nederlands auschwitz comité
juli-augustus
secr. voorlopig: v. Walbeeckstraat 9hs, amsterdam-w., postgiro 2 9 3 0 8 7 bankrek.: amsterdamsche bank nr 1 0 6 5 4 0 , bijk.: van baerlestraat amsterdam z.
Geen proefkonijnen der geschiedenis W i j zijn bijeen twintig j a a r na de o v e r w i n n i n g o p het nazisme, b e r e i k t d o o r het solidaire streven der geallieerden, w a a r a a n wij onze redding d a n k e n . T w i n t i g j a a r , lang genoeg om elk verleden d o o r leven, geschiedenis en nieuwe generaties te doen v e r v a g e n . O o k wij zouden dit vol vreugde doen, als dit verleden dood, slechts een s c h a t k a m e r v a n droeve herinneringen en eigendom der doden w a s ; het is echter o o k nu dreigend en levend heden. Tadeusz Holuj heeft op 12 april j.l. verslag uitgebracht van de activiteiten en bedoelingen van het Internationaal Auschwitz Comité, alvorens zijn functie van secretaris-generaal over te dragen om zich geheel aan zijn literair werk te kunnen wijden — Holuj is een der bekendste Poolse schrijvers. Men vindt hier de hoofdzaken van het verslag.
A l s wij niet een vereniging v a n a c h tenswaardige veteranen en invaliden willen w o r d e n , die men v e r t o o n t als p r o e f k o n i j n e n der geschiedenis, als wij de m a r t e l g a n g v a n miljoenen k a m p s l a c h t o f f e r s a c h t e r a f werkelijk zin willen verlenen, o p d a t onze stem gehoor v i n d t , dan moeten wij de w e reld zeggen w i e wij zijn en vertegenw o o r d i g e n , w e l k recht wij hebben in het geweten der v o l k e n de wereld v a n de , T o t e n k o p f ' w a k k e r te houden, w e l k e plichten w i j jegens het heden hebben en dit jegens ons. H e t Internationale Auschwitz C o m i t é v e r t e g e n w o o r d i g t de gevangenen en nabestaanden v a n gevangenen v a n dit vreselijkste k a m p , dat t e r e c h t synoniem en symbool v a n alle a n d e r e k a m p e n v a n het D e r d e rijk werd. Objectief, naar omvang van terrein en massamoord was A u s c h w i t z het grootste, v o l m a a k s t e w e r k tuig der n a z i p o l i t i e k , het grootste k e r k h o f ter w e r e l d . O o k een subjectief beeld uit een enorm a a n t a l h e r inneringen, uit literatuur en f i l m . H e t dreigende spookbeeld v a n de
1965
twintigste eeuw krijgt niet in de l a a t ste plaats d o o r de kampprocessen, m a a r v o o r a l d o o r het wijd en zijd doordringende inzicht in een nieuwe bedreiging der mensheid m e t massale vernietiging algemene betekenis. N i e t uit valse eerzucht, v e r w a a n d heid noch onderschatting v a n a n d e ren spreken wij als I n t . A u s c h w i t z C o m i t é in zekere zin uit n a a m v a n alle gevangenen v a n de c o n c e n t r a t i e k a m p e n v a n het D e r d e rijk. D a t is het bittere recht ons door de geschiedenis en de huidige wereld v e r l e e n d . V a n ons v o o r a l worden niet alleen getuigenissen geëist w a t „ A u s c h w i t z " was, m a a r o o k hoe het z o v e r is gek o m e n , w a t de o o r z a k e n zijn, w a t deze schande v a n de twintigste eeuw en v a n de menselijke beschaving h e e f t mogelijk g e m a a k t . H e t was een groot experiment, d a t vrijwel v o l ledig is geslaagd. H e t was evenwel in al zijn gruwelijkheid slechts een w e r k t u i g t o t wereldverovering v a n n a z i - D u i t s l a n d , het was slechts het resultaat v a n zijn ideologie en p o l i tiek. A l weten wij allemaal o o k p r e cies hoe die k a m p w e r k e l i j k h e i d eruit zag, toch houden wij ons misschien al te weinig en al te l a f met de o o r z a a k e r v a n bezig. Als wij nu , N o o i t meer A u s c h w i t z ' zeggen, dan doen wij meestal het zwijgen t o t de v o o r tekens en symptomen, die destijds het o n t s t a a n mogelijk m a a k t e n en thans de weg n a a r een nieuw A u s c h w i t z banen o f kunnen banen. H e t is te laat om ach en wee te roepen, w a n neer de poorten der vernietiging al open gaan. Ontoereikende berechting W i j verlieten de n a z i k a m p e n in de vaste overtuiging, d a t de wereld, die wij a a n t r o f f e n , uit onze ervaringen lering zou t r e k k e n . A l in het k a m p volgden wij uit illegale b r o n n e n n a u w l e t t e n d het ontstaan v a n een int e r n a t i o n a a l recht tegen m a s s a m o o r d .
