nederlands auschwitz comité
14de jaargang, nr. 2, febr. 1970 secr.:
victorieplein
bankrek.:
AMRO,
gem giro
N 5500
red • amsteldijk
32\
amsterdam-z.,
bijk. van
postgiro
baerlestraat,
293087
amsterdam-z.
N.A.C. 23,
amsterdam-z.
jeugd en februaristaking H e t j a a r t a l 1 9 4 1 is v o o r mij een a b stract begrip, zoals ieder j a a r t a l v o o r mijn geboorte d a t is, en dat geldt v a n zelfsprekend v o o r de hele b e v o l k i n g s groep onder de dertig. E n t o c h h e e f t de datum 25 februari 1 9 4 1 v o o r een belangrijk deel v a n die groep v a n j o n geren een bijzondere betekenis, iets w a t bijvoorbeeld duidelijk b l i j k t uit de grote belangstelling v a n de jeugd v o o r de F e b r u a r i - h e r d e n k i n g . E n dat is v e r k l a a r b a a r . D e F e b r u a r i s t a k i n g immers leeft in onze tijd niet als een stuk geschiedenis, w a a r we onze hoed plechtig v o o r a f nemen, m a a r integendeel als een bewijs v a n een strijdbare en moedige houding, een houding w a a r de jeugd zich mee v e r w a n t voelt. D a a r o m betekent de F e b r u a r i s t a k i n g - h e r d e n k i n g ó ó k v o o r de jeugd een soort v a n solidair-verklaring met een anti-fascistische en vooruitstrevende houding die o o k in o n z e dagen voortleeft. U i t kringen die niet erg gediend zijn v a n een opstandige houding, en die d a a r o m o o k liever dit lichtende v o o r beeld uit het nabije verleden willen vergeten, w o r d t v a a k de o p v a t t i n g gepropageerd dat dit „terugkijken n a a r het v e r l e d e n " , zoals hun o p v a t ting v a n een herdenking is, nutteloos zou zijn, en een v o o r n a a m argument daarbij is, d a t de jeugd die het niet heeft m e e g e m a a k t er tóch niets v a n a f zou weten, en zich er niet v o o r zou interesseren. M a a r het tegendeel is w a a r . D e huidige jeugd is opgegroeid in de tijd v a n onderdrukking v a n k o l o n i a l e vrijheidsoorlogen, v a n Indonesië t o t aan V i e t n a m ; zij ziet om zich heen het fascisme weer de k o p opsteken, in vele landen en in vele v o r m e n ; zij ziet hoe de v o l k s w i l w o r d t v e r t r a p t in G r i e k e n l a n d en I n donesië, hoe de gekleurde bevolking v a n A m e r i k a en Zuid A f r i k a w o r d t o n d e r d r u k t ; zij e r v a a r t ook in k a n toren en bedrijven, op scholen en op universiteiten, hoe h a a r eigen rechten w o r d e n b e k n o t d o o r het m a a t s c h a p pijsysteem. H e t spreekt v a n z e l f dat een jeugd die dit alles e r v a a r t zich interesseert in politek, sterker zelfs dan d a t waarschijnlijk o o i t het geval is geweest; en het is logisch d a t die belangstelling gepaard g a a t met de o n o n t b e e r l ü k e belangstelling v o o r het jongste verleden.
In dit jongste verleden nu is juist de 25ste februari v a n het j a a r 1 9 4 1 een datum die de jeugd aanspreekt, die als het w a r e symbolisch is v o o r het b e t r e f f e n d e tijdperk, m a a r die ó ó k symbolisch is v o o r een houding in het heden. T o e n immers toonde een m a s sale beweging in A m s t e r d a m de solidariteit aan met de geterroriseerde joden en het protest tegen het fascistische regime, en met n a m e tegen de poging een collaborateurs-regering te v o r m e n . D i e houding van mensen die het waagden de genadeloze bezetter uit te dagen op een m a n i e r die ongekend was en is gebleven in heel E u r o p a , is de houding die de huidige jeugd nu juist zo aanspreekt. W a n n e e r de jeugd dan o o k de F e b r u a r i s t a k i n g herdenkt, dan geeft zij er blijk v a n méér te begrijpen v a n de gebeurtenissen dan de hooggehoede heren die z o meewarig beweren dat de jeugd er niets v a n a f weet. V o o r h a a r immers is het niet in de eerste plaats een terugkijken n a a r het v e r leden. N e e , zij k i j k t n a a r de t o e k o m s t en n a a r het heden en wéét d a a r o m dat zij in het verleden d a t zij herd e n k t een voorbeeld k a n en m o e t v i n den. D a t het protesteren tegen f a s cisme en reactie, tegen rassenpolitiek en uitbuiting, w a a r o o k ter wereld, en het strijden v o o r eigen rechten in de bedrijven en op onderwijsinstellingen, een handelen is in de geest van de F e b r u a r i s t a k i n g . D a a r o m staat de herdenking v a n de F e b r u a r i s t a k i n g ó ó k v o o r de jeugd midden in o n z e tijd. D a a r o m zal die jeugd o p 2 5 februari weer defileren bij de d o k w e r k e r , als een uiting v a n de critische, anti-fascistische en v o o r uitstrevende geest die onder het v o l k leeft. Tom Boekman
