d e n een p r o b l e e m v o o r Nederland v o r m e n . Maar dat hebben ze niet gezegd. Professor A r i e van der Z w a n heeft een rapport d o e n verschijnen. Maatschappelijk o n t s p o o r d e Marokkaanse j o n g e r e n zijn te lang m e t f l u w e l e n h a n d s c h o e n e n aangepakt, meent hij. Dat begrijpen ze zelf ook niet altijd. De professor zou er geen bezwaar tegen hebben als Marokkaanse tasjesrovers in het uiterste geval in een opvoedingsgesticht aan een streng r e g i m e w o r d e n o n d e r w o r p e n . Ik kan er niets aan d o e n , maar tussen de regels lees ik het w o o r d 'interneringskamp'. Van der Z w a n kan dat o n m o g e l i j k h e b b e n bedoeld. Ik ken h e m . Hij is een tikkeltje autoritair ingesteld. Dat w a s hij al toen hij zich begin jaren '60 op de titel van c o m m a n d a n t v a n de Socialistische J e u g d liet voorstaan. Maar Van der Z w a n is ook sociaal-democraat: niet het t y p e m e n s e n dat van w a c h t t o r e n s , zwaailichten en prikkeldraad houdt. Ik m o e t h e m verkeerd hebben begrepen. Frits Bolkestein, de v o o r m a n v a n de V V D , h o u d t in Ede een spreekbeurt. Z w a r e criminelen v a n buitenlandse k o m a f k u n n e n na het uitzitten v a n hun straf misschien beter het land w o r d e n uitgezet, o p p e r t hij. Dat maakt indruk. Dat stelt een v o o r b e e l d . Frits Bolkestein heb ik ook vaak g e s p r o k e n . A l s staatssecretaris van Economische Zaken w a s hij een v a n de w e i n i g e bewindslieden die zich verzette tegen de Arabische b o y c o t van Israël. Bolkestein deugt. W a a r o m hoor ik ergens in mijn a c h t e r h o o f d dan t o c h die zwaar beladen t e r m : 'deportatie'?
paranoïde? t
Het kamp Auschwitz is let- / | * terlijk in verval door ach- , *" , terstallig onderhoud, J^a|dim''^i^n"er1n yér-y v j f J ^ ^ j N Ï f & landen stichtingen opgericht die geld bijeen brengén voor behoud' " «li-'ne^lfpp^ién yan de- . IAK-vertegenwoordigers uit Duitsland heeft aandelen : g|ÉocNt.vart I.G.-Farben om
Het o v e r k o m t m e steeds vaker. Gewestelijke arbeidsbureaus registreren t e g e n w o o r d i g het land v a n h e r k o m s t v a n w e r k z o e k e n d e allochtonen. Het g e b e u r t zonder twijfel met de beste bedoelingen. De reden is dat ze in kaart w i l l e n brengen hoeveel allochtonen aan een baan zijn g e h o l p e n . Organisaties van m i n d e r h e d e n hebben daar zelf o p a a n g e d r o n g e n . T o c h lukt het niet n i é t t e d e n k e n aan de bevolkingsregisters die er in de oorlog toe bijdroegen dat de treinen in de richting van het Oosten bleven rijden. Het kabinet besluit een identificatieplicht in te v o e r e n . Rationeel valt daar veel v o o r te zeggen. W a a r o m zou de v r e e m d e l i n g e n d i e n s t niet het recht hebben illegale w e r k n e m e r s o p te sporen? W a a r o m z o u d e n de controleurs op de t r a m niet m o g e n nagaan of zwartrijders zich v a n een valse n a a m bedienen? W a a r o m hoor ik mezelf dan toch " A u s w e i s , bitte" m o m p e l e n ? Een Israëlische ambassadeur in Den Haag heeft over het volk dat hij verteg e n w o o r d i g t , eens opgemerkt: " Z e denken dat w e paranoïde zijn. Maar kun je het paranoia n o e m e n als ze écht al t w e e d u i z e n d jaar achter je aan zitten?". Dat slaat - denk ik - ook o p het 'nationale m i n d e r h e d e n d e b a t ' dat nu in Nederland w o r d t g e v o e r d . Natuurlijk: taboes zijn er o m d o o r b r o k e n te w o r d e n . Heilige huisjes m o e t e n vooral niet w o r d e n gespaard. P r o b l e m e n dienen met n a a m en t o e n a a m te w o r d e n b e n o e m d . Maar ergens knaagt het gevoel dat dit allemaal al eens eerder is g e b e u r d . Met - o m een understatement te gebruiken - hoogst onplezierige gevolgen. Dat geeft het debat over de m i n d e r h e d e n zo'n o n h e i l spellende o n d e r t o o n .
oase Betekent die w a a r n e m i n g dat Nederland o p de d r e m p e l v a n het fascisme staat? A c h nee. W i e op 21 maart heeft m e e g e m a a k t hoe eendrachtig zulke uiteenlopende
persoonlijkheden als Ahmed Menehbi van het Komitee Marokkaanse Arbeiders en Alexander Rinnooy Kan van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen zich tegen het zoeken van zondebokken keerden, weet beter. Nederland blijft voorlopig een oase van anti-racisme in Europa. De spreekwoordelijke gastvrijheid en verdraagzaamheid zijn nog steeds geen dode letter. Het merendeel van Nederland heeft geen last van chauvinisme (zoals in Frankrijk), een diepgeworteld minderwaardigheidscomplex (zoals in Vlaanderen) of nostalgie naar het verleden (zoals in Duitsland). Eén brandbom die naar een moskee wordt gegooid, maakt nog geen Kristallnacht. De Dr. Marten-boots die de skinheads zich aanmeten, betekenen nog niet dat de laarzen weer dreunen. De enige extreem-recht?" parlementariër in ons midden, drs. H. Janmaat, kan (gelukkig) niet in de schaduw staan van een volkstribuun als Jean Le Pen, de bon vivant met de kwalijke bedoelingen. De manier waarop Janmaat in de Kamer meestal staat te stotteren en schutteren, zal op weinig mensen indruk maken. Zijn geestverwanten in de gemeenteraden brengen het er niet veel beter af. Doorgaans schitteren ze vooral door afwezigheid, of vallen op door hun volstrekte gebrek aan feitenkennis. Het gevaar schuilt in een andere hoek: de uitholling van de parlementaire democratie die op het ogenblik kan worden gesignaleerd. Nederland heeft anders dan bijvoorbeeld Amerika - nooit een tweedeling tussen stemmers en niet-stemmers gekend. Sinds de verovering van het algemeen kiesrecht stonden stromingen als de sociaal-democratie (maar ook het communisme en de christendemocratie) er borg voor dat de minder gefortuneerden, de 'kleine luyden', deel hadden aan de democratie. Linkse partijen als de SDAP, PvdA en CPN vormden de ruggegraat van de arbeiderswijken. Ze waren er aanwezig. Ze organiseerden het sociale leven - van het buurtcentrum tot de speeltuinvereniging. Ze wekten de bewoners op om naar de stembus te gaan. Daarvan is weinig meer over. Het geloof in een betere toekomst dankzij het socialisme (hoe zwaar het dagelijks bestaan ook is, ooit zal het morgenrood gloren) is getaand. Het sociale weefsel in de oude wijken is aangetast. Het enige dat rest is apathie, verloren vertrouwen in de politiek. De stap naar rancune, naar wrok, naar het gevoel te worden verwaarloosd, is niet groot. Die wrok ontlaadt zich maar al te makkelijk op het hoofd van de nieuwe buren uit Marokko of Anatolië, die net hun intrek in de buurt hebben genomen.
