Issuu

nederlands auschwitz comitĂŠ

Omslag: tekening van Chaja Polak.

GIACOMO DEBENEDETTI 16 OKTOBER 1943

16 oktober1943 van Giacomo Debenedetti is een kroniek van de Duitse pogrom in het getto van Rome, het oudste getto ter wereld. In één dag werden meer dan duizend slachtoffers gemaakt. Debenedetti schreef zijn onvergetelijk aangrijpende vertelling onder de onmiddellijke indruk van de deportatie. Wat deze 'joodse kroniek' zo aangrijpend maakt is dat de bewogen stem van de verteller - iemand die, zelf jood, een maand voor de razzia uit Rome vluchtte en dus spreekt over zijn eigea ternauwernood afgewende lot; de stemmen van de mensen met hun verwarde belevenissen verbindt tot één klacht één protest dat ver over het ogenblik heen reikt en zich richt tot de andere mensen en tot God. Dit verhaal is in al zijn eenvoud een sober unicum Vertaling en nawoord Frida de Matteis-Vogels. Ceder Editie, 72 blz, ca f 26,50/bfr 530. In de boekhandel verkrijgbaar.

MEULENHOFF AMSTERDAM

Internationaal Verzetscongres V a n 6 t o t e n m e t 8 j u n i a.s. v i n d t te Rotterd a m het I n t e r n a t i o n a l e Verzetscongres plaats Het p r o g r a m m a :

donderdag 6 juni 16.00 u u r : k r a n s l e g g i n g bij het m o n u m e n t v o o r g e v a l l e n e n o p het S t a d h u i s p l e i n . Daarna o n t v a n g s t d o o r het g e m e e n t e b e s t u u r v a n R o t t e r d a m o p het s t a d h u i s . Na a f l o o p is er e e n m a a l t i j d in de V a n G h e n d t - k a z e r n e v a n het K o r p s M a r i n i e r s . D e e l n e m e r s w o r d e n per b u s naar d e kazerne e n v e r v o l g e n s naar h u n hotels g e b r a c h t .

zaterdag 8 juni h e r d e n k i n g s d i e n s t in d e G r o t e o f Laurenskerk. V o o r g a n g e r s v a n Protestantse, Katholieke en J o o d s e k e r k g e n o o t s c h a p pen h o u d e n een korte t o e s p r a a k , o m l i j s t d o o r muziek. G e l e g e n h e i d de t e n t o o n s t e l l i n g te bezoeken. Per b u s naar restaurant Engels aan het S t a t i o n s p l e i n . Een w a r m e l u n c h ( m e t ' h o o g t e p u n t ' ) besluit het c o n g r e s . M e n w o r d t v e r z o c h t niet per a u t o te k o m e n . V o o r alle v e r v o e r , o o k v o o r i n v a l i d e n , w o r d t g e z o r g d . M e n kan bij a a n m e l d i n g hotels bes p r e k e n . Gaat m e n elke d a g naar huis e n

heeft m e n g e e n e i g e n reductiekaart v a n d e NS, d a n kan m e n u e e n reductiekaart v a n 20% bezorgen, ook dit o p aanvraag. U d i e n t u u i t s l u i t e n d schriftelijk v o o r 1 m e i o p t e g e v e n , o n d e r v e r m e l d i n g N A C , bij St. Intern V e r z e t s c o n g r e s 1985 B u r g . Crezéestraat 14 2981 A D Ridderkerk T e l . : 01804-30518. Na o n t v a n g s t v a n u w a a n m e l d i n g o n t v a n g t u een nota v o o r d e e l n a m e - e n e v e n t u e e l h o t e l k o s t e n . Deze nota d i e n t o p 15 m e i te zijn v o l d a a n , als u zeker w i l t zijn te k u n n e n deelnemen.

vrijdag 7 juni 's o c h t e n d s b i j e e n k o m s t v o o r b u i t e n landse g a s t e n . V o o r d e o v e r i g e n v r i j ; m e n kan b i j v o o r b e e l d de v e r z e t s t e n t o o n stelling '1933-45, n o o i t v e r g e t e n ' in d e Laurenskerk b e z i c h t i g e n . Er k o m e n daar 800 j o n g e r e n uit het hele l a n d . Dr. A . K l u m p e r s , g e p r o m o v e e r d o p het Nederlandse verzet, h o u d t e e n i n l e i d i n g . 14-16.30 u u r , b i j e e n k o m s t in d e D o e l e n van congressisten o p de 800. T h e m a : Vrede, Vrijheid, Verdraagzaamheid. M e t cultureel p r o g r a m m a , 's A v o n d s c o n g r e s d i n e r in het H i l t o n - h o tel.

Herdrukt

In d i t b e v r i j d i n g s n u m m e r h e b b e n w i j een aantal b i j z o n d e r e b i j d r a g e n uit bijna 30 jaargangen van ons bulletin weer o p g e n o m e n . Daar is d e rede d i e Ed H o o r n i k geeft g e h o u d e n o p de A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g v a n 1968. Niet alleen g r e e p zijn w o o r d allen d i e p a a n , m a a r d e v e r w i j z i n g naar de e r e s c h u l d v a n elke N e d e r l a n d s e r e g e r i n g s c h u d d e m e n i g een w a k k e r . Dit leidde t o t d e eerste specifieke r e g e l i n g v o o r nazislachtoffers - w a a r w i j

t o e n al d r i e jaar o p h a m e r d e n - e n in 1973 t o t de W U V . Ida G e r h a r d t t o o n d e zich zeer v e r h e u g d , t o e n w i j haar g e d i c h t v o o r A n n e Frank dest i j d s m e t e e n f o t o v a n het beeldje te U t r e c h t p l a a t s t e n . In hetzelfde j a n u a r i n u m m e r 1968 v e r s c h e e n Het J o o d s e K e r k h o f te Praag v a n T h e u n d e Vries. J a n W o l k e r s schreef in 1975 een tekst t e r beg e l e i d i n g v a n zijn s p i e g e l m o n u m e n t M a x Croiset z o n d o n s in 1979 e e n g e d i c h t na het v e r s c h i j n e n v a n zijn d i c h t b u n d e l 6.000.000

nederlands auschwitz c o m i t é

BEVRIJDINGSNUMMER Oplaag: 20.000 exemplaren 29e jaargang nr. 3, mei 1985 Verschijnt 6x per jaar Secr.. E. Furth, Diemerkade 43, 1111 AC Diemen, tel : 020-905310 Bankrek • AMRO BANK, bijk van Baerlestr. 58, 1071 BA Amsterdam, spaarrek 40.01 75 088 Gem giro: 4875500, postgiro- 293087 t.n.v. NAC Redaktie: Drs. Eva Tas, Amsteldijk 23, tel 020-795716, 1074 HS Amsterdam Administratie krant. D. v. Geens, Renkumhof 50,1106 JB Amsterdam, tel. 020-972869

Veertig jaar en verder Dit bevrijdingsnummer na veertig jaar vraagt dubbele toelichting. Er is zo verschrikkelijk veel aan de hand - zoveel tv-series, herinneringen en herdrukken, huldigingen achteraf, postuum eerbetoon en ga zo maar door... Drie dikke bevrijdingsnummers zouden niet voldoende zijn om ze alleen maar te vermelden. Wij hebben daarom een wat willekeurige en noodgedwongen bescheiden keuze gemaakt. Natuurlijk, de voor ons voornaamste gebeurtenis, de bijeenkomsten in Assen en het herinneringscentrum Westerbork, veertig jaar na de bevrijding van het kamp, tevens Jom Hasjoa, de gedenkdag van de grote ramp (ook in de Hollandse Schouwburg) kunnen W I J maar kort noemen. Het verslag ervan volgt u in de dagbladen. Een keuze, ons ondanks dus, uit slechts enkele feiten. In de meidagen willen wij vooral veel jongeren laten zien wat het Nederlands Auschwitz Comité is, waarom en hoe het werkt en doorgaat. U leest dat in een interview met onze voorzitster. Nieuwe, maar ook lezers van vroeger datum, vinden een aantal belangrijke bijdragen uit voorbije dagen. Daarnaast een enkel nooit gepubliceerd stuk uit 1945. Om terug te kijken zouden wij dit omvangrijke nummer in grote oplaag niet nodig hebben. Erg genoeg wordt er elk ogenblik een beroep gedaan op onze gevoelens, op ons geweten. Aanslagen in Parijs, één ervan bij een film over Eichmann. Er mag geen antifascistisch jeugdkamp worden opgeslagen in Dachau en Reagan gaat daar niet heen om geen gevoelige Duitse harten te raken. Wel naar SS-graven in Bitburg en pas na zware druk: Bergen-Belsen. De Auschwitz-Luge, het ontkennen van de volkerenmoord op de Joden, mag dan ook niet zonder veel maar en mits worden bestraft. Met het ontslaan van tegenstanders van de nazi's hebben de Bondsoverheden minder moeite. Nee, de in Neurenberg en in de grondwet van Bonn voor altijd verboden oud-SSer-clubs kunnen ze wettelijk niet ontbinden noch het zwijgen opleggen. Waarnemers constateren een toenemende vraag naar autonummers

met letters

beid van de Hitlerhorden. Problemen van oorlogsgetroffenen vullen conferentiezalen en symposia. Een stroom van publikaties over de tweede generatie bereikt alle media. Nu pas breken processen van onverwerkt leed en pijn zich baan. Na de Jodenvervolging kunnen de overlevenden en hun nakomelingen maar niet overgaan tot de orde van de dag. Na de Jodenvervolging heet dan ook de tentoonstelling die een halfjaar lang in het Joods Historisch Museum in de Waag te Amsterdam te zien blijft. Interviews op video werpen een blik op de naoorlogse generatie van Joodse mensen. Het ICODO, het orgaan voor informatie en coördinatie voor door de oorlog getroffenen, draait op volle toeren. U kunt iets daarvan verderop zelf constateren. De Anne Frank-Stichtmg tegen alle racisme en allereerst tegen elk antisemitisme is praktisch ononderbroken in actie, in het bijzonder onder de schooljeugd van lager tot en met alle voortgezet onderwijs. Jammer genoeg is ons werk en dus ook deze uitgave geen luxe en ook geen weemoedig omzien na deze veertig jaar.

als KZ, SS,

SA etc. Geen vraag is welke sympathie die automobilisten drijft. Intussen ondervinden wij elke dag de gevolgen van de heilloze ar-

Tamara, cement, Ruth Waterman.

4 mei Op 4 mei zullen er weer allerwegen stille tochten worden gehouden voor om 8 uur de twee minuten stilte vallen. Ook onze medewerkers en vrienden zullen vaak een plek opzoeken bij een gedenkteken voor slachtoffers die voor hen bijzondere betekenis hebben. Het Nederlands Auschwitz Comité zal de traditie getrouw bloemen leggen bij het Nationaal Monument op de Dam na afloop van de stille tocht door Amsterdam. Daartoe vertrekt men als vanouds van de Nassaukade, hoek Bosboom Toussaintstraat om 18 30 uur. Als u zelf kunt, loopt u dan mee. Wekt in ieder geval uw omgeving, kinderen en kleinkinderen, buren en kennissen op om mee te gaan. Tot ziens op 4 mei. NAC

Voor ons is het gebeurde in de oorlogsjaren de dag van gisteren, vandaag. Wij behoeven voor onszelf geen aparte gedenkdagen uit te schrijven. Maar bezorgdheid beweegt ons, oude en nieuwe. Wij zien oude fenomenen, soms in een nieuw of opgelapt jasje Oorlogsgevaar, oorlogsdreiging Wij ouderen hebben de wolken zien hangen voor het helse onweer over ons losbarstte met zijn nooit vermoed onheil. Wij beleven nu een bewapeningswedloop die al het voorafgaande verre overtreft, die alle leven op aarde kan vernietigen en zelfs afstuurt op een mogelijk Auschwitz vanuit de ruimte. Daardoor komt bij de psychische druk waaronder eens vervolgden maar al te vaak gebukt gaan angst voor nog universeler vernietiging. Daarom doen juist wij zo vaak een beroep op volken en regeringen, op grote en kleine mogendheden om de handen ineen te slaan. Wij zijn wel door de oorlog getroffenen. Maar laat onze kinderen van na de oorlog blijven. En laat voor onze lotgenoten in Israël hun 'sjalom' snel werkelijkheid worden

Oproep In de z o m e r v a n 1942 k o m t een j o n g e v r o u w in W e s t e r b o r k . Haar n a a m : Etty H i l l e s u m . In dienst v a n d e J o o d s e Raad p r o b e e r t zij de n o o d aldaar te v e r l i c h t e n In b r i e v e n bericht zij o v e r het leven in het k a m p . O p 7 s e p t e m b e r 1943 w o r d t zij m e t haar o u ders en haar broer M i s c h a naar A u s c h w i t z g e d e p o r t e e r d . Een Rode K r u i s b e r i c h t geeft als haar o v e r l i j d e n s d a t u m 30 n o v e m b e r 1943 De S t i c h t i n g Etty H i l l e s u m b e r e i d t de integrale u i t g a v e v a n de d a g b o e k e n e n b r i e v e n v a n deze b e g a a f d e schrijfster v o o r . A a n d e ze u i t g a v e gaat een intensief historisch en b i o g r a f i s c h o n d e r z o e k v o o r a f . In het kader v a n dit o n d e r z o e k z o u de S i c h t i n g g a a r n e in contact k o m e n m e t m e n s e n d i e Etty Hilles u m o f haar f a m i l i e m e t n a m e in d e Westerbork- e n ' o f A u s c h w i t z p e r i o d e g e k e n d h e b ben. reacties. J . W . R e g e n h a r d t W e s t h o f f 26 2064 W D S p a a r n d a m tel. 023-383612

WIE? W i e kan m i j i n l i c h t i n g e n verschaffen o m t r e n t Louis Kaas, g e b o r e n 12 j u l i 1940. Z i j n laatste b e k e n d e adres is S c h i e k a d e 82a R o t t e r d a m . Bericht aan m w . M . Soester, D o nau 156, 1186 KR, A m s t e l v e e n .

Gedenkzuil in Appingedam

Tentoonstellingen

A p p m g e d a m is een v a n d e h o n d e r d e n kleine steden en d o r p e n die e e u w e n l a n g een Joodse gemeente, compleet met synagoge en b e g r a a f p l a a t s , h e b b e n g e k e n d . De 78 J o d e n d i e er in d e o o r l o g w o o n d e n zijn v a n 1942 t o t 194 w e g g e v o e r d en in A u s c h w i t z en S o b i b o r v e r m o o r d Een eerder u i t g e w e ken D a m s t e r m g e z e t e n e n e , S a m u e l K r o o n , heeft n u g e z o r g d v o o r een m o n u m e n t , een z w a r t g r a n i e t e n zuil o p een bakstenen Dav i d s s t e r en m e t alle 78 n a m e n erin g e g r i f t , m e t g e b o o r t e - e n s t e r f d a t u m . Een j o n g e t j e is o p zijn n e g e n d e v e r j a a r d a g v e r m o o r d W e l een duizendtal Damster burgers w o o n de de o n t h u l l i n g bij v a n dat m o n u m e n t d o o r A n n i e F e l s - K u p f e r s c h m i d t , de v o o r z i t s t e r v a n het N e d e r l a n d s A u s c h w i t z C o m i t é . ZIJ w e e s o p de zin v a n zulk een g e d e n k t e k e n . De d o o d v a n de 78 w a s het g e v o l g v a n verschil m a k e n t u s s e n m e n s e n o m g e l o o f , afk o m s t , enz. Deze zuil blijft een w a a r s c h u wing Een als kind g e r e d d e J o o d s e v r o u w sprak, o p een b a n d j e uit A m e r i k a w a r e n j e u g d h e r i n n e r i n g e n aan A p p i n g e d a m te h o r e n , nam e n s de E x p o g é v o e r d e d e heer K a m m i n ga, n a m e n s de Belgische g e d e p o r t e e r d e n S a m T o p o r het w o o r d , evenals o p p e r r a b bijn J a c o b s , een Brusselse r a b b i j n , d e heer G r o e n n a m e n s het N e d Isr K e r k g e n o o t s c h a p , de p r e d i k a n t Duits en t e n s l o t t e burg e m e e s t e r d e Loor. ' W i j C h r i s t e n e n ' , zei m g r . M u l l e r , d e bisschop van Groningen, 'hebben schuld. Wij dienen ons de Joodse wortels van ons eig e n g e l o o f te h e r i n n e r e n . ' Een i n d r u k w e k k e n d e g e b e u r t e n i s , die g e e n v a n d e a a n w e z i g e n zal v e r g e t e n en d i e o o k dankzij de g o e d e zorg v a n m r . de Fey M e s d a g v l e k k e l o o s v e r l i e p . O p de g u l l e o n t v a n g s t na a f l o o p w a r e n allen, s t a d g e n o t e n en bezoekers, w e l k o m De heer K r o o n m e t zijn A p p i n g e d a m gaf een v o o r b e e l d .