KONINGIN ELISABETH tot overlevenden van Auschwitz De Belgische k o n i n g i n - m o e d e r E l i s a b e t h r i c h t t e zich a a n de vooravond van de plechtigheden te A u s c h w i t z en de zitting v a n het IAK tot E d w a r d Ochab, v o o r z i t t e r van de Poolse S t a a t s r a a d m e t de volgende boodschap:
„In deze dagen van herinnering aan Auschwitz ben ik van ganser harte met Uw zo moedig en zo zwaar beproefd volk, waar ik van houd en treur ik om alle slachtoffers van geheel Europa, die in Auschwitz zijn gestorven. Ik ben met de overlevenden en roep hen op de jeugd voor te lichten over het verleden, opdat zij werkt voor een edele en waardige toekomst voor alle mensen. Wij zullen nooit het grote aantal slachtoffers vergeten, die zijn gestorven opdat de mensen hun vrijheid zouden herwinnen. Ik verzoek U, mijnheer de voorzitter, om mijn levendige sympathie te betuigen aan de leden van het Internationaal Auschwitz Comité. Elisabeth. Paleis Brussel 10 april
Laken, 1965.
H e t grote N e u r e n b e r g e r proces w a s v o o r ons niet alleen een bewijs, d a t de vrije wereld de v o o r oorlog, t e r reur en massamoord v e r a n t w o o r d e lijke nazimisdadigers zal bestraffen, m a a r dat deze er zich o o k v o o r altijd v a n distancieert. U i t een reeks p r o cessen tegen de z w a a r s t e , v o o r de n a zikampen verantwoordelijke misdadigers, zoals die v a n M a j d a n e k , B u c h e n w a l d , Bergen-Belsen, de laatste g o l f SS-processen in de B o n d s r e p u bliek, b o v e n a a n ons A u s c h w i t z - p r o ces, evenals het E i c h m a n n - p r o c e s in Israël o f d a t v a n diens h a n d l a n g e r N o v a k in O o s t e n r i j k o f tegen K r u m e y in F r a n k f o r t k a n men de v o l gende conclusies t r e k k e n :
Vervolg op pag. 2
Een ton voor Motzko antifascistische
actie van
de
Vara
O n t r o e r e n d en spontaan heeft het Nederlandse publiek gereageerd. I n niet meer dan een uur tijd is de V a r a erin geslaagd bijna een ton bijeen te brengen v o o r de D u i t s e r , die J o d e n heeft gered. W e l een bewijs h o e goed men het onrecht h e e f t aangevoeld deze m a n in D u i t s l a n d a a n g e d a a n . B i j het Nederlandse v o l k leeft kennelijk de gedachte, dat o n d a n k s mooie praatjes over d e m o c r a t i e oud-nazi's daar aan de touwtjes t r e k k e n . D a t blijkt dan ook uit dagelijkse gebeurtenissen: het bekladden v a n s y n a g o gen en grafstenen, uitspraken van
Westduitse gerechtshoven inzake n a zi-misdadigers en - s l a c h t o f f e r s (resp. teder en streng b e h a n d e l d ) . E n dan nog de geregelde vuilspuiterij van de in millioenenoplage verschijnende n a zi-pers, v o o r a a n de Deutsche N a t i o n a l - und Soldatenzeitung; die openlijk al w a t in A u s c h w i t z gebeurd is als jodenleugens bestempelt en die het „internationale Judentunm" nog overal cle schuld van geeft. I n het g e v a l - M o t z k o was het nodig om de n o o d k l o k te luiden. H e t was nodig v o o r het oog van de wereld aan te tonen, dat de Westduitse regering
Veri'o/g van pag 1
processen en de z w a a r t e der v o n n i s sen v o r m e n zij een a f s c h r i k w e k k e n d voorbeeld en een les die op den duur tot het v o r m e n van algemeen geldige normen m o e t voeren, die dergelijke misdaden onmogelijk zullen m a k e n . D o o r v o o r de w a a r h e i d te strijden v e r z w a k k e n en vernietigen wij i m mers de hoop van alle mogelijke S S groeperingen en hun opvolgers en brengen deze politieke richtingen, deze ideologen en organisaties, die de nazi-weg inslaan, een slag toe. Vandaar de woedende a a n v a l l e n t e gen ons comité van het soort v a n de ,Deutsche N a t i o n a l - und S o l d a t e n z e i t u n g " en van de heren F r a n k f o r ter a d v o c a t e n als S t o l t i n g , L a t e r n s e r en Aschenauer, van d a a r ook de vijandschap v a n vele Westduitse p e r soonlijkheden o f pleiters v o o r gevluchte misdadigers in andere landen. D e onlangs door het I A K gevoerde actie tegen v e r j a r i n g van n a z i - m i s daden leidde in vele landen en zelfs in de Bondsrepubliek t o t gunstig resultaat, d a a r dit niet alleen de w o e de van de vijanden en de vrees v o o r hun beschermers, m a a r ook reusachtige s y m p a t h i e bij miljoenen mensen allerwegen w e k t e . Steunend op dit k a p i t a a l aan vertrouwen moeten wij o n v e r s c h r o k k e n e r dan totnutoe niet alleen tegen de uitvoerders van het , T o t e n k o p f ' - s y s t e e m , m a a r ook tegen