J. M. Werkers:
regeling aanpassen! D o o r m a a t s c h a p p e l i j k werksters v a n J . M . W . , die zich hebben bezig gehouden met de uitvoering v a n de v e r ruimde rijksgroepsregeling v o o r de vervolgden is een P r o t e s t a c t i e O o r logsslachtoffers opgericht. In een open brief aan de N e d e r l a n d s e o v e r heid verklaren de 2 3 o n d e r t e k e n a a r s (ters): „ W i j weigeren v a n u i t ons beroep z o wel als vanuit ons persoonlijk v e r antwoordelijkheidsgevoel nog langer te pogen de vervolgden a a n te passen aan deze regeling. W i j willen ons naast hen opstellen en met hen strijden v o o r een voorziening aangepast aan hun specifieke noden. W i j eisen en v e r w a c h t e n d a t de o v e r heid en het N e d e r l a n d s e v o l k zich eindelijk bewust w o r d t v a n h a a r v e r antwoordelijkheid en plicht jegens het welzijn v a n de v e r v o l g d e n . " H e t spreekt v a n z e l f d a t het N e d e r lands A u s c h w i t z C o m i t é deze p r o testactie v a n ganser h a r t e ondersteunt en de open brief onderschrijft.
„ E e n gedenkwaardige a v o n d " n o e m t M a x W u l f o w i c z , een v a n o n z e B e l g i sche
vrienden
herdenking,
in
zijn
„een
schouwspel,
brief
de overlevenden
„De
februaristaking vergeet
ik
is
een
het
voorbeeld",
zei
nooit. van
onze kinderen. O o k wij denken er z o o v e r , o o k u. O p w o e n s d a g 25 f e b r u a r i o m vijf u u r 's m i d d a g s v i n d t jaarlijkse werker. witz
défilé p l a a t s langs de Ook
het
Nederlands
Comité
zal
daar
een
het dok-
Ausch-
bloemen-
hulde brengen. Tevens nodigt het
ie-
waar-
dig, op wier schouders de p l i c h t rust te zorgen d a t dat
de
mensen
van
A u s c h w i t z , T r e b l i n k a o f S o b i b o r niet vergeten
raken.
25 februari naar de dokwerker! Dat
onze
indrukwekkend
nazigeweld
blijven
eren,
juist
in
dit
Z e g t h e t u w f a m i l i e en v r i e n d e n ,
uw
herdenkingsjaar. b u r e n en h u n Laat
niemand
kinderen. op
het
Waterlooplein
ontbreken! Tentoonstelling 25
„de
en 2 6 f e b r . v a n
d e r uit t e k o m e n g e t u i g e n d a t w i j d e
Mozeshuis
heldhaftige d a a d v a n verzet tegen het
kerk,
naast
Februaristaking": 1 0 - 2 2 u u r in
Mozes
Waterlooplein.
en
Toegang
het
Aaronvrij.
na en voor de 25 ste G r o o t s was het, deze 25ste herdenking. H e t oordeel is eenstemmig. E e n eenstemmigheid die in deze tijd v a n protest en roep om inspraak wel heel z e l d z a a m mag heten. E n d a t terwijl in het C o n c e r t g e b o u w het gemeentebestuur van A m s t e r d a m was vertegenwoordigd door de burgemeester en wethouder V e r h e y , het M a i m o n i des-lyceum — d a n k zij de goede z o r gen van zijn rector — door een groot aantal leerlingen. D a a r zagen wij dr. B a r u c h , gemeenteraadslid en bestuurder der Portugees-Israëlietische gemeente, naast andere kerkbestuurders en geestelijken, a f g e v a a r d i g d e n v a n het d e p a r t e m e n t v a n C R M naast een busvol H a g e n a a r s , R o t t e r d a m mers, G o o i l a n d e r s , bezoekers uit heel N e d e r l a n d en België, m a a r o o k vier A m e r i k a a n s e nonnen die h a a r laatste en n a a r zij ons zeiden onvergetelijke a v o n d in E u r o p a in ons midden d o o r b r a c h t e n . T o e n had een t e l e f o o n t j e uit N e w Y o r k ons al succes toegewenst en men weet: niet tevergeefs. T r o u w , de V o l k s k r a n t , de W a a r h e i d en het P a r o o l o.a. gaven een verslag van onze herdenking, hetzij v a n het artistieke deel o f v a n de rede v a n de v o o r z i t t e r . N o g o p de a v o n d z e l f zorgde de A V R O v o o r een uitvoerige radio-reportage. E v e n algemeen gunstig luiden de m e ningen over ons herdenkingsnummer. H e t is praktisch geheel in handen gekomen van de studernde jeugd aan universiteiten, hogescholen en a c a d e mie en vooral in A m s t e r d a m o o k v a n het v h m o . H e t b l a d k o n o o k in een enkel museum o f ziekenhuis door b e langstellenden w o r d e n meegenomen.
