35e jaargang, nr. 5, d e c e m b e r 1 9 9 1 . Verschijnt 6 x per jaar
een uitgave van het Nederlands Auschwitz ComitĂŠ, postbus 53142,1007 AC Amsterdam
De bril van het verleden Wij staan aan de vooravond van 1992, het begin van een nieuwe fase voor een groot deel van Europa, zo niet voor het gehele werelddeel. 9 November is nu een dubbele gedenkdag geworden. 9 November 1938 werd door de nazi's typerend de 'Kristallnacht' genoemd naar de talrijke 'Joodse' winkelruiten die onder de aanvallen van hun companen sneuvelden. Zo bleven de duizenden Joden die werden opgepakt en deels al vermoord op de achtergrond. De in brand gestoken, verwoeste en/of leeggegroofde synagogen bleven als stomme, onheilspellende getuigen.
De andere negende november ligt nog maar twee jaar achter ons: de val van de muur en van het andere Duitsland. Zowel in de oude als in de nieuwe Bundeslander, in Nordrhein-Westfalen en in Mecklenburg, gingen niet alleen skinheads erop los, nu niet tegen de sporadische Joden, maar tegen de buitenlanders, die allang geen gasten meer zijn - en vaak ook geen arbeiders, want werklozen.
De Bondsrepubliek kent volgens de grondwet een ruim asielbeleid. Veel talrijker dan de asielbezoekers zijn de Aussiedler, die bij honderdduizenden ook het verenigde Duitsland binnenstromen. Uit heel Oost-Europa komen deze groepen mensen van Duitse afkomst die dankzij diezelfde grondwet de - nu sterk vergrote - Bondsrepubliek in mogen. Niet ten onrechte verwachten Kohl en de zijnen van die nieuwkomers een toevloed van conservatieve, dus CDU-stemmen.
Met schrik heeft men bij de recente verkiezingen een fikse toename van het aantal 'rechts-extremen', zegt u maar neo-nazi's, kunnen constateren, zoals in de stads-deelstaat Bremen, eens een vrije Hanzestad. En pas nog buiten het oude of nieuwe Bondsgebied, in Wenen, waar een rechts-extreme uitgesproken nazi-vriend zowat een kwart van de bevolking aan de niet zo blauwe Donau meekreeg. In Halle, ex-DDR, werd de Britse Hitlervriend Irving toegejuicht. Namens zijn Centrale Joodse Raad herinnerde Heinz Galinski aan de zwijgende meerderheid van 1938.
Duitsland denken is Auschwitz denken Verrast zagen ' D u i t s l a n d - w a a r n e m e r s ' tijdens het veelzeggende w e e k e n d v a n 9 n o v e m b e r in Berlijn een honderdduizend mensen van diverse p l u i m a g e de straat o p gaan o m tegen de rechtse relmakers en v o o r h u n potentiële slachtoffers, de buitenlanders, de 'Asylanten', te d e m o n s t r e r e n . N o g eens half zoveel lieten zich in andere steden, zoals Leipzig, zien.
Daags t e v o r e n , o p vrijdag, n a m Bondspresident Von Weizsacker in Rotterdam een eredoctoraat in ontvangst. Daar wees hij o p de betekenis, ook vandaag n o g , van de grote h u m a n i s t Erasmus. Wat later stelde hij het Nederlandse beleid tegenover de buitenlanders ten v o o r b e e l d aan zijn landgenoten. Ietwat te optimistisch, lijkt het ons.
In Rotterdam riep hij allen op het heden niet d o o r de bril v a n het verleden te bekijken. Daarmee krijgt Heinrich Böll nog geen ongelijk m e t zijn a a n m a n i n g bij de vereniging van de beide Duitslanden: Duitsland denken is Auschwitz denken.