1) de wetgeving der b e s c h a a f d e w e reld is niet aangepast aan de berechting van misdaden zoals die v a n het naziregiem. 2 ) de v o l k e n hebben in de t w i n tig naoorlogsjaren de i n t e r n a t i o n a l e rechtsnormen aangaande massam o o r d niet als algemeen geldig a a n vaard. 3) in die t w i n t i g j a a r werden niet eens alle en niet eens de v o o r n a a m ste kampmisdadigers ter v e r a n t w o o r ding geroepen, m a a r w e l kregen zij asyl, bescherming en h u l p . 4 ) in vele landen t r a d v e r j a r i n g in voor kampmisdaden, behalve voor m o o r d en doodslag, als d a a r v o o r ook v e r j a r i n g dreigde. 5) de in uitlevering v a n n a z i - m i s d a digers geïnteresseerde landen v o e r den in de loop v a n t w i n t i g j a a r geen praktische, d u u r z a m e s a m e n w e r k i n g in om t o t een gemeenschappelijke d o cumentatie en gemeenschappelijke acties te k o m e n ; geen i n t e r n a t i o n a a l orgaan hield zich bezig met opsporing van nazi-misdaden, o o k niet van de zijde van n a z i - s l a c h t o f f e r s . 6 ) de processen in de B o n d s r e p u b l i e k bewezen, dat de meeste misdadigers d a a r straffeloos, soms zelfs m e t v o o r spraak van hooggeplaatsten leven en dat de vonnissen d a a r milder uitvielen, n a a r m a t e de persoonlijke v e r antwoordelijkheid v a n de v e r d a c h t e groter en zijn functie in het n a z i a p p a r a a t hoger w a r e n en d a t zij d o o r gaans in geen verhouding t o t de gepleegde misdaden stonden. Tegen nieuwe Auschwitz-kampen N i e t alleen uit gevoel v o o r gerechtigheid hechtte en hecht ons comité o o k verder groot belang a a n deze processen, m a a r o o k uit de o v e r t u i ging, dat zij preventieve maatregelen tegen nieuwe ,Auschwitz-kampen' zijn. Afgezien v a n h e t v e r l o o p der
JERZY RAWICZ ZIEK B e r i c h t e n uit P o l e n m e l d e n o n s t o t onze schrik dat onze vriend J e r z y R a w i c z , die d e l a a t s t e j a r e n e n o r m v e e l w e r k v e r z e t t e als s e c r e t a r i s v a n h e t I A K , een r u s t k u u r v a n een j a a r m o e t o n d e r g a a n in een s a n a t o r i u m . O o k langs deze weg wensen wij hem s t e r k t e en een s p o e d i g en v o l l e d i g herstel toe. Nederlands Comité
Auschwitz
h a a r beste burgers l a a t v e r k o m m e r e n , erger nog, in de gevangenis w e r p t . H e i n z J ü n g e , een b e k e n d e D u i t s e a n tifascist, die elf j a a r in k a m p e n als B u c h e n w a l d heeft gezeten, is v e r o o r deeld tot a n d e r h a l f j a a r g e v a n g e n schap, o m d a t hij z w a r t o p w i t heeft a a n g e t o o n d o p w e l k e plaatsen in de regering, rechterlijke m a c h t , politie en B u n d e s w e h r oud-nazi's zitten. W a t N e d e r l a n d b e t r e f t zouden wij de V a r a willen adviseren eens een r e p o r tage te m a k e n v a n h e t leven der n a z i slachtoffers hier. H e t zal dan o o k blijken, dat hier vele M o t z k o ' s leven. E n het is ontstellend hoe hier in N e derland de i n v a l i d e J o o d s e n a z i s l a c h t o f f e r s in de steek zijn gelaten, z o d a t ons comité nu in 1 9 6 5 nog actie moet voeren v o o r opneming v a n deze mensen in het B u i t e n g e w o o n P e n sioenfonds. Jos Slagter
hun m a c h t h e b b e r s , wetgevers en ideologen optreden. Als gevolg van ons j a r e n l a n g , door de autoriteiten van vele landen ondersteund streven is het m e t de b e s t r a f f i n g v a n de misdadigers van A u s c h w i t z gunstiger gesteld dan m e t andere. (Processen in Polen en tegen de S S - e r s van B e r gen-Belsen, v a a k ook functionarissen v a n A u s c h w i t z ) . M a a r o.a. Mengele en S S - e r s v a n de Politische A b t e i l u n g houden zich v a a k overzee schuil.