H e t heeft natuurlijk weer allerwegen verbazing g e w e k t hoe ons c o m i t é , een klein, arm, o n a f h a n k e l i j k , m a a r dan ook niet invloedrijk groepje mensen, dit allemaal g e k l a a r d h e e f t . U v e r baast u over uzelf, u die ons bij beetjes en een enkele m e t een groter b e drag aan geld hebt bijgestaan, u die toegangskaarten hebt gekocht o f o p een lijst getekend. D a a r zijn de kunstenaars die in v o l strekte s a m e n k l a n k speelden en zongen, repeteerden en dirigeerden, die zich persoonlijk bereid stelden, zoals een groep leden v a n het N o o r d h o l lands P h i l h a r m o n i s c h O r k e s t o f o p één a v o n d naast hun t r a d i t i o n e l e inbreng m e t het A m s t e r d a m s P h i l h a r monisch, het vroegere K u n s t m a a n d orkest, o o k nog a a n v u l l e n d o p t r a d e n ter begeleiding v a n T h e o d o r a k i s ' liedern. D r i e dirigenten, A n t o o n K r e lage, A n t o n Kersjes en H e n r i Arends, het m a n n e n k w a r t e t uit het O m r o e p k o o r , de musici v a n het N o o r d h o l lands, onze t r o u w e m e d e w e r k e r J a n H u c k r i e d e met zijn onafscheidelijke Amsterdamse schare, zij hebben telkens een k e n m e r k e n d en o n v e r v a n g -
een 'Judenfreund' is gestorven
b a a r deel v a n de herdenking helpen verwezenlijken. N i e m a n d v e r w a c h t v a n ons een uitweiding o v e r de kwaliteiten v a n de o p p e r v o o r z a n g e r B l o e m e n d a l , de c o n certmeester Olof, de dramatische mezzo-sopraan Christina Cünne. W i j hebben hen uitgenodigd, o m d a t wij meenden dat juist zij hier o p hun plaats waren. E n zij stonden o n m i d dellijk k l a a r , met hun gehele inzet en het was v o o r geen v a n hen eenvoudig, dat mag u gerust aannemen. W i j hebben een v o l k o m e n harmonisch p r o g r a m m a v o o r onze herdenking kunnen samenstellen en wij hebben d a t d a n k zij kunstenaars v a n het a l lereerste plan ten volle kunnen realiseren. W i j zijn d a n k b a a r d a t o n z e b e z o e kers het w e r k v a n een o v e r l e v e n d e , Sedje H é m o n , hebben kunnen horen, evenals een ten dele b e w a a r d e , z e l d z a m e v e r k l a n k i n g v a n een psalm d o o r de destijds zeer bekende koorleider Englander. D e Auschwitz-herdenking was onvolledig gebleven, als C h r i s t i na C ü n n e ons niet h a d laten luisteren n a a r de k l a c h t v a n een hedendaagse gevangene, de G r i e k T h e o d o r a k i s . H e e l veel mensen hebben hun v e r w a c h t i n g v a n de 25ste herdenking v a n A u s c h w i t z ' bevrijding in v e r v u l ling zien g a a n ; anderen, d o o r z i e k t e thuis gehouden, betreuren dit diep. D e d a n k b a a r h e i d v a n een volle zaal is de schoonste beloning v o o r de o n b a a t z u c h t i g e inspanning v a n zovelen, zowel onder de schijnwerpers als v a n een veelvoud d a a r v a n a c h t e r de schermen. E. T.
Het Voor die
niet
onze
gewoonte
Kees
enige
Hofman
dagen
uit
na
omdat
h e t h i e r een d i r e c t
de
een
moordenaar
uitzondering, slachtoffer
Kotalla
K e e s w a s een v e r z e t s m a n . foort,
het
Kotalla
ons
herdenking
maken
van
wij
in
ontvielen. Rotterdam,
onze
stierf,
betreft.
In
Amers-
concentratiekamp
de
scepter
zwaaide,
waar was
hij
o n t d a a n o v e r de wijze w a a r o p de j o den
werden
is l a n g . teerd
behandeld.
