nederlands auschwitz comité
red.: Amsteldijk 23, amsterdam-z. secr. voorlopig v. Walbeeckstr. 9 hs, amsterdam-w., postg. 293087 bankrek.: A M R O
nr 106540 bijk.: van baerlestraat,
Stille tocht op 4 mei
Bevrijd blijven „Wij herdenken elke dag, wij hebben daarvoor geen aparte avond nodig. Die is er alleen voor wie het niet weten — of dreigen te vergeten." Menigeen van ons heeft al zo gesproken. Hetzelfde geldt voor de stille tocht op 4 mei, ter herdenking van de doden van de tweede wereldoorlog. Maar het geldt ook voor onze bevrijding. Wie het meemaakte zal de ineenstorting van de bruine horden, het herrijzen van Nederland en zeker de terugkeer naar, het opduiken in eigen land nooit vergeten. Maar een derde van onze bevolking heeft het niet meegemaakt en minder dan dat aantal bewust. Het blijkt telkens weer dat zeer velen het volle gewicht van die bevrijding niet meer of nog niet beseffen. Dat is zeer ernstig, en niet alleen voor de getroffenen, want in hen is (zoals Saragat heeft gezegd) het gehele mensdom Verminkt. Het is ernstig voor ons land, dat werd geschoffeerd door de nazi-benden, maar nu alarm kan en moet slaan bij gevaar lijke symptomen van het kwaad. Het onlangs weerklinkende bericht dat Nederland met vijf andere landen bij de V.N. zou opkomen voor het onverjaarbaar verklaren van oorlogsmisdaden zou een teken in een goede richting kunnen zijn. Wij denken h i e r b i j natuurlijk ook en in het bijzonder aan een Harster, die de hoogste verantwoordelijkheid droeg voor de Zentralstelle, die met zoveel succes de Auswanderung naar de dood voor honderdduizend Joodse Nederlanders organiseerde. Daarnaast gaan dagelijks (eindelijk) gevonniste leden van Sonderkommandos of gestapobeulen wegens slechte gewondheid of goed gedrag de vrijheid weer in en niet zo zelden kan hun cel dan bezet worden door vroegere slachtoffers. Dezer dagen vierde de Deutsche Nationalzeitung und Soldatenzeitung, die Auschwitz een leugen durfde
amsterdam-z.
10de J a a r g a n g no. 4 — april 1966
noemen, zijn 15-jarig, eerst door de officiële persdienst en nu door het Springer-krantenconcern gesteund, bestaan. Elf generaals feliciteerden het blad, daar dit „een omvangrijk deel van ons volk in staat stelt de oorlogservaring ten nutte te maken." Men vergisse zich niet: dit zijn dezelfde lieden die al jarenlang om kernwapens roepen, en als zij de kans in enigerlei vorm kregen, het gevaar van een nog gigantischer Auschwitz naderbij zouden brengen. Met instemming hebben wij dan ook kennis genomen van de informatieve bijeenkomst op 2 april te Utrecht tegen de verspreiding van kernwapens. Uiteraard zien wij, slachtoffers van de tweede wereldoorlog, het steeds als onze vanzelfsprekende plicht de vrede te behouden en waakzaam te zijn ten aanzien van oorlogsdreiging en erger. In de schijnbaar zo algemene dreiging van meer verspreide kernwapens ontmoet men vooraan de heren die vinden dat er al teveel aan Wiedergutmachung wordt gedaan, die de overeenkomst van München blijven erkennen, maar niet die van Potsdam, die de grenzen van 1937 opeisen en alle chauffeurs op hun Autobahnen voorhouden dat „Deutschland 3 geteilt niemals" mag, d.w.z. dat een stuk Polen toch Duitsland is en veroverd dient te worden. Kortom, kernwapens wil juist de Bondsrepubliek, waarvan de leiding de afloop van de tweede wereldoorlog uit de histo-
Forum Anne
Op 4 mei zullen wederom in het gehele land de doden uit de tweede wereldoorlog worden herdacht. In Amsterdam trekt de stoet in stilte naar het nationale monument op de Dam, waar ook het Nederlands Auschwitz Comité bloemen zal neerleggen. Wij wekken ieder op elk in zijn of haar woonplaats mee te gaan. In Amsterdam is het verzamelpunt Nassaukade, hoek Bosboom-Toussaintstraat, vertrek omstreeks 18 u. 30, aankomst op de Dam ongeveer 19.45. Komt allen. N.A.C.
rie zou willen schrappen. Dezelfde officiële Westduitse instanties achten zich gediscrimineerd tenzij ze ook een of andere atoomtrekker pnder hun herhaaldelijk zo schietgrage vingers krijgen. Gelukkig gaven niet alleen de op dit gebied deskundige sprekers ervan blijk zich van het gevaar bewust te zijn: de hoogste prioriteit geniet dit vraagstuk volgens de heer Hogendorp, lid van de Tweede Kamerfractie van de P.v.d.A., in deze kring. Wij hebben daar niets aan toe te voegen. Onnodig te zeggen dat een atoomconflict nog minder overlevenden zou laten dan het gas van Auschwitz. Het is beschamend dat Vervolg
op pag. 6
Frankhuis
27 april, 8 uur: Anne Frank Stichting en Nederlands Auschwitz Comité houden een forumavond over Auschwitz en verwante problemen voor onderwijsmensen en andere belangstellenden in het Anne Frankhuis, Prinsengracht 263, Amsterdam. Dit ook ter voorbereiding van 4 en 5 mei. Vooraf behandelt Eva Tas enkele aspecten van het fascisme. Ieder is van harte welkom. Toegang vrij.
