35e j a a r g a n g , n r . 3 , juli 1 9 9 1 . V e r s c h i j n t 6 x p e r j a a r
een uitgave van het Nederlands Auschwitz Comité, postbus 53142,1007 AC Amsterdam
OQ
O CO
Nederlands Auschwitz Comité Voorzitster Annetje Fels - Kupferschmidt Secretaris drs Nico Boeken, Raphaelstraat 12hs, 1077 PS Amsterdam, tel 020 - 6790643 Penningmeester: Joop M. Waterman, Ommerenhof 79,1106 XM Amsterdam, tel 020 - 6964334 Banlftek: AMRO-bank, bi)k.Va(iBaeriestraat 58, Amsterdam, spaarrekening 400175088. Postgiro 293087 en 4875500.
Hoofdredactie: drs. Eva Tas Redactie Ma\ Arian, Anet Bleich, Daphne Meijer, Cldiry Polak Redactie-adres Nieuwezijds Voorburgwal 286, 1012 RT Amsterdam, tel 020 - 6261353 Abonnementenadministratie David van Geens, Renkumhof 50.1106 JB Amsterdam, tel. 020 - 6972869
Berlijn na Jeruzalem Berlijn is weer de Duitse hoofdstad. Dagelijks lopen ze te brullen in Dresden, jeugdige 'rechts-extremisten', neo-nazi's zouden wij zeggen. Bondskanselier Kohl was in Weimar, achtereenvolgens het heiligdom van de Duitse literatuur, geboorteplaats van een republiek en cultuurcentrum van de ex-DDR. Hij bezocht het naburige Buchenwald om daar de slachtoffers te eren, die van vóór en van na 1945. De laatsten zijn in hoofdzaak SS-ers die daar na Hitiers nederlaag waren opgesloten. Een nog voornamer gezagsdrager, de paus, ontzag zich niet om in zijn geboorteland Polen de daar nog geldige abortuswet gelijk te stellen met het moorddadig grootbedrijf Auschwitz, een halve eeuw geleden. Protesten kwamen gelukkig niet alleen van Joodse zijde. Ook in Polen, en wel in datzelfde Auschwitz, missen de grafstenen van het internationale monument nog steeds hun inscriptie en wordt het Carmelitessen-klooster uitgebreid in plaats van te verdwijnen. Antisemitisch gestook wordt ook gemeld uit Roemenië: het vernieuwde landsbestuur probeert te sussen. In het niet meer geknevelde Midden- en OostEuropa zijn antisemitische geluiden te horen. Om ons heen, in Frankrijk, Engeland en België zijn rassenrellen gesignaleerd en in sommige kringen is hierdoor bezorgdheid gewekt. Goed w e r k Er staat veel tegenover. Het ICODO coördineert inderdaad vele diensten voor oorlogsgetroffenen, publicaties, symposia, groepsgesprekken, aandacht voor de volgende generaties, een hele staf, deskundigen en vrijwilligers zijn geregeld en met resultaat in touw. Onvermoeibaar is men ook in het Herinneringscentrum Westerbork. Wij noemen nu alleen maar de actie voor het plaatsen van 102.000 stenen ter herinnering aan evenzoveel mensen die door het kamp zijn gegaan en nooit teruggekomen. Een steen voor elke dode. In de kranten hebt u kunnen lezen dat in Amsterdam de deelraad Watergraafsmeer instemt met de plannen om op initiatief van de ontwerper Jan Wolkers het monument 'Nooit meer Auschwitz' een ruimere plaats te geven en te vergroten. Dit wegens het grote aantal bezoekers van de jaarlijkse door het Nederlands Auschwitz Comité georganiseerde herdenkingen. Er zijn de laatste tijd in het gebouw of op de plaats van vroegere synagogen gedenkplaten aangebracht voor vermoorde stadgenoten, zoals onlangs in Enschedé. Maar men vindt ze van Groningen tot Limburg. Een veelzijdig gezelschap heeft zich ingezet om de restauratie te bekostigen van de beroemde Portugese synagoge te Amsterdam, aangevoerd door de vorige Tweede Kamervoorzitter Dick Dolman, die sterk het besef heeft dat de Nederlandse overheden tijdens de Sjoa tekort zijn geschoten.
Het Fries Museum liet deze zomer werk zien van Leo Kok, 'Getekend in Westerbork'. U vindt zijn tekeningen ook in dit blad en in een prachtig, gelijknamig boek (uitg. Balans, 1990). Natuurlijk wordt ook in het tweede Jaarboek van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, het RIOD, aandacht besteed aan de Jodenvervolging, dit keer in een artikel van de zoon van David Cohen over zijn vader.