Er
en
werd
daar
Judenfreund meest
een
Het
verhaal
jood
MOEST
geëxecu-
Kees
getuige v a n
als
zijn. O p
afschuwelijke . manier
werd
zg. de de
m a n a f g e s l a c h t . K o t a l l a liet K e e s zijn g e z i c h t in d e h e r s e n m a s s a v a n d e v e r moorde
d u w e n . „ A l s je h i e r m e t
één
w o o r d v a n k i k t , o n d e r g a je h e t z e l f d e lot
en
ook
degenen
aan
wie
je
het
h e b t v e r t e l d " , k r e e g hij t e h o r e n . K e e s heeft
het
verteld
en
allen
stierven
zij. E r h o o r t n o g m e e r bij. H e t
werd
een
heeft
obsessie
gekweld.
die h e m
Prof.
jarenlang
Bastiaans
heeft
hem
e n i g e j a r e n g e l e d e n d o o r een L S D - b e handeling bevrijd. Kees w e r d w e e r een opgewekte
man,
echter
krachten
Hij
zijn
was
een
die
waarschijnlijk
heeft
overschat.
daadwerkelijke
vriend
v a n o n s c o m i t é , w a a r v o o r hij t o t laatst woord Weer
het
gesproken
heeft is een
en
het
geschreven
gehanteerd. bloedspoor
s c h u l d i g e ' beul K o t a l l a
van
de
'on-
uitgewist.
In onze herinnering leeft K e e s
voort. /.
rijksgroepsregeling (zie T e n onrecht h e e f t het N . I . W . de m e dedling v e r s t r e k t dat de s l a c h t o f f e r s zich v ó ó r 1 februari bij J . M . W . moeten melden, d a t in v e r b a n d met teugwerkende k r a c h t v a n 1 . 7 / 6 8 . N u is het toch goed N I E T te w a c h t e n met u aan te melden d a a r u rekening m o e t houden met lange wachtijden. E r is nog altijd een gebrek aan v a k technisch personeel. O o k de medische commissie in A r n h e m heeft het zeer d r u k en h e e f t v a a k meer tijd nodig dan men in eerste instantie denkt. D e oud-gevangenen hebben d a a r niet z o veel last v a n , d a a r de commissie v o o r hen zeer t o l e r a n t is. D e tweede fase is v a a k véél moeilijker, d a a r deze b e oordeling bij de sociale diensten ligt die moeten u i t m a k e n o f u j a o f neen v o o r deze regeling financieel in a a n merking k o m t . N u k o m t de tragedie w a a r o p wij reeds bij herhaling hebben
is
blad te vermelden wie ons
S.
voorpagina)
gewezen. H o e b e n a d e r t deze a m b t e n a a r het s l a c h t o f f e r ? I n A m s t e r d a m hebben wij grotendeels te doen m e t een kleine groep begrijpende a m b t e n a r e n , d a t k u n n e n wij echter niet zeggen v a n vele andere gemeenten. N i e t d a t deze a m b t e n a r e n hun v a k niet v e r s t a a n ; m a a r zij missen gew o o n d a t beetje tolerantie, deze gevallen o p hun juiste merites te b e o o r delen. E e n w e t is nu e e n m a a l een instructie m e t v o o r s c h r i f t e n , die desond a n k s v o o r velerlei uitleg v a t b a a r is. W a n n e e r j e niet in j e a c h t e r h o o f d h e b t d a t het hier mensen b e t r e f t , die zich reeds 2 5 j a a r in de steek gelaten voelen en v a a k geestelijk en l i c h a melijk ziek zijn, dan beoordeel j e deze mensen al bij v o o r b a a t f o u t . D e z e verruiming is geen gunst, w a a r b i j de a m b t e n a r e n als sinterklaas optreden, m a a r een r e c h t ! Jos Slagter
zij streden als Maccabeërs M e n krijgt v a a k te horen, d a t alle N e d e r l a n d s e j o d e n tijdens de bezetting, z o n d e r weerstand te bieden zich n a a r A u s c h w i t z hebben laten d e p o r teren. O o k d a t is niet w a a r . . . T a l rijke N e d e r l a n d s e j o d e n hebben m e t alle anderen gestreden als M a c c a b ë e r s en gaven hun leven v o o r de vrijheid v a n het gehele N e d e r l a n d s e v o l k . D a a r o m zou het goed zijn, d a t de geschiedschrijvers bij de 2 5 s t e viering v a n de bevrijding v a n N e d e r l a n d een juister licht op de gebeurtenissen t i j dens de donkere j a r e n v a n de b e z e t ting laten schijnen. E. K.