Ook dit gaat ons aan W i j moeten ons op de v o o r n a a m s t e bandieten concentreren en in onze strijd niet alleen tegen gevolgen, m a a r o o k tegen o o r z a k e n , onze actie uitbreiden o o k t o t hen, die m e t w o o r d o f pen m o o r d d e n , t o t de ideologen van het beestachtige rassisme, de scheppers v a n de n a z i - r e c h t e l o o s heid, de vaders v a n de vernietigingsm a c h i n e , t o t de leermeesters v a n de beulen. H e t spreekt w e l v a n z e l f , d a t hun s t r a f f e l o o s h e i d , evenzeer als die van de uitvoerders, alle genoemde acties weinig doelmatig m a a k t . N i e t onze schuld is het, d a t deze groep misdadigers de v e r a n t w o o r d e lijke posten in de B o n d s r e p u b l i e k bek l e e d t ; m a a r wij zouden leugenachtige l a f a a r d s zijn, als wij de bijzondere reden d a a r t o e , v o o r t v l o e i e n d uit k a r a k t e r , politieke structuur en feitelijke relatie t o t de erfenis van het D e r d e rijk v a n d a t land, o n t k e n nen. I n d a t l a n d kregen zij v e r g i f f e nis en h o o p , kans o p leven en invloed, d a a r v o n d e n zij pleitbezorgers en beschermers. D o o r de n a z i f i c a t i e na te laten, r e v a n c h e te verkondigen, de m i l i t a i r e tradities v a n het D e r d e rijk te koesteren en de politiek v a n het a n t i c o m m u n i s m e te bedrijven schiep d a t l a n d v o o r w a a r d e n , niet alleen v o o r hun bestaan m a a r o o k v o o r hun activiteit in de oude geest. Verfofg o p pag.
5
Vóór het vonnis N o g steeds duurt het A u s c h w i t z proces te F r a n k f o r t a/M v o o r t . T e gen eind augustus is de u i t s p r a a k a a n g e k o n d i g d , a n d e r h a l f j a a r na de opening. I n 1 8 0 zittingen zijn 3 6 0 getuigen, onder w i e 2 1 1 o u d - g e v a n genen gehoord. H e t is het langste v a n alle processen tegen H i t i e r s beul e n : d a t v a n N e u r e n b e r g duurde elf m a a n d e n . T e g e n 1 6 v a n de 2 0 b e k l a a g d e n is levenslang geëist. W e k e n l a n g w a s h e t w o o r d a a n de verdediging, b e t e r zou men k u n n e n zeggen a a n de a a n v a l . I n de grofste t a a l w e r d e n de meeste getuigen, d.w.z. de n a z i - s l a c h t o f f e r s v o o r leugenaars en hun vrienden v o o r b e driegers u i t g e m a a k t , speciaal de getuigen uit O o s t - E u r o p a en I s r a ë l ; zij zitten volgens L a t e r n s e r c.s. als v o o r ingenomen ophitsers in een c o m p l o t om „de l a a t s t e gelegenheid te b a a t te nemen o m z i c h o p de beklaagden te wreken"! „ O p o n d o o r d a c h t e , misdadige wijze is dit o p t o u w g e z e t . " H e t systeem van dodenkampen, dacht U ? Neen, het is Laternsers beschuldiging tegen het o p e n b a a r ministerie te F r a n k f o r t , o m d a t d i t ( n a 1 9 j a a r ! ) het Auschwitz-proces aanhangig m a a k te. D a t zou een „ n a ï v e t e i t tegenover de vijandige O o s t b l o k s t a t e n " zijn. D e getuigen en de antifascistische p r o c u r e u r - g e n e r a a l zijn schuldig, gelijk H i t i e r z o t r e f f e n d argumenteerde en m e t t e r d a a d bewees. D e geallieerden gaan o o k niet vrijuit. Z i j hebben n a de oorlog „de v e r w i l d e ring v a n de rechtsverhoudingen bevorderd." H e t is dienstig hierbij aan te tekenen, d a t de D e u t s c h e N a t i o n a l - u n d S o l datenzeitung, G o e b b e l s ' echo in het heden, een a a n k l a c h t h e e f t ingediend tegen R o b e r t K e m p n e r , die in 1 9 4 6 plaatsvervangend Amerikaans hoofda a n k l a g e r was te N e u r e n b e r g en nu een c a m p a g n e v o e r t v o o r berechting v a n nazi-misdadigers in W e s t - D u i t s land. O o k h i e r is in de p l a a t s v a n v e r d e diging der oude nazi's de a a n v a l getreden tegen de r e c h t b a n k , tegen instanties, die een rechtsgrondslag b e lichamen. N i e t toevallig, l i j k t ons, kreeg de juridische commissie v a n de B o n d s dag twee voorstellen v a n het C D U lid D r . G ü d e voorgelegd. Deze G ü d e is al eerste p r o c u r e u r - g e n e r a a l geweest en keert zich niet alleen t e gen de v e r p l i c h t e vervolging v a n n a zi-misdadigers, m a a r o o k tegen het toelaten v a n hun slachtoffers als „ N e b e n k l a g e r " , d a t zijn aanklagers namens die s l a c h t o f f e r s . Volgens het Westduitse s t r a f r e c h t mogen n a b e staanden en familieleden van d o o r de nazi's v e r v o l g d e n tijdens h e t p r o ces o p t r e d e n . D i t is zowel te F r a n k f o r t als in het T r e b l i n k a - p r o c e s te
Dusseldorf v a n groot belang geweest. U i t e r a a r d is Güde's idee d o o r de gen o e m d e en als deskundige gehoorde d r . K e m p n e r k r a c h t i g v a n de h a n d gewezen. H e t zou het einde v a n deze bescheiden bijdrage t o t r e c h t s v o r d e ring betekenen. N i e t toevallig beschuldigde een a d v o c a a t de F r a n k f o r t e r N e b e n k l a g e r v a n „ h a a t en een v o o r h t recht scha-
delijk streven n a a r v e r g e l d i n g ( ! ) , o n juiste interpretatie van getuigen en . . . R u f m o r d " d.i. zij zouden de beulen in hun eer en goede n a a m hebben getast! Zij zouden uit w r a a k lust ten nadele v a n de b e k l a a g d e n hebben gefantaseerd, „ins Blaue h i n e i n " zei hij. A u s c h w i t z een f a n t a sie! E e n scherper vonnis k u n n e n de o u d - , e x - o f neo-nazi's n i e t o v e r z i c h z e l f vellen, nog v o o r in F r a n k f o r t het vonnis k l i n k t . O v e r z i c h z e l f , hun opdrachtgevers en „ H i n t e r m a n n e r " .