ongeïnteresseerdheid Politici, van welke pluimage ook, zouden het tot hun eer moeten rekenen zo voorzichtig mogelijk met dat explosieve mengsel om te gaan. Dat is helaas niet steeds het geval. De angst stemmen aan de Centrumdemocraten te verliezen, leidt tot reacties die beter achterwege zouden kunnen blijven. Neem - alweer - Frits Bolkestein. Een dag nadat hij heeft meegelopen in de demonstratie van 2 1 maart, maakt de liberale voorman zijn opwachting bij het t.v.-programma 'Het Capitool'. Hij bepleit opnieuw een straffe aanpak van criminele buitenlanders. Hij motiveert dat aldus: "Politici moeten verwoorden waar de mensen het over hebben". Anders geformuleerd: wat in de kroeg gevonden wordt, moet ook gelden in het parlement. Dat lijkt mij een aanvechtbare manier van politiek bedrijven. Want: waar hebben de mensen het over? Wie zijn die mensen? Zijn dat alleen autochtonen? Hebben de allochtonen het nooit ergens over? Voor zo'n benadering van politiek bedrijven bestond vroeger een afkeurende term: appelleren aan het 'gesundes Volksempfinden'. Maar zo zal Bolkestein het als liberaal wel niet bedoelen. Het grootste gevaar bestaat er - kortom - uit dat de gevestigde politieke partijen (om de Centrumdemocraten voor te blijven) opvattingen gaan ventileren die de autochtonen tegen de allochtonen opzetten. Als daar een paar jaar geleden nog een taboe op rustte, was dat een terecht taboe. Ik zet de televisie weer aan. Jan Schaefer is te gast bij de Talk-Show 'Droom en daad'. Hij zegt dat hij niet wakker ligt van het opkomend racisme en fascisme. Maar wél van de ongeïnteresseerdheid. Van het verlies aan vertrouwen in de democratie. Hij heeft gelijk. Meteen na de oorlog riepen progressieve intellectuelen als Annie en Jan Romein op tot de vorming van het Comité Actieve Democratie. Het ijverde voor een vorm van parlementaire democratie die ook de "onderkant van de samenleving" (zoals wij dat tegenwoordig zouden uitdrukken) bij de politiek zou betrekken. Misschien dat hun voorbeeld navolging verdient? Ik zou er in elk geval rustiger door slapen. Max van
Weezei
spreekrecht te krijgen op de aandeelhoudersvergadering. Hij heeft daar voorgesteld een deel van de opbrengst van de verkoop van fabrbken in de DDR te storten voor het onderhoud van Auschwitz als tegenprestatie voor de dwangarbeid in de oorlog. Er bestaat ook bezorgdheid over de toekomst van de andere kempen, die niet zoais Auschwitz-Birkenau op dé lijst vah%ereldcultuurerfgoed van de Unesco zijn geplaatst. Hierover is internationaal óverleg gaande. In Tjechoslowakije en andere Oosteuropese landen dreigt de belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog op de achtergrond te raken aangezien er nu veel meer nadruk wordt gelegd op de slachtoffers van het stalinisme. In oktober van dit jaar zal in Auschwitz de Algemene Vergadering van het IAK bijeen komen om over de toekomst van het kamp te praten. Carry van Lakerveld/Max Arian
Gesprek met Rootje en Lou Corper
'En dan had je allebei dat n u m m e r op je arm...' Het is v r i j d a g a v o n d en dus is er kippesoep en gezelligheid bij Rootje en Lou Corper thuis. Ze willen w e l over het A u s c h w i t z ComitĂŠ praten, maar liever geen echte oorlogsverhalen vertellen. Dat hebben ze al zo vaak g e d a a n , het meest uitgebreid in 1947 met ir. Broek v a n het Rijksinstituut v o o r O o r l o g s d o c u m e n t a t i e . Dat moet ik maar nalezen bij De J o n g . Na de o o r l o g w e r d er veel over de tijd in Auschwitz gepraat met andere e x - k a m p g e n o t e n , die o p bezoek k w a m e n . Hun zoon groeide er mee o p , maakte zelf toen hij dertien w a s een reis naar Polen en w i l d e er toen niet meer over horen. Nu twijfelen ze w a t ze hun kleindochters w e l en niet moeten vertellen als die v r a g e n beginnen te stellen. Moet je een v o l g e n d e generatie w e e r met dat oorlogsverleden belasten? We praten over de bevrijding en over de eerste tijd na de o o r l o g , over het werk v o o r het ComitĂŠ, maar telkens k o m t de o o r l o g en het k a m p toch ter sprake. Onvermijdelijk. Ze w a r e n in 1940 t w e e heel g e w o n e , heel j o n g e j o o d s e m e n s e n , bestemd misschien v o o r een arbeidzaam en hard leven, maar v o l h u m o r en idealisme. Hoogstens een beetje naief, ze hebben zich allebei ( o m volstrekt verschillende redenen) vrijwillig ' v o o r de w e r k k a m p e n ' g e m e l d . En w e r d e n vervolgens meegesleurd door een gruwelijke werkelijkheid die v o o r anderen eigenlijk niet te begrijpen en v o o r henzelf nauwelijks te bevatten is. Rootje vertelt hoe v o o r haar de bevrijding was: 'We w a r e n m e t vier v r o u w e n en w e sliepen in een half afgebroken huis; drie v r o u w e n die in A u s c h w i t z in het experimentenblok hadden gezeten hadden m i j , een meisje van achttien, onder hun hoede g e n o m e n tijdens de d o d e n m a r s die in januari 1945 vanuit Auschwitz w a s begonnen, toen de Russen naderden. Al die k a m p e n g i n g e n toen lopen, in rondjes, w e g van de Russen, w e g van de A m e r i k a n e n , van het ene k a m p naar het andere, onder b e w a k i n g v a n de Duitsers. Dat heeft w e l drie maanden g e d u u r d . Het w a s ijskoud en w e hadden nauwelijks kleren. Het w a s nog steeds o o r l o g , toen w e in dat huis sliepen, het w a s ergens in de buurt van de Elbe. Toen k w a m een v a n die v r o u w t j e s naar b i n n e n en zei: "Er staat zo'n gekke kerel v o o r de deur, met een rare pet o p en een grote jas, hij praat tegen me en ik versta er niets v a n . " . Dat bleek een Rus te zijn, een echte boeren-Rus, zoiets absurds kan een ander zich niet voorstellen. Dat w a s onze bevrijding.' Later v o n d e n Lou en Rootje uit, dat ze in die tijd in dezelfde trein m o e t e n hebben gezeten en op een sportveld, ergens in Duitsland, hetzelfde b o m b a r d e m e n t hebben meegemaakt. Maar ze leerden elkaar pas na de o o r l o g kennen, in een dancing bij het Leidseplein. Twee j o n g e mensen die eerst o p elkaar vielen en pas toen ontdekten dat ze allebei een n u m m e r o p hun a r m h a d d e n , allebei h u ~ familie in de gaskamers hadden verloren en allebei A u s c h w i t z hadden overleetd.