E.T.

T e n t o o n s t e l l i n g e n en w a t dies m e e r zij d e zer d a g e n a l l e r w e g e n Een g e h e u g e n s t e u n tje:

- 1940-1945, Nooit vergeten! v a n 3 m e i t o t -

en m e t 8 j u n i , Laurenskerk, R o t t e r d a m Na de Jodenvervolging, t o t 30 o k t o b e r 1985, J o o d s Historisch M u s e u m , N i e u w markt, A m s t e r d a m .

- Je deed wat je doen moest. Vrouw in verzet 1933-1945, v a n 30 april t o t e n m e t 26 m e i , K o o p m a n s b e u r s , D a m r a k , A m sterdam.

- Memoria della Deportazione, herinneringen aan de deportaties uit Italië, 9 t o t en m e t 31 m e i , N i e u w e Kerk, A m s t e r d a m .

Bussums verzet De H i s t o r i s c h e K r i n g B u s s u m o r g a n i s e e r t in s a m e n w e r k i n g m e t T h e a t e r 't S p a n t , Dr. A . K u y p e r l a a n 3, te B u s s u m , een g r o t e Verzetstentoonstelling, d i e n a g e n o e g g e heel b e t r e k k i n g heeft o p het Bussumse verzet. T e h o u d e n in d e p e r i o d e 21 april t o t 6 m e i 1985. Het is d e eerste m a a l dat zo v o l l e d i g m o g e l i j k een b e e l d w o r d t g e g e v e n v a n het verzet zoals dit in B u s s u m heeft plaatsg e v o n d e n Een w e r k g r o e p v a n de H i s t o r i sche K r i n g B u s s u m heeft zich v a n a f 1983 bezig g e h o u d e n m e t het v e r z a m e l e n v a n al het m a t e r i a a l . In het b i j z o n d e r w o r d t g e w e z e n o p het J o o d s Verzet. B u s s u m is n a m e l i j k de e n i g e plaats g e w e e s t in o n s l a n d , v a n w a a r u i t een J o o d s Verzet heeft p l a a t s g e v o n d e n e n v a n w a a r u i t vier J o o d s e illegale b l a d e n zijn verspreid, die samengesteld w e r d e n door J o o d s e v e r z e t s l i e d e n uit B u s s u m en Blaric u m en v e r v o l g e n s in H i l v e r s u m w e r d e n g e r e e d g e m a a k t o m d o o r d e koerierster te w o r d e n v e r s p r e i d . Dit is t o t d u s v e r n i m m e r in d e o p e n h a a r h e i d g e b r a c h t . B u r g e m e e s t e r J . A a n t j e s v a n B u s s u m zal deze t e n t o o n s t e l l i n g o p e n e n .

Verzet en illegaliteit 1940-1945 Er k o m t een V e r z e t s m u s e u m in A m s t e r dam. Het m u s e u m zal w o r d e n g e v e s t i g d in de s y n a g o g e aan de Lekstraat in A m s t e r d a m Zuid. Dit is e e n o p r o e p a a n alle o u d - v e r z e t s m e n sen en h u n f a m i l i e l e d e n o m m e e t e h e l p e n aan het succes v a n dit m u s e u m . O m de ges c h i e d e n i s v a n het Verzet d u i d e l i j k te m a k e n is er m a t e r i a a l n o d i g - veel m a t e r i a a l N a t u u r l i j k is er veel te v i n d e n in de archieven en andere bekende verzamelingen van foto's, documenten, gebruiksvoorwerpen. M a a r veel m e e r materiaal ligt n o g steeds bij de m e n s e n zelf, 40 jaar l a n g z o r g v u l d i g bew a a r d of inmiddels verstoft en vergeten o p zolders en in s c h o e n e n d o z e n . Dat zijn de s p u l l e n w a a r het V e r z e t s m u s e u m naar o p zoek is. Veel m e n s e n d e n k e n bij het lezen v a n z o ' n o p r o e p : 'ik h e b n o g w e l w a t b e w a a r d , m a a r

dat is zo o n b e l a n g r i j k , d a a r i n is het m u s e u m vast niet g e ï n t e r e s s e e r d ' . Die g e d a c h t e is v e r k e e r d het m u s e u m is in al die d i n g e n g e ï n t e r e s s e e r d en niet alleen in het b i j z o n d e r e of het unieke J u i s t het alledaagse, het kleine, w a s in d e b e z e t t i n g s t i j d v a n levensbelang B o n k a a r t e n , illegale k r a n t e n , v e r b o r g e n rad i o t o e s t e l l e n , een fiets m e t h o u t e n b a n d e n , V - s p e l d j e s , s t a k i n g s o p r o e p e n en a n d e r e h e r i n n e r i n g e n a a n de Februaristaking 1 9 4 1 , de A p r i l - M e i s t a k i n g 1943 e n de S p o o r w e g staking 1944-1945, w a p e n s , vervalste s t e m pels, seinsleutels, code-boekjes, b r i e v e n v a n v e r z e t s m e n s e n aan h u n f a m i l i e , persoonsbewijzen, armbanden, drukwerk van de N e d e r l a n d s e U n i e , p r o c l a m a t i e s , Engelse s i g a r e t t e n p a k j e s , in g e v a n g e n s c h a p g e m a a k t e v o o r w e r p e n , o p r o e p e n v o o r de Arbeitseinsatz, f o t o ' s v a n o n d e r d u i k e r s , lijsten van geholpen geallieerde piloten, spionage-

tekenmgen, gereedschap w a a r m e e sabotage is v e r r i c h t , de velletjes papier w a a r o p soms de 'administratie' van onderduikers w e r d bijgehouden, clandestiene foto's van het k o n i n k l i j k h u i s , p r o t e s t b o o d s c h a p p e n v a n d e k e r k e n , anti-nazistische s p o t p r e n t e n , m o p p e n en liedjes, n o o d k a c h e l t j e s , b e k e n d m a k i n g e n o v e r represailles en e x e c u t i e s , s i g n a l e m e n t e n b l a d e n en n o g h o n d e r d e n a n d e r e d i n g e n , g r o o t en klein. Het V e r z e t s m u s e u m A m s t e r d a m d o e t een b e r o e p o p allen d i e in het bezit zijn v a n v o o r w e r p e n en h e r i n n e r i n g e n uit 19401945 A l l e e n m e t u w h u l p k a n het m u s e u m o p een v e r a n t w o o r d e m a n i e r d e g e s c h i e d e nis v a n het Verzet in b e e l d b r e n g e n . A l s u g e h o o r w i l t g e v e n a a n deze o p r o e p , bel of schrijf naar: B u r e a u v a n het Verzetsm u s e u m , O Z . V o o r b u r g w a l 215-217, 1012 EX A m s t e r d a m , t e l . : 020-5522288 o f 020132682

Interview met Annie Fels-Kupfersmidt >i voorzitster van het Nederlands Auschwitz Com.ité>f? >';

Leven m e t o 'In 1956 zijn we bijeengekomen; al voordien was een groepje oud-gevangenen naar Polen gegaan om te kunnen herdenken. Bij die gelegenheid hebben ze zelf een urn met as en aarde gevuld, die staat nu onder ons monument. Het was symbolisch, iets van onze ouders en familieleden. Er werd toen voor die urn een chapelle ardente ingericht, in de P. C. Hooftstraat Er zijn daar duizenden mensen geweest, die stonden in stromende regen tot in de van Baerlestraat te wachten. Ik ben in '56 benaderd door Hermann Langbein, die was toen secretaris van het Internationale Auschwitz Comité, om getuigen te zoeken tegen Clauberg, die verantwoordelijk was voor experimenten op vrouwen. Toen ben ik naar verschillende mensen geweest om het Auschwitz Comité op te richten. Er werden advertenties in bladen geplaatst. Op de eerste vergadering in de Poort van Cleef zijn mensen uit het hele land gekomen Welk doel wij hadden? Zolang wij er waren met het nummer op onze arm moesten wij getuigen tegen de volkerenmoord. Nooit meer Auschwitz. Wij voelen ons verplicht duidelijk te maken wat Auschwitz was. Ze dachten immers dat we een telefoonnummer op onze arm hadden. Van toen af hebben we alle mogelijke activiteiten ontplooid. Zo is op een internationale bijeenkomst in Hamburg besloten dat het kamp een museum moest worden. En er moest een monument komen met een blok voor elk land dat slachtoffers telde. Besprekingen waren er over het IG-Farbenconcern, dat Joodse en met-Joodse slavenarbeid had gebruikt. Er werden vergoedingen geëist. Op een conferentie in Amsterdam werd 27 januari, de dag waarop Auschwitz in 1945 werd bevrijd, bestemd tot de dag voor een jaarlijkse herdenking in alle landen waar oud-Auschwitzers zijn. Sindsdien hebben wij op die dag altijd bloemen gelegd, eerst bij de eenvoudige gedenksteen op de Nieuwe Oosterbegraafplaats, sinds een jaar of tien op het spiegelmonument van Jan Wolkers. Eerst kwamen er op de Nieuwe Ooster maar weinigen. Heel velen hielden zich op een afstand, zij wilden niet herinnerd worden. Toen er concretere plannen kwamen voor een internationaal monument ben ik met Wessel Couzijn en Otto Meyer naar Auschwitz geweest. Er werd een internationaal monumenten-comité opgericht onder erevoorzitterschap van koningin Elisabeth van België. Willem Sandberg was de motor van het Nederlandse comité. Daar hebben Willy de Vries van de Nederlandse Federatie van Kunstenaars en Jan Kassies zich voor inges p a n n e n . Dr. Willem Drees heeft voor de tv een oproep om bijdragen tot het Nederlandse volk gericht. Dat heeft om en de bij een ton opgeleverd.

• S '

V-

( i( y

X Tekening van Chaja Polak.

Wij hebben het samen beleefd Vanaf 1959 hielden wij elk jaar een herdenking. In het begin dacht je: het is nu afgelopen, we willen verder leven. Oude gevoelens werden uitgebannen. De mensen trouwden weer, kregen weer kinderen Nu komen ze wel. Nu overheerst het gevoel: we hebben het samen beleefd. Het Nederlands Auschwitz Comité is het middelpunt geworden, waar we samenkomen en samen gedenken. Onze doelstelling is om via reünies en mededelingenlad de mensen op de hoogte te houden, helaas ook van weer heel snel opkomend fascisme. Iemand van de Wiener Library vertelde mij al in 1959 van zich nieuw vormende nazi-kernen. Wij hebben naar vermogen meegeholpen om nazi-misdadigers te vinden. Wij vonden het hoogst belangrijk dat bekend werd wat er was gebeurd. Niet dat we medelijden vroegen voor onszelf, maar omdat het nooit meer mocht gebeuren. Dat mensen met open ogen zouden leven. En dan de mensen wilden weer aan de slag, maar konden vaak niet. Financieel zaten ze moeilijk, er was hulp voor onze mensen nodig. Al op onze eerste vergadering wilden wij opvang voor de mensen, er waren er die in nood verkeerden. Van meet af aan hebben wij ons ingezet voor het materiele bestaan van de vervolgden. Jos Slagter, die jarenlang voorzitter van ons comité is geweest, heeft zich daarin onderscheiden. Met onze medewerking is ook Centrum 45, voor psychische en lichamelijke moeilijkheden van slachtoffers verzet en vervolging, tot stand gekomen. 1

Veelzijdig WIJ hebben bijeenkomsten voor heel ver-

schillende zaken gehouden. Om te helpen bij het invullen van formulieren, en ter herdenking van de getto-opstand van Warschau. In de zestiger jaren hebben wij in het Anne Frankhuis praatavonden gehad met Nederlandse lesgevenden. Als wij willen dat de jeugd wordt voorgelicht, is het belangrijk dat de onderwijzers worden in gelicht. Wij konden ze een en ander vertellen. Wij hebben vaak rondgeleid bij tentoonstellingen. In de Waag, later in het Paleis op de Dam en in vele plaatsen in ons land. Bij de twintigste en 25ste herdenking van de bevrijding van Auschwitz was de grote zaal van het Concertgebouw geheel gevuld om een keur van artisten en ons getuigenis te horen. Heel veel voor ons opgetreden is het Amsterdams Philharmonisch Orkest, v/h Kunstmaandorkest met Anton Kersjes; Hans Vonk maakte bij ons zijn debuut. Vanaf ons ontstaan, dat is nu bijna dertig jaar, neemt het Nederlands Auschwitz Comité een bijzondere en onvervangbare plaats in dit land in. Wij hebben een bijzonder goede verstandhouding met de autoriteiten op allerlei niveau. Er was heel lang geen Nederlands blok in Auschwitz. Nadat wij nogmaals de regering hadden aangespoord werd in 1980 het Nederlandse paviljoen, naar ontwerp van Dick Elffers, geopend door onze goede genius minister Gardeniers. Ons comité was de enige instantie die een bijdrage had mogen leveren in de vorm van een beeldengroep door Nina Baanders. Ook de replica, de nauwkeurige copie van het paviljoen is het herinneringscentrum Westerbork, ook weer met dezelfde bijdrage onzerzijds. Al het werk dat ons comité steeds belangeloos heeft gedaan kon alleen gebeuren dankzij zoveel welgezinde vrienden die al dat werk, zoals de herdenkingen en het verschijnen van onze krant, mogelijk maakten.

O m het overleven van de mensheid Oproep van Dortmund

De Wehrmacht-eenheden zijn ingesloten Hier in het Rombergpark vermoorden de nazi's tussen 7 maart en 12 april 300 mannen en vrouwen uit acht landen. Bij Torgau reiken soldaten van het Rode leger en Amerikaanse soldaten elkaar de hand. De legers van de anti-Hitlercoalitie hebben het fascistische beest de doodssteek toegebracht. Berlijn staat op vallen. Van Berlijn is de oorlogsbrand uitgegaan, van de vlammen van de Rijksdagbrand in februari 1933, van de synagoges in november '38. Van Berlijn gingen de bevelen uit van de SS-moordcentrale, de misdaden jegens verzetsstrijders in Gestapokelders en concentratiekampen, de massamoord op de bewoners van Oradour en Lidice, Marzabotto, Putten, Prakujevac, Chotyn, Baby Jar, Warschau en Distomon, de volkerenmoord op Joden, Zigeuners en Slaven in de vernietigingskampen van Treblinka tot Auschwitz. Ten koste van ontzaglijke offers hebben de volken van de anti-Hitlercoalitie het nazisme neergeslagen.

de mens(elijk)heid, hebben de overlevenden van het Europese verzet in alle talen van ons werelddeel gezworen. Nooit meer fascisme. Nooit meer oorlog! Een wereld van vrede en vrijheid is ons doel!