Bij H o f f m a n n u n d Campe, eens de uitgever v a n Heinrich Heine, is een boek verschenen v a n G.AIy en S.Heim dat 'Vordenker der V e r n i c h t u n g ' , uitdenkers v a n de vernietiging, heet. De ondertitel spreekt m e t recht boekdelen: A u s c h w i t z en de plannen v o o r een nieuwe Europese o r d e n i n g . De auteurs zien in de opzet van de Sjoa drie perioden. In 1938 ging het de nazi's o m de E n t j u d u n g , het w e g v a g e n van de J o d e n uit het bestaande Duitse rijk. Vanaf 1939 w a s het doel het veranderen v a n de e c o n o m i s c h e en bevolkingstructuur v a n Polen, en in 1941 greep de W e h r m a c h t in tegen de ' o v e r b e v o l k i n g ' v a n de Sovjet-Unie.
Het is de stilzwijgende opdracht v o o r allen die nu leven o m het spook van een dergelijke ' o r d e n i n g ' compleet m e t planning v o o r altijd uit te sluiten. De bril van het verleden kan daarbij w e l degelijk goede dienst bewijzen. Eva Tas
Heeft u familie, vrienden of kennissen die o p de h o o g t e willen blijven van de activiteiten v a n het Nederlands Auschwitz Comité? Indien u onderstaande b o n invult en opstuurt naar David Papegaay, De Weer 88, 1503 W H Z a a n d a m , o n t v a n g e n ZIJ vijf maal per jaar het blad van het Nederlands A u s c h w i t z Comité. Aan het a b o n n e m e n t zijn geen kosten v e r b o n d e n . Wel o n t v a n g e n alle abonnees één maal per jaar een acceptgirokaart v o o r een vrijwillige donatie ten behoeve van de v o o r t g a n g van het werk van het Nederlands A u s c h w i t z Comité. naam: adres
.
.
.
. .
postcode en woonplaats.
. .
.
.
land- . Opsturen naar dhr. D. Papegaay, De Weer 88, 1503 W H Z a a n d a m
Auschwitz-herdenking 1992 O p zondag 26 januari 1992, w o r d t de 47ste A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g g e h o u d e n . O m 12.00 uur vertrekken w i j van de ingang v a n de N i e u w e Oosterbegraafplaats aan de Kruislaan te A m s t e r d a m naar het s p i e g e l m o n u m e n t 'Nooit meer A u s c h witz' v a n J a n Wolkers. Daar w o r d e n gebeden v o o r de d o d e n gezegd en h o u d t burgemeester Ed v a n Thijn een korte toespraak, waarna bloemen w o r d e n gelegd. Hoofdbedekking v o o r de heren w o r d t o p prijs gesteld.
Lunch en Reünie Bussen brengen hen die dat w e n s e n naar het RAI-restaurant o p het Europaplein v o o r de reünie met lunch, aangeboden d o o r het gemeentebestuur van A m s terdam. O m 13.30 begint deze reünie, o m 13.00 uur gaat de zaal open. Toegang alleen met kaarten te bestellen d o o r het inzenden v a n het goed ingevulde onderstaande formulier voor 1 januari aan dhr. D. Papegaay, De Weer 88, 1503 W H Z a a n d a m . Wenst u een kosjere lunch, geeft u dat dan duidelijk o p de daartoe bestemde plaats aan. Tot ziens o p 26 januari! Nederlands Auschwitz Comité
Aanvraagstrook voor plaatsen voor reünie-lunch in de RAI, Europaplein, A m s t e r d a m Ondergetekende verzoekt toezending v a n kaarten v o o r •
de lunch in de RAI
Wenst u een kosjere lunch, vul dan het cirkeltje in, O Alleen invullen indien gewenst. Deze strook sturen naar dhr. D. Papegaay, De Weer 88, 1503 W H Z a a n d a m . Naam:
Adres:
Plaats en Postcode
Tel.:
Aantal kaarten:
Nederlands Auschwitz Comité Voorzitster: . Annetje ReisKupferschmidt Secretaris: drs. N. Boeken Raphaëlstr.12 hs, 1077 PS Amsterdam tel.020 - 6790643 Penningmeester: J.M. Waterman Ommerenhof 79» 1106 XM Amsterdam tel.020 - 6964334 Bankrek. AMRO/ABN bijk. Van Baerlestr. 58, Amsterdam rek. 40.01.75.088 postgiro 293087 en 4875500. Hoofdredactie: drs. Eva Tas Redactie: Max Aria», Anet Bleich, Daphne Meijer en Clalry Polak. Redactieadres: Nieuwezijds Voorburgwal 286, 1012 RT Amsterdam tel.020 - 6261353 Abonnementenadministratie: D. Papegaay De Weer 88, 1503 WH Zaandam tel. 075 -168518
De kansen na Madrid
Eindelijk vrede in het Midden-Oosten? De Spanjaarden hebben er in elk geval eer mee in gelegd, met de driedaagse Internationale Vredesconferentie voor het Midden-Oosten, die 30 oktober, 31 oktober en 1 november in Madrid is gehouden. De Spaanse kranten schreven plechtig dat Joden en Arabieren na 500 jaar eindelijk weer terug waren in Spanje en dat ze hartelijk welkom waren in dit land dat zo'n lange historie had met beide volkeren. Een beetje wrang klonk dat wel, want volgend jaar herdenken we de verjaging van de Joden uit Spanje en de overwinning van de Spaanse christenen op de Moren.
Maar misschien is een beetje hypokrisie op een vredesconferentie wel gewenst en gunstiger dan al te veel eerlijkheid. Wie is er mee gebaat als Israëli's en Syriërs elkaar voor terrorist uitmaken, zoals tijdens de slotzitting op vrijdag 1 november in het Palacio Real gebeurde?
Ik was één van de vijfduizend journalisten die naar Madrid waren gekomen om deze historische gebeurtenis mee te maken en ik hoefde gelukkig niet zoals de meesten van mijn collega's aan een stuk door naar de telefoon te hollen om het laatste nieuws door te geven of nadere instructies te halen. We zaten met z'n allen in een gigantisch gebouw van drie verdiepingen, waar in een paar dagen - langer had men niet voor de voorbereiding - met verplaatsbare wandjes een enorm perscentrum was opgebouwd, inclusief een zaal met 1000 electrische schrijfmachines en enorme schermen waarop de televisie-opnamen van de werkelijke vredesconferentie, die even verderop in het Koninklijk Paleis werd gehouden, te volgen waren. De meeste journalisten hielden het overigens op CNN en hoefden dus hun hotelkamer niet eens uit. Ze hadden zelfs nauwelijks tijd om de persconferenties die elke dag werden gegeven mee te maken.
Van al die duizenden journalisten konden maar enige tientallen bij de eigenlijke besprekingen aanwezig zijn. De vroegere eetzaal van het Paleis (hij raakte in onbruik voor de maaltijden toen een overleden koningin er opgebaard had gelegen en ook Franco lag er na zijn dood nog ter bezichtiging) is niet zo groot, maar de speciaal vervaardigde T-vormige tafel was wel heel breed zodat de Palestijnen en Israëli's, die recht tegenover elkaar waren geplaatst, toch niet al te vlak op elkaar zaten. De journalisten zaten op elegante gouden stoeltjes vlak achter de Palestijns-Jordaanse delegatie, we keken Shamir en de andere Israëli's dus recht in de ogen.
Heb ik er meer van begrepen omdat ik er bij ben geweest? Het is net als met de wijsbegeerte, hoe meer je weet, hoe beter je weet wat je allemaal niet weet. Ook zo'n vredesconferentie wordt alleen maar ingewikkelder als je er met je neus op zit. Want er zijn tegelijkertijd een heleboel lagen. De conferentie is tegelijk een groot mediacircus en toch ook gebeuren er werkelijke dingen en soms gebeuren die dingen niet en dan is ook dat weer van belang.