Opstand in het Getto van Warschau 1943
Onze strijd is nog niet ten einde! O p 19 april 1 9 4 3 , nu 2 3 j a a r geleden, b r a k in het getto v a n W a r s c h a u een o p s t a n d uit tegen de n a z i - m o o r d e n a a r s , die tevens gericht w a s tegen de duivelse o o r l o g s m a c h i n e v a n H i t i e r , tegen de o p r u k k e n d e t a n k s , k a n o n n e n en v l a m m e n w e r p e r s en het gebruik v a n gassen. D e v l a m m e n d e geest v a n de gettostrijders die tegenover d i t geweld gesteld w e r d deed het getto veranderen in een G e t t o grad. E l k huis w e r d t o t een b a r r i c a d e o m g e b o u w d . H e r h a a l d e l i j k w e r d e n de fascistische m o o r d e n a a r s d o o r de j o o d s e strijders uit het g e t t o gedreven. V a a k hebben zij m e t een hagel v a n kogels en granaten de n a z i - b e u l e n begroet. H o n d e r d e n S . S . lieden, gendarmerie, o f f i c i e r e n en soldaten v a n de W e h r m a c h t w e r d e n neergelegd in de straten v a n het getto. E t t e l i j k e w e k e n ging deze strijd d o o r . Alleen door een e n o r m e o v e r m a c h t a a n m a t e r i a a l en een zee v a n v u u r is het de H i t l e r m o o r d e n a a r s g e l u k t deze h e l d h a f t i g e strijd v a n de o p s t a n d te smoren.
zetsbeweging gebeiteld. N o o i t m a g het historische feit w o r d e n vergeten, d a t de eerste organisatie v a n massaal g e w a p e n d v e r z e t in het getto v a n W a r schau, het anti-fascistische f r o n t , alsook de joodse strijdorganisatie, w e r d e n o p g e b o u w d o p basis v a n eenheid in de strijd v a n alle arbeiders- en j e u g d organisaties in het getto, z o n d e r geschillen o p ideologisch- o f p o l i t i e k gebied. D e z e eenheid is de oorsprong v a n de k r a c h t geweest. D i e z e l f d e eenheid w a s o o k de b r o n v a n moed en bezieling. W a n n e e r wij in deze dagen de h e l d h a f t i g e gettostrijders eren en h e r d e n k e n dan m o e t e n wij helder en duidelijk z e g g e n : „Onze strijd is nog niet beëindigd". I n het a a n g e z i c h t v a n het w e e r h e r levend nazisme, v a n anti-semitisme en duits m i l i tarisme, moeten wij a a n de eed v a n de h e l d h a f t i g e strijders t r o u w blijven en het v a a n d e l v a n de a n ti-fascistische worsteling h o o g houden. W i j m o e t e n t r o u w blijven a a n het idee v a n eenheid in de strijd tegen het fascisme. W i j gettostrijders, o n d e r g r o n d se werkers en p a r t i s a n e n , h e b b e n o n z e worsteling beschouwd als een schakel in de k e t e n v a n de int e r n a t i o n a l e verzetsbewegingen in E u r o p a . Ook v a n d a a g voelen wij ons m e t h a r t en ziel v e r b o n d e n met alle anti-fascistische strijders, o o k in Holland. W i j en het gehele v o l k v a n Israel zullen n o o i t de edele houding v a n het H o l l a n d s e v o l k tegenover de door de nazi's v e r v o l g d e joodse b e v o l k i n g in N e derland vergeten. N o o i t zullen w i j de h e l d h a f t i g e F e b r u a r i - s t a k i n g v a n de H o l l a n d s e arbeidersklasse 2 5 j a a r geleden vergeten, tegen de deportaties der j o d e n . W i j koesteren v o l l e e r k e n t e l i j k h e i d v o o r het hollandse v o l k , d a t o o k nu w e e r strijdt tegen het weer o p k o m e n d e fascisme.
D r . A d o l f B e r m a n , een v a n d e l e i d e r s v a n d e v e r z e t s b e w e g i n g in h e t g e t t o v a n W a r s c h a u , s c h r e e f d i t a r t i k e l s p e c i a a l v o o r o n s b l a d . D r . A . B e r m a n w a s n a d e b e v r i j d i n g lid v a n h e t P a r l e m e n t in P o l e n en I s r a e l en is t h a n s v o o r z i t t e r v a n d e B o n d v a n A n t i - f a s c i s t i s c h e S t r i j d e r s v a n I s r a ë l in T e l - A v i v .
M o r d e c h a i A n i e l e w i t s c h — de c o m m a n d a n t v a n de j o o d s e strijdorganisatie — die de o p s t a n d leidde, h e e f t in het b r a n d e n d e getto in zijn laatste b r i e f geschreven: „ D a t w a t wij d o o r l e e f t hebben, zal men n o o i t o n d e r w o o r d e n k u n n e n brengen. D e d r o o m v a n mijn leven is v e r w e z e n l i j k t geworden. D e j o o d s e z e l f v e r d e d i g i n g is een f e i t g e w o r d e n " . H e t epos v a n het getto v a n W a r s c h a u is met gouden letters v o o r eeuwig in de geschiedenis v a n het joodse v o l k en in die v a n de i n t e r n a t i o n a l e v e r -
WESTERBORK
L e v e de broederlijke solidariteit in de strijd sen israelische en H o l l a n d s e a n t i - f a s c i s t e n !
GESLOOPT!
geleden bodig laat
Zo
dan,
heet,
omdat
noch
mond
gij
koud,
spuwen.
lauw zal
(Op.
zijt
en
noch
denkteken
u
uit
mijn
onder het licht der eeuwigheid ons aller
lk
3 :
herinnert
len l i g t . G e l u i d e n
16)
zullen
daar
eraan
dat
juist
en l i c h t v a n v e r r e
worden
opgevangen,
daar fa-
sterren
maar
in
W e s t e r b o r k ruim 2 0 j a a r geleden v o o r
meer
w i e r h a r t e n k l i n k e n n o g d e k r e t e n v a n al d e
dan
voor
Joodse
100.000
Joden
het
laatste
station
d e d o o d o f z o a l s P r o f . P r e s s e r het n o e m t de
de
dag v a n het laatste gericht, gaat verdwijnen.