Italiaanse helpers 'De rechtvaardige vijand' is een film van Joseph Rochlitz, die op 12 juni in het Anne Frankhuis is vertoond. De rechtvaardige of welgezinde vijanden, Italiaanse militairen, hebben in de oorlog respectievelijk in Joegoslavië, ZuidFrankrijk en Griekenland ongeveer 14.000 Joden gered. Zo overleefde de vader van de filmer op een eiland aan de Dalmatische kust en de bekende nazijager Serge Klarsfeld in Nice. Opnieuw blijkt hoe gewone mensen de stem van hun geweten volgden en de Befehle van Eichmann en Mussolini negeerden om het leven van bedreigde Joden te behouden. De Anne Frank Stichting zelf heeft ook een film laten maken en een tentoonstelling die letterlijk de aardbol rondgaat, van Latijns-Amerika tot Moskou en verder. Zo komen we uit bij onszelf. Wij, dat zijn de overlevenden van toen en wie zich bij hen hebben gevoegd: onze Steungroep: u vindt bijdragen van hen in dit nummer terug. Maar ook denken wij aan de medewerkers van de Anne Frank Stichting, allen toegewijde jonge vrienden, de werkers van het RIOD en van de gedenkplaatsen en musea. De toeloop naar tentoonstellingen, de vraag naar literatuur over de duistere jaren: het wijst er allemaal op, dat onze taak niet is afgelopen. Rassenrellen zijn niet van de aarde weggevaagd, ook niet nu de apartheid de laatste fase is ingegaan. Na het laatste bloedige conflict, dat in de Golf, is het Koerdendrama nog steeds aan de gang - alleen van de voorpagina's is het verdwenen.
Vijand kiest men niet uit Een mozaiekbeeld van de recente etnische verschuivingen levert Israël. Alleen de intifada en de - meest negatieve - verhouding tot de Palestijnen vindt zijn oorsprong op het grondgebied van Israël zelf. De jongste vliegoperatie bracht tienduizenden pas sinds kort als Joden erkende donkere mensen uit Ethiopië naar hun beloofde land. Een overweldigende volksverhuizing is de landing van Sovjet-Joden op de luchthaven Lod bij Tel Aviv, een ware uittocht. Het is een aanwijzing van de ommekeer in Oost-Europa, maar ook van een voortsudderend en misschien dreigender antisemitisme. Israël is in de Golfoorlog langs de afgrond gegaan en door de snelle afloop en Amerikaanse en andere bijstand relatief gespaard. Maar problemen blijven daar genoeg. Mensen als de hoogbejaarde professor Leibowitz mogen op morele gronden waarschuwen tegen de bezetting, veel gehoor lijken zij niet te vinden. De beroemdste romanschrijver van Israël, Amos Oz, acht de PLO de fanatiekste nationalistische beweging van onze tijd. 'Maar het is de vijand, daarmee moeten we tot een compromis komen. Ik kan mijn vijand niet zelf uitkiezen.' De steun aan Saddam Hoessein was misdadig tegenover het eigen volk, zegt Oz, 'En toch denk ik nog steeds dat we met de PLO moeten praten.' Hij voegde er aan toe, ditmaal over Arafat: 'Zolang de Palestijnen hem als hun vertegenwoordiger zien, zullen we het met hem moeten doen.' Gevraagd of hij met de Palestijnen in dialoog gaat antwoordde Oz in Beersheba precies hetzelfde als zijn collega Yehoshua even tevoren in Amsterdam: 'De dialoog met de Israëlische haviken is voor mij op dit moment belangrijker dan dialoog met de Palestijnen.' Jeruzalem is wel één, maar boordevol conflictstof. Daar is nog veel op te lossen. Net als in andere zin te Berlijn. Eva Tas
Indrukwekkende bijeenkomst
Kamp Schoort
Ondergedoken kinderen duiken op in N e w York
Op dinsdag 11 juni jongstleden werd in Schoorl een sober en rauwzwart monument onthuld ter herinnering aan het kamp dat daar tijdens de Tweede Wereldoorlog was gevestigd en vanwaar onder meer 740 jonge Joodse mannen, die in februari en juni 1941 in Amsterdam tijdens razzia's waren opgepakt, naar Mauthausen zijn gestuurd, waar nagenoeg allen binnen zeer kort tijd zijn omgekomen. Vooral de Vriendenkring Mauthausen heeft geijverd voor de totstandkoming van dit monument. Op dezelfde dag werd ook een boek gepresenteeerd, dat Albert Boer over Het Kamp Schoorl heeft geschreven Het bevat tal van interessante en nieuwe gegevens, tekeningen en foto's over hoe dit kamp in verschillende stadia van zijn bestaan heeft gefuncioneerd. Het was vóór de oorlog een kamp van het Nederlandse leger; vanaf 28 mei 1940 werden staatburgers van geallieerde landen door de Duitsers in het kamp geïnterneerd; zij zagen hoe de Joodse jongens in 1941 werden binnengebracht en al gauw weer werden doorgestuurd naar veel ergere oorden. Strafgevangenen, gijzelaars, vliegeniers en politieke gevangenen volgden elkaar op, totdat na de bevrijding foute Nederlanders met het kamp kennis mochten maken en in 1949 officieel toestemming tot sloop van het kamp werd verleend Nu is er het Bezoekerscentrum Met Zandspoor van de boswachterij te vinden, waar in een kleine tentoonstelling voortaan ook aandacht aan het voormalige kamp zal worden besteed. Het boek Het Kamp Schoorl van Albert Boer kan worden besteld door f 20 over te maken op giro 511036 van Rabobank Schoort, t.g.v. bankrekening 35.85.38-289 van A. Boer. met vermelding van: Kamp Schoorl. (m.a.)