Maar wanneer spreekt een politicus alleen maar voor de publieke opinie en wanneer zegt hij werkelijk waar het om gaat? En als hij het tegen een publieke opinie heeft, is het dan de openbare mening in zijn eigen land, die van zijn tegenstanders of gaat het om de televisiekijkers en krantenlezers in de Verenigde Staten en (in mindere mate) Europa? Wat betekent de eigen dynamiek van zo'n conferentie? Wordt er echt gereageerd op wat er gebeurt of is alles al vantevoren voorbereid 7
Iets wat er volgens mij werkelijk op en tijdens de vredesconferentie gebeurde, was dat de Palestijnen nu eens werkelijk hun vredeszin en bereidheid concessies te doen naar voren konden brengen. Dat gebeurde niet alleen in Madrid, ook thuis, in de door Israël bezette gebieden waar Israëlische soldaten niet met stenen werden gegooid, maar olijftakken aangeboden kregen en omvangrijke demonstraties van Palestijnen voor vrede werden gehouden. Ik heb het gevoel gekregen dat de Palestijnse afgevaardigden en hun 'adviseurs' in Madrid hierdoor heel erg gesterkt waren. De vredesconferentie was immers ook onder de Palestijnen niet onomstreden, ze waren op vernederende voorwaarden naar Madrid gekomen (geen aparte eigen delegatie, geen officiële aanwezigheid van de PLO, allerlei personen waren van de delegatie uitgesloten, omdat ze in Jeruzalem woonden of juist in ballingschap) en Feisal Hoesseini en Hanan Ashravi waren tevoren zelfs door Palestijnse extremisten en de Iraanse geestelijkheid met de dood bedreigd.
Maar tijdens het vredesproces hebben de gematigde Palestijnen het pleit in eigen gelederen overtuigend gewonnen en hun optreden in Madrid is daarbij beslissend geweest. Ze hebben alle tactische handicaps weten te overwinnen, door een zo zachtmoedig mogelijke aanpak en de welsprekendheid van hun woordvoerster Hanan Ashravi (die enige jaren geleden ook in Nederland indruk maakte toen zij hier was ter gelegenheid van een conferentie in het Vredespaleis).
Ook de Israëlische delegatie leek, ondanks Shamirs harde taal, bereid een gebaar naar de vrede te maken en met name de bilaterale ontmoeting tussen Palestijnen en Israëli's was een groot succes. Vreemd genoeg raakten de verhoudingen tusen Syrië en Israël daarentegen in het slop en als gevolg daarvan kwam er ook niet veel van de onderhandelingen tussen Israël en Libanon. Toch zou men zeggen dat het juist voor Israël van ongelofelijk groot belang is op betere voet te komen met zijn buren en eindelijk door hen als staat erkend te worden. Maar na de conferentie heeft de Knesseth nota bene op voorstel van twee vertegenwoordigers van de Arbeiderspartij een motie aangenomen dat er over de Golanhoogten die in 1967 op Syrië zijn veroverd niet onderhandeld kan worden en dat er snel nieuwe nederzettingen moeten worden gebouwd.
Stichting Icodo Maar de relaties met de Palestijnen lijken zich te verbeteren. Palestijnen hebben meer ruimte gekregen bij elkaar te komen voor vergaderingen en discussies en in Gaza zal de Palestijnse gemeenteraad weer gaan functioneren; dat alles als een soort voorproefje van een interim-periode van Palestijns zelfsbestuur, waar Israëli's en Palestijnen het nu - onder Amerikaanse druk - toch werkelijk over eens lijken te zijn. Door deze positieve ontwikkelingen verliezen de extremistische en fundamentalistische Palestijnse organisaties duidelijk aan invloed en dat lijkt de Israëli's weer moed te kunnen geven met het vredesproces door te gaan. Dat is de grote winst van Madrid en of dat nou met een vleugje hypokrisie, met veel mediageweld en een portie verwarring gepaard gaat is dan niet zo belangrijk. Als de vredeswil van de mensen zelf maar kan spreken en daar lijkt nu eindelijk in het Midden-Oosten een begin mee gemaakt.