baar
Dit
pen
kamp
richt
in
1938
door
de
regering
inge-
v o o r J o o d s e immigranten uit Duitsland
bleef aanvankelijk n a de bevrijding Eerst later
werden vonden
er
N.S.B.-ers
er
in
Ambonnezen
onderdak. Bordjes met D e
bestaan.
opgesloten, een
gastvrij
Schattenberg
er-
o p m a r k e r e n nu de weg, die zich v a n
Hoog-
halen
bossen
naar
slingert.
het
De
kamp
Langzaam
worden
kelt.
slaan
Dof
zullen kamp
ook
midden
Schattenberg
de
houten
de
in
gaat
barakken
slopershamers.
laatste
restanten
zijn v e r d w e n e n . E u r o p a ' s
modernste
de
verdwijnen.
radiotelescoop
gaat
vaster met
der
sterrenhemel
wil
tenschap aldaar ontraadselen m a a r
hun
wurgende
gende ogen begrijpend
grijptangen
langzaam jonge
angst;
levens, met
de
grote
gang
niet niet
en
verrijde
we-
geen
ge-
hulde
van
De
burgemeester
Lieve gaf aan
ministerie
de
zaak
van
Rotter-
antwoorden
is e r n o o i t
is d e
voor.
het
Het
niet
kamp
dorp. H e t
dorpsbewoners
en
hierover
geweest.
En
besproken.
De
ligt
directe
met
het
ruim
contact
kamp
is
10
km
van
de
nooit
in-
t e n s i e f g e w e e s t . D e m e e s t e n w i s t e n n i e t eens wat
er zich
lerende
lijkende
over-
Westerbork
7 0 0 0 Westerborkers hebben er weinig belangstelling
v r i e n d j e s in d i e v o l l e en e i n d e l o o s
der
trapten.
geko-
gemeente
gaan.
L. T.
raad
benepen
veewagens
monument
slechts o n t w i j k e n d e
het de
v a d e r en m o e d e r , o o m s en t a n t e s e n al h u n treinen v a n
De
is
in W e s t e r b o r k
z i c h in v a a g h e d e n . „ C o n t a c t
Liever
blijven
in d e o o r l o g steken
afspeelde."
in d e p r o b l e m e n
welvaartsdemocratie middelmatigheid
mensheid
te
en
dan
der
het
vereeuwigen,
ener nivel-
uur
een
nul
diepte-
H e t d a g b l a d D e R o t t e r d a m m e r stelt d a n o o k
punt
op de pelgrimstocht der mensheid,
die
terecht
j.1.
10 k m v a n het dorp plaats vond? M a a r
het
ge-
verleden
in zijn
nummer
van
5
februari
denken
het
vra-
mensen
„ H i e r h o o r t een m o n u m e n t " . N u
van
volgelo-
bange
g i n g e n zij d e l a a t s t e waarom
van
onafwend-
dammer met
zijn.
verstek
Westerbork
in
nationaal
gedenkteken
zou
eens r e a g e e r d e n o p d i e g r i j p k l a u w e n d i e h u n
door
en
getuigen
de m u z i e k
namen of door ten
niet
verzet geheimen
om
De
zich
ontta-
zen. De
sloten
Straks
grootste hier
sterrekinderen?
dood
een
m e n , een
tus-
brons,
of het w o o r d ,
is h e t
in
marmer,
met
straat-
middel v a n periodieke
Nederlands
mij ten
in
sterkste
stelligste
zijde
tegen
de
fees-
maar veel
ik
werkt
zal
moeten
niet
d r o o m , die w e m a a r ten vergeten, m a a r ting
die
wij
alleen
ge-
h o o r d e o p v a t t i n g , d a t n u e r in d e H o l l a n d se S c h o u w b u r g in A m s t e r d a m een p a a r
jaar
weggewerkt
worden,
Vervolg op pag. 3
het
was
maar
ver-
geen
boze
z o g a u w mogelijk m o e is o n z e s c h u l d i g e zinvol
zullen
beruskunnen
PETSJERSKI ANTWOORDT Van op
Alexander onze
naar feit,
zijn
brief
Petsjerski, het
volgende
herinneringen
dat hem
de leider
aan
niet is verzocht
van
antwoord
de opstand uit Rostow
Hollanders te Hagen
in het te
van a.d.
kamp
Sobibor, Don.
en zijn
Wij
ontvingen vroegen
mening
wij hem
over
het
getuigen.
A . A . Petsjerski
I k ben blij d a t er in u w l a n d veel w o r d t geschreven en gesproken over het fascisme. D a t m a g niet w o r d e n vergeten. V o o r a l w i j , oud-gevangenen, moeten de w e r e l d de w a a r h e i d zeggen o v e r het w e r k e l i j k e gezicht v a n het fascisme, in w e l k e gedaante het o o k verschijnt. I k geef o o k heel veel v o o r l i c h t i n g onder o n z e S o w j e t j e u g d , o p scholen, instituten en in bedrijven en ik vertel de w a a r h e i d o v e r het fascisme, o v e r de doosdkarnpen. N e e n , v o o r het proces in H a g e n in de D u i t s e B o n d s r e p u b l i e k tegen de beulen v a n S o b i b o r ben ik niet ged a g v a a r d . D a t is v o l k o m e n n a t u u r lijk, w a n t het h o o f d g e w i c h t v a n de oorlog h e e f t het S o w j e t - v o l k o p zijn schouders gedragen en v o o r n a m e l i j k het S o w j e t l e g e r h e e f t het fascistische D u i t s l a n d v e r p l e t t e r d , w a a r d o o r de c o n c e n t r a t i e k a m p e n en k a m p e n des doods ophielden te bestaan. O n z e o p s t a n d h a d p l a a t s op 14 o k tober 1 9 4 3 , toen het f r o n t nog ver weg w a s en wij niet op enige hulp konden rekenen. D a a r o m p a s t de D . B . R . ervoor getuigen uit de S o w j e t - U n i e te d a g v a a r den. D a t is de z a a k v a n de B o n d s regering, wij zijn niet v a n p l a n erop te staan. H e t is t o c h al niet z o a a n genaam n a a r die zelfgenoegzame t r o nies v a n de v o o r m a l i g e beulen v a n S o b i b o r te kijken. W i j h e f f e n ons p r o test in eigen l a n d a a n . H e t centrale b l a d de „ K o m s o m o l s k a j a P r a w d a " h e e f t o p grond v a n mijn m a t e r i a a l het v e r l o o p v a n het proces in H a g e n gepubliceerd en in een k r a n t in R o s t o w heb ik een stuk o v e r het proces geschreven. I n april w o r d t in het j i d disje tijdschrift „ S o w j e t i s c h e H e i m l a n d " , d a t in M o s k o u verschijnt, mijn groot a r t i k e l o v e r het proces in Hagen afgedrukt.