In New York werd op 26 en 27 mei de eerste internationale bijeenkomst gehouden van mensen die als kinderen tijdens de Tweede Wereldoorlog moesten onderduiken. Niet minder dan 1600 mensen bezochten het congres, vooral 'hidden children', maar ook enige tientallen van hun redders en een aantal familieleden van deze oorlogsgetroffenen. Een aantal van de sprekers legde er de nadruk op dat deze groep nog nauwelijks naar voren is getreden, dus eigenlijk nog altijd 'ondergedoken' is gebleven. Elie Wiesel zei in zijn slottoespraak dat het hier gaat om de laatsten die uit eigen ervaring over de Sjoa kunnen getuigen. De bezoekers van het congres kregen dus de opdracht mee over hun eigen ervaringen en daarmee over de massamoord op de Joden te vertellen. Maar velen bleken voorlopig nog met hun eigen problemen te zitten. Ze hadden in bijna 50 jaar soms niet of nauwelijks over wat hen tijdens de oorlog was overkomen kunnen praten, zelfs niet met hun eigen familie. Vaak voelden ze zich al jong verantwoordelijk voor hun ouders die immers nog zoveel ergers hadden meegemaakt. En ze kregen zelf te horen, dat ze toch zo hadden geboft, en dat ze eigenlijk niets hadden meegemaakt. Dat ze van hun ouders gescheiden waren, vaak van het ene adres naar het andere waren vervoerd, in angst hadden gezeten en vaak een andere naam, godsdienst en afkomst hadden moeten aannemen, werd niet geteld. En voor veel kinderen was het ook weer pijnlijk om zich na de bevrijding van een liefdevol pleeggezin te moeten losmaken, een zoveelste scheiding in een heel jong leven. 'Wij waren oud voor we ooit jong hadden kunnen zijn' zei één van de sprekers daarover. Bijna alle sprekers waren zelf als kind ondergedoken geweest. Hun verhalen waren vaak ontroerend en indrukwekkend, maar dat gold niet minder voor de vele verhalen die werden verteld tijdens de besloten werkgroepen en in de geïmproviseerde bijeenkomsten per land. Het lijkt dan ook zinvol een vervolg aan het Newyorkse congres te geven, liefst in Europa. Er is nu een eerste gedachtenwisseling gaande of een dergelijke internationale bijeenkomst in 1992 in Nederland zou kunnen worden gehouden. Het ICODO heeft zich al bereid verklaard hierbij organisatorische ondersteuning te verlenen. Max Arian Het adres van de internationale organisatie is: The Hidden Child ADL; 823, United Nations Plaza; New York, NY10017; USA. Tel. 09 - 1 212 4902525. Een interessant en goedgeschreven Engelstalig boek dat mede over ondergedoken kinderen gaat is: Children With A Star; Jewish Youth in Nazi Europe van Debórah Dwork, Yale University Press, New Haven and London, 1991.