Voor vragen op het gebied van wetten en regelingen voor oorlogsgetroffenen, maar ook voor andersoortige vragen bijvoorbeeld over zelfhulpgroepen, therapeutische hulp of maatschappelijk werk, kunt u voor informatie, advies of verwijzing terecht bij;
M a x Arian
Stichting Icodo Maliebaan 83-87 3581 CG Utrecht tel. 030-343436 Oorlogsgetroffenen, partners en kinderen (ook de na-oorlogse generatie) zijn bij de Stichting Icodo welkom. Bezoek is - na telefonische afspraak - iedere werkdag mogelijk.
Theresienstadt herdacht In het v o r i g e A u s c h w i t z Bulletin stond een bericht over de o p handen zijnde herdenking v a n het feit dat 50 jaar geleden Theresienstadt in gebruik w e r d g e n o m e n als Duits concentratiekamp. De heer M a n n h e i m bezocht de herdenkingsbijeenkomsten in Praag. Hieronder v i n d t u zijn verslag.
"Ten aandenken aan meer dan 80.000 Tsjechische j o d e n die in 1941-1945 v e r m o o r d w e r d e n . Van deze plaats w e r d e n 45.413 m a n n e n , v r o u w e n en kinderen w e g g e v o e r d . JIZKOR - vergeet niet". Zo luidt de tekst v a n de plaquette die op 16 oktober jl. o n t h u l d w e r d in Praag. De onthulling w a s het begin van de herdenkingsplechtigheden, 50 jaar na het ontstaan van het getto en d o o r g a n g s k a m p Theresienstadt in Tsjechoslowakije. De herdenking viel samen m e t het staatsbezoek v a n de Israëlische president Herzog. Vele honderden e x - k a m p g e n o t e n en andere belangstellenden uit 10 landen w a r e n daarbij aanwezig. Uit Nederland w a r e n - v o o r zover w i j konden vaststellen - mijn v r o u w en ik de enige deelnemers. Het w a s aangrijpend de o n t m o e t i n g te zien v a n e x - k a m p g e n o t e n , die elkaar na bijna 50 jaar herkenden en in de a r m e n vielen. Op 17 oktober v o l g d e een gezamenlijk bezoek aan Theresienstadt. Dit v e s t i n g stadje, g e b o u w d in 1790, is w e e r - zoals v ó ó r de nazitijd - een garnizoenstad. Het is bijna onvoorstelbaar dat zich hier o p een oppervlakte v a n circa één vierkante kilometer o p een gegeven m o m e n t ruim 50.000 m e n s e n b e v o n d e n . Na 50 jaar is er uiterlijk w e i n i g veranderd. Er heerst een troosteloze en desolate sfeer. De z o g e n a a m d e H a m b u r g e r Kazerne, w a a r destijds de Nederlandse joden w a r e n ondergebracht en waar de transporten naar A u s c h w i t z vertrokken, is nu een legerkazerne en maakt nog steeds een b e k l e m m e n d e indruk.