W i j , oud-gevangenen v a n het doodsk a m p S o b i b o r , v e r w a c h t e n geen b i l lijk v o n n i s v a n de B o n d s r e c h t b a n k , al was het m a a r o m d a t v a n de e l f b e k l a a g d e n er a c h t vrij rondlopen en ter rechtszitting verschijnen als zij zin hebben. H e l a a s k a n ik o v e r de H o l l a n d s e J o d e n , die tegelijk met mij in het k a m p S o b i b o r w a r e n , niets zeggen o m de v o l g e n d e redenen: i k b e n in het geheel 2 2 dagen in het k a m p S o b i b o r geweest en in die tijd o r g a n i seerden wij de o p s t a n d en de o n t v l u c h t i n g v a n het hele k a m p . E n i g e dagen d a a r n a hebben de fascisten om de sporen v a n hun misdaden uit te wissen het k a m p v a n de a a r d b o d e m weggevaagd. T w e e dagen n a o n z e a a n k o m s t in het k a m p t r a d e n nog een k a m e r a a d , L e j t m a n en i k toe t o t het ondergrondse c o m i t é dat bestond uit v i j f m a n , P o o l s e J o d e n . E r w e r d besloten dat i k de leiding v a n het comité o p mij zou nemen. M e t het oog o p de strenge geheimhouding w e r d besloten d a t ik zo weinig mogelijk mensen zou o n t m o e t e n . B o v e n d i e n wist ik d a t in de periode dat i k m i j d a a r b e v o n d er heel weinig H o l l a n d s e J o d e n , in hoofdzaak vrouwen, waren. M a a r het was mij b e k e n d d a t de f a s cisten in het v o o r a f g a a n d e v o o r j a a r v a n 1 9 4 3 7 2 H o l l a n d s e J o d e n ter dood hebben gebracht wegens een v l u c h t p o g i n g , o n d e r leiding v a n een k a p i t e i n v a n het H o l l a n d s e leger. I n het k a m p h a d ik in de illegaliteit een vriendin, die L o e k i e heette en toen ik met h a a r kennis m a a k t e w e r d zij mij als H o l l a n d s e voorgesteld. L a t e r v e r t r o u w d e zij m i j toe dat zij een D u i t s e J o d i n was, m a a r n a a r het k a m p w a s gevoerd uit H o l l a n d , w a a r zij zich in een getto b e v o n d . T o t mijn grote spijt ben ik h a a r t i j -
dens de v l u c h t k w i j t g e r a a k t . A l die j a r e n heb ik n a a r h a a r gezocht, m a a r z o n d e r resultaat. Als er nu in H o l l a n d oud-gevangenen v a n S o b i b o r leven, dan is hun misschien het v e r d e re lot v a n L o e k i e b e k e n d . Zij w a s in het k a m p met h a a r moeder. Tijdens de v l u c h t is mij gezegd d a t zij was gezien m e t Poolse J o d e n , die de k a n t v a n C h e l m uitgingen n a a r de Pools partisanen. A l s het u l u k t iets te w e -
Wie weet iets von Loekie?
ten te k o m e n , zal ik u hartelijk d a n k b a a r zijn. I n 1 9 4 5 is in R o s t o w aan de D o n , w a a r ik w o o n , mijn boekje „ O p s t a n d in S o b i b o r " uitgegeven. I n M o s k o u is bij de uitgeverij „ D e J o n g e G a r d e " in 1 9 6 4 een b o e k u i t g e k o m e n : „ T e rugkeer o n g e w e n s t " . D e schrijvers zijn W . T o m i n en A . S j i n e l n i k o w en daarin w o r d t de o p s t a n d in S o b i b o r beschreven. H e t w a s meteen u i t v e r kocht. Als u m a t e r i a a l over S o b i b o r hebt, artikelen in tijdschriften en k r a n t e n , z a l i k d a n k b a a r zijn, als u ze mij stuurt. S t u u r t u ook, als die u b e k e n d zijn, de adressen v a n oud-gevangenen v a n S o b i b o r , die in H o l l a n d w o n e n , n a t u u r l i j k als u d a a r niets o p tegen hebt. I k wens u alle zegen en v o o r spoed bij u w edel w e r k , de strijd v o o r vrede en tegen het fascisme. Hoogachtend Alexander
Aronowitsj
Petsjerski
Nederlands predikant te Hagen „ G r o e n en geel heb ik me geërgerd bij mijn bezoeken a a n het S o b i b o r proces te H a g e n " , schreef ds. A . D . H . H u y s m a n uit de P u r m e r ons. „ G e e n belangstelling v a n de pers o f weinig o f zeer weinig v a n de N e d e r landse pers en d a a r n a was deze b i j na niet o p te w e k k e n . G e e n belangstelling v a n de N e d e r l a n d s e regering. Schandalige zaak! Fijn, dat u wel de a a n d a c h t e r o p gericht h o u d t . " E e n beschouwing o v e r het proces in A a n t r e d e n , het o r g a a n v a n de N e d . V e r . v a n E X p o g é , n o e m d e ds. H u y s man „koffiedrinken met massamoord e n a a r s . " H i j zegt d a a r i n : „ O v e r l e v e n d e n k e n t S o b i b o r niet, b e h a l v e de o n t v l u c h t e n v a n de o p stand v a n 14 o k t o b e r en zij die er slechts o p ,doorreis' één dag v e r t o e f den. De
opstand is eigenlijk een
unieke
Gedenkplaat Monowitz O p de plaats v a n het k a m p B u n a M o n o w i t z is o p 3 0 j a n u a r i d o o r p r o f . R o b e r t W a i t z , v o o r z i t t e r v a n het I . A . K . en z e l f o u d - g e v a n g e n e v a n M o n o w i t z een even sober als t r e f f e n d gedenkteken o n t h u l d . H e t w e r d , o p initiatief en o p kosten v a n de b e v o l king v a n het s t a d j e A u s c h w i t z ( O s w i e n c i m ) en o m g e v i n g opgezet en is o n t w o r p e n d o o r de P o o l s e beeldhouw e r T a d e u s z K i n o w s k i . D e gedenkplaat vermeldt: „Hier op het terrein van het vroegere vernietigingskamp Auschwitz (Buna-Monowice) hebben de Hitiermisdadigers in de jaren 1941—1945 ongeveer 30.000 politieke en krijgsgevangenen van verschillende nationaliteiten vermoord. Ere zij hun nagedachtenis!" E n i g e k m v e r d e r o p , w a a r eens de gask a m e r s en c r e m a t o r i a v a n B i r k e n a u hebben gestaan, w o r d t gewerkt aan het i n t e r n a t i o n a l e m o n u m e n t , dat m e n v o l g e n d j a a r h o o p t te k u n n e n voltooien.