Kinderleven in Westerbork. Schetsblad van Leo Kok (1923-1945). Uit Getekend in Westerbork. Uitg. Balans, Amsterdam, 1990
Niet te bevatten Speech van Burgemeester Van Thijn tijdens de Nationale Herdenking 1991
Ik heb het nooit kunnen bevatten. Die lange, lange rij van opgejaagde mensen. Die beestenwagens vol. Het einde tegemoet. De crematoria als continu-bedrijf. Waarom moesten zij dood? Ik kon het niet bevatten, zo klein als ik toen was. Waar waren zij gebleven? Wat hadden zij misdaan? De mensen van mijn leeftijd, de kinderen van toen. Wat heeft hun moordenaars bewogen? Zij wisten van de prins geen kwaad. Toch werden zij vergast, verbrand of afgebeuld. Zo'n anderhalf miljoen. En elk kind was uniek. Het is steeds minder te bevatten. Toch zijn we zes-en-veertig jaren verder. Zesen-veertig jaren en honderden boeken, getuigenissen en verhalen. Tientallen films, documentaires en symposia. In zijn zojuist verschenen boek "De Zoektocht" beschrijft Gerard Durlacher een jarenlange speurtocht naar mede-overlevenden van Birkenau, jonge mensen, kinderen van toen. "Mijn zoektocht is geëindigd", zo sluit hij af, "geëindigd in een woud van vragen. Hoe hebben wij overleefd, hoe konden wij verder leven na de catastrofe? Afdoende antwoorden zijn er niet. Elk antwoord brengt nieuwe vragen voort". Het is niet te bevatten waar rassenhaat toe leiden kan. Waarom moesten zij dood? Zij wel en wij weer niet? Wij denken en herdenken. Waar haalden zij de moed vandaan, de mensen van het verzet, die, oog in oog met de dood, het onrecht niet konden verdragen en opkwamen voor rechten van de mens. Want elk kind is uniek.
Wilt u op de hoogte blijven van de activiteiten van het Nederlands Auschwitz Comité? Indien u onderstaande bon invult en opstuurt naar D. van Geens, Renkumhof 50,1106 JB Amsterdam, ontvangt u vijf maal per jaar het blad van het Nederlands Auschwitz Comité. Aan het abonnement zijn <jeen kosten verbonden. Wel ontvangen alle abonnees één maal per jaar een acceptgirokaart \ vooreen vrijwillige donatie ten behoeve van de voortgang van het werk van het Nederlands Auschwitz Comité.
naam:
:z>:*<yy^:.-:wï#^^.
,.
,
adres: postcode en woonplaats: »a<pd: •• ••• .: Opsturen naar: D, van Geens, Renkumhof 50,1106 JB Amsterotfen.
Wij herdenken onze doden: militairen en burgers, de mensen van de koopvaardij, de slachtoffers van de gruwelkampen in Europa en het voormalig Nederlands Indië. Maar wij denken ook aan de overlevenden die zich steeds meer vragen stellen. Het is steeds minder te bevatten. We zijn zes-en-veertig jaren verder en nog altijd zien wij, dag in dag uit, beelden van vervolgde mensen, van bedreigde kinderen, omdat zij anders zijn, Koerden of Armeniërs, Joden of Palestijnen. Er is ook hoop. Europa wordt nu één. De vijanden van toen zijn een gesloten front. Van vrijheid, democratie en rechten van de mens. Maar hoe stevig is ons bolwerk als het om minderheden gaat? Steeds vaker horen wij van her en der, dwars door Europa heen, over uitbarstingen van vreemdelingenhaat. Vandaag nog in de krant, een klein bericht: ergens in Europa zijn twee migranten van vierhoog uit het raam gegooid. Omdat zij anders zijn. Hoe anders zijn wij zelf? Veel jongeren van nu stellen aan ons de vraag: Wat heeft dat nu voor zin, herdenken op 4 mei. Wij zijn zo anders nu. Die oorlog van toen is toch niet ons probleem? Wij weten van de prins geen kwaad. Het is ook nauwelijks te bevatten waar rassenhaat toe leiden kon. Het is toen in het klein begonnen. We worstelen met duizend vragen. We weten nog steeds niet waarom het gebeurd is, maar we weten wel dat het gebeurd is. Niet de schuldvraag maar die kennis gaat over van generatie op generatie. Daarmee gewapend staan jongeren van nu zoveel sterker dan jongeren van toen. Omdat zij anders zijn dan toen weten zij dat alle mensen anders zijn, want uniek en dus nooit minder. Zij hebben niets misdaan.