De overeenkomst van de mogendheden van de anti-Hitlercoalitie van Jalta en Potsdam, het Handvest van de Verenigde Naties, het vonnis van Neurenberg, de conventie over de onverjaarbaarheid van de oorlogsmisdaden moesten de vreedzame toekomst van de bevolking beschermen en de herleving van nazisme en racisme beletten. Daarom protesteren wij tegen elke poging het revanchisme te laten herleven en nazisme en fascisme te rehabiliteren. Daarom roepen wij de democratische publieke opinie op om overal vastberaden op te treden tegen oplevend nazi-, neo-fascistische en terroristische bewegingen. Een nieuw gevaar bedreigt onze toekomst, het gevaar van de atoomvernietiging. De Uit naam van de organisaties van overle- 300.000 doden van Hiroshima en Nagasaki venden van de concentratiekampen, de ver- waarschuwen ons. Nog steeds gaat de bezetsstrijders en de slachtoffers van het na- wapeningswedloop met kern-, chemische zisme, die deel uitmaken van het Internatio- en biologische wapens voor massavernietinale Initiatief, brengen wij een ere-saluut ging overal voort Een oorlog met atoom aan alle soldaten en verzetsmensen die hun leven gaven voor de overwinning op de nazibarbaren. De dag van de onvoorwaardelijke capitulatie van de Hitler-Wehrmacht, 8 mei 1945, was de dag van de bevrijding van alle volken van Europa van oorlog en nazi-fascisme. In het aangezicht van de 50 miljoen doden van de Tweede Wereldoorlog, waaronder Bij de vele duizenden, meest jonge, mensen 10 miljoen mannen, vrouwen en kinderen die op Goede Vrijdag bijeen waren voor het als slachtoffers van de SS-misdaden tegen monument in het Rombergpark bij Dortmund waren vier busladingen Nederlanders. Zij en mensen uit alle destijds bezette landen van Europa hadden gehoor gegeven Hoe verder aan de oproep van het Internationale Initiatief van Verzet en Slachtoffers van nazisme Geen van allen behoren wij tot de jeugd en fascisme. Doel' actief getuigen, samen Maar ons wordt gezegd: jullie moeten doormet het Rombergpark-comité de 300 mengaan. Een aantal activiteiten zit specifiek sen van acht nationaliteiten gedenken, die aan ons vast. Er zijn er ook die door de jon- 40 jaar geleden op deze open plek in het bos geren kunnen worden overgenomen, mis- van Bittermark waren afgemaakt. schien in andere vorm. Het zou vreselijk zijn, Direct na burgemeester Samtlede sprak onals er op een 27ste januari geen mensen bij ze vriend Maurice Goldstein, de voorzitter het moment van Jan Wolkers zouden staan van het Internationale Auschwitz Comité, Het zou fijn zijn, als jonge mensen, kinderen namens het Internationale Initiatief om te van vervolgden, de strijd tegen herlevend waarschuwen, nu de toch verboden bond fascisme, rassenhaat en antisemitisme van oud-leden van beruchte SS-divisies voortzetten, zolang dat nodig is (Adolf Hitier, Hitlerjugend en Totenkopf) Wij zijn blij, als zulke mensen ons te hulp ko- ausgerechnet in de eerste helft van mei in men, zodat onze taak verder wordt vervuld. het Beierse Nesselwang willen gaan saOnze zinspreuk'Nooit meer Auschwitz' blijft menrotten. Het Internationaal Initiatief had van kracht. toen al een scherp protest hiertegen tot De jaarlijkse Auschwitz-herdenking op de Bondskanselier Kohl gericht. Een internatioOosterbegraafplaats dient voort te gaan, nale delegatie uit verzet en vervolgden zal ook al wij die niet meer kunnen houden. De nog voor de meidagen bij Bondsdag en absolute volkerenmoord van Auschwitz Bondsregering, bij het Europese parlement en de Raad van Europa erop aandringen die mag nooit worden vergeten.' HIAG-Treffen alsnog door een verbod te E.T. voorkomen.

en chemische wapens kent geen overwinnaars noch overwonnenen. Wij, het Internationale Initiatief, dat verzetslieden, slachtoffers van nazisme en fascisme en overlevenden van concentratiekampen omvat, wenden ons vanhier, vanuit Dortmund tot allen die zich keren tegen het geweldsspook en die de vrede willen bewaren en de gevaren afwenden. voor ontbinding van de SS-bonden, van alle nazi- en neo-fascistische organisaties en voor het verbod van hun propaganda; voor het vervolgen en bestraffen van de misdaden tegen de mens(elijk)heid; voor het beëindigen van de wapenwedloop op aarde en in de ruimte; voor volledig afzien van geweld en terrorisme bij het regelen van conflicten. Dat is een voorwaarde voor vrijheid en mensenrechten, voor goed begrip en vriendschap tussen de volken. NIETS MAG ONS SCHEIDEN. HET GAAT OM HET OVERLEVEN VAN DE MENSHEID, OM HAAR TOEKOMST! NOOIT MEER NAZISME, NOOIT MEER FASCISME, NOOIT MEER OORLOG!

Goede Vrijdag in Dortmund In de vooravond hoorde een geïnteresseerd publiek in de Westfalenhalle de burgemeesters van het Italiaanse Marzabotto en het Griekse Distomon, twee plaatsjes die werden uitgemoord, het eerste door de vervroegd vrijgelaten en officieel begroete Reder, het tweede door de SS-divisie 'Leibstandarte Adolf Hitier'. Een van de negen overlevende kinderen van Lidice en woordvoerders van Warschau en het Bjelo-Russische Chotyn schilderden het lot van hun gemartelde woonplaatsen. De bijeenkomst werd opgeluisterd door Esther Bejerova, een oud-gevangene van Auschwitz, toen lid van het meisjesorkest die met haar dochter Edla en hun ensemble een gevarieerd programma in zeer veel talen bracht. De welbekende Duitse zanger Franz-Joseph Degenhardt hield de traditie van het vermaarde kritische Duitse cabaretlied hoog. Het Internationale

Initiatief, w a a r a a n h e t

NAC van meet af aan heeft meegewerkt, heeft weer een gewichtige stap gezet op een weg die allang had moet zijn afgelegd: de volledige opruiming van alle resten en loten van het nazidom. Daarbij komt het streven nieuwe wereldrampen te voorkomen

AUSCHWITZ 1968

Ook in de hel zijn gradaties. Verschillen in tortuur, van dragelijk tot ondragelijk, verschillen ook in methodiek, van bot tot geraffineerd, naar gelang van de instructies van hogerhand en afhankelijk van luim en mentaliteit derfolterknechten. Dachau was beter dan Auschwitz, maar Dachau en Auschwitz, Treblinka en Sobibor, Mauthausen en Bergen Belsen, Grossrosen en Sachsenhausen, Neuengamme en Ravensbruck, Amersfoort en Vught behoren alle tot het concentrationnaire universum, en wie daarin is opgenomen geweest zal, tot zijn dood toe, dood en hel met zich meedragen. Daarom heeft, nu we de dag herdenken, waarop, 23 jaar geleden, Auschwitz werd bevrijd, ook de man uit Dachau recht van spreken. Hij en u hebben dezelfde lucht ingeademd: de lucht van het crematorium, de lucht in de ziekenblocks, de weemakende lucht van de koolsoep De lucht van de closetpotten, waarop de tyfuslijders in een rij naast elkaar zaten, aangestaard door de andere, de staande, telkens uit het donker naar voren schietende, vloekende, bedelende, buiksprekende... ja, wat, hoe moet ik ze noemen: broeders? martelaars voor de vrijheid? Zo, nu weten we tenminste waar we over praten. En als we ze dan gaan herdenken, die zes miljoen, en die herdenking aesthetisch met muziek omkleden, dan moeten we wel beseffen, dat, hoe er ook in Auschwitz werd gestorven, dat sterven altijd gepaard ging met dezelfde muziek: het gebrul van de SS en de slagen van de capo's. U weet dat ik me nu heel behoedzaam en heel gedistantieerd uitdruk, want de werkelijkheid van dat sterven was duizend maal erger, maar naar die diepten kan ik (en mag ik misschien ook niet) afdalen. Niet te veel terugkijken, maar om je heen zien, het kwaad aanwijzen waar het nu is, zeiden mij de organisatoren van deze avond Goed, goed, goed, ik ben al drieentwintig jaar verder en ik kijk vooruit. Op weg hierheen heb ik zelfs niet één keer omgekeken, of ik misschien werd gevolgd; ik sta niet op een lijst van gezochten, ik heb geen valse papieren op zak, de Euterpestraat heet al lang Gerrit van der Veenstraat, ik ga waar ik wil, ik zeg wat ik wil, ik doe wat ik wil, mijn gewicht is verdubbeld en de Steckruben van het kamp hebben plaats gemaakt voor een alleszins noodzakelijk dieet. Dat de schimmen van het verleden af en toe met me meelopen, nou ja, en ze worden, eerlijk gezegd, steeds schimmiger net als de verblekende portretten van de Duitse vaders en grootvaders, gekleed in SS-uniform in Duitse huiskamers. Het verleden zinkt weg en maakt plaats voor het heden. Dag meneer Luns, dag meneer Lunshof, hoe gaat het? Hebt u die foto's gezien in de 'Daily Telegraph': Vietcong-rebellen gemarteld door functionarissen van het Zuidvietnamese leger? Kijk, zoiets was vroeger, laten we zeggen in de dagen van Auschwitz, niet mogelijk. Daar schrokken de Duitsers toch voor terug, dat was een vuil zaakje, dat wel eens aan het wereldgeweten zou kunnen appelleren Nu, vandaag, wordt het folteren en doden gefotografeerd

met

toestemming

van

betreffende autoriteiten en wordt dat folteren en doden een doodgewone zaak. Natuurlijk zijn ze nog niet overal zo ver' in

fit.

Spanje bijvoorbeeld niet en niet in Portugal, in Angola niet en niet in Indonesië, in Griekenland niet en niet in Zuid-Afrika, in de Verenigde Staten niet, waar, zoals ooggetuigen verhalen, tijdens en na de onlusten van de vorige zomer martelingen aan de orde van de dag waren in de negerghetto's van Detroit, Chicago, Los Angeles, Cleveland en Oakland. En in de Sowjet-Unie Nee, geen martelingen meer als onder Stalin, maar wel vervolging en hoon, opsluiting en dwangarbeid voor non-conformistische schrijvers 'Ik weet zeker dat hetgeen verschil maakt, of ik Dachau of de wereld zeg,' schreef ik een aantal jaren geleden en die regels hebben nog niets aan geldigheid ingeboet. Leven in een concentratiekamp betekende, in een paar woorden gezegd, opgesloten zitten omwille van levensovertuiging of ras, geslagen worden en werken tot je er bij neerviel, honger lijden, uitdoven en sterven En dat zijn nu precies de dingen, waarvan we 23 jaar geleden dachten, dat ze voorgoed voorbij zouden zijn, maar die je zeker r'n twee derden van de wereld vandaag opnieuw ziet gebeuren. Ziet gebeuren, zeg ik, want niemand kan beweren dat ze zo verschrikkelijk ongekend en onvoorstelbaar 7

zijn, ze gebeuren immers in uw huiskamer op het tv-scherm, u kunt er op uw gemak naar zitten kijken. Naar het neerslaan van de rebellerende negers in de zwarte ghetto's van Amerika, naar die agent die meer dan dertig kogels in het lichaam van een negerjongen joeg, steeds maar schreeuwend, sterf dan, smeerlap, sterf; naar de B-52's, de napalm, de verwoeste dorpen, de gedeporteerden, de verminkten en de doden van Vietnam; naar die tot op het bot vermagerde steltlopers en vogelverschrikkers, precies zoals ze toen bij ons liepen in de Lagerstrasse en zoals ze nu bij miljoenen lopen in de continenten van honger en armoede en die naar ons kijken, zoals WIJ in het kamp keken naar de zich volvretende capo's en SSers Auschwitz herdenken betekent beschaamd zijn, niet alleen om wat er is gebeurd, maar om wat er gebeurt. Nu kunnen we twee dingen doen- leven met die schaamte en doen of onze neus bloedt, - maar wat is dat voor een onwaarachtig en miezerig bestaan? - of de grond van onze schaamte wegnemen. Met Henk van Randwijk geloof ik, dat onder bepaalde omstandigheden rebellie de enige manier is om je mens-zijn te manifesteren en de schaamte voor te zijn. Geen berusting

HERINNERING De dag van herdenken, 27 januari, was eindelijk daar Het is een dag waar wij als medewerkers van ons comité naartoe leven. Op de Oosterbegraafplaats was het weer drukker dan andere jaren. Als ik bedenk dat ik als mede-oprichtster al zo'n 28 jaar meewerk, dan denk je na over hoe het allemaal begon. De eerste bijeenkomst met zes mensen; iedere gulden als bijdrage was voor ons belangrijk. We spaarden iedere cent om een klein gestencild blaadje uit te geven en al dat werk dat wij zelf konden doen, het uitbrengen en bezorgen, deden wij met zoveel overtuiging, omdat er iets gedaan moest worden voor onze kampmensen. Die hadden onze steun nodig

Nu wij ouder zijn geworden en terugzien op die 28 jaar, zijn wij dan ook blij dat ons comité op een dag als 27 januari 1985 zo een programma kan aanbieden met de grote lunch in de RAI en als klap op de vuurpijl de opvoering van het toneelstuk van Anne Franks dagboek Het beste wat iemand van ons onze mensen kon aanbieden. De sfeer kon je snijden. Mensen snikten, alle aandoeningen waren te horen, tot diep in onze harten waren wij ontroerd, alsof wij het weer beleefden. Ikzelf moest denken aan een uitvoering in 1948 ongeveer. Er was een Joodse vereniging die in Krasnapolski een gezellige avond gaf voor de overlevenden van de kampen Wij gingen er naar toe en dachten ons te amuseren. Het leek erg gezellig te worden, al werd er veel Jiddisj en Duits gesproken. Later werden er moppen verteld en jawel hoor, alle in het Duits en met mij stonden er een paar mensen op en protesteerden WIJ vroegen Hol-

lands te spreken, zo niet, dan gingen wij weg. Er kwam iemand naar mij toe en vroeg mijn adres: er zou dan iemand naar mijn huis komen. Ik had er niet veel zin in. Wij hadden net vijfjaar naar Duits moeten luisteren en hadden er op een gezellige avond geen behoefte aan om dat te horen. Na een paar weken kwam er iemand bij mij thuis en stelde zich voor als Otto Frank. Wij spraken over die avond, waar ik mij zo kwaad had gemaakt. Hij begreep mijn gezichtspunt wel en gaf mij een boekje: een eerste druk van het Achterhuis, het dagboek van Anne Frank. Ik heb het boekje nu 37 jaar en ben er altijd blij mee geweest, omdat het nog altijd onder de mensen leeft en omdat onze kinderen en volgende generaties moeten weten dat er miljoenen Anne Franks zijn geweest. Esther van Geens-Flora

dus, maar verzet. Die oogkleppen afdoen en kijken. Kijken naar Auschwitz zoals het zich vandaag in honderd gedaanten aan ons voordoet. Nee zeggen en dat nee zeggen op alle mogelijke manieren proberen waar te maken. Door op te komen voor het recht dat ieder volk heeft op vrijheid, door op te komen voor het recht dat ieder volk heeft op zijn aandeel in de rijkdommen van deze wereld. Door terug te slaan als er teruggeslagen moet worden, zoals de Joden terugsloegen in Warschau en Treblinka; door solidair te zijn met het Vietnamese volk, dat onder het mom van hulp dreigt te worden uitgeroeid, solidair ook met de opstandige bewegingen in de Verenigde Staten, in de Latijns-Amerikaanse landen, in Zuid-Afrika, in Angola en in Spanje en waar ook in de wereld, waar onderdrukten vechten tegen hun onderdrukkers. Het waren geen helden en heiligen, die de kampen bevolkten, maar doodgewone mensen, niet of nauwelijks voorbereid op wat hen te wachten stond, bedacht op zelfbehoud, ook in hun totale ontluistering, en aanvankelijk weinig solidair. Maar in het ene kamp meer, in het andere minder, formeerde zich onder ondenkbaar zware omstandigheden, tegen wanhoop en dood in, het verzet. Door enkelingen geïnspireerd, zoals in Treblinka, werd het verlammende gevoel van onmacht, dat we ook vandaag weer zo goed kennen, overwonnen. De weerstand groeide en met die weerstand de toewijding, de moed, de solidariteit en wie stierf, stierf niet meer als slaaf en alleen, maar in strijdbare en gelukkige verbondenheid met de anderen. U ziet het, dames en heren, hoe ik ook m'n best gedaan heb vooruit te kijken, ik ben al weerterug in het kamp. Het kamp, waarmee we moeten leven, waar we van dromen, dat ons achtervolgt, dat we telkens weer moe-