z a a k in de nazi-geschiedenis. W a n t het gehele Gestapo-systeem was er op gericht om de j o d e n v o l k o m e n te ontmenselijken, d.w.z. om hen ger a f f i n e e r d ,wetenschappelijk' te b e roven v a n alle menselijke w a a r d i g heid. Systematisch w e r d de j o o d als het w a r e eerst geestelijk vergast, w a a r b i j de g a s k a m e r o f de g a s - v r a c h t w a g e n de afsluiting w a s . F r t n z e l is b e t r o k k e n geweest bij de m o o r d op 1 1 5 . 0 0 0 j o d e n . . . D a a r om moesten 13 mensen uit A m e r i k a en 11 uit Israël n a a r de Westduitse Bondsrepubliek vliegen om alles nog eens mee te m a k e n . D a t deze m e n sen na 2 0 j a a r opnieuw de vergassingen en martelingen moeten beleven is ,natuurlijk' nodig om t o t een ,billijk' proces in een , w e r k e l i j k e ' rechtsstaat te k o m e n . . .
Dank aan Mirjam
Novitch
W i j zijn in staat gesteld om in direct c o n t a c t te treden met A l e x a n d e r Petsjerski, wiens b r i e f men in dit n u m m e r a a n t r e f t (zij die o v e r het gev r a a g d e m a t e r i a a l beschikken w o r den v e r z o c h t dit a a n de redactie te zenden) door de bemiddeling v a n mevr. Mirjam Novitch (Israël). M e vrouw N o v i t c h , een oud-verzetsstrijdster, h e e f t het t o t h a a r levenst a a k g e m a a k t de geschiedenis v a n de nazi-misdaden n a te speuren en w o o n t d a a r t o e o.m. vrijwel alle p r o cessen in W e s t - D u i t s l a n d als w a a r neemster b i j . Zij h e e f t een schat v a n documenten weten te achterhalen en een reeks publicaties in verscheidene talen het licht doen zien. T e A m sterdam sprak zij o p 17 april o v e r Warschau's g e t t o - o p s t a n d , die zij k e n t als weinigen. W i j hopen binnenk o r t een beschouwing v a n h a a r te plaatsen. N u willen wij deze v r o u w , die als enige het S o b i b o r - p r o c e s r e gelmatig h e e f t gevolgd, zoals te v o ren het A u s c h w i t z - p r o c e s te F r a n k f o r t , hier danken v o o r h a a r hulp en h a a r o o k verder de k r a c h t toewensen voor h a a r o n v e r f l a u w d e inspanning.
O v e r enkele j a r e n k u n t u o o k m e t F r e n z e l k o f f i e d r i n k e n . Misschien k o m t hij ons nog w e l eens om een , Z i m m e r ' v r a g e n . D a n moeten wij ook de u i t s p r a a k v a n J a s p e r s verget e n : V e r g e t e n is s c h u l d . "
WESTERBORK Reeds hebben goede reacties tot het plaatsen denkteken in vangen. Wie is bereid daadwerkelijk
wij een aantal op onze oproep van een geWesterbork ont-
te
ons initiatief steunen?
Redactie
N.A.C.
Bob Scholte jubileert H e t k o m t niet v a a k v o o r d a t wij een gouden j u b i l e u m k u n n e n vieren v a n i e m a n d die in A u s c h w i t z z a t . N u gebeurt dit m e t de b e k e n d e z a n g e r B o b S c h o l t e , die op 14 mei 5 0 j a a r op de p l a n k e n z a l staan, net als de eerste k e e r : in C a r r é . B o b S c h o l t e ' s zoon werd op weg n a a r een wedstrijd bij de f e b r u a r i - r a z z i a ' s in 1 9 4 1 o p g e p a k t , zijn v r o u w v o n d de dood op de t e r u g t o c h t uit A u s c h w i t z . V o o r a l zij, die h e m in V u g h t hoorden en zijn o p t r e d e n in vrijheid h o o p t e n bij te w o n e n , zullen v a n de partij willen zijn op de n a c h t v o o r s t e l l i n g , t e z a m e n m e t T o o n H e r m a n s , de A l b e r t i ' s , F r e d K a p s , de S h e p h e r d s , het v i o o l duo N i j v e e n - B e e r , het J o o l s M a n n e n k o o r en de j u b i l a r i s z e l f . V i j f t i g j a a r w o r d t in die dagen m e v r . S a r a N e t e r — B e e s e m e r , die het e x p e r i m e n t e n b l o k v a n A u s c h w i t z moest d o o r m a k e n en deel u i t m a a k t v a n het N.A.C. V o o r beiden o n z e wensen.
hartelijke
Een nummer als dit kan niet verschijnen zonder uw bijdrage... en extra steun!