zelf redden Rootje w a s nog pas achttien jaar en had al meer achter de rug dan de meeste mensen in een heel menseleven m e e m a k e n . Toen zij na de o o r l o g eindelijk a a n k w a m op het Centraal Station in A m s t e r d a m , w a s zij, vertelt zij nu: 'Een verwilderd snotkind, een onnozel kind dat zich t w e e jaar lang had moeten handhaven in Westerbork en Auschwitz. En dan zit daar zo'n truttig o u d mens die zegt dat ik naar een weeshuis moet. En dan zeg je als brutaal rotkind: " M e n s , w a t ik heb meegemaakt, dat kan jij nooit meer m e e m a k e n ; dacht je dat ik m e na twee jaar concentratiekamp niet zelf kan redden in A m s t e r d a m ? " Gelukkig kon ik in huis bij een a a n g e t r o u w d e o o m , en na een half jaar leerde ik Lou kennen en zeiden w e tegen elkaar: w a a r o m zouden w e niet gaan t r o u w e n . Maar toen wilde het OPK, dat ging over de oorlogspleegkinderen, m e geen t o e s t e m m i n g geven, ik w a s te j o n g volgens h u n . Het kon pas, toen ik zei, dat ik zwanger was. En dat w a s echt niet waar, m'n zoon is pas anderhalf jaar later geboren.'
Lou begrijpt nog steeds niet, dat hij zich indertijd, als een v a n de eersten vrijwillig heeft g e m e l d . Hij w e r k t e in die tijd in een w e r k k a m p v o o r J o d e n in Friesland. Daar w a s hij w e g g e l o p e n en naar zijn verloofde gegaan in A m s t e r d a m . O m d a t haar n a a m met een B begon kreeg zij al in juli 1942 een oproep, en hij stond v o o r de keus: m e t haar meegaan of teruggaan naar het kamp in Friesland. Ze g i n g e n , alsof het een vakantie betrof, s a m e n m e t een bevriend echtpaar in een 'apieskoetsje' naar het station. Maar na aankomst in het donker in Katowice, bij Auschwitz, heeft hij zijn verloofde nooit meer gezien: 'Je had er geen idee v a n w a t er zou gebeuren, je dacht dat je s a m e n zou gaan werken en bij elkaar had kunnen blijven. Van onderduiken w a s toen nog geen sprake. In A u s c h w i t z Birkenau k w a m e n al die transporten aan, je k w a m daar heel w a t familie tegen, ze k w a m e n er allemaal naar toe.ln het beginstadium moesten al die barakken in Birkenau w o r d e n g e b o u w d . Ik w a s een j o n g e n van 23, 24 jaar, ik w a s kleermaker, maar ik had v o o r de oorlog o p een sportvereniging gezeten, dus toen kon je n o g w a t hebben. Later heb ik anderhalfjaar o p de Buna in M o n o w i c e g e w e r k t v o o r IG-Farben, dat w a s een apart k a m p w a a r slavenarbeiders uit A u s c h w i t z naar toe w e r d e n gedirigeerd. En vanaf januari 1945 gingen w i j ook o p die d o d e n m a r s . '
terug In 1953 ging Rootje met de eerste g r o e p Nederlanders naar Auschwitz. W a a r o m terug gaan naar dat vreselijke oord? Rootje: 'Dat zal ik je vertellen. Ik las een berichtje in de krant van Annetje Fels en daarin w e r d e n mensen gevraagd die nog een keer naar het k a m p w i l d e n , als een soort van reünie. M'n zoon w a s toen vijf jaar en ik had het gevoel dat ik het w i l d e afsluiten. Ik w a s er als kind geweest en nu w a s ik een v o l w a s s e n v r o u w . We hadden allebei veel last v a n nachtmerries, hij heeft ze nu niet meer, ik w e l , het enige w a t helpt is er veel over te praten. M'n zoon zag dat z'n t w e e ouders een n u m m e r o p hun a r m hadden; dan zeg je h e m dat dat je t e l e f o o n n u m m e r is, maar later vraagt hij zich af w a a r o m die n u m m e r s dan verschillend zijn, hij is z'n hele leven geconfronteeerd met die oorlog. Het w a s toen in 1953 echt een droomreis, w e w a r e n m e t z'n tienen uit Nederland en w e r d e n o n t v a n g e n d o o r de minister-president v a n Polen, je kan het zo gek niet bedenken. Maar toen ik v o o r het bed s t o n d , in Birkenau, waar ik de eerste t w e e m a a n d e n w a s geweest, toen kreeg ik het te k w a a d en hebben ze m e op moeten v a n g e n , daar ben ik toen gillend uitgehold. Ik k w a m er pas in 1944, ik was o n d e r g e d o k e n geweest, maar moest er w e g en kon nergens anders heen. Toen heb ik m e vrijwillig gemeld bij de J o o d s e S c h o u w b u r g . Eerst k w a m ik in het w e r k k a m p V u g h t terecht, daar hoorde ik bij de kinderen die naar Palestina zouden gaan. Maar toen moesten wij toch o p transport. In A u s c h w i t z hebben w e stenen m o e t e n s j o u w e n , v o l k o m e n zinloos werk. Maar later hebben Hollandse m a n n e n geld ingezameld en iemand o m g e k o c h t en zo k w a m ik bij het C a n a d a - c o m m a n d o . Dat zegt j o u n i e t s W e w e r k t e n bij de gaskamers, het w e r k hield in dat w e de kleding en het eten dat o p de perrons a a n k w a m moesten sorteren. Het w a s daar zo'n afgrijselijke o v e r d a a d , terwijl een halve m i n u u t daarvandaan de mensen stierven van de honger, w e sliepen onder donzen d e k b e d d e n , dat w a s een half jaar v o o r de evacuatie van het k a m p begon.' 7
Lou is drie jaar geleden met het comité naar A u s c h w i t z gegaan. Hij w o u daar als vrij m e n s naar toe, er in en er uit kunnen lopen. Maar hij begrijpt nog niet hoe hij het daar uit heeft kunnen h o u d e n . Rootje heeft een verklaring: 'Een vriend v a n Lou zegt dat Lou in dat k a m p niet heeft geleefd. Hij was er en hij w a s er niet. Als de m o f f e n k w a m e n aanhollen rende iedereen w e g , maar Lou niet, en de m o f f e n renden langs h e m heen, ze zagen die sjlemiel niet eens. Zo is hij er d o o r h e e n g e k o m e n . Ja, als je met echte Auschwitzèrs spreekt dan hoor je dingen die je nog nooit hebt g e h o o r d . ' Ze vertellen verder over de oprichting van het A u s c h w i t z Comité de familiegeest in het oorspronkelijke comité en de zorg v o o r oorlogsslachtoffers die problemen hadden m e t h u n uitkering. A c h t jaar lang w e r d Rootje de hele dag gebeld door m e n s e n m e t p r o b l e m e n , dat ging tot twaalf uur 's nachts toe. Zij mist dat nu w e l in het comité: 'Het is allemaal zo zakelijk g e w o r d e n , daar kan ik m e nu niet meer zo in vinden. Vroeger leek het veel meer op een familieclubje. Maar zet nu die recorder maar af, dan gaan w e een lekker bordje kippesoep eten.' M a x Arian