Majdanek 1984, Toegangshek veld 3 Foto van Ronald van Dokkum

ten overwinnen en waar we een enkele keer, denkend aan een vriendschap of een stuk solidariteit, wel eens heimwee naar hebben. Wij uit Dachau, ja, WIJ die geen jodenster droegen, die een nummer op onze kleding hadden genaaid en niet in de huid gebrand, wij die nooit zijn afgedaald naar de onderste trappen, wij die nooit voorde deur van de gaskamer hebben gestaan Heimwee naar het kamp, ik begrijp dat ik u beledig, maar ik kan Auschwitz niet halen, ik tast, ik vermoed, maar ik ben als een blinde die over kleuren spreekt En daarom vraag ik u, val ze maar niet te hard, meneer Schmelzer, meneer Den Uyl, meneer Toxopeus en de andere heren en dames volksvertegenwoordigers, die u geprobeerd hebt uit te leggen wat Auschwitz was en vooral wat het geweest is als de jaren daarna tot op dit ogenblik voor het handjevol dat is teruggekeerd 'Iedere morgen als ik opsta, zie ik op mijn onderarm dat nummer; ik voel het tot in de

laatste wortelvertakkingen van mijn bestaan; ik ben er niet zeker van of dat niet mijn hele bestaan is,' schreef een man, die er geweest is. Iedere morgen, heren, stel het u voor, hoe onvoorstelbaar het ook is Maar er zijn duidelijker gevallen, die u misschien meer aanspreken: de chronische zieken, de invaliden, de psychisch gestoorden, de vroegtijdig verouderden, van wie een kind kan zien dat ze moeten worden geholpen en die we nu al drieentwintig jaar in de kou van Auschwitz laten staan. En over hen vallen we u wel hard Geen pensioen; geen compensatie; geen enkel gebaar ooit van enige Nederlandse regering. Dat is een schandaal, waartegen iedere volksvertegenwoordiger zou moeten protesteren. Ik weet niet wat voor bedrag ermee gemoeid zou zijn, ik wil het ook niet weten Het gaat om een ereschuld. En wie die niet inlost heeft geen geweten Auschwitz bulletin 1968

Het Rijkstelefoonkantoor en de Tweede Wereldoorlog Gedurende de economische crisis, ontstaan in de jaren twintig, dus ver voor de Tweede Wereldoorlog, was het zonder uitstekende relaties onmogelijk werk te vinden bij het onderwijs. In die jaren kregen werkloze onderwijzers geen uitkering. Mijn moeder was weduwe en ik liep al een jaar zonder werk. Daarom nam ik in 1925 een betrekking aan als Rijkstelefoniste. Op 10 mei 1940 rinkelde om vijf uur in de morgen langdurig de telefoon. G. ging naar de huiskamer om de telefoon op te nemen. Het begon al licht te worden en ik stond ook op, omdat ik zo'n geroezemoes op straat hoorde. Ik keek naar buiten. De straat stond vol mensen; ze praatten druk met elkaar en keken voortdurend naar boven. Verbaasd vroeg ik me af wat er gaande was. Later bleek dat ze naar de luchtgevechten boven Schiphol keken' G. kwam terug en zei: De Duitsers zijn binnengevallen; het is oorlog!' 'Dan moet ik naar 't telefoonkantoor' riep ik en wilde wegrennen, maar... zakte van schrik twee keer door mijn knieën! Een kattewasje, aankleden, boterhammen inpakken en samen met G. weg in de auto. Bij het telefoonkantoor stapte ik uit en G. reed door naar zijn werk. Nog vóór zes uur stapte ik de telefoonzaal binnen. 'Ha Dé, blij dat je er bent,' zei de nachtdienstchef, 'ga gauw aan de militaire doorverbindingspost zitten'. Ze verwees de verontwaardigde collega, die aan die post zat, naar een andere telefoontafel. (Die collega stond bekend als sympathisante van de NSB.) Het was ontzettend hard en zenuwslopend werken aan die post; om zeven uur kreeg ik hulp en om tien uur kon ik mijn werk beginnen aan de lijnen naar Parijs, waar ik volgens het dienstrooster mijn taak van 10 tot 17 uur moest vervullen. Van de honderden telefonisten waren er maar drie extra komen opdagen; waaronder ik. Noch de zaalchef (een kakkebroek), noch de adjunct-directrice, noch de directeur van de telefooncentrale waren op de telefoonzaal aanwezig! Die zaalchef noemden we 'de kraamheer', omdat hij toen Juliana moest bevallen van Beatrix voortdurend schouderschokkend van de zenuwen achter de telefoonpost ging staan die rechtstreeks met paleis Soestdijk verbonden was. Tussen tien en veertien mei moesten we allemaal bij luchtalarm naar de schuilkelder, omdat het lang niet denkbeeldig was dat er een verdwaalde bom op het telefoonkantoor kon vallen. De eerste weken gebeurde er verder niets, behalve dat enkele collega's zich onmiddellijk na de capitulatie als NSB-ers ontpopten.

M i s l u k t Parijs

Na enige weken, als ik me goed herinner zal dat in juni zijn geweest, verscheen er een

groep Oostenrijkse dames, compleet met souschef, chef en zaalchef; zij moesten de Duitse militaire lijnen bedienen, die totdan door Nederlandse telefonisten waren bediend Wij praatten niet tegen hen en zaten zwijgend naast hen; ze waren lucht voor ons. Ze kregen geestige bijnamen Hun chef droeg altijd japonnen met ontzaglijk wijde rokken; textiel was toen al 'op de bon'; je moest er zogenaamde 'punten' voor inleveren, vandaar haar bijnaam 'Tachtig punten'. De souschef leek precies op een koe; die kreeg als naam 'De Bergkoe'. De zaalchef was een militair in uniform; de Oostenrijkers noemden hem 'Onkel Julius'; omdat hij een volkomen kaal hoofd had en op een Edammerkaas leek, gaven wij hem de naam 'Veertig plus' Een van de dames, een lelijk mormel met een afschuwelijke make-up, kreeg als naam 'Mislukt Parijs'.

Radeloosheid in deze tijd, brons van Ruth Waterman

De Nederlandse souschefs waren echter wel genoodzaakt in bepaalde gevallen antwoord te geven, als zij in dienstverband werden aangesproken door Tachtig punten of de Bergkoe. Die twee namen dan soms de gelegenheid waar hun opvatting over de nazi-ideologie te verkondigen Er was een souschef die zulke mededelingen dan aan mij vertelde Tachtig punten: Wenn Hitier spncht kann man ihn nur anbeten und niederknien. De Bergkoe: Es wird schon besser werden in Holland wenn erst die Juden mal weg sind. Spoedig verschenen de talloze verordeningen tegen de Joden en ik begreep dat we ons werk zouden verliezen. En jawel: op 28 november 1940 werden we geschorst en mochten ons werk niet voortzetten. Nog geen officieel ontslag, maar we waren overtuigd dat het zou volgen. Enkele met-Joodse collega's huilden en Mislukt Parijs en consorten keken verbaasd. Stuk voor stuk werden we bij de directeur en de zaalchef geroepen, die bleek en ontdaan naast elkaar zaten. Ik huilde niet en zei dat ik het al veel eerder had verwacht. 'Na de oorlog hoop iku terug te zien en kom dan weer in dienst.'

De antisemitische maatregelen volgden elkaar daarna snel op. Op tien januari 1941 kwam de verordening dat alle Joden zich moesten melden. In 1941 kregen we een persoonsbewijs met een J er op: ons doodvonnis... Eind april 1942 volgde de Jodenster.

Trouw blijven... In de Amsterdamse telefoonzaal werkten voor de oorlog 45 telefonistes van Joodse afkomst. Daarvan zijn er acht ondergedoken Van deze acht zijn er twee gearresteerd: één in Den Haag en ik in Amsterdam. Rina M. is vermoord in Auschwitz; ik ben door een hoge SS-officier vrijgekomen uit de gevangenis Een andere onderduikster wilde haar schuiladres niet langer in gevaar brengen en heeft zich met haar man gemeld. Haar man is omgekomen; Riekje N. is de enige van de 45 collega's, die Auschwitz heeft overleefd. Na een vreselijke dodenmars is zij door Graaf Bernadotte met een groep naar Zweden overgevlogen. Daar is zij in Stockholm blijven wonen en is er hertrouwd. Ik heb nog jarenlang (tot aan haar dood) contact met haar onderhouden en heb gezorgd dat zij invaliditeitspensioen kreeg. 1

Er hadden er meer kunnen onderduikjen; allen bij onze 'Arische' collega's. Roosje C , Hannie K., Annie R., Fem de B., Hennie Schn., de zusjes Ro en Gien van O. Roosje en Hannie wilden hun oude moeder niet alleen laten vertrekken; Annie R. wilde haar ouders niet in de steek laten. In Auschwitz heeft zij vlektyfuspatiënten verpleegd en is er zelf aan te gronde gegaan. Toen zij bijna was hersteld, maar nog erg zwak was, is zij helaas bij een selectie het gas ingestuurd... Fem de B. heeft eveneens haar ouders vergezeld naar de dood. Hennie Schn. wilde haar boezemvriendin niet in gevaar brengen. De ouders van Ro en Gien van O. zijn naar Polen gegaan, omdat ze hoopten daar hun zoon met vrouw en kleinkind te ontmoeten... Ro en Gien hebben hun toen beloofd na te komen als zij beiden hun oproep kregen en die belofte wilden de lieve meisjes niet breken... Mijn kantoorvriendin, de geestige en zeer populaire Klaartje B., had voorlopig bij mij onder kunnen duiken, maar zijj wilde haar vriend trouw blijven en is samen met hem en haar zuster plus zuster's vriend vertrokken met het tweede transport. Ik ben er wekenlang diep bedroefd om geweest. Ze zijn in de buurt van Riga in een 'gasauto' vermoord.

Alleen de PTT In juli 1945 keerde ik terug op de telefoonzaal. De gezelligheid van voor de oorlog

was verdwenen. De atmosfeer was totaal verpest. Zo prettig als ik er voor de oorlog had gewerkt, zo ongelukkig voelde ik me daarna. De moffen en de NSB-ers hadden me totaal leeggeroofd; ook mijn safeloket. Als ongehuwde vrouw werd bij alle hulporganisaties zwaar gediscrimineerd!i Alles was gedistribueerd en ongehuwden kregen alleen bonnen voor voedsel. Ik moest dus alles 'zwart' kopen en de uitkering, die ik van de PTT kreeg, verdween als sneeuw voor de zon. De PTT is de enige officiële instantie geweest, waarvan ik steun heb ondervonden: moreel en financieel, zowel gedurende de oorlog als daarna. Ik ben daar zeer erkentelijk voor gebleven Door velerlei bewijzen was ik overtuigd, dat het de bedoeling van de moffen was, dat we nooit terug zouden keren. Ik dacht, dat het misschien mogelijk zou zijn na aankomst in Polen te vluchten. Wel sprak ik vloeiend Duits, maar dat zou me weinig helpen. Daarom informeerde ik of ik Pools of Russisch moest gaan leren. De Russen verstaan slecht Pools volgens de informatie en de Polen verstaan wel Russisch. Een jaar lang heb ik twee maal per week les genomen en zat van 's morgens tot 's avonds Russisch te lezen en te mompelen. Na een jaar kon ik me aardig redden met deze moeilijke taal en in mijn onderduiktijd heb ik mezelf verder geoefend Na mijn terugkeer bij de Rijkstelefoon kon ik een betrekking krijgen als hoofdvertegenwoordigster bij een pas opgericht uitgeversbedrijf, dat behalve andere buitenlandse literatuur ook Russische boeken en tijdschriften importeerde. Russische uitgaven werden kort na de oorlog veel gevraagd en ik kon Russische catalogi lezen en Russische boeken verkopen bij de boekhandelaren. Na rijp beraad nam ik die betrekking aan Drie jaar lang heb ik me daar een ongeluk gewerkt, maar ik verdiende veel. Na drie jaar wilde de directie mijn contract zo verslechteren dat ik er geen belang meer bij had me verder nog half dood te werken, ik was weer 'boven Jan'; ik had weer kleren, meubels en veel boeken. Ik nam ontslag en keerde terug bij de Telefoon.

De school in

In memoriam Menachem

Simon

Arnoni

Tussen de vele overlijdensberichten die wij, helaas, ontvangen, kwam het bericht van het heengaan van prof. Arnoni zeer onverwachts Slechts enige dagen tevoren was hij, zoals gewoonlijk, nog aanwezig op onze herdenking en reünie. In een aangrijpend rouwbericht zegt zijn vrouw Tera: Overeenkomstig zijn wens is zijn lichaam gecremeerd zonder enige voorafgaande ceremonie Zo wilde hij zich symbolisch indentificeren met het martelaarschap van zijn ouders en zuster, die omgekomen zijn in de gaskamers en crematoria van Auschwitz. Dit kenmerkt de mentaliteit en de betrokkenheid van Arnoni, de Poolse Joodse jongen, die het hele drama beleefde, overleefde en er zijn verdere leven mee leerde leven. Hij kon zich er niet bij neerleggen In zijn geschriften, novellen en boeken vertelde hij op sublieme wijze over het martelaarschap en lanceerde ze als een waarschuwing Het zou teveel worden om in een kort bestek zijn waarde als schrijver te bespreken. Van grote betekenis is dat hij zijn pen, zijn verstand en zijn hart in dienst stelde in de strijd tegen oorlog en fascisme. Tot in de laatste fase van zijn leven bleef de vloek van zijn verleden op hem rusten. Hij bleef echter waarschuwen tegen de waanzin van rassentheorien waarvan zijn familie en miljoenen anderen het slachtoffer werden. 1

Eva Furth

S. JESSERUN DE MESQUITA

Monogralie door Enk Anens Kappers

In 1954 was er zo'n tekort aan leerkrachten, dat het ministerie eindelijk onder behoorlijke voorwaarden de mensen met een onderwijsdiploma weer voor de klas probeerde te krijgen. We waren met zeven collega's, die een onderwijsbevoegdheid hadden; slechts drie durfden weer les te geven, waaronder ik. Ik heb hard moeten vechten voor een vaste baan (tijdelijk wilde ik niet), maar tenslotte heb ik op 49-jarige leeftijd toch een vaste betrekking bij het onderwijs veroverd. Toen ik 63 jaar was, kon ik de kinderen niet meer verstaan (Door het jarenlang dragen van een hoofdtelefoon waren mijn oren zwaar beschadigd') Ik kreeg ziekteverlof totdat ik 65 was en geniet nu al jaren van een welverdiend pensioen. Dé de Haas

Het is eenenveertig jaar geleden dat de graficus, sierkunstenaar en leenneester van \1 C. Escher in Auschwitz werd omgebracht Het is ook eenenveertig jaar geleden dat enkele trouwe vrienden uit het door de bezetter verzegelde huis prenten en tekeningen in veiligheid brachten. Zij deden dal onafhankelijk van elkaar, iedere keer zoveel als ze onopvallend konden dragen Voor zover dat nu vastgesteld kan worden is het grootste deel van de inhoud van De Mesquita's atelier weer getraceerd en bevindt het werk zich in een aantal openbare en particuliere verzamelingen Uit de hoeveelheid en intensiteit van zijn werk vormt zich een beeld van een man voor wie tekenen een tweede natuur was. Ambachtelijk werkte en experimenteerde hij met grafische technieken Ontspannen ontstonden zijn sensitivistische tekeningea op schrijfblokjes, op kladjes, op dik papier, op groen papier, op elk papier Deze monografie is een gezamenlijke uitgave van Museum Boymans-van Beumngen, het Joods Historisch Museum en Meulenhoff/Landshoff 76 blz.. paperback, ingenaaid, 78 illustraties waaYvan 4 in kleur, f 25,-/bfr 500. In de boekhandel verkrijgbaar