E. r.
Uitkering mogelijk voor weduwen I.G.-Farben-dwangarbeiders N a j a r e n l a n g a a n d r i n g e n en o n d e r h a n d e l e n hebben de oud-gevangenen v a n A u s c h w i t z , die destijds s l a v e n a r b e i d h e b b e n verricht v o o r d e I . G . - F a r b e n in B u n a Monowitz, Heydebreck, Fürstengrube cn Janinagrube een u i t k e r i n g o n t v a n g e n , die in t w e e ë n is u i t b e t a a l d . D i t v l o e i d e v o o r t uit een o v e r e e n k o m s t v a n 6 f e b r u a r i 1 9 5 7 tussen d e t o e n o f f i c i e e l in l i q u i d a t i e v e r k e r e n d e I . G . - F a r b e n en d e C o n f e r e n c e o n J e w i s h M a t e r i a l C l a i m s a g a i n s t G e r m a n y , een l i c h a a m , s a m e n g e s t e l d uit 2 3 J o o d s e o r g a n i s a t i e s u i t a l l e d e l e n d e r wereld, met uitzondering v a n O o s t - E u r o p a . W i j h e b b e n in h e t d e c e m b e r n u m m e r 1 9 5 7 v a n o n s b l a d h i e r o v e r g e s c h r e v e n . T o e n al w e zen wij e r o p , dat w e d u w e n v a n g e v a n g e n d w a n g a r b e i d e r s in B u n a in a a n m e r k i n g b e h o r e n t e k o m e n v o o r een u i t k e r i n g in d e z e . Wij hebben h i e r v o o r formulieren opgesteld en d e z e o p a a n v r a a g t o e g e z o n d e n . E e n a a n t a l v r o u w e n h e e f t z i c h o p o n z e o p r o e p in 1 9 5 8 bij o n s g e m e l d , w e l k e n a m e n en a d r e s sen z o in o n s b e z i t zijn. A l die tijd w a s e r e c h t e r geen nieuws te melden. W i j c o n s t a t e r e n m e t v o l d o e n i n g , d a t , blijkens een r o n d s c h r i j v e n a a n r e c h t h e b b e n d e n , a a n h e t destijds al d o o r h e t I n t . A u s c h w i t z Comité geuite v e r l a n g e n : uitbetaling aan w e d u w e n v a n in B u n a t e w e r k g e s t e l d e g e vangenen, zal worden tegemoetgekomen. D e C l a i m s C o n f e r e n c e kan, o.a. d o o r bijschrijving v a n rente op het nog o p e n s t a a n d e b e d r a g o v e r een som b e s c h i k k e n , d i e v e r d e e l d zal worden op hieronder volgende grondslag. W i j m e n e n , d a t h e t zin h e e f t n o g m a a l s d i e v r o u w e n o p t e r o e p e n , die k u n n e n b e w i j z e n , o f zeker weten, dat hun niet teruggekomen m a n in B u n a e t c . d w a n g a r b e i d h e e f t v e r r i c h t ( a l l e e n in k a m p e n , B u n a , M o n o w i t z , H e y d e b r e c k , F ü r s t e n g r u b e en J a n i n a g r u b e ) . Z o a l s o o k bij v o r i g e g e l e g e n h e d e n h e t g e v a l w a s , is h e t N . A . C . g r a a g b e r e i d o m h e n , die n i e t p r e c i e s w e t e n o f zij t o t d e g e g a d i g d e n v o o r een u i t k e r i n g b e h o r e n , m e t a d v i e s t e r zijde t e s t a a n . H e t z e l f d e g e l d t als U m o e i lijkheden h e b t bij h e t i n v u l l e n v a n h e t f o r m u lier, d a t U , n a a a n m e l d i n g bij h e t h i e r o n d e r a f g e d r u k t e adres te F r a n k f o r t toegestuurd zult krijgen; o o k daarbij zullen wij U g r a a g helpen. W i j wijzen er de betreffende personen nog eens o p , d a t v o o r d e m o g e l i j k e v o l g e n d e u i t b e t a l i n g alleen m a n n e n o f w e d u w