Oproep In verband met een studie naar de Sobibortransporten en naar mensen die daar voor werk of voor werk in de omgeving werden uitgezocht, ben ik op zoek naar berichten, die vanuit OostPolen destijds naar Nederland zijn verzonden. De berichten uit Sobibor zelf, die de Joodse Raad in 1943 heeft geregistreerd, hadden de plaats Wlodawa als afzender. De meeste berichten (184) kwamen uit Dorohucza, een kamp waar joden die in Sobibor werden geselecteerd, turf moesten steken. Vanuit Lublin werden eveneens berichten (55) naar Nederland gestuurd. Maar ook uit Monowïtz, Birkenau en Neuberun, waar ook kaarten werden verstuurd door mensen die later in Silezië terecht zijn gekomen. De brieven zijn bij de Joodse Raad op 7 september en 8 november 1943 aangekomen. Ik stel het bijzonder op prijs wanneer personen, die ook een dergelijk bericht bezitten, met mij contact zouden willen opnemen. Jules Schelvis Langstraat 25 4196 JA Tricht tel. 03455-72613
Een golf van haat en honderden aanslagen
Verontrustende ontwikkelingen in herenigd Duitsland Een golf v a n racisme en vreemdelingenhaat m e t g e w e l d a d i g h e d e n tegen verblijven v a n asielzoekers en andere buitenlanders heeft in d e voorbije w e k e n en m a a n d e n grote delen v a n Duitsland overspoeld. Daar zijn ze weer, de angstwekkende beelden v a n j o n g e n s m e t o f zonder kaalgeschoren h o o f d e n die in h u n zwarte laarzen en jacks m e t hakenkruisen en SS-tekens de Hitlergroet brengen. Ze smijten b r a n d b o m m e n in asielcentra en aarzelen niet willekeurige buitenlanders een m e s tussen de ribben te d u w e n . Uit h o n d e r d e n kelen klinkt weer: "Heil Hitler, Sieg Heil, Deutschland den Deutschen, Auslander raus!". Deze lieden w e t e n zich verzekerd v a n de stilzwijgende goedkeuring in brede lagen v a n de b e v o l k i n g . Daarbij doet het merkwaardig en weinig geruststellend aan, w a n n e e r Duitse politie-autoriteiten openlijk verklaren niet bij machte te zijn het racistische g e w e l d tegen asielzoekers te stoppen. Dit het bijvoorbeeld de voorzitter v a n een politiebond w e t e n , waarbij 67.000 politieambtenaren zijn aangesloten. A a n de in-trieste rampzalige gebeurtenis die zich enkele m a a n d e n geleden in de plaats Hoyerswerda in Saksen heeft v o o r g e d a a n , m o e t signaal- en s y m b o o l w a a r d e w o r d e n toegekend: rechts-extremisten belegerden en terroriseerden dagenlang een verblijf v o o r gastarbeiders, w a a r bij p o g r o m a c h t i g e uitbarstingen de ruiten w e r d e n ingegooid en de mensen in elkaar geslagen. O p straat en in de tram w a r e n ze al voordien niet meer veilig. En w a t gebeurde? De slachtoffers w e r d e n tenslotte in getraliede politiebussen naar een o n b e k e n d e plaats a f g e v o e r d , terwijl de neo-nazis stonden te juichen en applaus o n t v i n g e n v a n d e bevolking, w a n t ze hadden hun doel bereikt: Hoyerswerda is 'auslanderrein" - " j u d e n r e i n " w a s het al lang.
minderheid Er zijn heel w a t " H o y e r w e r d a ' s " in Duitsland: m e n kan ze o o k H u n x e n o e m e n , naar het plattelandsstadje vlakbij de Nederlandse grens, w a a r rechtsradikalen molotov-cocktails in een pension v o o r buitenlanders g o o i d e n en t w e e j o n g e kinderen in hun slaap levensgevaarlijk verbrand raakten. Het geeft te denken dat de politiële en justitiële autoriteiten in Duitsland m e t alle macht zijn opgetreden tegen de terreuracties v a n de Rote A r m e e Fraktion (RAF) en ook bijvoorbeeld kerncentrales m e t een g e w e l d i g e politiemacht w o r d e n bewaakt, maar dat daarentegen het optreden tegen racistische terreur w o r d t gekenmerkt door slapte en o n v e r m o g e n en de w o n i n g e n v a n asielzoekers onbeveiligd blijven. Zou daarbij door veler h o o f d e n de gedachte spelen: die buitenlanders pikken onze huizen, onze banen en ze kosten ons maar geld? In werkelijkheid is het precies a n d e r s o m . De Westduitse e c o n o m i e kan helemaal niet zonder buitenlandse arbeidskrachten bestaan. Deze m e n s e n dragen zelfs t w e e keer zo veel bij aan de sociale f o n d s e n d a n zij daaruit o n t v a n g e n . En ook de twee miljoen Turken in Westduitsland betalen h u n solidariteitsbijdrage v o o r de economische o p b o u w in de v o o r m a l i g e DDR. De golf v a n haat en de vele honderden aanslagen tegen v r e e m d e l i n g e n zijn even zo vele brutale schendingen v a n de mensenrechten. Het is de taak v a n de democratische rechtsstaat de rechten v a n ieder mens, d u s ook v a n de nietDuitse bevolking te beschermen en tegen elke v o r m v a n m e n s e n r e c h t s c h e n dingen krachtig op te treden. M e n moet eerlijkheidshalve erkennen dat de rechtsradikale elementen in Duitsland een minderheid zijn en derhalve niet representatief v o o r het land. M e t waardering kan worden geconstateerd, dat in de allereerste plaats Bondspresident Richard v o n Weizacker, maar o o k officiële instanties in B o n n , de grote politieke partijen, de vakoeweging en de kerken de g e w e l d d a d i g h e d e n tegen v r e e m delingen hebben veroordeeld.
dreigende schaduwen A n d e r e Europese landen, zoals Frankrijk en België, zijn eveneens m e t ernstige p r o b l e m e n v a n racisme en discriminatie g e c o n f r o n t e e r d . Maar juist ten aanzien van deze problematiek w o r d t m e t verontrusting in het bijzonder naar Duitsland
gekeken, waar de dreigende schaduwen van het jongste verleden nog alom tegenwoordig zijn. Het is ongetwijfeld terecht dat de voorzitter van de joodse gemeenschap in Duitsland, Heinz Galinski, in de laatste tijd herhaaldelijk heeft gewaarschuwd voor de gevaren van herlevend rechtsextremisme en antisemitisme. Uit een recent onderzoek blijkt, dat nog steeds een derde van alle Duitsers vindt dat de joden mede-verantwoordelijk waren voor hun eigen vervolging. Persoonlijk ervoer ik het als een schok, toen ik dezer dagen bij een bezoek aan de Wannsee-gedenkplaats in Berlijn in het zand van de statige oprijlaan naar de beruchte villa, waar 50 jaar geleden tot de uitroeiing van het joodse volk werd besloten, een groot hakenkruis getekend zag. Op de terugweg vroeg ik mijn taxichauffeur (ja, natuurlijk, welke journalist heeft geen taxichauffeur als informatiebron...) of hij wist, wat daar binnen te zien was: de onvoorstelbare gruwelen onder het nazi-bewind. Hij had daar wel vaag iets van vernomen en wilde nu van mij weten, of het eigenlijk een nationale Duitse expositie was. Ik begreep het eerst niet, maar hij verduidelijkte: "Nou ja, het waren toch ook andere landen die zich hebben misdragen - wordt dat niet getoond?"... De hereniging heeft het nationalisme aangewakkerd. Duitsland is het machtigste land in Europa geworden en gedraagt zich dienovereenkomstig superieur. Radicale elementen binnen de grootste regeringspartij van Bondskanselier Helmut Kohl eisen reeds de "bezette gebieden" in Polen op. Zij willen ook dat Kaliningrad weer Königsberg en heel Oost-Pruisen Duits wordt.