Weigeren onverschillig t e zijn Rede van Anita Löwenhardt, vice-voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité, uitgesproken tijdens de Sjoa-herdenking, op 10 april 1991, in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam. Als kind van na de oorlog zal ik nooit begrijpen waarom de wereld niets deed toen, tussen 1942 en 1945, de vreselijke werkelijkheid van de gaskamers tot de mensheid doordrong. Als kind van ouders die de Sjoa overleefden, als kleindochter van vier grootouders die ik nooit gekend heb, evenmin als tientallen andere familieleden die in Auschwitz-Birkenau vermoord werden, wil ik het ook niet begrijpen, omdat met de realiteit van de onverschilligheid niet te leven valt. Toen ik eind vorig jaar met mijn vader en 88 andere betrokkenen in AuschwitzBirkenau stond, wilde ik huilen, wilde ik schreeuwen, maar het enige dat ik voelde, was woede. Woede over zoveel zinloos moorden. Woede ook die ik alleen maar kan en wil uiten in strijdbaarheid. Strijd tegen onverschilligheid die genocide laat gebeuren. Het is niet voor niets dat zovelen van de eerste generatie, zij die de Sjoa overleefd hebben, hun leven daaraan gewijd hebben. Eli Wiesel zei onlangs opnieuw: "Heel mijn leven heb ik geprobeerd de onverschilligheid van de toeschouwer te bevechten". Want, het is de onverschilligheid van de toeschouwer die genocide liet en laat gebeuren: vóór, tijdens en na de Sjoa. De wereld zweeg toen anderhalf miljoen Armeniérs werden afgemaakt. De wereld keek toe toen miljoenen joden werden vergast. De wereld deed niets toen miljoenen Cambodjanen werden vermoord en de wereld zweeg stil toen duizenden Koerden met gifgas werden gedood. Het is te danken aan velen in de wereld, die weigeren nog langer onverschillig te blijven, dat de Koerden nu geholpen worden, al komt die hulp voor duizenden van hen te laat. Want, gelukkig zijn er nog mensen die weigeren onverschillig te zijn: van de eerste, de tweede en nu al weer van de derde generatie. Samen vechten zij sinds jaar en dag, ieder op hun eigen manier, tegen onverschilligheid jegens discriminatie, racisme, antisemitisme en genocide. Als ooit, in de verre toekomst, de mensen die de Sjoa overleefden, er niet meer zullen zijn, zullen de volgende generaties ervoor blijven zorgen dat onverschilligheid geen kans krijgt. Zullen wij ervoor blijven zorgen dat de strijd van mensen als Eli Wiesel wordt voortgezet. Want wij zullen niet onverschillig worden. Wij zullen blijven getuigen van de Sjoa, van genocide, opdat er nooit meer Auschwitz zal zijn.
Stichting Icodo Voor vragen op het gebied van wetten cn regelingen voor oorlogsgetroffenen, maar ook voor andersoortige vragen bijvoorbeeld over zelfhulpgroepen, therapeutische hulp of maatschappelijk werk, kunt u voor informatie, advies of verwijzing terecht hij
•SHHahting IcodTtHll Maliebaan 83-87
jdoren (ook de latie) zijn bij de Stichting Icodo welkom. Bez'fe* if/, nf%lefonische atspr^Mu**, iedere werkdag mogelijk. "
Portret van Kitty de Wijze. Tekening van Leo Kok uit Westerbork.
Europees symposium tegen discriminatie Oproep Informatie gezocht over
Louis Heijermans Waarschijnlijke geboortedatum 30-08-1908 Zijn vader was Louis Heijermans sr; een agent in Engelse huizen en metaalwaren te Hilversum Het is mogelijk dat Louis de naam van zijn moeder gebruikte (moeders naam niet bekend). Voor de oorlog verdiende Louis zijn brood in de muziek Hij had een conservatorium-opleiding, mogelijk in Brussel, en speelde piano j en viool. Hij zong, zowel klassiek als modern Verder l werkte Louis bij Tuschinski, i in Laren en was er sprake J van een contract met de BBC. ! I
'
Louis droeg een bril en had ' achterover gekamd, krullend haar. In 1939 ontmoette hij op de boot Enkhuizen-Stavoren mijn tante, zijn latere verloofde. Bij haar heeft hij in het begin van de oorlog geruime tijd I ondergedoken gezeten in Koog aan de Zaan. Tijdens een van zijn bezoeken aan vrienden in Amsterdam werd hij opgepakt en waarschijnlijk naar Westerbork gestuurd. Hij is niet meer teruggekomen. Hij had in de eerste oorlogsjaren een vervalst persoonsbewijs met de naam ROEST. Een ieder-die iets daj&t te weten over Louis Heijermans kan contact opnemen met inevrouw Sj. ZandeeSmaling, Turfschip 232. ilÖéXTAmstelveen. Tel 020-6438353