e n van m a n n e n , d i e bij d e I . G . - F a r b e n h e b b e n g e w e r k t , in a a n m e r k i n g k o m e n , o m d a t e r , v o l gens d e i n s t a n t i e s in k w e s t i e , g e e n v r o u w e n bij d e I . G . - F r a b e n h e b b e n g e w e r k t . V r o u w e n , d i e als g e v a n g e n e a r b e i d in enig b e d r i j f h e b b e n v e r r i c h t , v a l l e n dus n i e t o n der deze oproep. I n d e h i e r v o l g e n d e lijst g a a t h e t v o o r a l o m d e p u n t e n 1 ) en 2 ) dus o m w e d u w e n v a n d w a n g a r b e i d e r s . H i e r u i t blijkt, d a t m e n v o o r
z o o n s cn a l l e a n d e r e f a m i l i e l e d e n g e e n u i t betaling kan a a n v r a g e n . A l l e e n in d e m e t n a m e g e n o e m d e g e v a l l e n heeft a a n v r a a g zin. De Compensation Treuhand G.m.b.H. in Duitsland, die de overeenkomst destijds m o e s t u i t v o e r e n , h e e f t , d o o r d a t in 1 9 5 8 o n g e v e e r 1 0 p r o c e n t v a n h e t b e d r a g n i e t is u i t g e k e e r d en als r e s u l t a a t v a n i n v e s t e r i n g d a a r v a n thans de beschikking o v e r 4 . 1 7 5 . 0 0 0 D M , w a a r v a n n u een h u l p f o n d s is g e v o r m d . M e n stelt z i c h v o o r h i e r u i t v a n 2 0 0 0 t o t 4 0 0 0 D M uit t e k e r e n a a n d e v o l g e n d e p e r s o n e n : 1 . W e d u w e n , w i e r m a n in B u n a is o m g e k o m e n en die n i e t zijn h e r t r o u w d . 2. W e d u w e n met minderjarige kinderen, wier m a n uitbetaling v a n de I . G . - F a r b e n heeft o n t v a n g e n , m a a r die i n t u s s e n is o v e r l e d e n . 3 . A a n v r a g e r s , die v o l g e n s d e I . G . - F a r b e n o v e r e e n k o m s t als z o d a n i g zijn e r k e n d en in n o o d v e r k e r e n . V o o r z o v e r d e m i d d e l e n het toestaan wil men hulp verlenen a a n voormalige Buna-gevangenen die: a) b) c)
d)
e)
maatschappelijke steun ontvangen wier inkomen onder het bestaansminimum in h u n l a n d v a n i n w o n i n g ligt die als g e v o l g v a n d e s l a v e n a r b e i d in B u n a in s c h a d e a a n h u n g e z o n d h e i d h e b ben g e l e d e n en d a a r d o o r bij h e t v e r d i e nen v a n hun levensonderhoud beperkt zijn, m a a r t o c h g e e n a a n s p r a a k o p u i t kering volgens het Duitse B E G kunnen maken die uit f i n a n c i ë l e n o o d h u n k i n d e r e n a l leen m e t h u l p v a n d e r d e n e e n h o g e r e o p leiding k u n n e n v e r s c h a f f e n die door bijzondere omstandigheden ( c h r o n i s c h e z i e k t e in h e t g e z i n , w e r k l o o s heid, onderhoudsplicht voor familieled e n ) in n o o d zijn g e r a a k t .
Z i j die m e n e n o n d e r d e g e n o e m d e c a t a g o riecn te behoren k u n n e n zich m e l d e n t o t uiterlijk 31 december 196} bij h e t :
Zentralbüro der Compensation Treuhand Frankfurt a.M. Staufenstrasse 29 a Bondsrepubliek Duitsland
G.m.b.H.
Men kan zich daarnaast wenden tot het secretariaat van het Nederlands Auschwitz C o m i t é , v a n W a l b e e c k s t r a a t 9 hs., A m s t e r d a m W . I e d e r , die w i l c l a i m e n , m o e t n a a r F r a n k f o r t schrijven. V o o r inlichtingen en a d v i e s : N . A . C . tel. 0 2 0 - 8 3 6 2 2 .