-E. Herinneringen aan de Februaristaking van 1941 B i j het naderen v a n de herdenking v a n de heldhaftige strijd der A m s t e r damse b e v o l k i n g tegen de j o d e n p o groms en de fascistische o n d e r d r u k king v a n het N e d e r l a n d s e v o l k , r i j zen beelden o p , die in mijn geheugen gegrift zijn gebleven. I k w e r k t e v o o r de oorlog in een d r o gisterij in de Blasiusstraat bij m e v r . G . J a c o b s - B o e r s m a , apothekers-assistente. M e n e e r J a k o b s w a s h o o f d - c o r rector van „ H e t V o l k " . Deze mensen, onze persoonlijke vrienden, w a ren actieve leden v a n de S . D . A . P . M e n e e r J a c o b s was tevens letterkundige en socialistisch dichter. T o e n de o v e r v a l op ons l a n d een feit was gew o r d e n , k w a m o p een a v o n d meneer J a c o b s opgewonden thuis v a n een vergadering v a n het federatiebestuur der S . D . A . P . , riep mij n a a r de w i n kel en z e i : de (toenmalige) leiding v a n de S . D . A . P . was v a n mening d a t de communisten N e d e r l a n d hebben v e r r a d e n , dus h a d ik m a a r een keus: „ o f b e d a n k e n als lid v a n mijn p a r t i j , o f heen g a a n " . I k heb natuurlijk het laatste gekozen. E e n j a a r l a t e r zou de f a m i l i e J a k o b s een gevluchte communist, die bij F o k k e r sabotage had gepleegd, o n d e r d a k verlenen. Als joodse v r o u w moest ik d a a r n a reeds in het begin v a n de bezetting mijn w e r k bij mijn arische baas v e r laten. M i j n m a n z a t in de w e r k v e r s c h a f f i n g in Scherpenzeel, m a a r v a n deze verdienste konden wij niet leven. W i w o o n d e n in de Blasiusstraat, bij de Weesperzijde, in een uitgesproken joodse buurt. I n de S w a m m e r d a m s t r a a t b e v o n d zich een groentez a a k v a n een v r o m e k a t h o l i e k e f a milie D e R u i t e r , m e t wiens v r o u w ik persoonlijk b e v r i e n d w a s . H u n z a a k bestond v a n haast uitsluitend j o o d s e k l a n t e n . V r o u w de R u i ter was een zeer verstandige en belezen v r o u w . T o e n zij na de o v e r v a l de eerste D u i t s e s o l d a a t zag, m e r k t e zij o o : „nu w o r d e n o n z e z a n d - a a r d a p p e len en o n z e spersiebonen koloniale w a r e n . " T o t deze v r o u w wendde ik mij om w e r k . D o o r hun bemiddeling k r e e e ik o o k v o o r h a l v e dagen w e r k in de huishouding, bij de v r o m e j o o d ;
se f a m i l i e de B r u i n (meneer de B r u i n was h o o f d o n d e r w i j z e r v a n het joodse weeshuis). D e verslagenheid en p a niek o n d e r de joodse b e v o l k i n g w a ren groot. O o k bij de f a m i l i e de B r u i n heerste v e r o n t w a a r d i g i n g en diepe teleurstelling en verlatenheid. D e oude o m a , de moeder v a n meneer de B r u i n , een v r o u w v a n b o v e n de zeventig, h e e f t steeds weer bij het h o ren overvliegen v a n D u i t s e vliegmachines, de hebreeuwse v l o e k , j e m a c h sjemo, j e n a a m zal u i t g e v l a k t worden, uit geroepen, om zodoende h a a r v e r o n t w a a r d i g i n g te koelen. H e laas, een vijand als het D u i t s e fascisme bestrijd j e niet d o o r vloeken. M e t m e v r o u w de B r u i n had ik in die donk e r e dagen een innig c o n t a c t . I k v e r telde h a a r , n a a r m a t e de vervolging der j o o d s e b e v o l k i n g groter w e r d , o v e r de stemming v a n v e r o n t w a a r d i ging, die toen heerste bij de A m s t e r damse b e v o l k i n g . D e z e inlichtingen bemoedigden m e v r . de B r u i n en zij bekende mij eerlijk,, d a t zij en h a a r m a n t o t nu toe geblinddoekt d o o r het leven gingen. H e t is een algemeen bekend feit, d a t v o o r de oorlog een a a n t a l N e d e r l a n ders v a n joodse bloede, lid w a s v a n de communistische partij v a n N e d e r l a n d . O o k ik was en ben lid v a n deze p a r t i j , die v o o r de oorlog, m a a r o o k d i r e k t n a d a t ons land bezet w e r d , de strijd a a n b o n d tegen het antisemitisme en onderdrukking. W i j kregen als verzetsgroep de illegale W a a r heid, brochures met algemene o v e r zichten v a n de situatie en o o k m a n i festen, die wij verspreidden en w a a r v o o r wij geld inzamelden. D e z e lektuur betekende zuurstof om in de b e n a u w d e atmosfeer v a n de zich t o e spitsende situatie adem te kunnen halen. O n z e verzetsgroep bestond uit j o d e n en niet-joodse N e d e r l a n d e r s . B i j het verhevigen v a n de j o d e n v e r volgingen, besloten in de S w a m m e r d a m s t r a a t drie j o o d s e families zich v a n het leven te b e r o v e n ; d a t w a r e n de f a m i l i e