waakzaamheid De Duitse regering heeft zich een nieuwe stijl bij haar internationale diplomatie aangemeten, die wordt gekenmerkt door een zelfverzekerd optreden zonder terughoudendheid, in het volle bewustzijn van de eigen machtspositie, tot op het provocatieve en arrogante af.Bondskanselier Kohl heeft zelfs gemeend de hele beschaafde wereld te mogen provoceren door de met een misdadig oorlogsverleden belaste Oostenrijkse president Kurt Waldheim vriendschappelijk op Duitse bodem te ontvangen, wel wetende dat Waldheim met recht en reden volledig geïsoleerd en in geen enkel westelijk land welkom was. In de Verenigde Staten werd hij zelf officieel als persona non grata gekenmerkt. Wie vóór de hereniging geloofde en verwachtte dat Duitsland in de Europese Gemeenschap blijft ingebed en derhalve niet in staat zou zijn tot een "Alleingang" in de politiek, is bedrogen uitgekomen. Niet de EG houdt Groot-Duitsland in bedwang, maar het omgekeerde is eerder het geval. Men heeft kunnen zien, hoe de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher in de kwestie Joegoslavië een eigen conceptie heeft doorgezet, in strijd met de opvattingen en doelstellingen van de overige EG-lidstaten. De Duitse steun voor de onafhankelijkheid van Kroatië en Slovenië vond hoofdzakelijk zijn oorsprong in de historische band van Duitsland met het antiServische kamp in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, alsmede met name ook in de verbondenheid van het Derde Rijk met zijn fascistische satelliet Kroatië. Men moet constateren, dat Duitsland erin is geslaagd de Europese Gemeenschap in deze zaak zijn wil op te leggen. Neemt men het totaalbeeld van de hedendaagse ontwikkelingen in Duitsland in ogenschouw, dan bestaat ondanks alles geen reden tot paniekerige reacties. Aan de andere kant mogen echter verontrustende verschijnselen niet worden onderschat. Sommige ervan herinneren aan het begin van de jaren dertig. In de Republiek van Weimar bestond ook een liberale democratische grondwet, zoals thans in Bonn het geval is. Evenals toen ontbreekt het ook nu aan diepgaande democratische tradities in Duitsland. De democratie is in dat land nog maar een teer plantje. Het rechtsextremisme, het antisemitisme, het fascisme groeide, maar het werd in de vooroorlogse jaren onderschat. De linkse partijen bestreden elkaar uit alle macht en de nazi's waren de lachende derde. Dergelijke fatale fouten mogen niet weer worden gemaakt. De geschiedenis herhaalt zich nooit op dezelfde manier, maar het is wel zaak er lessen uit te trekken. Ook bij vreugdevolle herdenkingen van onze bevrijding mag nimmer uit het oog worden verloren, dat in het verleden binnen één generatie twee wereldoorlogen vanuit Duitse bodem werden ontketend, die oneindig veel leed over de mensheid hebben gebracht. Racisme en vreemdelingenhaat in Duitsland zijn ook vandaag weer een onderwerp van brandende actualiteit. Aan deze situatie mag niet met onverschilligheid, niet met zorgeloosheid
geboden! Herman Bleich
voorbij
worden
gegaan.
Waakzaamheid is
Oproep Eddy Philips, een jongetje van 2 1/2 jaar, met het nummer 188.933 op zijn linker onderarm, werd eind juni 1945 in Katowice meegegeven aan een Belgisch echtpaar. Het kind sprak Duits. Het konvooi ging per trein door Duitsland, Nederland en België naar Parijs. Het kind had in Nederland moeten worden overgedragen aan het Bode Kruis. Volgens sommige berichten zou hst kind in slechte toestand in de zomer van 1945 in een ziekenhuis te Brussel zijn opgenomen. Cnze vrienden in Parijs menen dat iemand in Nederland een dergelijk geval heeft gekend. Eddy Philips zou nu ongeveer 50 jaar zijn «gijn Israël wonen. Wie iets^van hem afweet, wordt verzocht zich in verbinding te stellen met Paul Rochatte, oudgevangene van Mauthausen en,$MsehwmX10 Rue des Hirbhdelleê, Macon (71000) Frankrijk, tel. 09 - 33 85 34 22 60.
Vriendenkring Vught De stichting Vriendenkring Vught geeft jaarlijks een brochure uit die betrekking heeft op de omstandigheden in en rond het kamp Vught. Met het oog op de volgende uitgave wordt nu een onderzoek ingesteld naar de gevangenissen e t c , waar men vandaan kwam vóór men in Vught belandde in de periode januari 1943 tot 6 september 1944 en de kampen en gevangenissen waar men vanuit Vught naartoe werd gebracht. Men doet een beroep op lezers die gegevens kunnen verstrekken van 'Vught-gevangenen' om contact op te nemen. Alle gegevens van iedere gevangene zijn welkom: op grond waarvan men is gearresteerd (geloof, ras, diefstal, jodenhulp, ander verzet, gijzeling), in welke gevangenissen men zat vóór Vught, in welke gevangenissen/kampen erna, in welke periode en hoe de afloop was. U kunt contact opnemen met Vriendenkring Vught, p/a Blaauwweg 473,3328 X M Dordrecht.