Internationaal Auschwitz Comité bijeen T e r gelegenheid v a n de 2 0 s t e v e r j a a r d a g v a n de bevrijding en de eerste steenlegging v o o r het m o n u m e n t te B i r k e n a u v o n d in K r a k a u op 12 en 13 april j . 1 . een algemene v e r g a dering v a n het I n t e r n a t i o n a a l A u s c h witz Comité plaats. V e r t e g e n w o o r d i g d w a r e n België, B u l garije, de B o n d s r e p u b l i e k D u i t s l a n d , de Duitse D e m o c r a t i s c h e R e p u b l i e k , E n g e l a n d (als gast), F r a n k r i j k , G r i e kenland, Hongarije, Israël, I t a l i ë , Joegoslavië, L u x e m b u r g , N e d e r l a n d , Oostenrijk, Polen, Roemenië, de Sowjet-Unie en Tsjechoslowakije, terwijl o o k kamporganisaties v a n int e r n a t i o n a a l k a r a k t e r , het gemeentbestuur v a n K r a k a u en g e n . - m a j . G o n t s j a r o w namens de S o w j e t t r o e pen, die het k a m p bevrijdden, v a n hun belangstelling blijk gaven. H e t I A K m e t 2 4 aangesloten groeperingen in 17 landen is nu de g r o o t ste van dergelijke organisaties; als nieuwe deelnemers w e r d e n v o o r g e steld comité's uit L u x e m b u r g , W e s t D u i t s l a n d , de D D R , R o e m e n i ë en uit Israël de V e r e n i g i n g v a n V e r z e t s en gettostrijders. C a s i m i r S m o l é n , directeur v a n het Auschwitz-museum, b r a c h t r a p p o r t uit v a n zijn w e r k : 4 . 5 miljoen m e n sen bezochten A u s c h w i t z , w a a r o n der 4 7 0 . 0 0 0 vreemdelingen. T o t hen behoorden koningen, staatshoofden, ministers en parlementsleden, andere persoonlijkheden o p p o l i t i e k en sociaal gebied, schrijvers, beeldhouwers en andere kunstenaars en zeer vele gewone burgers en b o v e n a l veel jeugdige personen. De Sowjet-Unie, Tsjechoslowakije en J o e g o s l a v i ë hebben in een te hunner b e s c h i k k i n g gestelde b a r a k een p e r m a n e n t e t e n t o o n stelling ingericht. N o g niet geheel v o l t o o i d en pas geopend zijn een J o o d s e en een Belgische b a r a k . A l s eerste bijdrage a a n een nog in te richten N e d e r l a n d s e b a r a k h e e f t het N e d e r l a n d s A u s c h w i t z C o m i t é een levensgrote f o t o v a n de , D o k w e r k e r ' aan het museum geschonken. O o k in ons land zal veel w e r k v e r z e t m o e ten worden om d o c u m e n t a t i e en m a teriaal over v e r v o l g i n g en v e r z e t te verzamelen. H e t o n d e r h o u d v a n het Auschwitz-museum (d.i. terrein en gebouwen v a n het v o o r m a l i g e k a m p A u s c h w i t z I ) k o s t e n o r m e bedragen. D e Poolse regering h e e f t 1 1 3 m i l joen z l o t y b e s c h i k b a a r gesteld v o o r dat doel als herinnering a a n strijd en martelaarschap. A a n de discussies n a m e n sprekers uit vele landen deel. Besluiten werden genomen i n z a k e samenbundeling v a n alle o u d - g e v a n genen o.a. ter verkrijging v a n scha-
deloosstelling v o o r allen en goede sociale voorzieningen en ter o p s p o ring en berechting v a n oorlogsmisdadigers. H e t congres sprak zijn v e r o n t w a a r d i g i n g uit over het B o n d s dagbesluit om de verjaring v a n n a z i misdaden slechts vier en een h a l f j a a r uit te stellen. H e t s t a a t op het standpunt, da deze misdaden niet kunnen v e r j a r e n en onderschrijft de o p v a t t i n g in deze v a n de V N - c o m missie v o o r de mensenrechten. E r zal gestreefd worden n a a r een r o n d e - t a f e l c o n f e r e n t i e v a n alle organisaties v a n oud-gevangenen v o o r het bovengenoemde en ook ter v o o r b e reiding v a n een beschrijving v a n alle k a m p e n , uitwisseling v a n gegevens en c o n t a c t e n en gezamenlijke initiatieven op wetenschappelijk, artistiek en pedagogisch gebied. D e gedelegeerden deden „een beroep op de mensen der gehele wereld zich k r a c h t i g te keren tegen alle h a n d e lingen, die t o t suprematie v a n het ene ras boven het andere leiden. W i j denken aan de strijd der A m e r i k a a n se negers, de Z u i d a f r i k a n e n en de b e woners v a n Belgisch C o n g o . W i j zullen n o o i t toelaten, dat ras, huidskleur o f filosofische o p v a t t i n g e n een beletsel kunnen zijn bij de v e r w e z e n lijking v a n de o p d r a c h t ,mens te zijn' in de volle betekenis v a n het w o o r d . " V e r d e r heeft het I A K „ t r o u w aan de nagedachtenis v a n miljoenen in Auschwitz vermoorde slachtoffers" geprotesteerd tegen het d o o r A m e r i k a n e n en Z u i d - V i e t n a m e z e n gebruikte gifgas en chemische s t o f f e n ter vernietiging v a n de oogst, „ w a t ons zeer herinnert aan de vernietigingsmethoden, die in het k a m p A u s c h w i t z e werden t o e g e p a s t . " A a n het slot v a n de zitting w e r d een nieuw bestuur gekozen. V o o r z i t t e r bleef p r o f . dr. R o b e r t W a i t z ( F r a n k r i j k ) . Algemeen secretaris T . H o l u j
TER BESTRIJDING VAN HET BEEST uit de O p e n b a r i n g v a n J o h a n nes. — D i t leest men o p het girobiljet w a a r m e e een lezeres ƒ 1 0 , — a a n ons c o m i t é o v e r m a a k t e , geïnspireerd d o o r het a r t i k e l in ons j u n i n u m m e r , H e t beest m a g niet g e n e z e n ! ' (zelf w e e r in de pen gegeven door een h a r t e k r e e t v a n dr. O k k e J a g e r . ) W i e v o l g t dit goede voorbeeld? In dit n u m m e r v i n d t U een t e rugblik o p t w i n t i g j a a r a c t i v i teit v a n Auschwitz-gevangenen, die geen p r o e f k o n i j n e n der geschiedenis willen zijn en iets over C a d s u . W i e w e e t . . . O n s g i r o n u m m e r is 2 9 3 0 87 t.n.v. penningmeester NAC, Amsterdam. David
van
Orteliusstraat Amsterdam tel.