MEULENHOFF AMSTERDAM

EN TOCH 40 jaar geleden: De Bevrijding van Auschwitz. Het is te gek en bovendien onpraktisch om 12.228 vliegkilometers van huis krankzinnig te worden, maar het zou wel kunnen. Als ik dit schrijf is het tien dagen geleden het tijdsverschil niet meegerekend - dat ik nog volkomen verdoofd van de indruk die het toneelstuk 'Het Dagboek van Anne Frank' op mij maakte in een vliegtuig naar Bangkok ben gestapt, de eerste etappe op een reis die me binnen twee weken naar Thailand, Singapore, Indonesië en Maleisië zou voeren Het toneelstuk werd uitgevoerd als uitkoopvoorstelling voor het Nederlands Auschwitz Comité, t.g.v. het feit dat op die dag (27 februari) het precies veertig jaar geleden was dat Russische troepen Auschwitz binnentrokken Het woord bevrijd kan ik in dit verband nauwelijks op papier krijgen, want op 18en 19januari 1945waren inAuschwitzen de andere kampen in Opper-Silezie de dodenmarsen begonnen die voor sommigen van de schaarse overlevenden tot eind april geduurd hebben. Volgens de historicus Martin Gilbert zijn meer dan 30.000 mensen aan de dodenmarsen begonnen; er waren slechts enkele honderden overlevenden. Bevrijd? Ondanks al de vreugde en al het geluk dat de overlevenden toch hebben mogen meemaken waren ze toch in eerste instantie veoordeeld tot levenslang herinneren en levenslang verdriet. Ik zei het eerder, het toneelstuk heeft mij volkomen verdoofd. 'Het Dagboek van Anne Frank' is het enige boek over de Tweede Wereldoorlog dat ik nooit heb kunnen lezen. Misschien omdat ik zelf 13 jaar was toen de eerste anti-joodse maatregel (het verbod op het kosher slachten) in Nederland werd ingevoerd. Waarschijnlijker omdat ik zelf, net als de familie Frank, twee dochters heb. Het zien van het stuk heeft me weer bevestigd in mijn opvatting dat het absurd is te zeggen dat onderduiken 'minder erg' zou zijn geweest dan gedeporteerd worden De angst, de irritatie, de spanning, de vaak volkomen isolatie en later voor de meesten van de 8.000 de het onderduiken hebben overleefd (ca. 12.000 zijn verraden en gepakt) de eeuwige dankbaarheid die verwacht werd en wordt, maken het onderduiken alleen maar anders dan deportatie, maar niet minder erg. Niettemin, als ik het theater uitloop ben ik net als alle voorgaande jaren na de herdenking trots. Trots op al die mensen die ondanks sores en verdriet, herinneringen en 'joods-calvmsme' toch de moed hebben om in het openbaar te huilen en daarna overgaan tot de orde van de dag, ook als dat de WAO of de WUV betekent. Overigens: zonder het Nederlandse Auschwitz Comité zou er geen WUV geweest zijn Waarom dan die gedachte aan krankzinnig worden?

Afscheid, brons van Ruth Waterman.

Veertig jaar geleden zwierf ik door Polen, nauwelijks drie maanden nadat ik in Auschwitz / Birkenau de laatste selectie overleefd had. Veertig jaar geleden? Gisteren' En vandaag in Hilton International in Jakarta. Veertig jaar duurt de psychische Exodus van het na-oorlogse Europese Jodendom nu al, een symbolische periode waar het een (Joodse) Exodus betreft. Deze Exodus zal echter pas afgelopen zijn wanneer voor de laatste overlevende Kaddisj wordt gezegd. Want, zegt de publicist Herman Brod e r 'Joden kun je wel uit het concentratiekamp halen, maar het is onmogelijk het concentratiekamp uit de Joden te halen.' (Overigens, dit is een parafrase op het oude Joodse gezegde: 'De Maschieach moet twee keer komen, één keer om de Joden uit de dispora te halen en één keer om de diaspora uit de Joden te halen'.) In de afgelopen veertig jaar zijn de landen waarin ik op het ogenblik rondreis zelfstandig geworden Wat zijn de meest in het oog springende kenmerken van vele van die landen? Onoverbrugbare tegenstellingen tussen arm en rijk, honger en corruptie. Eén ding hebben ze allen gemeen, hun haattegen Israël. Op het vliegveld Kuching in West-Maleisië staat te lezen dat niet alleen de invoer van pornografie, drugs en wapens verboden is, maar ook de invoer van goederen uit Zuid-Afrika en Israël. Maar de Sultan van Serawak rijdt gelukkig in de grootste Rolls Royce die ik ooit gezien heb, voorafgegaan en gevolgd door motoreskaders.

Veertig jaar nadat ik mijn blauw-wit gestreepte pakje heb kunnen verwisselen voor een gestolen Engels uniform - gestolen uit een verlaten krijgsgevangenenkamp - lees ik in Hilton Jakarta de 'Jakarta Post'; op de internationale pagina de volgende koppen: 'De olieprijs en de nationale begroting'. 'Veertig jaar geleden verdeelde Jalta Europa'. 'Het nog niet vertelde verhaal: Duitse krijgsgevangenen in Amerika'. 'Reagan zal Europa bezoeken wanneer de geallieerden VE dag herdenken'. 'Auschwitz monument onthuld'. 'Dresden herrijst uit de as van een wrede luchtaanval' Het bovenstaande lezende tijdens een hektische reis brengt me volledig uit balans; ik heb tijd nodig om weer helder te kunnen denken. Van alles spookt door mijn hoofd. De olieprijzen. Ondanks het gevaar voor de toch nog zo zwakke wereld-economie heb ik een gevoel van Schadenfreude. Wim Kan heeft toch gelijk gekregen. 'Olie? Nee dank u, niet nodig' Jalta, waar de oorlogsmoede Westerse geallieerden gulzig leken Stalin's beloftes betreffende de onafhankelijkheid van de bevrijde gebieden te accepteren Vandaag maken we ons - helaas terecht - zorgen over politieke- en geloofsvervolgingen in dat deel van Europa Duitse krijgsgevangenen in Amerika. Eén van die vrijgelaten krijgsgevangenen schijnt nu lijfarts te zijn van de Paraguayaanse president: Joseph Mengele.

Angst dat H i t l e r uie

zou komen ;

man t e g e n h e e l de w e r e l d w r e e d

Hij

wilde

a l l e j è d e n doden ;

moest j e e e n s k i j keft w a t v o o r een gemene d i n g e O b i j

jje o o r l o g begon

i'lea kon s ' n a c h t s

begon e e n z e e r n a r e k t i j d niet

sla']

Het was heer~e*eg~0p./^fivdajg Trxng

!!!!

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

o n d e r d u i k e n gauw gauw ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! l»e h o n g e r w i n t e r

deed

;

öA angst

v a n de

kou

! ! ! !!

• gQ^mt'êe^iV! :

trrng

Het w a i e n . | u i m s # s - v ! jj« moffen

bevel

üïindel

voaèa%fi»n#

! f

z&ï'évxi£

. è n

J t ^ t l i e g a a n mee d i t

een

!!!!!! !

k* ! ƒ ! ! ! J'"Ê&«' %itiit-.s.er's v e r l o r e yf v a n de i e n g e l s e n en a m e r i k a n e n v

Hitler hij

k r e e g de s t o o t

!!!

! I.

kon z i c h n i e t meer' ' % ver%one^tf j

en m a a k t e z i c h z e l f d o e k

\ %

f' ét //

I k "Kwam e r nog goed v a n af't%! ! M He !! i n m t i i s h e t - 40 j a a r

! ! ! ! ! ! II ! !

-^%eleden

......warempel

I k heb a a n d i e t i j d nog één

over n a m e l i j k ;

I k heb op m i j n arm e e n s t e m p e l

! ! ! ! I! ! ! ! ! !

!!!!!!!!

The Ünd .

Jigal Krant 11 jaar 12

Tekening, houtskool, Aat Breur-Hlbm,

D e teruggewezen gave 't Was winter en al schemerig in de stad. Ik wilde het Janskerkhof over gaan, eigenlijk om bij Anne Frank te leggen een bosje bloemen dat ik bij mij had. Ik had ze al van het papier ontdaan, maar week terug. Het beeldje op bet plein in deze schemering leefde en zag mij aan en stille lippen wilden mij iets zeggen, terwijl ik onbewegelijk bleef staan. Niets stoorde dit ontijdelijk samenzijn. Tot hoorbaar werd haar woordeloos vermaan, zij, een Joods kind dat weet van eeuwen heeft: 'Gij waart daarbij. Ook nu zij niet meer leeft.'

Wij tweeën ik wil die foto niet meer zien van die razzia met dat angstig kijkende jongetje op zijn borst een jodenster een rugzak achterop op weg naar Polen die foto staat in het boek de ondergang

Ida G. M. Gerhardt

dat boek zal ik met meer opendoen

Uit: 'De Slechtvalk'

maar even duidelijk zie ik dat ventje als ik naar mijn eigen kinderfotoos kijk want wij lijken sprekend op elkaar

'Dichter bij Anne'

Schaamte, brons, Ruth Waterman

Zestig dichters, van beroemd tot debutant, hebben met verzen geantwoord op een verzoek om medewerking van Hans van Zuiden. Van hem vindt u een gedicht in dit blad. Het verzoek betrof de bundel 'Dichter bij Anne', schitterend geïllustreerd en verzorgd door Ralph Prins Eigenlijk is het een poëtisch eerbetoon en financiële ondersteuning van de Anne Frank Stichting: allen zagen van honorarium aften bate van deze stichting. Het eerste exemplaar werd beneden op de Prinsengracht ter hand gesteld aan Jip Wijngaarden, die in het toneelstuk Anne heeft gespeeld. Zij heeft hiervoor 'schoenendozen vol brieven van kinderen' gekregen. De bundel biedt een kaleidoscoop van Nederlandse poëzie, omdat niet slechts een bepaalde groep of stroming door Anne Frank geïnspireerd bleek te zijn. Eén element bindt alle dichters, aldus de inleider 'Dat is hun sympathie voor het werk ter bestrijding van fascisme en discriminatie dat onlosmakelijk is verbonden met de naam van de jongste onderduikster in het Achterhuis ' Stemming en onderwerp van de verzen verschillen evenzeer als stijl en versvorm; ieder zal er treffende regels in vinden. Wij zullen de samensteller en zeker ook onze lezers genoegen doen door enige gedichten hier af te drukken E.T. Dichter bij Anne, dichters geïnspireerd door Anne Frank. Samengesteld door Henk van Zuiden, Den Haag, Leopold 1985. Prijs f24,50.

Vluchteling loop door het niemandsland van zand en wrakhout op stroeve voeten langs de zee maar nergens, schimmen van honden jagen hem voorbij, staat stil bij scherven, een fles, dood wier, kijkt op noch om, het schip van morgen voert geen zeden meer, bakens: zon, brood, de dag van morgen, zijn verzet. wet van geen wind of water, houdt het geluid van golven voor iets anders dat hij een oceaan ver weg herkent: een beest vol honger in een kooi van nevel dat op zijn tijd zal opstaan als een volk en hem bevrijdt. Mies Bouhuys

maar op geen foto kijk ik angstig want ik hoefde nooit een ster op en moest nooit naar Polen éen keer heb ik die bladzijde opgeslagen en tot mijn einde zal het zijn of ik terugkwam en dat kereltje in mijn plaats achterliet in Auschwitz Max Croiset

Rooster Angst wordt het vroegste wakker. Wekt dan verstand en plannen voor de dag, die dekken hem nog even toe. Waarom kan kalmte met eens eerder opstaan, of het verheugen, waarom is angst zo onbeheerst zo ijverig Juf juf ik was het eerst. Ja hoor dat heeft de juf gemerkt. Ga nou maar rustig naar je plaats en praat niet voor je beurt. Vanmiddag, bij geschiedenis, mag je alles vertellen wat je weet, wat vroeger is gebeurd. Judith Het

W . O . II

Voorbij Vught

Het ergste -was wel dat een bulldozer mensen op een hoop schoof een berg lichamen brozer dan een porceleinen servies.

vraag gratis pocket ns-dagtoerisme lees ik op de achterkant van mipi treinkaartje

Het lichaamskleed wordt eind'lijk afgebroken, Het kleed is oud, de rafelmg begint, De vraag is niet of het je eig'hjk zint, Je weet het best, het lijkt als afgesproken.

ik wil nog zoveel anders weten

Het kleed is oud, je hebt het lang gedragen, Je kunt niet vragen om een nieuw 'op zicht', Heel 't leven is, na bloei, op ondergang gericht, Spreek van geluk als 't afvalt zonder plagen.

Ferry van Haarle m

Denk er om

Neem van de zon liefs tot je laatste dagen, Neem van het feest zoveel je is toebedeeld, Stof af de stof, behoudt een held're geest, Wees dankbaar er is niets te klagen.

vogels vliegen vrij waarom dan gekleurde vogels vogelvrij?

lees in de stinkend hete trein over ravensbr端ck meisjes en vrouwen in veewagons zonder koffie met gevulde koek zonder... met een loden hart nader ik het eindstation

A.J. Rotteveel 1879-1966

Jana Beranovd

Henk van Zuiden

Geverfde vogels

16 oktober 1965

Stichting 1940-1945 in de RAI Op zaterdag 11 mei organiseert de Stichting 1940-1945 een grote manifestatie in de RAI te Amsterdam Deze dag wordt gehouden ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van de Stichting en de dag zal staan in het teken van een bezinning op de activiteiten van de Stichting in de afgelopen jaren en op haar taak in de toekomst. Gelijktijdig verschijnt ook een boek over de geschiedenis van de Stichting. 'Woord gehouden' heet het en het is geschreven door de journalist Dick Schaap. 'Woord gehouden' In het boek over de geschiedenis van de Stichting wordt allereerst het verhaal geschetst van de oprichting, nog tijdens de oorlog. Vertegenwoordigers uit de illegaliteit besloten toen gezamenlijk de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor de hulp aan verzetsslachtoffers en hun nabestaanden als de oorlog was afgelopen. Ook het dramatisch verhaal over het verraad in de oprichtingsfase wordt beschre-

ven. In de beschrijving van de verdere ontwikkeling van de Stichting komt aan de orde de aanvankelijke verwachting dat binnen enkele jaren het werk van de Stichting beĂŤindigd zou zijn, terwijl nu, veertig jaar later de Stichting nog steeds jaarlijks tientallen nieuwe aanvragen voor hulp behandelt. Prinses Juliana Het eerste exemplaar van het boek 'Woord gehouden' wordt op de manifestatie aangeboden aan Prinses Juliana. ZIJ is de beschermvrouwe van de Stichting en ze heeft samen met Prins Bernhard zich in al de achterliggende jaren nauw betrokken gevoeld en betoond bij het wel en wee van de Stichting. Kritiek, dilemma's en toekomst In zijn toespraak op de manifestatie zal de voorzitter van de Stichting 1940-1945, de heer G. Londo, ingaan op een aantal brandende kwesties die nauwte maken hebben

met de huidige positie van de Stichting en de toekomst. EĂŠn van de dilemma's is, hoe om te gaan met de toenemende moeilijkheid om bij nieuwe aanvragen voor hulp nu nog de betrokkenheid van de aanvrager met het verzet zorgvuldig te achterhalen en te wegen. Ook de kritiek op sommige beslissingen van de Stichting komt ter sprake. Maar vooral zal de voorzitter in zijn rede aandacht schenken aan de toekomst van de Stichting, hoe gaan we verder, hoe lang nog. Is de oorlog ooit over? Veertig jaar na de bevrijding en nog zijn we bezig met de verwerking van de oorlog? Komt daar ooit een eind aan, is dat wenselijk? Is er een moment dat de samenleving zich niet meer bezighoudt met de oorlog en dat het alleen maar geschiedenis is geworden? Over dit thema dat over de grenzen van de Stichting 1940-1945 heenreikt, zal Ed van Thijn, burgemeester van Amsterdam, een grote rede houden ter afsluiting van de manifestatie op 11 mei.