rijk cultureel leven 's M o r g e n s w e r d het G e t t o m u s e u m - dat t o t v o r i g jaar een m u s e u m v a n de staatspolitie (in Theresienstadt!) w a s - plechtig g e o p e n d . De sobere expositie is zeer i n d r u k w e k k e n d en geeft een duidelijke indruk v a n de rol die Theresienstadt in de geschiedenis van de zg. Endlösung heeft gespeeld. Zeer aangrijpend zijn de kindertekeningen uit de jaren 1942-1945, w a a r v a n een Tsjechische schrijver schreef: " M o g e n hun tekeningen tot u spreken, ze zijn h u n s t e m die b e w a a r d is gebleven, de stem, die waarheid en h o o p v e r t e g e n w o o r d i g t " . Uit de tentoonstelling blijkt ook dat, ondanks de dagelijkse ellende en angst v o o r transporten, er een rijk cultureel leven w a s . Deze activiteiten pasten overigens uitstekend in de nazi-plannen o m Theresienstadt v o o r te stellen als een a a n g e n a m e plaats, w a a r de j o d e n rustig het einde van de o o r l o g k o n d e n afwachten. Er w e r d e n d o o r vele kunstenaars t o n e e l - en muziekuitvoeringen georganiseerd. Een voorbeeld hiervan is de kinder-opera 'Brundibar', die vele malen is o p g e v o e r d . Na enige o p v o e r i n g e n w e r d e n de meespelende kinderen o p transport gesteld naar Auschwitz, en zo m o e s t het stuk enige malen o p n i e u w w o r d e n ingestudeerd m e t andere kinderen. Ook zij g i n g e n na een paar v o o r stellingen allen op transport. Tijdens ons bezoek w e r d 'Brundibar' in Theresienstadt o p g e v o e r d d o o r een Praags kinder-ensemble, als eerbetoon aan de o m g e k o m e n kinderen, tot grote ontroering van de aanwezigen. 's M i d d a g s w e r d na de onthulling van een gedenkteken o p de j o o d s e begraafplaats d o o r president Herzog ook het w o o r d g e v o e r d d o o r de Tsjechische minister-president. Nog niet eerder is d o o r een regeringsvertegenwoordiger het ook nog in Tsjechoslowakije bestaande anti-semitisme zo krachtig veroordeeld. O p 20 oktober w e r d e n in Praag in t e g e n w o o r d i g h e i d v a n de presidenten Havel en Herzog de plechtigheden afgesloten met een uitvoering v a n Verdi's Requiem. Dit Requiem is in de gettotijd vijftien maal u i t g e v o e r d . De moeilijkheden m e t het instuderen w a r e n dezelfde als bij 'Brundibar'; drie maal m o e s t er een n i e u w koor en orkest w o r d e n g e v o r m d . De laatste uitvoering v o n d plaats tijdens een bezoek v a n het Internationale Rode Kruis aan Theresienstadt in 1944. Na de bevrijding is gebleken dat het de nazi's volledig is gelukt het Rode Kruis o m de tuin te leiden. President Havel zei tijdens zijn toespraak o.a. dat hij zich als m e n s diep schaamt dat m e n s e n elkaar zoiets onvoorstelbaars als de holocaust hebben k u n n e n
aandoen. Hij eindigde met de belofte zich er v o o r in te zullen zetten o m welk racisme dan ook krachtig te bestrijden. President Herzog sprak over het belang van de staat Israël v o o r alle j o d e n . Na de uitvoering kregen beide presidenten een minutenlange staande ovatie. Het w a s een waardig en h a r t v e r w a r m e n d slot van de herdenkingsdagen. E. M a n n h e i m Voor de inrichting van het G e t t o m u s e u m is veel geld nodig. Het Initiatief Comité Theresienstadt doet d a a r o m een beroep o p u w financiële steun en het A u s c h w i t z Comité heeft daarvoor zijn rekening ter beschikking gesteld. U kunt u w bijdrage o v e r m a k e n o p girorekening 29.30.87 onder v e r m e l d i n g "Theresienstadt".
Monument in Enschedé 'De namen van de kinderen, de kinderen van weleer': Margrit, David, Eline, Ilse, Heyman, Doris, Vergeten zal ik ze nooit meer... Na zoveel jaren komt dan eindelijk ook hier een monument. Want het is heel belangrijk, dat redereen de waarheid kent.