N i k k e l s b e r g ( d i a m a n t b e w e r k e r ) , de f a m . L e v e r , o o k d i a m a n t b e w e r k e r en de w e d u w e V a n G e l d e r met h a a r d o c h t e r t j e . G r o t e verslagenheid heerste in de buurt, toen de ontzielde lichamen v a n deze drie families gevonden werden. W i j als verzetsgroep riepen diegenen, die n a a r D u i t s l a n d moesten gaan w e r k e n o p , dit te weigeren. E r w e r d een comité gevormd ter ondersteuning v a n deze gezinnen, die bittere armoede leden bij gebrek v a n i n k o m sten v a n de m a n . O m de dag k w a m onze verantwoordelijke man, J o o p v a n Weezei om het ingezamelde geld v o o r de illegale W a a r h e i d te halen. In die tijd kregen wij het p a r o o l (het was o p een z a t e r d a g ) om o p het R o kin te demonstreren, bij de a a n k o m s t v a n Mussert en zijn geleide, om te protesteren tegen de v o r m i n g v a n een Mussert-regering. D e z e d e m o n stratie kreeg veel instemming v a n het publiek. E r w e r d o o k door de N . S . B . -
kornuiten behoorlijk gerost. J o o p v a n Weezei w e r d gewond a a n zijn h o o f d en moest in het B i n n e n - G a s t h u i s b e handeld worden. T o t de zeer actieve medewerkers v a n de groep behoorden, Leen S c h i j venschuurder, M o s c o v i t e r , F r a n s m a n , de J o n g en anderen. F r a n s m a n vertelde bijv. d a t hij o p zijn fiets de manifesten n a a r de A m stel-brouwerij b r a c h t om die te v e r spreiden, terwijl hij d a t deed k w a m een Grüne-polizist te voorschijn en vroeg w a t dat was. F r a n s m a n a n t w o o r d d e : „ r e c l a m e " , sprong o p de fiets en reed weg, v o o r hij nog de M o f een v a n de manifesten in de handen stopte. V o o r deze d a a d kreeg F r a n s m a n v a n ons een berisping, o m d a t wij v o n d e n , d a t hadden onze mensen in de B r o u w e r i j best z e l f kunnen doen. Meestal b r a c h t ik de lectuur direct na het w e r k bij de m e n sen. Z o k w a m i k bij F r a n s m a n o p een keer in de V r o l i k s t r a a t , hij lag in bed. Zijn v r o u w stond erbij. O p mijn v r a a g w a t hem scheelde, a n t w o o r d d e h i j : spit in mijn rug. T o e n zijn v r o u w n a a r de keuken ging, v e r telde hij mij de w a a r h e i d . H i j d e m o n steerde met alle andere uit de w e r k v e r s c h a f f i n g . E r werd een jongen a f geranseld, hij snelde deze jongen te hulp en sprong de N . S . B . - a g e n t o p de rug, w a a r d o o r hij f l i n k e k l a p p e n incasseerde. D e volgende keer toen ik hem b e z o c h t z a t F r a n s m a n m e t gebroken polsen aan t a f e l . H i j vertelde mij een a v o n d tevoren de stroken m e t leuzen, z o a l s : „weg met de j o d e n p o g r o m , weg met het fascisme, v o o r een vrij N e d e r l a n d " op de muren in de b u u r t g e p l a k t te hebben, w a a r de straten verduisterd w a r e n , en p e r ongeluk v e r k e e r d uit een beletage gestapt te zijn, w a a r d o o r hij o p een vuilnisbak terecht k w a m en z o d o e n de b r a k hij zijn polsen. Zijn v r o u w zat naast hem, en voerde hem met de lepel als een b a b y . F r a n s m a n w e r d een j a a r n a de staking g e p a k t en n a a r A u s c h w i t z gedeporteerd. O o k zijn v r o u w en z o o n t j e zijn d a a r o m g e k o m e n . Intussen w e r d de j o d e n v e r v o l g i n g steeds g r o ter, m a a r o o k de v e r o n t w a a r d i g i n g v a n de Amsterdamse w e r k e n d e b e v o l k i n g steeg. D r i e weken v o o r de f e bruaristaking, k w a m J o o p v a n W e e zei bij ons met het p a r o o l v a n de illegale partijleiding, wij moesten onze woning verlaten en elders een o n d e r komen zoeken. I k wendde mij weer t o t m e v r . de R u i t e r , en zij stelde mij gerust m e t de w o o r d e n : „ k o m e n j u l lie bij ons wonen, ik m a a k v o o r j u l lie in de kelder een bed k l a a r , en d a a r blijven jullie t o t het g e v a a r geweken is . . . Z o gebeurde het o o k . E e n beetje k l e ren meenemend t r o k k e n wij o m de hoek n a a r o n z e k a t h o l i e k e vrienden. D e illegale W a a r h e i d m o c h t ik v o o r t aan o n d e r de a a r d a p p e l e n z a k k e n v e r stoppen. (Slot volgt)