Postrekening 293097, t.n.v. N.A.C.
geluk-
Auschwitz - weduwe
Nazi-misdaad en verzet „ M e n h a d mogen v e r w a c h t e n d a t de N e d e r l a n d s e regering e r v o o r gezorgd h a d d a t er d o o r l o p e n d een w a a r n e mer v o o r h a a r a a n w e z i g was op het S o b i b o r - p r o c e s . E r zijn in S o b i b o r immers ruim 34.000 Nederlandse burgers v e r m o o r d . " Aldus i r . W i e senthal in a n t w o o r d o p een v r a a g n a zijn t r e f f e n d e uiteenzetting v o o r de C o n t a c t c o m m i s s i e R i v i e r e n Z u i d der J o o d s e gemeente te A m s t e r d a m . H i j wees op het proces tegen L e i b b r a n d , schuldig a a n ( m a a r vrijgesproken van!) moord op 22 Italianen, bij w e l k proces de I t a l i a a n s e regering zich h e e f t laten vertegenwoordigen. D e door spreker z e l f gestelde v r a a g „Hoe z o e k t men oorlogsmisdadigers?" bleek te moeten luiden: „ W a a r o m zijn er z o weinig n a z i - m i s dadigers b e r e c h t ? " Enerzijds dient de t e r m o o r l o g s m i s d a d i g e r ' in D u i t s e oren ter verontschuldiging en zelfs t o t zoetsappig voorstellen v a n de gruwelen. N a z i - m i s d a d e n zijn v o o r de oorlog en o o k na ' 4 0 buiten v e r b a n d ermee bedreven, in de oorlog is de schaal v e r g r o o t . I n N e u r e n b e r g stond slechts een klein groepje v a n 1 9 9 leiders terecht. I n de begintijd w e r d e n misdaden tegen Duitsers nogal z w a a r b e s t r a f t . M a a r v a n 1 9 4 9 — 1 9 5 9 t r a d er letterlijk een , S c h o n z e i t ' i n : de j a c h t was verboden, de geallieerden hadden het te druk met de koude oorlog. Zeer interessant was de mededeling v a n d e heer Wiesenthal o v e r de maatregelen v a n de hoge nazi's en industriëlen v o o r l a t e r . A l in augustus ' 4 4 w e r d er in een hotel te S t r a a t s b u r g beraadslaagd over het veilig stellen v a n een buit v a n 4 5 0 miljoen d o l l a r in het neutrale buitenl a n d , v o o r a l A r g e n t i n i ë . B i j de ineenstorting v a n het D e r d e rijk h a d de S S een hulporganisatie , O d e s s a ' en vluchtlijn, v i a B a r i , k l a a r . E e n h a l f j a a r eerder deelde het R e i c h s sicherheitshauptamt al valse p a p i e ren uit v o o r eigen gebruik. D e heer W i e s e n t h a l schat dat er thans in D u i t s l a n d 5 0 . 0 0 0 en in O o s t e n r i j k 3 0 0 0 n a z i ' s m e t valse papieren leven. I n S p a n j e , E g y p t e , S y r i ë en v o o r a l in Zuid-Amerika (Argentinië, Brazilië, C h i l i o.a.) zitten v e l e duizenden n a zi-misdadigers, die niet worden uitgeleverd. M e n g e l e , de beruchte k a m p arts v a n A u s c h w i t z , is in P a r a g u a y , nu m e t een N o o r s e p a s . H i j is medeeigenaar v a n een f a h r i e k v a n l a n d b o u w m a c h i n e s met 4 0 0 0 arbeiders te W ü r z b u r g en m i l j o n a i r . F i s c h b ö c k w a s in A r g e n t i n i ë v o o r hij zich v i a de Weense b a n k w e r e l d in de W e s t duitse industrie b e g a f en onder zijn eigen n a a m in Essen w e r d „ o n t d e k t " . O f h e m o o i t medeplichtigheid aan m o o r d k a n w o r d e n ten laste gelegd? A l l e overige w a n d a d e n heten i m mers v e r j a a r d !
D e processen i n z a k e nazi-misdaden, het uitroeien v a n e l f miljoen burgers, onder w i e zes miljoen J o d e n , r a a k t niet alleen de laatsten, m a a r de gehele w e r e l d . O o k dr. J a c o b o w i t z noemde in zijn openingswoord de oorlogsmisdaad een p r o b l e e m v a n de gehele menselijke samenleving, die bedreigd w o r d t zolang deze misdadigers vrij r o n d l o pen. W i j hebben de p l i c h t alles te doen om een herhaling v a n de r a m p te v o o r k o m e n , en v o o r a l de j e u g d te w a a r s c h u w e n . „ D o o r de nazi's is niet alleen een aanslag gepleegd o p mensenlevens, m a a r v o o r a l o p de eerbied v o o r de medemens, die basis v a n onze samenleving . . . W a a r w a r e n de t e g e n k r a c h t e n die deze misdaden hadden moeten v o o r k o m e n ? . . . H e laas niet d a a r w a a r wij hen hadden moeten v e r w a c h t e n . M a a r zij w a r e n er g e l u k k i g : bij de verzetsbeweging, met n a m e het N e d e r l a n d s e v e r z e t , mannen en v r o u w e n die hun leven w a a g d e n en o p o f f e r d e n o m tegen geweld en o n r e c h t te strijden, die hun leven gaven o m het onze te redden. . . . H e t is de geest v a n dit v e r z e t die ook t o t de a c h t e r g r o n d v a n deze avond behoort." W i j stemmen hiermee geheel in en wensen de contactcommissie d a t deze, evenals d i t m a a l d o o r de v o o r dracht van J a n Camperts Achttien doden ( d o o r L o v a n H e m b e r g e n ) o o k verder in zijn volle o m v a n g „het v e r z e t , zijn organisaties en de vele enkelingen, die ongenoemd m e t m o e d en o f f e r v a a r d i g h e i d hulp boden" b l i j f t eren.