Leopoldi schreef de bladmuziek
Het Buchenwald-Lied gezongen
werd
wél
In het vorige n u m m e r van het Auschwitz Bulletin stond een artikel van Clarissa Jacobi over de o n t m o e t i n g van haar a c h t e r o o m Karl S c h n o g met Fritz LöhnerBeda, de tekstschrijver van het B u c h e n w a l d - L i e d . M e v r o u w Jacobi betwijfelde of het lied ooit op muziek was gezet en geloofde zelfs dat n i e m a n d dit lied kende. Uit de talloze reacties op haar artikel bleek het tegendeel. Het lied w a s niet alleen o p muziek gezet - door de Weense cabaretzanger Leopoldi - velen bleken het ook nog w o o r d v o o r w o o r d te kennen, o m d a t zij het jarenlang dagelijks hebben moeten zingen, na het a v o n d a p p è l . Vooral de laatste regel van het refrein: ' D e n n einmal k o m m t der Tag, dann sind w i r frei' d o n d e r d e uit duizenden kelen tegen het p o o r t g e b o u w op, aldus een van de briefschrijvers. D a a r o m hier de geschiedenis van het B u c h e n w a l d - L i e d , zoals beschreven d o o r Stefan Heymann. In 1938 verklaarde de Lagerfuhrer Rödl dat hij een lied v o o r B u c h e n w a l d w i l d e hebben, o m d a t andere kampen ook een eigen lied hadden. De maker zou 10 Mark krijgen. Verschillende gevangenen hebben een p o g i n g g e w a a g d , maar de resultaten w e r d e n d o o r de SS-leiding g e w o g e n en te licht g e v o n d e n . Enthousiast w a s m e n w e l over het lied dat de toenmalige Kapo van de Poststelle (een groene), die g o e d e contacten had m e t de SS, inleverde als zijn eigen geesteskind. In werkelijkheid w a s het lied echter gemaakt d o o r t w e e Oostenrijkse g e v a n g e n e n : de tekst w a s van de hand van de librettist van Lehar, LöhnerBeda, de muziek v a n de Weense cabaretier Leopoldi. Leopoldi was gevangen g e n o m e n , o m d a t hij w e i g e r d e op een uitvoering, waarbij de Fuhrer t e g e n w o o r d i g zou zijn, het Horst Wessel-Lied te spelen. De kampleiding heeft nooit g e w e t e n dat het lied, dat t o t ' B u c h e n w a l d - H y m n e ' w e r d v e r h e v e n , d o o r t w e e j o d e n w a s gemaakt. Löhner-Beda is inderdaad, zoals m e v r o u w Jacobi schreef, op transport naar A u s c h w i t z gesteld en daar v e r m o o r d . Leopoldi emigreerde later naar de Verenigde Staten.
Het staat bij de synagoge, vlak naast onze school. Wij gaan het adopteren, en zullen er in de toekomst nog heel veel over leren.' Dit zijn drie coupletten uit een lang gedicht, dat onlangs in Enschede werd voorgedragen door kinderen van de Openbare Basisschool De Stadswei, toen op het bordes van de Synagoge een monument werd onthuld ter nagedachtenis van de meer dan 700 niet teruggekeerde Joodse medeburgers uit die stad. Op deze bijeenkomst werd ook gesproken door burgemeester Wieringa en de heer D. Houwaart, die zei dat mounumenten nog steeds noodzakelijk zijn, omdat men nooit vergeten mag wat er toen is gebeurd en wat helaas nog steeds gebeurt. Het monument is ontworpen door beeldend kunstenaar Apie Drieisma uit Maastricht. D. Papegaay
Mooi boek voor kinderen van de derde generatie Ik las het boek in ĂŠĂŠn avond uit. Ik was in Spanje, een weekje logeren bij m'n oma, zij heeft daar een flatje aan zee. Zij lag in het bed naast me te slapen. Ik wilde haar absoluut niet vertellen waar dit boek over ging. "Dood Spoor" van Harm de Jong wil duidelijk te maken hoe dichtbij de Tweede Wereldoorlog eigenlijk nog is. Voor mij is de oorlog nooit doodgezwegen, maar na het lezen van dit boek bedacht ik ineens waarom mijn opa daar niet was. Dat mijn opa vermoord is in de Tweede Wereldoorlog wist ik wel, maar dat hij