Jan Wolkers over zijn ontwerp: Een gedenkteken maken op de plaats waar de urn met as van slachtoffers uit het concentratiekamp Auschwitz in de Nederlandse aarde rust, lijkt een onmogelijke taak. Hoe kan je een vorm vinden om een misdaad te gedenken waarvan je het gevoel hebt dat die nog niet uitgewist zal zijn als onze planeet over twee of tweeduizend eeuwen in het heelal zal zijn opgelost. Tot barstens toe kan je je hersens afpijnigen of er een beeld wil opdoemen dat die schande en dat leed bij benadering zou kunnen weergevn. Je kijkt naar de hemel en je begrijpt niet dat dat blauwe uitspansel boven die ontzetting heeft gestaan, even onaangedaan en vredig als boven een wei met bloemen. En in een visioen van rechtvaardigheid zie je de blauwe lucht boven je vol barsten trekken, alsof de verschrikking die daar op de aarde onder haar heeft plaatsgehad voorgoed de eeuwigheid geschonden heeft. Zo ben ik op het idee gekomen om gebroken spiegels op dat kleine stukje aarde boven die urn met as neerte leggen. Voorgoed kan op die plaats de hemel niet meer ongeschonden weerspiegeld worden. Een paar technische gegevens. Het gedenkteken bestaat uit een oppervlak van achttien vierkante meter gebroken spiegels, in drie segmenten van drie bij twee meter. De spiegels liggen veilig tegen weersinvloeden opgesloten tussen platen hardglas van een centimeter dikte. Met het geheel is twaalfhonderd kilo glas gemoeid. Met vakmanschap en liefde is het door Glasindustrie van Tetterode uitgevoerd. Bij herdenkingen stel ik me voor dat bloemen en kransen gewoon op het glas neergelegd kunnen worden. Jan Wolkers

Jos Slagter bij het monument.

Naar dia's van Jacques I. Furth

Hoe staat het met de WUV? Eigenli|k voor het eerst durf ik op die vraag te antwoorden, redelijk goed. Het is immers jarenlang slecht gegaan. Vooral door gebrek aan mensen slaagden wij er maar niet in de achterstanden, die er van het begin af waren, kwijt te raken. De behandelingen van aanvragen, de berekening van uitkeringen, eigenlijk duurde alles veel te lang. De grote reorganisatie van 1983, waarbij het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds de administratie overnam, begint nu echter haar effect te krijgen Iedere maand vermindert de achterstand met enkele honderden en na deze zomer zal er geen echte achterstand meer zijn, alleen nog een normale werkvoorraad van aanvragen, die binnen een redelijke tijd kunnen worden afgedaan. Dat is goed nieuws, maar nog belangrijker voor de uitkeringsgerechtigden lijkt mij de beslissing, die de regering voorjaar 1984 op voorstel van staatssecretaris Van der Reijden nam: de uitkeringen voor oorlogsslachtoffers zullen niet dalen met de sociale uitkeringen als de WAO, WW etc Per 1 juli 1984 en 1 januari 1985 zijn de WUV-uitkeringen dan ook niet gedaald. Een jaar geleden hadden wij daar nog niet op durven rekenen. Natuurlijk was erwel de 3% korting per 1 januari 1984, maar die gold ook voor alle ambtenaren en trendvolgers, voor de hele werkende, zogenaamde collectieve sector. Ik geloof, dat wij daarom tegen die korting voor de vervolgingsslachtoffers moeilijk bezwaar kunnen maken Solidariteit moet naar twee kanten werken Dan werd in 1984 beslist, dat het WUV-bureau in Jerusalem zal blijven bestaan Protesten uit de Tweede Kamer bewerkten, dat minister Van den Broek zijn plan dit bureau met de Ambassade in Tel Aviv samen te voegen, het varen.

De toepassing van de zogenaamde hardheidsbepaling van de WUV werd vergemakkelijkt door een paar belangrijke uitspraken van de Raad van State, die de staatssecretariss ertoe brachten ook in de Wet een vereenvoudiging op dit punt voor te stellen Dit alles maakte 1984 tot een goed jaar voor de WUV-uitvoenng en het geeft ook voor de toekomst vertrouwen. Maar - ideaal zal het nooit worden. De WUV blijft een ingewikkelde, moeilijk te begrijpen regeling. Zo geven de veranderingen in de AOW-bepalmgen ons weer handen vol werk en maken de afrekeningen wéér moeilijker zonder dat wij daar iets aan kunnen doen. Ook onze beslissingen op medisch terrein zullen - ondanks de zorgvuldige toepassing van de omgekeerde bewijslast - voor de vervolgden soms moeilijk verteerbaar zijn. Dat weten wij. Maar wij blijven geloven, dat de WUV een goede zaak is, die steeds meer aan haar bedoeling, de vervolgden tot steun zijn, kan beantwoorden. A. J. van der Leeuw voorzitter van de Uitkeringsraad

Onderduikouders Ruth Waterman.

met

pleegkind,

brons,

Herinneringscentrum Westerbork Een korte, aangrijpende plechtigheid op het voormalige kampterrein Westerbork, voorafgegaan door een even indrukwekkende herdenking in De Kolk te Assen was gewijd aan de 40ste bevrijdingsdag van Westerbork, op Jom Hasjoah, de dag van de grote ramp. Dit was het (voortreffelijke) werk van de Vereniging Voormalig Kamp Westerbork, die het Herinneringscentrum met de replica van het Nederlands paviljoen te Auschwitz beheert Het centrum wil ook een waarschuwing zijn tegen wat de gevolgen kunnen z/jn van iedere discriminatie.

vervolg van pagina 1 7 Reagan in Europa op 8 mei. Als de Duitsers zich maar niet beledigd voelen En mogen de Russen wel of niet meedoen? Auschwitz-monument onthuld. Het mooiste monument in Auschwitz blijft voor mij het Joods Paviljoen, waar ik in 1980 voor het eerst het gevoel had aan het graf van mijn familieleden en vrienden te staan. Vier kaarsjes staan er, voor vier miljoen in Auschwitz/Birkenau vermoorde Joden. In Syrië leven de overgebleven 4500 Joden dagelijks in angst voor hun bestaan en voor hun leven. Het haalt de kranten niet eens. Dresden herrijst uit de as Maar in Vietnam, Cambodja, Afghanistan en Zuid-Libanon is de as nog warm. En Toch. In mijn agenda heb ik de datum genoteerd van het jaarlijkse Purimbal in mijn gemeente; ik hoop dat het een groot feest wordt. Awraham Soetendorp schrijft in De Volkskrant van 26 januari 1985: 'Is er een grotere troost dan dansen met de Torah in de synagoge met een weer groter wordende rij kinderen?' En Toch.

de Ver-

Ik ben bang dat Masjieach aan twee keer niet genoeg heeft.

eniging, geeft u dan op bij Vereniging Voormalig Kamp Westerbork, Postbus 5, 9414 ZG Hooghalen, tel 05939-600

febr. 85 Abr Caransa

Wilt

u dit steunen

en lid worden

van

Toelichting bij enkele gebruikte woorden en uitdrukkingen Kosjer— ritueel slachten. Sores — Leed, smart WAO — Wet op de Arbeidsongeschiktheid WUV — Wet Uitkering Oorlogs Vervolgden Selektie' Regelmatig terugkerende procedure in vernietigingskampen waarbij bepaald werd of iemand al dan niet vergast zou worden. Exodus — Uittocht (uit Egypte) Kaddisj: Van Hebreeuws Kadosj = Heilig Naam van gebed dat ter nagedachtenis van overledenen gezegd wordt. Masjieach — Verlosser Diaspora — Verstrooiing Jalta: In februari 1945 gehouden conferentie waarvan Churchill, Roosevelt en Stalin deelnamen, tijdens welke Conferentie de invloedssferen in Europa verdeeld werden. VE dag: Victory Europe, dag van de algehele capitulatie van de Duitsers aan het einde van de tweede wereldoorlog (8 mei 1945). Poerim: Feest ter herinnering aan de redding van de joden in het perzische rijk. Torah: Leer, onderwijzing. De Pentateuch, of wel 'De vi\f Boeken Mozes' Formeel: Schriftelijke Leer. A.C.

W a t 40 jaar betekent Wat betekent 40 jaar bevrijding voor een zevental mensen, vroeg het ICODO en zette de antwoorden in de ICODO-info van maart 1985. 'Waarom zou ik ooit ophouden met herdenken?' vraagt Dick Houwaart op zijn beurt. 'Tot aan mijn laatste ademtocht wil ik ze herdenken. Wil ik ze bij me houden omdat anderen dat toch niet doen. Die enkelen onder die honderdduizend, die mij lief waren, die wil ik mij blijven herinneren en iedere dag opnieuw in hoofd en hart gedenken.' Bevrijd, ja, maar.. vindt Helmut Rodner (1951), die voor de Aktion Suhnezeichen in Nederland werkt. Hij schrijft: 'Daarom kan het verleden ook niet 'bewaltigt' worden zoals die afschuwelijke term suggereert, maar men kan het wel ondergaan. En het beginpunt daarvoor heet Auschwitz-Birkenau. Daar zou iedere Duitser letterlijk naartoe moeten voordat men het over de toekomst van Duitsland mag hebben. — Waar ik nog steeds erg veel moeite mee heb is mijn indruk dat de daders blijkbaar weinig of geen last van hun daden ondervinden en dat de slachtoffers gedoemd zijn hun leed telkens opnieuw te moeten doorleven. — Verzoening is geen eenmalig gebeuren, maar een proces. Een proces dat tussen steeds weer anderen plaats moet hebben en dat daardoor uiterst ongelijktijdig verloopt. — Ik ben ervan overtuigd dat 8 mei in de komende jaren in Duitsland een steeds grotere betekenis zal krijgen ' Tenslotte een sombere bespiegeling van M. S. Arnoni, waarschijnlijk zijn laatste, korte geschrift. Hij vertelt hoe hij de dag van zijn 'bevrijding', 2 mei 1945 doormaakte, bewusteloos. Hij werd wakker in een ziekenzaal. 'Die heldere nacht m mei, toen ik vanuit het. ziekenhuisbed vlak onder een groot raam mijn hoofd achterover boog om naar de vele sterren aan de hemel te kijken, zal altijd vers in mijn geheugen blijven. In die nacht verrichtte ik een inspanning die misschien de grootste uit mijn hele leven geweest is: ik trachtte me te herinneren wie ik was, hoe ik heette en wie mijn ouders waren ' 'O, hoe rijk en schitterend waren hoop en verwachtingen geweest. Ze hielden rechtstreeks verband met de intensiteit van ons lijden en onze ontmenselijking. Hoe meer wij leden, des te rooskleuriger leek de naoorlogse toekomst. De mensheid zal dan iets geleerd hebben van wat ons aangedaan is, want dat wat ons is aangedaan was te gruwelijk om genegeerd te worden. Als mensen kunnen beweren dat ze iets geleerd hebben van het lot van een enkele Christus, hoeveel meer zullen

ze dan moeten leren

van het lot van miljoenen Christussen. — De wereld die degenen van ons die zullen overleven wacht, zal een andere wereld zijn geworden. Wie zal het wagen in die wereld oneerlijk of onrechtvaardig te zijn, nu is gebleken waar leugens en onrechtvaardigheid uiteindelijk toe leiden? Al wie onderdrukt

was en uitgebuit zal nu de rechten en waardigheid krijgen die hij verdient. De wereld die op ons wacht zal een goede, fatsoenlijke, vreedzame wereld zijn. Dat geloofden wij, want dat moesten we wel geloven. Wie zou het overleefd hebbenz onder die beloftes die wij aan onszelf deden? Waarom zou iemand zo hard vechten alleen om te overleven als dit overleven niet ook bepaalde beloftes inhield? Als alles alleen maar 'normaal' wordt en weer terugkeert tot die werkelijkheid die datgene wat wij door moeten maken uiteindelijk veroorzaakt heeft, wie zal er dan keihard voor vechten om de dag van zijn bevrijding mee

te kunnen maken en te ervaren?' 'Was het de moeite waard om te overleven, zelfs zonder mijn ouders en mijn zuster? Ja, zonder de hele sociale omgeving waarin ik geboren was en opgegroeid tot een jongeman? Ik zal er geen doekjes om winden en me evenmin laten afschrikken door de verwachtingen die lezers koesteren omtrent een positief en daarmee hun IJdelheid strelend antwoord. Mijn antwoord luidt ondubbelzinnig: Nee, het was het niet waard om te overleven. Het was het niet waard om de Holocaust te overleven, want de mensheid heeft nauwelijks iets geleerd van de Holocaust.'

Soldaten zonder geweren

Op de Herdenken is ook her-denken, opnieuw overwegen. Het is al meer, zo ook door Jan Kassies op een Auschwitz-herdenking opgemerkt. Het blijkt in de literatuur, in films. Oude tv-series worden herhaald, oud materiaal dient voor nieuwe vormen. Een lange reeks films over de oorlogstijd wordt over ons uitgestort. Een conflict over 'Het bittere kruid' bereikte het publieke oor nog voor de film werd uitgebracht. Zonder alle feiten en karakters aan te houden streven sommige regisseurs een min of meer realistisch beeld na. Anderen zoeken het in een terugblik, soms via het leven van een enkeling of een groep Weer anderen geven een reflectie te zien, het verleden weerkaatst in het leven van alledag. Een verleden dat vaker niet dan wel is verwerkt. Dit laatste moet Kees Hin voor ogen hebben gestaan, toen hij 'Soldaten zonder geweren' maakte. Die soldaten zijn de verzetsmensen, in het bijzonder de Februaristakers. Aleta (schitterend gespeeld door Elisabeth Andersen) is de weduwe van een gefusil-

Noordermarkt.

leerde stakingsleider: steeds weer herleest zij zijn afscheidsbrief. Twee manieren om met het eigen verleden in het reine te komen worden belichaamd in een 'geschiedenistherapeut' (Rudolf Lucieer) en een meisje, dat ook al heel wat af filosofeert. Zij wint: Aleta laat aan het einde haar obsessie los. Dat was niet alleen het optreden en tragische einde van haar man, ook het intieme lotgeval. Haar mans vriend was ook de hare. Het verzet tegen de nazi's wordt in de film uitgebreid en doorgetrokken tot het heden en tot verre werelddelen. Het wordt telkens opgeroepen door beelden van de Noordermarkt en door nog levende, uiteraad ouder geworden stakers van 1941. Tussen de wat abstracte redeneringen ontmoet de kijker tal van oude bekenden Het geeft de film, samen met teksten uit brieven van gefusilleerden mede het karakter van een document bij het ingaan van het jaar 1985.