Een onderzoekscommissie van het Europees Parlement, de commissie Ford, kwam vorig jaar met een verontrustend rapport. Met de anti-racisme-wetgeving is het over het algemeen droevig gesteld in Europa, en als Europese landen al wetgeving hebben op dat punt, dan wordt die vaak niet of averechts toegepast. Dit rapport was voor de Stichting Samenwerkend Verzet reden te meer voor het organiseren van een Europees symposium over dit onderwerp. In samenwerking met de Anne Frank Stichting en de Leidse Universiteit werd het programma opgesteld voor dit tweedaagse symposium, dat op 2 en 3 mei in de Leidse Pieterskerk gehouden werd onder het motto: 'Europa tégen discriminatie; waakzaam vóór democratie en vrijheid'. Ongeveer driehonderd vertegenwoordigers van organisaties van verzetsdeelnemers en vervolgden, wetenschappers en studenten uit Nederland, andere EG-landen en uit Oost-Europa namen aan het symposium deel. Sombere woorden over toenemende vreemdelingenhaat, neofascisme en antisemitisme in heel Europa overheersten de redevoeringen van bijvoorbeeld minister D'Ancona van WVC, en van de Duitse dr. Hildegard Hamm-Brücher, oud-verzetsstrijdster en oud-minister van de Bondsrepubliek. Mevrouw Hamm oordeelde dat juist Duitsland een 'beslissende bijdrage' dient te leveren aan de bestrijding van deze verschijnselen: 'want wij Duitsers moeten bewijzen of wij uit onze nationale catastrofe en uit die in Europa gedurende de Tweede Wereldoorlog werkelijk hebben geleerd'. Rector Magnificus prof. dr. L. Leertouwer van de Leidse universiteit stelde dat de universiteiten weinig kunnen doen om studenten uit de minderheidsgroeperingen aan te trekken, 'terwijl juist dat een krachtig wapen tegen discriminatie is'. 'Het allochtonenbeleid dat de minister van Onderwijs van ons vraagt, vereist een paar relatief goedkope maatregelen als het opheffen van de wachtlijsten voor cursussen in de Nederlandse taal. Elke rechter van Marokkaanse afkomst en iedere Turkse ingenieur maakt de positie van de "ongelijkheidsapostelen" zwakker'. Twee vertegenwoordigers van "minderheidsgroeperingen"kwamen de tweede dag als inleider aan het woord. De van oorsprong Arabische oprichter van de Franse anti-racisme-organisatie SOS Racisme, Harlem Desir, wees er op dat nogal wat leden van etnische minderheden in Europa nog steeds geen stemrecht hebben. 'De miljoenen migranten moeten beschouwd worden als volwaardige burgers, met alle rechten die er bij horen. Want zonder hun werkelijke integratie is een Verenigd Europa tot mislukken gedoemd'. Bernie Grant, een van de vier zwarte leden van het Britse Lagerhuis, sprak nog hardere woorden: 'Zwarte mensen zijn het beu om te gaan naar conferenties over racisme in Europa, die georganiseerd zijn door de witte meerderheid'. Dat was later op de dag, tijdens een forumdiscussie, ook een punt van kritiek van enkele deelnemers. Zij verweten de organisatie dat die een symposium had belegd over discriminatie en racisme in Europa, zonder de mensen daar voor uit te nodigen die van die verschijnselen het meest te lijden hebben. Voorzitter P.J.G. Molthoff van de Stichting Samenwerkend Verzet wilde zich die kritiek wel aantrekken, 'maar één van de redenen dat wij dit symposium hebben georganiseerd, was dat anderen dat niet deden. Daarom vind ik het vreemd dat mensen die het initiatief niet namen, ons nu verwijten dat zij niet bij de organisatie betrokken werden'. Het slotwoord werd gesproken door Jan Oskam, oud-verzetsstrijder en, namens Samenwerkend Verzet, verantwoordelijk voor de organisatie van het symposium. Hij presenteerde de conclusies van het symposium in de vorm van een open brief aan de Europese regeringen. Hen riep hij op om in het nieuwe Europa de herinnering aan de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog levend te houden en de samenwerking te bevorderen van organisaties die verschijnselen van racisme tegengaan. Tot slot vertelde hij "als persoonlijke noot", dat hij op de radio een man het belang had horen onderstrepen van het herdenken van 4 mei. Omdat die man in een buurt woont met veel migranten, had hij zijn Turkse buren over "onze" herdenking verteld, die vervolgens besloten met hem mee te gaan naar de 4 mei-herdenking in hun buurt. 'In die toekomst geloof ik', aldus Oskam. Anita Löwenhardt
boekbespreking
Het is zo moeilijk het alledaagse leven te leven
STICHTING
'Ik ben tot de slotsom gekomen dat wij de dragers zijn van een geschiedenis die WIJ dienen door te geven, opdat de wereld haar niet vergeet'. Het zijn de woorden van Misha K. tijdens de reünie van overlevenden van Mannerlager Birkenau B II D. De reünie in het herdenkingscentrum Beth Theresienstadt in Israël besluit 'De Zoektocht" van G.L Durlacher. Een zoektocht naar mede-overlevenden van de groep van negenentachtig jongens van 13 tot 16 jaar, die net voor de vernietiging van het Familienlager Birkenau geselecteerd werden door Mengele. Een zoektocht ook naar wat de overlevenden zich nog kunnen en willen herinneren en hoe ze met die herinneringen hebben leren leven.