er daarom ook nooit is op Sinterklaasavond en nooit met ons mee zal gaan naar Spanje, dat realiseerde ik me nu pas. Het was toch al te gek dat ik er even voor een weekje tussenuit kon vliegen, even naar de Middellandse zee, maar ik was me er nu pas van bewust hoe bijzonder het is dat ik daar gewoon met mijn oma kon zitten. Droefheid om mijn opa, maar weer dubbele vreugde om mijn oma. Zo word ik vaak op de feiten gedrukt, bijvoorbeeld als bij geschiedenis op een ochtend zomaar een film over Auschwitz wordt vertoond. Daar zit ik dan, met m'n walkman en m'n Levi's van 150 gulden, een week riant voedsel voor het hele gezin. Op een gegeven moment weet ik niet meer wat ik er mee aan moet. In mijn wereld nu. Laatst met mijn vader naar een toneelstuk, ook over de oorlog: het stille spel werd plotseling verbroken door hard lawaai, een razzia bij de buren, ik werd er helemaal gek van, wist totaal niet meer hoe ik me overeind moest houden. Ik was misschien wel erger geschokt dan papa naast me. 'Ik heb genoeg gehad' schreeuwde het in m'n hoofd. Ik wil alleen maar zeggen dat de feiten voor de 'derde generatie' heel hard zijn, wij kunnen er niets mee, wij hebben niet dat van 'wij moeten door'. En dat maakt het alleen maar moeilijker er met mijn oma over te praten. Omdat het mij al zo'n pijn doet, durf ik er haar helemaal niet mee lastig te vallen. Sieger is de hoofdpersoon van Dood Spoor. Hij is een jongen van een jaar of veertien en hij zit bij z'n vader in de klas. Over de oorlog wordt nooit gesproken. Hij merkt alleen dat z'n vader ineens op school de klas niet meer stil kan krijgen, .thuis heeft hij nachtmerries en huilbuien. Sieger heeft er z'n handen vol aan om te zorgen dat twee rotzakken uit z'n klas, Saatman en Tobi, zich een beetje koest houden onder de les. Ze chanteren Sieger en hij doet alles om ze stil te krijgen, om z'n vader maar niet af te laten gaan. Nee, niet alles. Op een dag voldoet hij niet meer aan hun eisen. Die dag zet Tobias de hele klas op stelten en Siegers vader loopt huilend de klas uit. Gelukkig laat Siegers vriendinnetje Tooias ophouden en later lukt het Sieger zelf om Saatman voor schut te zetten. Maar dat zal hij weten ook. Die avond willen de twee gemenerikken Sieger en Esther pakken, ze hebben een mes en een neppistool. Maar voor ze echt iets kunnen doen gebeurt er een ongeluk waarbij Saatmans hand wordt verbrijzeld. In diezelfde week vindt Sieger op zolder een doos met jongenskleertjes, kinderschoentjes en een foto met daarop een jongen achter wie soldaten met geweren staan. Zijn ouders hadden hem daar niets over willen vertellen. Siegers vader is nadat hij de klas was uitgelopen opgenomen. Na het ongeluk met Saatman mag Sieger hem opzoeken en hoort dan pas voor het eerst zijn vaders verhaal: toen hij nog maar een jongen was, werd hij samen met z'n moeder door de Duitsers opgepakt en naar een kamp gebracht. Omdat hij zo mooi viool kon spelen mocht hij blijven leven, maar z'n moeder werd weggevoerd en gedood. Een Nederlandse vrouw had zich toen over hem ontfermd. Sieger had nooit anders geweten dan dat die vrouw zijn echte oma was. In het boek zijn heel mooi allerlei verwijzingen naar de oorlog verwerkt, het geweer van Saatman, een actie voor Polen, het laadperron waar Esther en Sieger afspreken en de trein die Saatman raakt. Het verhaal is spannend, droevig en toch niet te zwaar, omdat Sieger Esther heeft, die achter hem staat. Het is voor kinderen vanaf een jaar of tien een heel mooi boek, dat je plotseling laat beseffen hoe dichtbij de oorlog eigenlijk nog is. Adinda Arian Harm de Jong, Dood Spoor, uitg. Van Goor, Amsterdam, ISBN 90-00-02776-4