Van Dachau naar de vrijheid kleine gedeelten van een heel lang verhaal Na een week vlektyfus uitzieken in Dachau, de tweede helft van april 1945, werd ik naar een andere barak gestuurd waar ik bij herstellende lotgenoten kwam. Met Bennie Bierman deelde ik daar het bed en onze lichaamswarmte. Ook hij had de tyfus-koortsen verwerkt. Praten deden wij maar weinig ondanks het vele dat wij elkaar te vertellen hadden, want onze en de andere geluiden verhevigden onze hoofdpijn. Zij geleken op het bruisen van de zee bij storm, door tegen de oren gehouden wulken. Ons eigen geluid scheen van mijlen afstand te komen. Wij hielden ons het meeste bezig met wat er verder met ons zou gaan gebeuren. Lang hoefden wij er niet naar te gissen. Het kon niet in de bedoeling van Himmler en zijn trawanten liggen om hier voor hen nuttelozen te verplegen Zij vonden een oplossing, al functioneerden de puinhopen van de door hen opgeblazen gaskamers, thans in handen van de Russen, niet meer. Zij gebruikten het oud en vertrouwd recept dat zijn dienst ruimschoots bewezen had. Alle Joden die zich minder goed of beter konden bewegen werden opnieuw op transport gesteld. In de bevoorradings-barakken werden wij van een uitrusting voorzien. Gelukkig waren de kapo's er overwegend Hollanders. Onze landgenoten toonden meer betrokkenheid en behandelden ons menswaardiger dan wij doorgaans in andere kampen hadden ondervonden. Ik kreeg een paar oude, hoge, goed passende schoenen, een vrij behoorlijke winterjas, een kampdeken en een als een affiche opgerolde papieren slaapzak om er onder de blote hemel inte kunnen overnachten. Zij scheurden direct, toen wij ze nodig hadden en ze probeerden te gebruiken. Wij hadden Auschwitz en de evacuatie naar Dachau overleefd, hongeroedeem, vlektyfus en wat dies meer zij voorlopig overwonnen en werden nu tenslotte opnieuw van Dachau het onbekende hinem gedreven. Buiten het kamp stond een lange personentrein ons op te wachten

trein) verondersteld 'Onderhandelaars van het Rode Kruis misschien?' Het was verbazingwekkend hoe de berichten ontstonden en doorgegeven werden, betrouwbaar alsof zij in de Enkhuizer Almanak afgedrukt stonden. Het laatste omdat wij een Belgisch Rodekruispakketje kregen. Voor mij, een Jood, het eerste overigens, in een bijna twee en een half jaar concentratiekamp-tijdperk. Hoewel klein van afmeting hadden de pakketjes een degelijke inhoud. Waarschijnlijk waren zij niet meer bij de gegadigden terecht gekomen omdat dezen gestorven waren. Nochtans waren WIJ er gelukkig mee. Van de inhoud herinner ik mij de honingkoek met kwalijke gevolgen en de kleine blikjes eierpoeder die tot het laatst dicht bleven. Toch vertrok onze trein Wij, zes Hollandse mannen hadden, ons hecht aaneengesloten. Wat conditie en kleding betrof verkeerden wij zowat allemaal in een erbarmelijke toestand. Nu ook weer zouden wij her en der, heen en weer gezwengeld worden. On-

Liggende vrouw, hout, Ruth Waterman.

gelofelijk, maar met ongeveer twintig man in één compartiment hebben wij in vergelijking met het moordende transport in veewagens voordien comfortabeler gereisd. Op de afstanden die wij te voet aflegden hebben wij elkaar bijgestaan en gearmd voortgeholpen. Wat ik lange tijd gemist en ontbeerd had, hebben WIJ die dagen teruggevonden; vriendschap'

Met ons zessen Enige reisgenoten Met ons zessen, Hollandse jongens, hadden wij ons aaneengesloten. Van een der wagons bezetten wij een voor acht reizigers bestemde coupé. Wel werd hij al meteen tot twintig personen aangevuld, al stond dat niet aangegeven in de reglementen en geen veiligheidsdienst oefende controle uit. Een beetje inschikkelijkheid werd ervan ons dan ook verwacht. Wij bleven er een dag of drie staan. Waarschijnlijk buitencommando's stroomden gestadig het kamp in. 'Zouden wij hier de vrijheid beleven?' vroegen wij ons af. Niet ongegrond, want WIJ zagen enige modieus geklede heren een groot gebouw in de naaste omgeving in en uit gaan (de Kommandantur?). 'Zwitserse diplomaten', werd er in de wandelgangen (van de

Bennie was onderweg zo ziek als een hond. Gedurig moest hij met de broek af. Wij wachtten steeds op hem. Leo v/d Roer was orkestlid in Auschwitz geweest, verkeerde nog in een goede conditie en was goed ter been. Omdat hij het Engels beheerste hebben onze bevrijders hem als tolk meegenomen. Vrijwillig natuurlijk om het niet met kampgebeuren te verwarren Tot mijn spijt heb ik nooit meer iets van hem vernomen. Ane, onze jongste, ik denk toen een jaar of achttien, leefde sterk onder de invloed van de tyfuskoortsen. In zijn verbeelden miste hij steeds nog de twaalf voedselpakketten die hij tijdens zijn ziekte vergaard had.

Trompet Lex had ook in het Auschwitz-orkest een deuntje meegeblazen en koesterde zijn trompet alsof het een kleinood was. Tevens was hij in Auschwitz Stubendienst geweest. Ik heb er een keer, met een door mij zelf in elkaar gezette bezem, de vloer gedweild. Als loon heb ik toen van hem een schaaltje met soep gekregen, die slechter was dan een bijbelse schotel linzen. Daar had Lex geen schuld aan, want in de keuken had hij niets te dirigeren. In de nacht van 29 april 1945 lagen wij broederlijk naast elkaar op de grove keien op een drooggevallen gedeelte in een rivier-dal ergens in Zuid-Beieren. De rotsblokken maakten het slapen zelfs voor ons niet gemakkelijk. Veelal gelegen in stromend water, sterk afgerond, maar ondanks het proces van duizenden jaren waren zij niet zachter geworden. Of er die nacht mannen hebben geprobeerd te vluchten weet ik niet, maar wel werd er gestadig een lichtspoor tegen de berghelling aan één zijde van de stroom afgeschoten. Dat vreemdsoortige kermisgewoel deed ons lichter slapen. In de nanacht, misschien om een uur of drie, werd onze rust gestoord. Mannen van het transport braken hun bivak op en trokken naar een nabijgelegen dorp. Wij gingen rechtop zitten en keken rond. Geen wachtpost was er te bekennen. Wij beraadslaagden even over wat we zelf zouden doen. Wij besloten, geradbraakt als we ons voelden, nog wat uit te rusten. De vrijheid konden wij voorlopig ter plaatse genieten. Toen wij overeind kwamen, gingen wij de directe omgeving verkennen. Een paar wachtposten ontnamen ons de illusie. In het rond lagen vele lichamen van gevangenen. De wachtposten schopten ze tegen de borst en kale hoofden, om te zien of zij zich slapende hielden, maar geen der gevallenen opende nog de ogen.

Vroege vogels Wij, de nog levenden werden in dezelfde richting gestuurd als de vroege vogels, die al vertrokken waren. Gelukkig werden wij niet opgejaagd en liepen wij in een eigen tempo. De posten waren weer nergens te zien. Het was onvoorstelbaar wat sommigen van de gevangenen torsten. Zo zag ik een kleine man die bijna schuil gng onder een grote gonje zak. De inhoud leek mij uit vleesbussen te bestaan. Daar hadden wij er één per man, vóór ons vertrek van gekregen. We kwamen na enige kilometers gaan in Mittelwalde. Vele gebouwen hadden er fleurig geverfde gevels. Kennelijk wintersporthotels. Met de groep mee passeerden wij een winkel. In een grote spiegel in de etalage herkende ik mijn spiegelbeeld bijna niet. Ik had net zo een doodskop als de geschonden lijken van die morgen. Van de schrik durfde ik mijn loodzwaar geworden benen niet meer te verzetten. Met bedelen en schooieren bereikten wij de avond Enige inwoners hadden soep en brood uitgedeeld. Plotseling verschenen er weer wachtposten Zij dreven ons in een in aanbouw zijnde straat, waar wij ons in rijen van vijf moesten

opstellen. Een officier plaatste zich aan de kop van de keu en begon te spreken. Ik weet niet meer of hij met 'mijne heren!' aanving maar hij vertelde wel dat er een einde aan onze ellende zou komen en dat de oorlog spoedig afgelopen zou zijn. Bennie, naast mij, begon te snikken. De tranen liepen in straaltjes langs zijn wangen. Ik stootte hem aan en zei: 'Spaar je tranen, blinde Maupie' Sehn muss ich'' Ik was nog hard toen, als de stenen waarop wij hadden gelegen. En jawel! Onder geleide van de wachtposten werden wij weer opgedreven. De nieuwsdienst berichtte dat de Amerikanen op acht kilometer genaderd waren. Onvoorstelbaar dichtbij. De weg de bergen in splitste zich. Wij moesten rechts aanhouden. Zouden wij links op de Amerikanen stuiten? Wij zessen overlegden samen op een moment dat wij even onder de ogen der posten vandaan waren. 'Nu of nooit' dachten wij. 'Erop of eronder'. Wij kozen erop en beklommen strompelend en elkaar steunend een achthonderd meter hoge berg. Na oneindig lang zwoegen bereikten wij de top, een mager begroeid plateau. Wij kropen in de eerste de beste kuil, zo dicht mogelijk tegen elkaar aan. Van onze jassen en lappen maakten wij één grote deken, want een paar dunne dennenstammetjes gaven weinig beschutting.

De laatste loodjes De tegenovergestelde helling van de door ons bestegen berg liep langzaam glooiend af. Zij was met gras begroeid en werd op halve hoogte door een spoorlijn dwars doorsneden. Van dezelfde kant kwam uit het dal een groepje soldaten Zij klommen over het hekwerk van de spoorbaan regelrecht op ons af. Zij hielden de geweren in de aanslag en kwamen steeds dichterbij. In angstige spanning drukten wij ons zo plat mogelijk op de grond om onopgemerkt te blijven. Zouden zij schieten als zij ons ontdekten? Op korte afstand van ons sloegen zij plotseling rechts af, in de richting van het stadje. Van angst en de nachtkou bleven wij nog een tijd liggen beven. Toen hoorden wij een harde knal van een explosie. Ik dacht dat de spoorbaan opgeblazen werd, omdat ik in de ochtend vier geniemilitairen bij een bruggetje had gezien met dynamiet. De knallen werden harder. Het leek ons dat er granaten afgeschoten werden en over onze kuil gierden, want wij werden nog harder tegen de grond gedrukt dan wij zelf nog kort er voor hadden gedaan. Toch hebben wij geslapen, want vroeg in de ochtend werden wij door een daverend geronk gewekt. Het was de 1e mei. Een meer dan vijf centimeter dikke laag sneeuw had ons dek opgevuld. Moeizaam probeerden wij overeind te komen. Onze benen waren te verstijfd en gevoelloos om er op te kunn e n staan Langzamerhand na wrijven en gekreun, moest het maar weer. Wij loerden alle kanten uit, maar bespeurden geen onraad. Elkaar helpend en aanmoedigend scharrelden en sukkelden wij bergafwaarts. Naar gelang wij daalden zwol het motergebrul harder aan.

Voor mijzelf dacht ik dat het een tactisch terugtrekkende beweging van de mannen van het duizendjarige rijk was. Lager beland kregen wij ruimer zicht. Een onvergetelijk schouwspel ontrolde zich letterlijk voor onze ogen. Een eindeloze slang van met mensen en cijfers gesierde tanks, trucks en geschut trok ons voorbij. Dat was een onafzienbare krijgsmacht, een onweerstaanbaar geweld Wij jankten en wuifden en werd zo maar menselijk teruggezwaaid vanaf die dicht bemande wagens. De yankees waren gekomen' Onafgebroken daverden de voertuigen. Geen moeheid meer voelend, verlieten wij de als tribune gebruikte rotswand en liepen wij mee terug naar Mittelwald. Daar werd door een afdeling halt gehouden. Enige van de afgestegen Amerikanen hadden voor in de hal van een bioscoop een vuurtje aangelegd. Dat trok ons verkleumden natuurlijk aan. Er werd ogenblikkelijk een plaatsje ingeruimd. Aan de overkant van de straat lag

een dood paard. Waarschijnlijk getroffen door een der granaten, die ons dieper in onze legerstee gedrukt hadden. Tegen een tuinhekje naast het cadaver stonden een paar Amerikaantjes zich te warmen aan een paar Duitse dellen. Al vrijend hebben zij samen vrede gevierd. Een van de jonge soldaten zag de trompet, die bij Lex als een zijner ledematen aan z'n lichaam geklonken zat. Hij beduidde dat hij er op blazen wou. In ruil voor de ons al op voorhand uitgedeelde chocolade en cigaretten, kon hij dat niet weigeren. En op de koude grauwe één-meimorgen luisterden wij vrij en ontroerd naar de tonen van het virtuoos uit Lex' instrument geblazen toepasselijke: 'In The Mood!' Het deerde de overzeese muzikant en ons niet in het minst, dat een van de kleppen of toetsen of hoe die dingen ook heten mogen, ontbrak. Jacques I. Furth

"ONDERGEDOKEN" Het ondergrondse leven in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog gebaseerd op de gelijknamige NOS t.v.-serie van Almar Tjepkema en Jaap Walvis

HAAN

in i e d e r e

BELLA

boekhandel

C H A G A L L

BRANDENDE KAARSEN Herinneringen aan een verdwenen joodse wereld. Met 76 tekeningen van Mare Chagall. Bella Chagal (1895-1944) werd geboren in een welgestelde joodse koopmansfamilie in het Poolse Witebsk. In het eerste deel van haar memoires roept zij in een eenvoudige, romantisch-poëtische taal de herinneringen op het aan het huiselijke leven, de feestdagen, de wekelijkse rituelen, het LoofhuttenfeesL Pesach en de mystiek-geheimzinnige tradities. In het tweede deel waarin ook haar ouders uitvoeng worden geportretteerd, staat haar ontmoeting met Mare Chagall, de jonge schilder met de blauwe ogen en krullend haar, centraal. 'Haar stijl', schrijft Mare Chagall in het nawoord, 'is de stijl van een joodse bruid in de joodse literatuur. Haar woorden lijken zinnen op de adem van de kleuren op het linnen! Brandende kaarsen is een ontroerend monument voor een jeugd en een liefde. Chagall-enthousiasten zullen het begeren vanwege de vele (76) tekeningen. 368 blz, f 32,50/bfr 650. In de boekhandel verkrijgbaar.

MEULENHOFF AMSTERDAM

Nooit bevrijd! 18 april herdenkt Nederland de bevrijding van Westerbork. Wanneer ik daarbij zal zijn, herdenk ik niet. Want eigenlijk ben ik nooit bevrijd. Ik kan nooit bevrijd worden van de herinnering aan al die onschuldig vermoorde mensen noch van het afschuwelijke gevoel van machteloosheid, dat wij dit alles moesten gedogen, van het afschuwelijke gevoel van eenzaamheid, ook al waren er dappere en brave mensen, wij waren alleen. En vooral denk ik dan aan al die onschuldige kinderen, opgeofferd aan de waan van een rassenvooroordeel. En de wereld, die dit liet geschieden en al die vele Duitsers, die het niet alleen lieten geschieden, maar er actief aan meededen. Bij de aanbieding van het eerste exemplaar van 'Dichter bij Anne' aan Jip Wijngaarden in het Anne Frankhuis op 19maartj.l. keekik bij de redevoeringen en bij het lezen van de gedichten door Bert Schierbeek naar de rijen kindertjes van Anne Frank-school en ik dacht: hoe moeten jullie dit kunnen begrijpen, hoe moeten jullie dit kunnen meevoelen? De machteloosheid van het onschuldig veroordeeld zijn, als vee opgepakt en vervoerd en vermoord worden; of het geval van Anne Frank, als kind opgesloten zijn, bij ieder verdacht geluid opschrikken tot aan het einde? Hoe moeten jullie dit kunnen begrijpen? En ik dacht aan september 1944, Terezin aan de vooravond van een Joodse feestdag: een transport naar Auschwitz. Bij de veroordeelden was een Tsjechische vriend, Stiazny, met een lief jongetje van drie, ten dode opgeschreven. Ik stond er als een gezond man bij, temidden van vrienden en wij konden niets doen. Die machteloosheid is het ergste wat een mens kan overkomen en daarmee ga ik nu 40 jaar later, naar bed en sta er mee op. Dat jongetje was één van miljoenen en de wereld het dit geschieden en het Opperwezen greep niet in. Ik kan niet herdenken, alleen maar gedenken. En hoe kunnen de kinderen van nu dat begrijpen? Of zelfs maar aanvoelen? Wat wij kunnen doen is getuigen. Zoals de toneelgroep deed met de opvoering van het dagboek van Anne Frank. Getuigen, tot wij, de getuigen, er niet meer zijn. En hopen en bidden NOOIT MEERi dr. E. A. M. Speijer

Verpleegster in Vught Moeder met kind, cement, Ruth Waterman. Verslag van Mevrouw Poons voor de Hollandse Club te Stockholm op 15 juni 1945 In december 1942 ben ik uit mijn huis m Den Haag gehaald en naar Westerbork gebracht. Vandaar ben ik 20 februari 1943 als verpleegster uitgezonden naar Vught. Het kamp was toen nog in opbouw. Er was een apart mannen- en vrouwenkamp. De kinderen woonden bij hun moeders. In de medische verzorging was hoegenaamd niet voorzien, zoodat het ziekte- en sterftecijfer, vooral onder kinderen, zeer groot was. Het eten was zoo vuil en slecht, dat het vooral voor de kinderen niet te eten was. De vrouwen deden den heelen dag niets en lagen buiten in de zon. Langzamerhand werden de hygiënische toestanden en de medische hulp beter en er werden verschillende commando's ingesteld, waaronder het bevoorrechte Philipscommando. Van Vught wil ik U verder alleen vertellen de 'ontluizing' en het 'kindertransport', twee dingen, die ons als schrikbeelden uit Vught speciaal zijn bijgebleven en die ik zelf meegemaakt heb. De ontluizmg vond plaats in April. Eén van de nieuwe barakken was tijdelijk hiervoor ingericht Alle vrouwen en kinderen moesten uit hun eigen barak en stonden volkomen naakt buiten te wachten tot ze aan de beurt waren. Voor zieke kinderen werd geen uitzondering gemaakt en ik heb zelf veel

Sobibor 1984 Foto Ronald van Dokkum

stervende kinderen op mijn arm naar de ontluizing moeten dragen Het stroomde dien dag van den regen De vrouwen werden om ca. tien uur 's morgens uit hun barak gejaagd en de laatsten waren pas 's nachts om drie uur aan de beurt. BIJ de ontluizing was de geheele SS-staf tegenwoordig, die zich kostelijk amuseerde, gebrekkige vrouwen bespotte en zelfs een vrouw naakt voorzich lieten dansen. Veel vrouwen liepen een ernstige longontsteking op en het aantal sterfgevallen onder de vrouwen na de ontluizing was zeer hoog. Over de kinderen zal ik het maar niet hebben Er was intusschen een kinderkamp opgericht, waar ze het weliswaar goed hadden, ook wat medische verzorging betreft, maar voor veel kinderen kwam dit te laat. Ze waren al zoodanig ondervoed en ziek, dat geen redding meer mogelijk was.