Extreem-rechts in België
Partij van angst en haat De Belgische parlementsverkiezingen v a n 24 n o v e m b e r 1991 markeren een mijlpaal in de veertienjarige geschiedenis v a n het e x t r e e m - r e c h t s e Vlaams Blok. O p die 'zwarte z o n d a g ' voltooide het Blok zijn g e d u l d i g e i n w o r t e l i n g in het Vlaamse politieke landschap. De verkiezingsoogst w a s rijk. De gelijktijdig g e houden verkiezingen v o o r Kamer, Senaat en provincieraden leverden het Vlaams Blok twaalf kamerleden, zes senatoren en 36 verkozenen in de provincieraden op. In A n t w e r p e n kreeg het Vlaams Blok zelfs bijna 27 procent v a n de s t e m m e n . Wat w i l die partij eigenlijk? A n g s t en haat. Dat zijn de t r e f w o o r d e n in het politieke w o o r d e n b o e k w a a r o n d e r het Vlaams Blok en andere extreem-rechtse en ultra-nationalistische groeperingen thuishoren. A n g s t v o o r het v r e e m d e , angst v o o r Europa. Haat jegens 'buitenlanders', haat tegen andersdenkenden. A n g s t die omslaat in haat. En haat die de angst weer voedt. Bij dat m e c h a n i s m e v a n zelfbevruchting spint extreem-rechts garen. Haar v o o r m a n n e n d o e n er d a n ook alles aan o m het gaande te houden d o o r die angst b e w u s t te stimuleren en de haatgevoelens v o o r t d u r e n d te bespelen. Wat dat betreft verschilt het Vlaams Blok niet veel van andere partijen in de geschiedenis die de uitsluiting predikten. Hitiers N S D A P bijvoorbeeld hield er eind jaren t w i n t i g al de opvatting o p na dat de werkloosheid opgelost kon w o r d e n d o o r het verwijderen uit Duitsland v a n de 'vreemdelingen'. In die dagen waren dat de j o d e n . De N S D A P hanteerde d e leuze "500.000 werklozen, 400.000 j o d e n . De oplossing is heel s i m p e l . " In navolging van het Franse Front National heeft het Vlaams Blok die leus in eigentijdse termen vertaald. De j o d e n zijn na zestig jaar 'gastarbeiders' g e w o r d e n . "400.000 werkelozen, w a a r o m n o g gastarbeiders?", vraagt het Vlaams Blok. In zijn in 1989 verschenen boekje 'Eigen volk eerst. Een a n t w o o r d o p het v r e e m d e l i n g e n p r o b l e e m ' beargumenteert het kamerlid Filip Dewinter, de organisatiesecretaris v a n het Vlaams Blok, de juistheid v a n deze Vlaams Blok variant o p de nazi-logica. "Terwijl de werkeloze gastarbeiders een e n o r m e sociale en financiële last zijn, nemen de tewerkgestelde gastarbeiders b o v e n d i e n het werk af v a n onze eigen werkelozen." In de p r o p a g a n d a v a n het Vlaams Blok (en het Front National) hebben de 'buitenlanders' de rol v a n zondebok overg e n o m e n . De 'vreemdelingen' krijgen de schuld v a n alle maatschappelijke kwaden. Of het nu gaat o m w e r k l o o s h e i d , o n v e i l i g h e i d , criminaliteit, de druk o p de sociale voorzieningen of de p r o b l e m e n in het o n d e r w i j s , d e ' v r e e m d e l i n g e n ' w o r d e n ervoor verantwoordelijk gesteld. D a a r o m m o e t e n ze v e r d w i j n e n uit de Belgische en vooral Vlaamse samenleving. Maar daarmee h o u d t de vergelijking met de N S D A P op. Hoewel er veel o u d - collaborateurs en SS-vrijwilligers deel uitmaken v a n het Vlaams Blok (en vergelijkbare g r o e p e r i n g e n in andere landen), gaat het niet o m een neo-nazi partij. Het Vlaams Blok is een ultra-nationalistische, oer-conservatieve partij die v a n v r e e m d e l i n g e n h a a t haar handelsmerk gemaakt heeft.
Het land uit Het Blok bepleit de "begeleide terugkeer" - m e t financiële s t e u n - v a n legaal in België verblijvende niet-Europese v r e e m d e l i n g e n naar h u n landen v a n herkomst. Die financiële steun m o e t overigens d o o r de i m m i g r a n t e n zelf o p g e b r a c h t w o r d e n . Hun sociale premies w o r d e n daartoe, als het aan het Vlaams Blok ligt, in een apart fonds gestort. Vreemdelingen zonder geldige verblijfstitel en diegenen die veroordeeld zijn w e g e n s een misdrijf m o e t e n onmiddellijk het land uitgezet w o r d e n . Wat het Vlaams Blok betreft kan het Vluchtelingenverdrag de p r u l lenmand in. In het verkiezingsprogram 1991 heet het " d a t w i j slechts zeer uitzonderlijk vluchtelingen o p n e m e n en d a n n o g enkel indien het gaat o m mensen m e t een Westerse cultuur." Nederlandse of Amerikaanse vluchtelingen zijn d u s m o n d j e s m a a t w e l k o m v o o r het Vlaams Blok, maar vluchtelingen uit Iran, Soedan of Irak - o m een paar landen te n o e m e n w a a r g e g r o n d e redenen zijn o m te v l u c h t e n - niet. Die bedreigen in de visie v a n het Vlaams Blok i m m e r s de cultuur en identiteit v a n Vlaanderen.
De strijd voor het behoud van de Vlaamse nationale identiteit -wat dat dan ook precies zijn mag- ligt aan de oorsprong van het Vlaams Blok. De partij ontstond in 1978 als bundeling van een aantal nationalistische groeperingen die meest kort daarvoor uit de Volksunie getreden waren. De Volksunie trad in 1977 tot de Belgische regering toe na ondertekening van het zogeheten Egmontpakt. Dat zette de Belgische staatshervorming -van een eenheidsstaat naar een soort federalistische staat- in gang. Voor (de grondleggers van) het Vlaams Blok betekende de regeringsdeelname van de Vlaams-nationalistische VU niets minder dan verraad aan het Vlaamse ideaal. Het Blok streeft een onafhankelijke Vlaamse staat na. "Vlaanderen moet dus een geografisch kleine maar sterke onafhankelijke staat worden in Europa, met Brussel als hoofdstad", staat er in het verkiezingsprogramma geschreven. In de laatste verkiezingscampagne heeft de partij nadrukkelijk geprobeerd zich minder exclusief als antivreemdelingen partij te profileren. Daarmee hoopte ze te profiteren van de antiWaalse stemming die in Vlaanderen heerste na de zoveelste regeringscrisis waarbij de Vlaamse-Waalse tegenstellingen een hoofdrol speelden. Dat is niet gelukt. De overgrote meerderheid van de kiezers van het Vlaams Blok stemt vanwege het vreemdelingenstandpunt en de daarmee nauw verweven opvattingen over (on)veiligheid voor de Vlaamse vreemdelingenhaters.
Oerconservatief Minstens zo kenmerkend voor het Vlaams Blok als het Vlaams-nationalisme en de vreemdelingenhaat zijn de oerconservatieve opvattingen over abortus en gezinspolitiek. Inzake abortus eist het Vlaams Blok het terugdraaien van de klok. De partij neemt de standpunten van de 'pro life'-beweging over. "Abortus is moord" en dient strafrechtelijk vervolgd te worden. Zwangeren met problemen moeten ondersteuning en begeleiding krijgen, terwijl adoptie en pleegouderschap "van kinderen van het eigen volk" gestimuleerd moet worden. "Het Vlaams Blok beschouwt het gezin, principieel gebouwd op huwelijk dat openstaat voor kinderen, als de stevigste grondslag van een evenwichtige samenleving. De cultuur- en waardenoverdracht op de kinderen kan er in de meest optimale omstandigheden gebeuren," aldus het eerder geciteerde verkiezingsprogramma uit 1991. "Het Vlaams Blok bepleit een politiek die het gezin zijn onvervangbare plaats in onze samenleving laat en waar nodig teruggeeft" De partij bepleit ondermeer fiscale voordelen, verhoging van de kinderbijslag en de instelling van een opvoedersloon "voor de thuiswerkende ouder". Alle "gezinsvriendelijke" voorstellen komen in de visie van het Vlaams Blok uitsluitend ten goede "aan het eigen volk".