N a a r aanleiding v a n ons adres a a n de T w e e d e K a m e r o v e r een vaste uitkering a a n k a m p s l a c h t o f f e r s en m e t hen gelijk te stellen personen, w i e r gezondheid is aangetast o n t v i n gen wij de volgende b r i e f : Ik heb van 1942 tot 1945 — als Jodin — in diverse Duitse concentratiekampen vertoefd, o.a. Theresienstadt, Auschwitz, Birkenau, waar mijn man is omgekomen. In juni 1945 kwam ik terug op 32jarige leeftijd als weduwe. Na enige jaren ernstige ziekte, lichamelijk, doch vooral geestelijk, zijn er enkele jaren gevolgd, waarin ik mij staande heb kunnen houden. Echter de steeds — in snellere en sterkere mate — terugkerende depressie-toestanden, maken het mij onmogelijk mijn funktie als verpleegster in de maatschappij vol te houden, hetgeen thans ook bevestigd is door keuringen van diverse doktoren en psychiaters. Vorig jaar heb ik een aanvrage voor weduwenpensioen ingediend, hetgeen mij geweigerd is, daar ik nog geen 40 jaar was, toen ik weduwe werd. De rechter, die in hoger beroep mijn zaak behandeld heeft, meende, dat ik redelijkerwijs zeer zeker aanspraak kon maken op dit pensioen, doch dat de wet helaas de mogelijkheid hiertoe nog niet voorzag. Thans ben ik al weer één jaar ziek en onder behandeling van een zenuwarts; het ziekenhuis, waar ik het laatst heb gewerkt, heeft mij de laatste 4 jaren — met al mijn ziektes — nog steeds gehandhaafd, doch thans is het zover, dat ik mijn werk niet meer zal kunnen hervatten. Alice Brandel-Andreson
E. T.
Vervolg van pag. 2
zich
op
over
de
telkens
wisselende
tegen-
dan hun
belang.
s t a n d e r s , die niets b e w e e g t
verwerken
als
maakt
kleiner, o m d a t wij ons d a n
ons
schuld
en
boete.
Hun
dood even
b e w u s t een deel w e t e n v a n d e g e h e l e m e n s h e i d . H i j , die d e p e r i o d e doorleefd heid,
dood
vraagt dat
en
alle
en
zich
ik n o g
1940—1945
facetten
van
verschrikking
daarbij tevens
heeft
af:
heeft
boosaardiggezien,
Wie
ben
M a a r al v e r m a g ik
niet d e d r o e f e n i s
tussen
de hartslagen, de „ l a c r i m a e r e r u m " w e e r geven,
ik,
leef?
d i t b e l e t mij n i e t m e t
grote
te
nadruk
a a n mijn l a n d g e n o t e n t e v r a g e n w a a r o m
in
de
in
schoongewassen
Drenthe
geen
stilte
teken
het
daar
midden
verleden
bewaart
en s t r a k s niets m e e r z a l h e r i n n e r e n voetstappen
der
Velen
in d e
leven
aan
de
vermoorden. Hitier
en
S t a l i n , in d e s c h a d u w v a n d e a t o o m b o m
als
verblinde,
nadagen
zien
de
m e n s e n w e r e l d gelijk een n a t u u r g e b e u r e n ,
als
een
verwarde
van
ongewild
elementen,
als
gewassen.
uitvloeisel een
van
Zij het
absurditeit.
spel
Elke
der hoop
D e wezenlijke mens echter leeft
voortgelokt
en - g e l e i d d o o r d e v e r w a c h t i n g .
Alleen
beschaving
waarin
men proporties
en
een hiër-
a r c h i e v a n d e a a r d s e d i n g e n beseft, k a n blijv e n d zijn. O m d e p r o p o r t i e s t e k u n n e n z i e n , m o e t m e n e r t e g e n o v e r s t a a n , dus een g r o n d slag
bezitten
die b u i t e n
de aardse
verhou-
dingen valt. H i e r t o e behoort Gedenken,
dat
b e t e k e n t z i c h v e r d i e p e n in h e t v e r l e d e n
om
in
het
heden
toegerust
te w o r d e n
toekomst. D e bewuste J o o d kent levenswijsheid denkteken doden en
bij u i t s t e k .
maar ook voor
is
vol
misdaad
lichamen,
tegen
de zielen
der
De
tussen
strijd
voort
en Wij
worstelen een
een
niet alleen de
de
en
harten,
om
de
ge-
om
de
levenden mens-
tegen
de
geesten
en
mensen. licht
en
zal voortduren zijn
tirannie
de
diepe
t o e k o m e n d e n . D e geschiedenis der
heid
ten.
deze
Daarom:
in W e s t e r b o r k
te eren
voor
alleen het
mens
te
duisternis
ook
in o n z e
als w i j
worden.
har-
dagelijks
Daarbij
b e z i n n i n g s t e k e n in W e s t e r b o r k —
het spoedig komen —
duurt
kan moge
helpen.
w o r d t t e r s t o n d illusie en m e n t r e k t z i c h t e rug
in
gelijkmoedige
observatie
of
windt
Dr.
F.
J.
Krop,
Rotterdam.