schadevergoeding voor tijdens de bezetting door de Duitsers of hun handlangers afgenomen sieraden I. het
Aanvragen om „Hdrtefonds"
een
uitkering
uit
Ongeveer 1000 Joodse slachtoffers, d a a r o n d e r talrijke oud-gevangenen hebben via de S t i c h t i n g SieradenC o m i t é een a a n v r a g e gedaan om een uitkering uit het in 1 9 6 4 d o o r de Duitse bondsregering ingestelde „Hartefonds". D e uitkering k o n m a x i m a a l 2/3 b e dragen v a n de v e r v a n g i n g s w a a r d e der geroofde sieraden per 1 . 4 . 1 9 5 6 . V o o r l o p i g o n t v i n g men een overschot v a n D M 1 0 0 0 , — v o o r één persoon o f D M 1 2 0 0 , — v o o r een e c h t p a a r , indien de uitkering hoger zou worden dan deze bedragen. B i j een w e t v a n 5 . 9 . 1 9 6 9 is de m a x i m a l e uitkering uit het H a r t e f o n d s nu vastgesteld op D M 2 . 0 0 0 , — v o o r één persoon en D M 2 . 4 0 0 , — v o o r een echtpaar, terwijl v o o r elk overlevend destijds minderjarig k i n d , dat zelf ook schade leed, de uitkering nog met D M 2 0 0 , — k a n w o r d e n v e r hoogd. M e e r dan de h e l f t der a a n vragers h e e f t v i a de S t i c h t i n g S i e r a d e n - C o m i t é reeds een v o o r s c h o t o n t vangen. Velen v a n hen hebben inmiddels o o k reeds een aankondiging van de betaling v a n de slotuitkering gehad. V o o r s c h o t t e n w o r d e n thans niet meer gegeven, zij die nog niets o n t v a n g e n hebben, krijgen nu in één keer het t o t a l e bedrag. D o o r de vele eind 1 9 6 9 te verrichten betalingen is in Berlijn enige v e r t r a ging ontstaan bij de behandeling v a n gevallen, w a a r i n nog geen v o o r s c h o t was gegeven. G e h o o p t w o r d t , dat deze gevallen in de eerste m a a n d e n v a n 1 9 7 0 zullen w o r d e n a f g e d a a n . D e Stichting S i e r a d e n - C o m i t é v e r z e n d t de nodige k w i t a n t i e s z o d r a het b e drag uit Berlijn is a a n g e k o n d i g d . N a vragen bij de S t i c h t i n g h e e f t dus weinig zin. Zij k a n de gang v a n zaken in Berlijn niet bespoedigen. II. Een voor
nieuwe mogelijkheid schadevergoeding?
V o o r een goed begrip v a n het volgende is het n o o d z a k e l i j k er aan te herinneren, dat in juli 1 9 5 7 de mogelijkheid w e r d opengesteld o p grond v a n het ( W e s t - ) D u i t s e B u n d e s r ü c k e r s t a t tungsgesetz schadevergoeding te claimen v o o r materiële schade door v e r volging tijdens de D u i t s e bezetting ontstaan. O p grond v a n deze mogelijkheid werden bijvoorbeeld d o o r de Stichting J O K O S ruim 2 9 . 0 0 0 huisraadschadeclaims ingediend en in de volgende j a r e n a f g e w i k k e l d . H e t z e l f de geldt v o o r de c a . 8 . 0 0 0 claims w e gens bij L i p p m a n n , R o s e n t h a l & C o . , S a r p h a t i s t r a a t ingeleverde sieraden,
zilveren v o o r w e r p e n etc. O o k deze claims zijn sinds lang a f g e d a a n . D e aanmeldingstermijn sloot op 1.4. 1 9 5 9 . H e l a a s hebben m a a r weinigen tijdig gebruik g e m a a k t v a n de mogelijkheid o o k de verliezen v a n sieraden en edel m e t a a l die niet bij L i p p m a n n werden ingeleverd, m a a r in b e slag genomen, bijvoorbeeld bij arrest a t i e , in het k a m p of op een adres w a a r men ze had ondergebracht, v o o r schadevergoeding in D u i t s l a n d aan te melden. O p a a n d r a n g v a n de J o o d s e o r g a n i saties heeft de D u i t s e regering toen nog een mogelijkheid t o t n a - a a n m e l ding geopend: v a n 2 3 . 5 . 1 9 6 5 tot 2 3 . 5 . 1 9 6 6 k o n men dergelijke verliezen aan sieraden aanmelden v o o r een uitkering uit het „ H a r t e f o n d s " . I n vergelijking met de schadevergoeding, w a a r v o o r men zich in 1957/ 1 9 5 9 kon opgeven, vertoonde de uitkering uit het „ H a r t e f o n d s " drie b e langrijke beperkingen. In de eerste plaats k w a m niet ieder schadegeval v o o r een dergelijke uitkering in a a n m e r k i n g . Alleen kinderen en echtgenoten v a n personen die de schade hadden geleden konden a a n v r a g e n , niet verdere e r f g e n a m e n . In de t w e e de plaats bedroeg de uitkering slechts 2/3 van de v e r v a n g i n g s w a a r d e der sieraden en niet 8 0 % zoals bij tijdig aangemelde claims. Bovendien zou v o o r de uitkering uit het „ H a r t e f o n d s " een algemeen m a x i m u m gelden, dat zoals men hierboven reeds heeft kunnen lezen, onlangs is v a s t gesteld op D M 2 0 0 0 — / D M 2 4 0 0 , — . In grote schadegevallen ontving men dus slechts een klein gedeelte v a n de werkelijke schade. E r zijn dus zonder twijfel nog t a l rijke Nederlandse schadegevallen, w a a r i n bij gebrek aan een a a n m e l ding in de j a r e n 1 9 5 7 / 1 9 5 9 geen uitkering kon worden verkregen. N u zijn onlangs d o o r de i n t e r n a t i o nale r e c h t b a n k , die in hoogste instantie in Berlijn overschadevergoedingsprocessen beslist, enige uitspraken gedaan, die misschien een mogelijkheid openen een groot deel v a n deze gevallen toch nog onder dak te brengen en wel op grond v a n de J O K O S aanmeldingen v a n huisraadschade uit 1 9 5 7 / 1 9 5 9 . Volgens de genoemde uitspraken zou namelijk de aanmelding v a n huisraad o o k de sieraden v a n de huisgenoten o m v a t t e n . W i e z e l f sieraden d o o r D u i t s ingrijpen h e e f t verloren o f erfgenaam is v a n vervolgden, die v a n hun sieraden zijn b e r o o f d en belangstelling h e e f t v o o r deze nieuwe mogelijkheid, k a n zijn n a a m — bijvoorbeeld per b r i e f k a a r t — opgeven aan de S t i c h t i n g S i e r a d e n - C o m i t é , Postbus 1 8 9 9 , A m s t e r d a m - O k a . H i j o n t v a n g t dan per
o m g a a n d e een circulaire met v o l l e d i ge inlichtingen alsmede de nodige invulformulieren. H e t succes v a n deze nieuwe actie staat overigens helaas nog niet vast. H e t is namelijk a f h a n k e l i j k v a n de uitslag v a n een drietal p r o e f p r o c e s sen, die m o m e n t e e l d o o r de S t i c h t i n g S i e r a d e n - C o m i t é in D u i t s l a n d w o r den gevoerd en w a a r i n waarschijnlijk pas over IV2 a 2 j a a r een u i t s p r a a k k a n w o r d e n v e r w a c h t . D e s o n d a n k s is het n o o d z a k e l i j k reeds thans aan te melden, o m d a t 5 september 1 9 7 0 de termijn, binnen w e l k e huisraadschade nog in Berlijn k a n w o r d e n gespecificeerd definitief sluit. V a n schade a a n sieraden en v o o r w e r p e n v a n edel metaal kan dus alleen tot 5 september a.s. nog op grond v a n de J O K O S aanmelding a a n g i f t e w o r d e n gedaan. D i t is een vervelende situatie, die w e l i s w a a r heel goed v e r k l a a r d k a n worden uit de o n t w i k k e l i n g v a n de Duitse schadevergoedingswetgeving, m a a r v o o r de N e d e r l a n d s e s l a c h t o f fers toch niet erg bevredigend is. In elk geval staat vast, d a t v o o r wie nog iets wil bereiken nu nog een laatste mogelijkheid bestaat. D e S t i c h t i n g S i e r a d e n - C o m i t é k a n aanmeldingen uit N e d e r l a n d t o t 1 . 4 . 1 9 7 0 , uit het buitenland tot 1 . 5 . 1 9 7 0 in b e h a n d e ling nemen. Schadegevallen, waarvoor bij de S t i c h t i n g S i e r a d e n - C o m i t é reeds een v e r z o e k om een uitkering uit het „ H a r t e f o n d s " in behandeling is, beh o e f t men niet nog eens aan te m e l den. D a a r v o o r w o r d t d o o r deze S t i c h t i n g reeds het nodige v e r r i c h t . drs. A. J. van der Leeuw
dit nummer k o m t na ons grootste herdenkingsn u m m e r , m a a r h e e f t o o k iets b i j z o n ders. U v i n d t over de F e b r u a r i s t a king een artikel v a n de zoon v a n de gefusilleerde verzetsstrijder Hans B o e k m a n en het eerste deel v a n de herinneringen aan die tijd v a n E v a K o r p e r - E i s e n s t a d t . D r s . A . J . v a n der Leeuw v a n het R i j k s i n s t i t u u t v o o r O o r l o g s d o c u m e n t a t i e brengt onze lezers geheel op de hoogte v a n S i e r a den-Comité etc. U leest hier w i e K e e s H o f m a n w a s ; in het v o l g e n d e n u m m e r leest u w a t hij ons schreef, k o r t v o o r zijn d o o d . V r a a g t u het j a n u a r i - o f f e b r u a r i - n r . aan bij m e v r . F u r t h , D i e m e r k a d e 4 3 , D i e m e n , tel. 0 2 0 - 5 88 4 2 . V e r g e e t u ons g i r o n u m m e r n i e t : postrekening 2 9 3 0 8 7 A m s t e r d a m , gem.-giro N 5 5 0 0 . t.n.v. N . A . C . Amsterdam.