Front National In het Franstalig deel van België maakte het Front National zijn politieke entree op 24 november 1991. De kiezers bezorgden het FN een kamerlid en twee provincieraadsleden, respectievelijk in de provincies Namen en Henegouwen. In Luik haalde de militante groepering AGIR een zetel in de provincieraad. Het Waalse FN poogt sinds de oprichting in 1984 een 'copie conforme' te zijn van het grote Franse voorbeeld. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 veroverde de partij al een zetel in de Brusselse deelgemeente Molenbeek. Sindsdien beleeft het FN dus een spectaculaire groei. En het eind daarvan lijkt nog niet in zicht te zijn. Trouw meldde dat als er nu verkiezingen zouden worden gehouden het Vlaams Blok in en rond Antwerpen zelfs 32% van de stemmen zou krijgen, tien procent meer dan zes maanden geleden. Rinke van den Brink
Reis Van 9 tot 13 november organiseert het Nederlands Auschwitz Comité weer een reis Auschwitz, Birkenau en Sobibor. Een nauwkeurige prijsopgave kon nog niet worden gedaan, maar de kosten zullen de 1100 gulden per persoon (op basis van een tweepersoon kamer) niet te boven gaan, plotselinge prijswijzigingen voorbehouden in verband met de enigszins instabiele economische situatie in Polen. De prijs is inclusief vliegreis Amsterdam-Warschau-Amsterdam, transfers per tduring car en verblijf in hotels in Krakow en Warschau. Belangstellenden kunnen zich voorlopig schriftelijk op geven bij de
* hot^^^èt,i
man, GmmertnlïS{W11Q6 XM Amsterdam.
* s'
Tegen vreemdelingenhaat Op de Auschwitzherdenking van 26 januari jl voelden enkele personen zich zozeer aangesproken door de woorden van Ed van Thijn, dat onmiddellijk een bijeenkomst werd belegd in het Mozeshuis waar een aantal vertegenwoordigers van het voormalig verzet, van religieuze groeperingen, de Anne Frankstichting, het Cidi en het Auschwitz Comité zich de vraag stelde wat we kunnen doen tegen het toenemend geweld tegen buitenlanders in Nederland. Een eerste resultaat daarvan was een solidariteitsbezoek van vertegenwoordigers van de roomskatholieke en hervormde kerk, de joodse gemeenschap en de humanisten aan de moskee in Amersfoort, die getroffen was door een aantal molotowcocktails en beklad met een racistische leuze. De actie wordt voortgezet met een Appèl tegen Vreemdelingenhaat in de vorm van een handtekeningenactie. Deze actie wordt door een groot aantal organisaties gesteund en zal uitlopen op een grote manifestatie in Amsterdam op 14 juni 1992. Hieraan gekoppeld zal actie worden gevoerd in onder meer de sportwereld en het onderwijs en er zal een kanselboodschap worden voorgelezen in moskeeën, kerken én synagogen. Opland heeft een button ontworpen die aansluit op de grote demonstratie Nederland bekent Kleur. Buttons en handtekeningenlijsten kunnen worden -a|ipeyraagd bij het Anti Discriminatie Overleg ADO, ; P^slfis 596, 3500 AN ' '[ Utrecht, tel. 030 -341264. Donaties zijn welkom op , * flio-7'iitf '»v A||M» .. Utrechtf " * -> ,:
v
Een grote leegte
Maar Frankrijk glijdt niet af naar het fascisme Frankrijk kent een treurige politieke eigenaardigheid die o p dit m o m e n t ieders aandacht trekt: het is 't enige Europese land w a a r een extreem-rechtse partij, het Front National, onder een leider met charisma, J e a n - M a r i e le Pen, 14 procent v a n de s t e m m e n heeft gehaald (bij de laatste verkiezingen v a n 22 maart 1992) Een raadsel v o o r onze buren en terecht onrustbarend. Een obsessie v o o r onszelf. Het goede nieuws eerst: m e n had v e r w a c h t dat Le Pen n o g méér dan 14 procent zou krijgen. M e n had 17, 18 procent voorspeld... Het lijkt er o p dat deze uiterst rechtse partij niet meer v o o r u i t gaat en zijn grootste aanhang heeft bereikt. Maar ook slecht nieuws: volgens de peilingen hadden de Fransen die v o o r Le Pen hebben gestemd al enige tijd v ó ó r de verkiezingen h u n besluit g e n o m e n en zijn ze van plan w e e r v o o r het Front National te s t e m m e n , als de gelegenheid zich voordoet. Het gaat dus o m een stabiel bevolkingsdeel v a n s y m p a t h i s a n t e n , dat deel zal blijven uitmaken van het Franse politieke landschap. Het verschijnsel zal bijvend zijn...
kaviaar-links Is Le Pen de erfgenaam van de v o o r o o r l o g s e nazi-ideologie? Het a n t w o o r d m o e t " n e e " zijn. Zeker, Le Pen zelf is een extremist die, als hij tijdens de o o r l o g o u d e r w a s geweest, stellig met de Duitsers had gecollaboreerd (hoewel hij beweert dat hij, 17 jaar o u d , heeft geprobeerd bij het verzet te k o m e n , maar dat is je reinste fantasie). Hij heeft zijn partij, het Front National, in 1972 opgericht r o n d een kern van o u d e Waffen-SS-ers en nog v a n d a a g draagt hij bij de verkiezingen kandidaten v o o r met een berucht verleden als nazi-collaborateur. Le Pen erkent t r o u w e n s dat hij d o o r het Derde Rijk w o r d t gefascineerd. Hij is zijn platenfirma ooit b e g o n n e n met het uitbrengen van SS-liederen. Maar m e n kan vandaag de dag niet zeggen dat de mensen die o p Le Pen s t e m m e n ook Hitier zouden hebben gestemd. Het succes van het Front National berust niet o p een Hitler-ideologie. In 1983, toen Le Pen in Frankrijk dóórbrak, bezigde hij e e n v o u d i g e taal ten aanzien v a n de i m m i g r a n t e n . In de trant v a n " T w e e miljoen i m m i g r a n t e n - dat zijn t w e e miljoen Franse werklozen extra". Een rekensommetje dat veel m e n s e n konden begrijpen. Hij had het voordeel dat er een socialistische regering aan de m a c h t w a s , die als los zand aan elkaar hing, en dat de rechtse oppositie d o o r tegenslagen w a s verzwakt. Bovendien was Le Pen de enige politicus die in staat w a s de massa aan te spreken: een volkstribuun Zijn verhaal sprak aanvankelijk vooral de g e s c h o o l d e arbeiders, de middenklasse en de boeren aan. Maar in de loop der tijd kreeg hij langzaam maar zeker ook steun v a n de spijtoptanten in de c o m m u n i s t i s c h e partij (die de sterkste van Europa was) en een arbeidersklasse die zich bedreigd voelde d o o r t o e n e m e n d e w e r k l o o s h e i d en immigratie, in de steek gelaten d o o r de socialisten die 'kaviaar-links' w a r e n g e w o r d e n . Het grootste deel v a n het kiezerscorps v a n Le Pen bestaat t e g e n w o o r d i g uit arbeiders. Een nog verontrustender vraag dringt zich o p : zou Le Pen streven naar een neo-fascistische partij naar het Italiaanse m o d e l v a n Mussolini? Misschien. Maar het ontbreekt h e m aan een ideologie: Le Pen heeft geen p r o g r a m m a en w e i n i g ideeën. Ook o o r l o g s o m s t a n d i g h e d e n ontbreken en er zijn geen uiteenvallende democratieën. En v o o r a l : het Front National is geen massapartij, heeft haast geen kader en ook geen militante leden.