HET
rNSTiTUUT
DOCUMENTATIE In de herfst van 1989 is de Sticnting Vrienden van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie opgericht. De Stichting beoogt de doelstellingen van het Riod te ondersteunen door het stimuleren van onderzoek, het doen uitgeven en het (mede)financieren van publikaties over Nederland en de Tweede Wereldoorlog, en het verlenen van steun aan tentoonstellingen. Vrienden (minimum-schenking Fl. 25,-) ontvangen het Jaarverslag van het Riod en de jaarlijkse aanwinstenlijst van de bibliotheek. Zij ontvangen een uitnodiging voor een Open Dag op het Riod en krijgen korting op de door het Riod uitgegeven publikaties.
Willen w e t e n
Clairy Polak G.L. Durlacher, De Zoektocht. Uitgeverij Meulenhoff 1991. Prijs f29,90 Tekening: Yehuda Bacon
VOOR
OORLOGS-
Iedere bladzijde van het boek ademt de drang de geschiedenis door te geven. Niet alleen opdat de wereld haar niet vergeet, maar ook om het verleden te bezweren. De meeste overlevenden hebben alleen met het verleden kunnen leven door de geschiedenis gedeeltelijk te verdringen. Misha K. weet zich geen enkel detail meer te herinneren van de periode die hij in de kampen heeft doorgebracht. Zijn geheugen heeft hij van zich afgeschreven in een dagboek, een paar weken na de bevrijding op aanraden van een legerpsychiater geschreven. Juist hij is het die het dilemma onder woorden brengt: 'Ik wil met de ervaringen en verhalen van anderen de witte plekken van mijn verleden invullen en tegelijk ben ik bang eraan kapot te gaan'. De confrontatie met de verdringing snijdt de lezer net zo door merg en been als de confrontatie met de herinnering, de confrontatie met het heden evenzeer als die met het verleden. Durlacher heeft een scherp oog voor tegenstellingen en het zijn die tegenstellingen die het boek zo beklemmend maken dat je het in een adem moet uitlezen en tegelijkertijd de neiging hebt het weg te leggen om op adem te kunnen komen, leder verhaal dat hij optekent is zo uniek dat je je bijna schaamt voor de herkenning die elk verhaal oproept, de herkenning van het leed van miljoenen.
De meeste overlevenden die in het boek aan het woord komen hebben het verleden in het dagelijks leven zoveel mogelijk uitgebannen. Drie van hen hebben van de omgang met het verleden hun dagelijks leven gemaakt. Durlacher, als wetenschapper, de historicus Dov K., en de schilder Yehuda B. Zij proberen hun verblijf in het Mannerlager Birkenau bijna analytisch, afstandelijk te benaderen, om langzaam maar zeker in een soort trance te raken die hen in een stroomversnelling van herinneringen en associaties brengt. Als lezer, misschien ook wel als iemand die de oorlog niet heeft meegemaakt, voel je bijna een soort opluchting dat hier drie mannen bij elkaar zitten die er over kunnen praten, die eindelijk een tipje van de sluier oplichten, die ligt over de kampervaringen van overlevenden in onze eigen omgeving. Maar het gesprek stokt als geluiden van de buitenwereld tot het drietal doordringen. Geluiden die hen weer terugbrengen tot het leven van alledag, een wereld waarin ook zij zich buitenstaander voelen. 'Het is zo moeilijk het alledaagse leven te leven', zegt Yehuda B, uitgerekend degene die de indruk wekt daar het minst moeite mee te hebben. Ook zij, die de confrontatie met het verleden aangaan, hebben moeite om er iets over te vertellen tegen anderen dan degenen die het hebben meegemaakt, die erbij waren. Michael K. zegt dat hij met zijn zoons niet over zijn kampjaren kan praten, omdat ze er niets over horen willen, Hank en Dick uit Boston praten niet over het verleden waar hun niet-joodse vrouwen bij zijn. Maar de dochter van Misha K. bedankt Durlacher als hij vertelt over de nog niet zo ver achter hem liggende jaren waarin hij zijn eigen verleden onder ogen durfde te zien en besloot op zoek te gaan naar lotgenoten om van hen te vernemen hoe zij de catastrofe overleefd hebben en hoe zij het leven verder konden leven. Zij die het niet hebben meegemaakt kunnen wel degelijk geïnteresseerd zijn. Wij, die het niet hebben meegemaakt, willen het wel weten, moeten het weten. Wie het weet, kan het niet vergeten.