Alle kinderen op transport Een commando Joodsche mannen was uitgezonden naar den Moerdijk, waar ze het heel slecht en zwaar hadden. Er werd hun verteld, dat hun vrouwen en kinderen veilig waren in Vught en beslist niet op transport gesteld zouden worden. Als resultaat werd op een avond plotseling in de ziekenbarak van de kinderen alles in beslag genomen en daarna werd medegedeeld, dat alle kinderen den volgenden dag op transport moesten. Öf de vader, öf de moeder moest mee Allebei mocht niet. Het transport ging in twee gedeelten en de vader of moeder, die bij het eerste gedeelte niet mee mocht, moest bij het tweede gedeelte alleen mee Van veel vrouwen werkten de mannen aan den Moerdijk; zij waren geheel onkundig van het gebeurde te Vught. Een paar dagen na het transport werden zij naar Vught gebracht, waar zich de vreeselijkste toneelen afspeelden, toen zij hoorden, dat de vrouwen en kinderen weg waren. Verschillende mannen waren zoo wanhopig, dat zij zelfmoord pleegden. Een week daarna werd het geheel Moerdijk-commando gesloten en ging het zelf op transport naar Duitschland.

Praag: J o o d s kerkhof

Een herinnering Lidice ligt in as. In het paleis Czernin, het fort met de honderd ogen, zit het wilde beest Daluge, bijt op zijn rijzweep en beraamt Bekanntmachungen. Grijze auto's stoten vijandig door de straten, die gevlekt zijn met het reptielen-eczeem: de hakenkruisvlag. Boven elke straatnaam staat de Duitse vertaling, miserabel van onkunde. De boomgaarden op de heuvels die de stad omringen deugen niet meer voor jonge liefde, sinds er koppen onder staalhelmen van de wachttorens loeren. In de café's klinkt soldeniers-Duits en dempt de Boheemse gesprekken tot onderworpenheid. De Pragenaars zwijgen in de parken, als het grind onder bespijkerde laarzen knerpt. De tram rukt grimmiger aan haar stroombeugels, zovaak Tsjechische monden haltenamen moeten afroepen in het Duits. Maar zelfs zo geen café's, geen parken en trams meer voor de Joden. In de schaduw van de huizen glippen zij naar het oude Joodse kerkhof. Hun rest alleen dit stenen landschap binnen de muren van een stadstuin. Hun rest alleen dit stuk gettogrond met zijn duizenden doden. De stenen verdringen en overstelpen elkaar als vulkanische formaties, door de seizoenen opgestoten en weer verweerd. De paden zijn weinig breder dan een mensevoet. De lettertekens worden al onleesbaar, de leeuw en de ster van Juda slijten uit. Door het smalle poortje glijden de overlevenden een voor een naar binnen. De doden ontvangen de levenden, zonder zout, zonder brood, zonder water. De levenden slenteren, liggen en hurken op de vergane geslachten. Zij worden één met het verleden, een vergankelijkheid die nog over zichzelf kan denken, stof zonder nagalm. Voor hun ogen beweegt het schaarse gras en het loof van de bomen, die hun stam omhoog krommen uit deze enkele vademen thoragetrouwe aarde. Gras en bomen bestaan, maar voor de levende mens wordt de natuur zelf een kerkhof; de toekomst buigt terug naar een herinnering vol pogroms. Waar geesteszieken heersen, vergaat geen dag zonder gruwel. Het aantal stenen van het oude Joodse kerkhof is en blijft hetzelfde, maar het getal van de toevluchtzoekenden slinkt en slinkt. Op de staande zerken stapelen zich de afscheidsgroeten - een steen, een scherf, een handvol gruis, opgeraapt en neergelegd op richels en randen door hen, die niet meer in bloemen geloven. De hemel strekt zich wel verder uit dan Bohemen, naar het Westen dat Praag heeft verraden en naar het Oosten vanwaar de opmars der wrekers begonnen is Maar daartussen hangen de wolken over een grauwe windstreek, en rook krinkelt zonder einde omhoog uit vers gemetselde, vreemde koepels in Auschwitz en Birkenau.

Tekening uit In Nacht verloren' door Clara de Jong

G.L. D U R L A C H E R STREPEN AAN DE HEMEL

Herinnenngen aan de oorlog en de bevrijding, aan de deportatie en de kampen - met overtuigend historisch materiaal Het nationale autisme der geallieerden, de onbewogenheid van velen en de bewogenheid van weinigen tijdens de ondergang van Europa's joden vonnen de coulissen achter het persoonlijke drama van de auteur en zijn voormalige medegevangenen. De bitterheid van het thema wordt verzacht door de momenten van waardigheid die zelfs nog op het ogenschijnlijke nulpunt van civilisatie behouden blijven. Een indrukwekkend document. 96 blz., f 19,50/bfr 390. In de boekhandel verkrijgbaar.

Theun de Vries

MEULENHOFF AMSTERDAM

Dag der rechtschapenen 'Het dorpje Nieuwlande zal een levend voorbeeld voor de hele wereld zijn om u te tonen waartoe de menselijke geest in staat is, vechten tegen het zwarte leger van onderdrukking en vervolging, tijdens de donkere periode van het wrede onmenselijke naziregiem van Duitsland.' Dat zei Ambassadeur Nechushtan van Israël in de Hervormde kerk van dit Drentse dorp op 11 april. Een maand eerder waren te Hoogeveen individuele onderscheidingen uitgereikt aan enkele inwoners, ook uit de omgeving. Jad Wasjeem, het instituut te Jeruzalem ter herdenking van de volkerenmoord op de Joden, doet dat geregeld, altijd aan personen die in de zwarte jaren Joden hebben gered. Het is uniek dat een hele dorpsgemeenschap wordt onderscheiden, maar het is ook 'uniek dat zo een grote groep mensen in één dorp heeft samengewerkt en zich heeft ingezet om de levens van veelal onbekenden te redden ... waaronder een zeer groot aantal kinderen'. Aldus de ambassadeur. De gangmaker van het verzet in Nieuwlande en ver in het rond was de bekende Johannes Post, voordien wethouder, die het evenals zijn broer Marinus met zijn leven heeft moeten bekopen. De (nieuwe) Hervormde kerk was geheel gevuld met de nog levende redders, hun kinderen en kleinkinderen en een aantal geredden. Daar was 'Nico', alias Max Léons, die na de arrestatie van Post diens werk met zijn vriend Douwes heeft voorgezet. Twee andere Joodse onderduikers hebben in de kelder van de Gereformeerde kerk het uiteraard illegale blad 'De duikelaar' samengesteld, terwijl de kerk door de Duitsers bezet was Op de tentoonstelling die het gebeuren begeleidde was o.a. de kelder nagebouwd 1

Burgemeester A Schipper dankte voor het gecalligrafeerde en ingelijste certificaat en ook minister Korthals Altes van justitie sprak zijn waardering uit. Later onthulde de commissaris van de koningin, dr ir. A. P. Oele het monument dat onverzettelijkheid en hulp symboliseert De beeldhouwer P. F. M Hulskamp woont en werkt in Nieuwlande. Duizenden mensen uit en om het dorp zagen de blank metalen platen en de kleurige ballonnetjes die door de kinderen werden opgelaten. Maar onvergetelijk zal deze dag blijven voor alle betrokkenen. Het meest misschien voor de bezoekers bij deze gelegenheid, onmogelijk zich te onttrekken aan de warme sfeer die deze rechtvaardigen (zo heten zij op de lommerrijke weg naar Jad Wasjeem) zo vanzelfsprekend uitstraalden. Er was een familie van zes personen voor de plechtigheden

uit

Canada

overgekomen;

er was

een

echtpaar van 85 bij. Een hartverwarmende gebeurtenis. E. T.

Voor mijn kleinkinderen, Truus Menger

brons,

Voor m'n kleinkinderen Wat gister was, blijft gloeien als een pijn in mijn gedachten achter Vandaag maakt jullie geboren zijn het gister zoveel zachter.

Röling is dood Op vele manieren had prof Roling met ons of hadden wij met hem te maken. Als jurist werkzaam bij de rechterlijke macht heeft hij deel uitgemaakt van het tribunaal dat de Japanse oorlogsmisdadigers moest berechten. Later stapte hij van een leerstoel in de criminologie over op de polemologie, letterlijk oorlogskunde, maar in feite vredeswetenschap. Hij heeft in de zestiger jaren al aan ons blad bijgedragen en wij hebben van zijn indrin-

gend doorzicht en zijn beminnelijk en hoffelijk optreden mogen profiteren. Roling was diep geraakt door alles wat in en door de oorlog is gebeurd en het gevaar van een nieuwe en nog gruwelijker, want nog omvangrijker rampspoed heeft zijn leven en werk bepaald. Hij had de capaciteit en het voorrecht het eerste instituut voor zijn vredeswetenschap te stichten en school te maken. Aan de levenden hem te eren doorzijn doel te verwezenlijken E.T.

S t i c h t i n g samenwerkendWerzet 1940-1945 Jv — B e s c h e r m h e e r 7. K H

de P r - n s dpr N e d e r l a n d e n

EXTRA F E E S T E L I J K

PROGRAMMA

—

"DAG VAN HET V E R Z E T "

1985

Het gehele programma vindt p l a a t s in de F r i e n d s h i p h a n g a r , w a a r voor iedereen tafels en stoelen b e s c h i k b a a r z i j n . Er is een toilet voor g e h a n d i c a p t e n . G e n e e s k u n d i g e h u l p is a a n w e z i g . Invaliden k u n n e n vlak v o o r de h a l u i t s t a p p e n . Er is voldoende p a r k e e r g e l e g e n h e i d . AANMELDINGSFORMULIER

ZATERDAG

31 A U G U S T U S V L I E G B A S I S in Je

s.v.p. zo spoedig m o g e l i j k , d o e n u i t e r l i j k 1 juli in gefrankeerde enveloppe (0.70 c e n t ) t o e z e n d e n a a n :

Friendshipnangar

9. 30- A a n k o m s t . Koffie met cake. 10.13 Welkoms trau z ie k : Bernard Drukker bespeelt net Hammond orgel. 10.30 A a n k o m s t Z.K.H. Prins B e r n a r d . W e l k o m s t w o o r d dooi' de heer P . J . G . Mol t,n o f f , v o o r z i t Ier van de S t i c h t i n g S a m e n w e r k e n d V e r z e t . 1 0 . 4 5

1 .

0 0

V l a g g e n pa rade dooi' N e d e r l a n d s e en A m e r i k a a n s e met m e d e w e r k i n g van de L u c n t m a e h t k a p e 1 .

militair,

Aaniieiirig van i.tt L E exer p La-, r von ^ O g->d c-nk oc k !<••{ namen van d r a g e r s van het V e r z e t s h e r d e n k i n g s k r u i s aan Z.K.H. P r i n s B e r n h a r d door de lieer W.Ch.J, van Lans oho t.

Organisatiecomité Postbus 30b

1 1 . 30

Toespraak

12 . 00

Concert d o o r de L u c h t m a c h t k a p e l . Aperitief.

Regering.

13.00

W a r m e m a a l t i j d (Nasi R a m e s ) i n c l u s i e f een c o n s u m p t i e . A c h t e r g r o n d m u z i e k door B. D r u k k e r op het H a m m o n d o r g e l .

14-30

Reünie.

lo. 00

M u z i k a l e finale door het "Volendamaier O p e r a k o o r C a n t o " , o.l.v. Johan K a t .

1 0 . 30

Sluiting

Slot

Wilhelmu s . In verband met de 40-jarige h e r d e n k i n g van de bevrijding o n t v a n g e n de leden van de bij Sarnenw. V e r z e t a a n g e s l o t e n o r g a n i s a t i e s een f r a a i , speciaal voor deze g e l e g e n h e i d o n t w o r p e n , her inner i n g s s c h i l d j e . (per e c h t p a a r één exemplaar).

T i j d e n s de reünie w o r d t

door de v o o r z i t t e r

tnee

geserveerd.

St. Samenwerkend

Bel

Verzet.

"DAG VAN H E T V E R Z E T " 3 8 4 0 AH H A R D E R W I J K

naam straat postcode: lid

van

plaats: • NFR/VVN

•

• T H E ESCAPE

.XP0GE

• Engelandv. • F r i e s l a n d

door een lid van de

"DAG VAN H E T V E R Z E T 1 9 8 5 "

SOESTERBERG

ver^ezexG

van etiit^cjiu (ö ) t (e ) oi

40-45

Q C . 0 . V. V. S .

introducé

Indien U invalide bent s.v.p. in d i t v a k j e D i e e t in

beperkte mate mogelijk

ja/neon kruis

zettenf/J

(bel 0 2 0 - 4 1 3 6 7 6 ) v ó ó r 1 A u g .

De totale kosten bedragen f. 2 5 . - - per p e r s o o n . Dit bedrag d i e n t te worden o v e r g e m a a k t op P o s t r e k e n i n g N o . 5 5 . 9 7 . 5 9 7 of B a n k r e k e n i n g : Algemene Bank N e d e r l a n d N o . 5 9 . 7 0 . 1 4 . 9 7 3 t . n . v . P e n n i n g m e e s t e r O r g a n i s a t i e c o m i t é "Dag van het V e r z e t In verband met de hoge kosten ( p o r t o ) en de vele w e r k z a a m neden w o r d t U v e r z o c h t de b i j d r a g e n g e l i j k met Uw a a n m e l di n,* O Ï I i' te m a k e n . Wie zich heeft a a n g e m e l d en b e t a a l d , o n t v a n g t in de loop van a u g u s t u s een t o e g a n g s b e w i j s . A L L E E N OP VERTOON VAN DIT T O E G A N G S B E W I J S KAN T O E G A N G TOT DE V L I E G B A S I S WORDEN G E G E V E N ! D o o r de bijzondere m e d e w e r k i n g van de L u c h t m a c h t en een b e l a n g r i j k e subsidie van het C o m i t é N a t i o n a l e V i e r i n g B e v r i j d i n g , kon de p r i j s op f. 2 5 . - - w o r d e n g e h a n d h a a f d , i n c l u s i e f net h e r i n n e r i n g s s c h i l d j e , k o f f i e , t h e e , warme m a a l t i j d , 1 consumptie en 1 a p e r i t i e f . NIET U I T S C H E U R E N MAAR

F0T0C0PIÜREN

Auschwitz Bulletin, 1985, nr. 03 Mei