OVER VOORLICHTING GESPROKEN . . . E e n dezer dagen h a d i k een lang t e lefoongesprek m e t een a c h t e n s w a a r dig m a n , d i e h e t echt goed meent m e t o n z e belangen. I k w i l d e iets weten en in een stroom v a n w o o r d e n kreeg ik alle inlichtingen, t o t a a n t e k s t b e handeling t o e , z o d a t h e t m i j echt duizelde. H e t resultaat w a s d a t i k het meeste o p n i e u w moest vragen, d a a r mijn t r a g e hersenmassa h e t niet a l l e m a a l k o n absorberen. V a n dit gesprek zijn m i j enige dingen bijgebleven: 7 5 . 0 0 0 aanvragen, 2 9 . 0 0 0 gegadigden, gemiddeld 6 0 0 0 D M per claim (de meeste bleven d a a r echter v e r o n d e r ) e n z . K o s t e loze m e d e w e r k i n g v a n d e raadslieden en h e t w e r d m i j w e e o m h e t h a r t . E e n o u d s p r e e k w o o r d zegt d a t de z a t t e n de hongerigen niet k u n n e n begrijpen. Z o g a a t h e t precies de in de p a r a g r a f e n v a n h e t B E G o u d gew o r d e n en vergrijsde v a k m a n tegeno v e r een niet-deskundige, die z o graag iets v o o r de mensen w i l doen, m a a r h e t a b r a c a d a b r a v a n de w e t t e -
lijke bepalingen niet z o m a a r in zich o p k a n n e m e n . O p mijn v e r w i j t d a t te weinig i n f o r m a t i e s en d a n simpel en begrijpelijk a a n de b e l a n g hebbenden zijn v e r s t r e k t , k w a m h e t a n t w o o r d : „ I k h e b hierover regelm a t i g in h e t N . I . W . gepubliceerd en mijn andere collega in de overige p e r s . " H e t z a l w e l a a n m i j liggen, m a a r i k h e b er zeer zelden z o n u en dan iets o v e r gelezen en d a n w a s h e t in de regel t e i n g e w i k k e l d . H e t m e r k w a a r d i g s t e is echter d a t nog n i m m e r a a n ons c o m i t é o f f i c i e e l inlichtingen zijn verstrtekt. A l s er toch één o r g a a n in N e d e r l a n d is d a t door de meeste belanghebbenden w o r d t gelezen, d a n is d a t w e l h e t mededelingenblad v a n ons c o m i t é . I k v r a a g m i j a f : hebben deze w e l menende en v a k k u n d i g e mensen ons moedwillig o v e r h e t h o o f d gezien? O f m o c h t e n zij niet anders? H e t is m a a r een v r a a g . Jos
Bevrijd blijven Vervolg van pag. 1
men 2 1 j a a r n a h e t einde v a n de ergste v o l k e r e n s l a c h t i n g o p deze dingen m o e t w i j z e n . M a a r h e t z o u n o g b e s c h a m e n d e r zijn d i t niet t e doen. A l s w i j o p 4 m e i 's a v o n d s d o o r de stille straten gaan zullen w i j herdenk e n die ons zijn o n t r u k t . E n deze stoet v a n j o n g en o u d , v a n z w i j g e n de volwassenen m e t h u n kinderen z a l duidelijker d a n w e l k e rede o o k spreken v a n o n z e w i l d a t dit geweld zich niet m a g h e r h a l e n , l a a t staan vermenigvuldigen. D a n k u n n e n w i j o p 5 mei tonen d a t w i j w e t e n d a t w i j zijn b e v r i j d en d a t wij h e t willen blijven.
Slagter
Stichting Sieradencomité
D o e h e t snel! H i j o f zij die tijdens h e t t r a n s p o r t o f bij a a n k o m s t in een v a n de d o o r de n a z i ' s ingerichte k a m p e n v a n zijn o f h a a r sieraden is b e r o o f d k a n v i a b o v e n g e n o e m d s i e r a d e n - c o m i t é een c l a i m in "West-Duitsland indienen. ( l l V è % kosten b i j r e s u l t a a t ) . Onder sieraden worden verstaan gouden o f z i l v e r e n v o o r w e r p e n , z o als ringen, horloges, oorbellen, b r o ches, e t c , geen serviesgoed. O u d e r s kunnen o o k claimen voor hun kinderen en o m g e k e e r d , kinderen v o o r hun ouders. B r i e v e n richten a a n Sieraden C o m i té, K e i z e r s g r a c h t 105 Amsterdam C. N a m e n , voornamen, geboortedat u m , u w adres(sen) tijdens de b e z e t ting en z o mogelijk k w i t a n t i e s en g e t u i g e n - v e r k l a r i n g e n e n z . insluiten.
acht- en twaalf-daagse vliegreizen
naar de Gouden
Stad aan de Moldau. 2 8 mei tm 4 juni ƒ 3 6 0 . - 2 4 mei tm 4 Juni ƒ 4 3 0 . -
Dit is e e n interessante reis met hoogtepunten van het befaamde Praagse Muziekfestival. Prima hotel met volledig pension, excursies inbegrepen, evenals de cocktailparty met musiceren van b e kende musici. Autoreizen met eigen wagen; door Tsjechoslowakijej
14 dagen Zuid-Bohemen (geheel verzorgd) ƒ 215.21 daagse trektocht door het land (geheel verzorgd) ƒ 295.Septemberreis naar Polen, 18 dagen Zakopane ƒ 4 3 0 . Zeereis naar Cuba, excursies inbegrepen, 31 dagen ƒ 1 2 1 6 . - Vertrek uit Warnemünde 2 0 november.
O
Informatie over deze en andere reizen: VCU
REISDIENST
Prinsengracht 8 4 0 , Amsterdam, Telefoon 39227
De Pruisische Pünktlichkeit komt tot uitdrukking in het verzoek om kwitanties en bewijzen. Waar is het waardevolle stuk gekocht? Wat is ervoor betaald? Waar is of zijn de kwitanties? Het klinkt allemaal zo verstandig en zakelijk, maar opeens verplaatsen mijn gedachten zich naar het Krugerplein in 1942, ik zie weer de opgejaagden, de vervolgden, de stroom van kinderen, de opa's en de oma's, die als oud vuil door de Schalkhaar politie in samenwerking met de Grünen op de apen vrachtwagens werden geladen op transport naar de gaskamers en dan wordt mijn keel dichtgeklemd. Jawohl . . . Ordnung muss sein.