ongerust Bij zijn streven naar die neo-fascistische volkspartij heeft Le Pen ingezien dat hij zijn taalgebruik m o e t veranderen; hij hamert m i n d e r o p de i m m i g r a n t e n en veel meer o p de w e r k l o o s h e i d . Het gevaar v a n racistische propaganda neemt dus af. De Fransen die op Le Pen hebben g e s t e m d , hebben dat gedaan uit afkeer van de klassieke politiek en o m de socialisten af te wijzen. Niet uit s y m p a t h i e v o o r racisme of antisemitisme. Dat zijn allemaal nogal geruststellende factoren,
die het geheel een wat minder dramatisch aanzien geven. Frankrijk glijdt niet af naar het fascisme. Toch blijven er twee zaken over om ongerust over te zijn. De socialisten hebben - op onverantwoordelijke wijze - door hun fouten van de afgelopen tien jaar het begrip 'links' kapotgemaakt: de jongeren zijn de richting kwijt geraakt, stemmen op onverschillig wat voor partij en geloven niet langer in begrippen als vooruitgang en gelijkheid, begrippen die van oudsher tot het gedachtengoed van links behoorden. Waar links zich bevond, bevindt zich nu in Frankrijk een grote leegte. Het andere onrustbarende feit is dat Le Pen met zijn persoonlijkheid en zijn opzettelijk en buitensporig racistische taalgebruik, korte metten heeft gemaakt met het taboe dat sinds de Tweede Wereldoorlog rustte op openlijke en in het openbaar geuite antisemitische en racistische taal. Hij heeft een deksel opgelicht. En onder dat deksel ontdekt men een smerig Frankrijk, dat men met Maarschalk Pétain begraven dacht te hebben. Annette Levy-Willard
B O N Wilt u zich (gratis) abonneren op dit blad of heeft u familie, vrienden of kennissen die op de hoogte willen blijven van de activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité? Indien u onderstaande bon invult en opstuurt naar dhr. D. Papegaay, De Weer 88, 1503 WH Zaandam, ontvangen zij vijf maal per jaar het blad van het Nederlands Auschwitz Comité. Aan het abonnement zijn geen kosten verbonden. Wel ontvangen alle abonnees één maal per jaar een acceptgirokaart voor een vrijwillige donatie ten behoeve van de voortgang van het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
Stichting Icodo
Voor vragen op het gebied van wetten en regelingen voor oorlogsgetroffenen, maar ook voor andersoortige vragen bijvoorbeeld over zelfhulpgroepen, therapeutische hulp of maatschappelijk werk, kunt u voor informatie, advies of verwijzing terecht bij:
naam: adres: postcode en woonplaats: land: Opsturen naar dhr. D. Papegaay, De Weer 88, 1503 WH Zaandam (Als u het blad niet wilt beschadigen kunt u de bon ook fotocopieren of overschrijven)
Stichting Icodo Maliebaan 83-87 3581 CG Utrecht tel. 030-343436
•Oorlogsgetroffenen, llftT en kinderen ;4©ök de na~i©rlogse generatie) zijn bijfïfe''S&hfifig fcodo welkom. Béli^y§-na telefonische afspraak - iedere werkdalg mogefip '.
Muziek uit Theresienstadt ^ i i w ë l trekken wij in sWiês^m^iifiweer met vele a^èejM fh stilte naar de Dam om daar bloemen neer te leggen bij het nationale monument. Wij komen om zeven uur' s avonds bijeen op de Weteringschans ter hoogte van het Weteringplantsoen en vertrekken vandaar naar de Dam. Wie dan geen anderefgedenkplaatsen bezoekt en mee wil gaan nodigen wij uit voor de stilte tocht naar de Dam. Tot ziens! Nederlands Auschwitz Comité
La Roche strijkkwartet geeft serie van 10 concerten De val van de Berlijnse muur, twee en een half jaar geleden, is niet alleen van ongekend grote politieke betekenis geweest voor Europa, maar blijkt ook op cultureel gebied hoe langer hoe meer belangwekkende consequenties te hebben. Reeds lang verloren gewaande archieven blijken onder toezicht van de staatsveiligheidsdiensten in kazerne-achtige gebouwen met getraliede ramen opgetast te hebben gelegen in het voormalige Oostblok. Zo kwam onlangs het bestaan van het Moskouse 'Speciale Archief' aan het licht, bewaarplaats van tijdens de Tweede Wereldoorlog op de Duitsers buitgemaakte documenten, waaronder de papieren van verschillende concentratiekampen. Daar werden onlangs ook archiefcollecties van het Nederlandse Departement van Defensie en van een groot aantal joodse instellingen gevonden. Het hoeft dus geen verbazing te wekken dat omstreeks 1990 uit de diverse stoffige laden van musea en bibliotheken achter het voormalige ijzeren gordijn ook een groot aantal muzikale composities uit het kamp Theresienstadt tevoorschijn kwamen. Composities uit de periode 1942-1945, die slechts voor een deel in druk zijn verschenen, van meest later naar Auschwitz gedeporteerde en daar omgekomen componisten. De Stichting Concertante, een organisatie ter bevordering van podiumkansen voor jonge musici, organiseert nu een bijzondere concertreeks met een selectie van werken van deze in concentratiekampen omgebrachte componisten. De werken worden uitgevoerd door het La Roche Strijkkwartet, met medewerking van de mezzo-sopraan Julia Bronkhorst, die liederen van o.a. Viktor Ullmann ten gehore brengt. De concerten worden verder samengesteld uit 'Kwartet no.1' van Pavel Haas; 'Fantasie en Fuga voor strijkkwartet' en 'Duo voor viool en altviool' van Gideon Klein; 'Kwartet' van Hans Krasa; 'Fünf Stücke fur Streichquartett', 'Lieder und Tanze aus Tessin' en 'Sonate voor viool en piano' van Erwin Schulhoff; 'Herbst' en Tröstung' en 'Strijkkwartet no.3' van Viktor Ullmann; en 'Sonate voor altviool en piano' van Laszlo Weiner. Tijdens elk concert zal ook het Kaddish uit Ravels 'Deux mélodies hébraiques' ten gehore worden gebracht. In sommige steden zal bovendien het pianokwartet of het pianotrio van Fanny Hensel-Mendelssohn en het 'Baal Shem' van Ernst Bloch voor viool en piano worden uitgevoerd.
De data voor de concerten zijn: 26 april Den Haag, Synagoge van de Liberaal Joodse Gemeente 2 mei Rotterdam, De Doelen 3 mei Amsterdam, de Rode Hoed 4 mei Eindhoven, Centrum voor de Kunsten 5 mei Utrecht, Geertekerk 6 mei Arnhem, Stedelijke Muziekschool 7 mei Groningen, Conservatorium 9 mei Elburg, Landgoed 'Old Putten' 10 mei Middelburg, Concertgehoorzaal 31 mei Maastricht, Conservatorium Tegelijkertijd met het muzikale project wordt in De Stichting in Amsterdam een tentoonstelling gehouden van schilderijen en tekeningen uit de oorlog van de in 1978 overleden schilder Anton Witsel en van de fotograaf Frits Weeda, die na de oorlog de troosteloze overblijfselen van de jodenbuurt in indrukwekkende zwart-wit beelden heeft vastgelegd. Er zijn onlangs ook twee cd's verschenen met muziek uit Theresienstadt: Chamber Music form Theresienstadt; Channel Classics ces 1691, prijs f39,95 Composers from Theresienstadt; Channel Classics ces 3191, prijs f39,95 Clairy Polak