RIJKS-
Voor Vrienden is Oorlogsdocumentatie '40-'45, het Jaarboek van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, voor de voordeelprijs van Fl. 32,50 (in plaats van Fl. 39,50) verkrijgbaar. Dit jaarboek is bij verschijning zeer enthousiast ontvangen in de pers. Betaalt men als Vriend Fl. 75,- of meer, dan ontvangt men Oorlogsdocumentatie '40-'45 zonder verdere kosten : Men kan zich opgeven als ' # VwenrfSan-clpaKichting 3tg&riifVJItt*Hftd bij . 'Madr9in^tm%i^resvan *" J ^ ^ # ^ " V i ^ i n y a n v : ^etlR^,'T|ntv^o1^numin# !
?
:
pestz^er% difcni^^. iSl " Vergeet ntettf vérmeldep , voor welk-bedraifAVrfend' wilt worden en of tt het * jaarboek Oorlogsdocumentatie '40-'45 wilt ontvangen.. ;
T
Kampen internationaal beheren Verslag van de bijeenkomst van het Internationaal Auschwitz Comité. Op 25 en 26 mei jl. vond in Rome een bijeenkomst plaats van het dagelijks bestuur van het Internationaal Auschwitz Comité. Nederland was vertegenwoordigd door Annetje Fels en ondergetekende (als waarnemer). De Belgische voorzitter Maurice Goldstein signaleert dat de 'Wende' in OostEuropa onze organisatie(s) daar drastisch omver heeft gegooid. Comité's zijn er van naam en/of voorzitter veranderd. De president van de Italiaanse organisatie van kampoverlevenden en oudverzetsstrijders, Gianfranco Maris, waarschuwt voor het alom de kop opstekende neo-fascisme en antisemitisme. Goldstein beaamt dat de antifascistische strijd nog steeds nodig is. In dat verband verklaart hij: 'Ons document over het behoud van Auschwitz-Birkenau heeft de president van de internationale organisatie van voormalige kampslachtoffers (ANED) geïnspireerd tot de wens om alle voormalige kampen te behouden. Dat zou alle kamporganisaties kunnen verenigen. Dat is niet alleen belangrijk om de kampen als monument te behouden, maar ook om de geest van het verzet en de vervolgden levend te houden'. Maurice Goldstein meldt voorts dat de zusters Carmelitessen voorlopig geen aanstalten lijken te maken te verdwijnen uit het gebouw dat zij in Auschwitz bezet houden. Het werk aan dit gebouw gaat zelfs nog steeds door. 'Als we dit toestaan, zijn we zwak en is alles mogelijk en toegestaan. Het "Theatergebouw" behoort niemand toe, geen religie in het bijzonder. Auschwitz is een heilige plek voor iedereen', aldus Goldstein. Ook de problemen rond het monument in Auschwitz-Birkenau zijn nog niet opgelost. Half november is in Auschwitz overeenstemming bereikt over nieuwe teksten, maar de discussie daarover is helaas nog niet ten einde. Zo heeft een Poolse priester onlangs gezegd dat de tekst die oorspronkelijk was voorgesteld (uit het Bijbelboek Job) beter was dan de nieuwe tekst die de Poolse joden zou vergeten. Goldstein verklaart naar aanleiding hiervan: 'Als de nieuwe tekst niet wordt geaccepteerd, trekken wij ons uit Birkenau terug en doen we de Poolse regering een proces aan. Geen enkele organisatie kan welk recht dan ook laten gelden op Auschwitz: religieus, politiek, filosofisch of anderszins. Dus hoort daar ook geen kruis, noch een Davidsster'. Goldstein pleitte voor een actie in alle landen voor het behoud van Auschwitz-Birkenau, eerherstel van ons monument en het einde van de bezetting van het 'Theatergebouw' door de zusters Carmelitessen.
Kampgezicht Westerbork. Tekening Leo Kok.
Gesproken werd ook over de mogelijkheid van een Europees reglement voor het beheer van alle voormalige nazi-kampen in Europa. Gedacht wordt aan een Europese organisatie waarin vertegenwoordigers van alle betrokken landen zitting hebben, met daaronder een raad die bestaat uit vertegenwoordigers van alle betrokken kampcomité's. Om dit te realiseren zal o.m. een jurist ingeschakeld worden die gespecialiseerd is in internationaal recht. Maurice Goldstein verwacht dat alle jongeren, die sinds een paar jaar in een aantal landen meewerken met de Auschwitz Comité's, binnen enkele jaren een internationale groep zullen vormen tot behoud van kampen als AuschwitzBirkenau. De Duitse jongerengroep Aktion Sühnezeichen belegt in november van dit jaar een vergadering in Auschwitz over het vraagstuk van de medische wetenschap in de nazi-tijd. Als er Nederlandse artsen zijn die hierin geïnteresseerd zijn, kunnen zij dat kenbaar maken aan het Nederlands Auschwitz Comité. Anita Löwenhardt