Geens 178
hs.
W.
85572
en secretaris J . R a w i c z stelden hun posten wegens d r u k k e persoonlijke bezigheden ter b e s c h i k k i n g . G e k o z e n w e r d m e t algemene stemmen M i e c z y s l a w K i e t a als algemeen secretaris. I n dezelfde f u n c t i e v o o r het m o n u ment werd mevr. Odette Elina (Frankrijk) herkozen. P e n n i n g m e e s t e r is de directeur v a n het A u s c h w i t z - m u s e u m K . S m o l é n . P r o f . J a n Sehn is algemeen juridisch adviseur. I e d e r l a n d , d a t activiteiten v a n oud-gevangenen v a n A u s c h w i t z k e n t , h e e f t een v e r t e g e n w o o r d i g e r in het I A K . V o o r N e d e r l a n d is dit J . S l a g t e r . V e r d e r is een financiële controlecommissie v a n drie m a n gekozen. D e zitting te K r a k a u w e r d v o o r het N . A . C . b i j g e w o o n d d o o r ondergetekende. E. Furth—Halverstad
Meer dan ooit: H E T M O N U M E N T ! „ D c inzameling v o o r het m o n u m e n t g a a t d o o r " , aldus de gevolmachtigde v o o r het I n t . A u s c h w i t z m o n u m e n t , O d e t t e E l i n a , die in h a a r verslag b e k e n d m a a k t e , d a t op 1 m a a r t v a n de benodigde twee en een k w a r t m i l joen, een derde deel bijeen w a s . Tooh is, d a n k zij h u l p v a n de b e t r e f f e n d e Poolse instantie, met de uitvoering begonnen. Het Joodse Wereldcongres heeft 2 0 . 0 0 0 d o l l a r gestort en zijn v o o r zitter, N a h u m G o l d m a n n , heeft z i t ting genomen in het i n t e r n a t i o n a l e C o m i t é v a n A a n b e v e l i n g v o o r het
m o n u m e n t ; dit deden o o k uit de V e r enigde S t a t e n J u s t i n e P o l i e r , Sue R y der ( G r o o t - B r i t t a n n i ë ) , S a v a G a n o v ski (Bulgarije) en bisschop H e l g c Ljunberg voor Zweden. N o g eens w o r d t hiermee duidelijk de betekenis v a n het m o n u m e n t te A u s c h w i t z v o o r de gehele mensheid. N e d e r l a n d m a g daarin niet a c h t e r blijven. T o o n t dit, d o o r o o k nu U w bijdrage te storten o p postrekening 1 5 7 0 0 0 , A m s t e r d a m en ten n a m e v a n het „ N e d e r l a n d s C o m i t é M o n u m e n t te A u s c h w i t z " .
NIET APART
Verpoïg van
W i j willen er niet meer o p h e f v a n m a k e n dan 'hij waarschijnlijk z e l f doet o f wenst, m a a r h e t „ n e e n " v a n H e r m a n E m m i n k v e r d i e n t in ons b l a d een plaats. D e j o n g e r a d i o - en t . v . - a r t i s t sprak dit uit tegenover een a a n b o d o m o p te treden in de U n i e van Zuid-Afrika; neen tegen de a p a r t h e i d . H i j w i l zingen v o o r ieder, die hem w i l horen en d a t is in h e t domein v a n V e r w o e r d niet mogelijk. H e t is een goed teken, dat de rassenhaters lik o p stuk krijgen en, gezien de s y m p a t h i e , v o o r E m m i n k , w o r d t dit o o k v e r s t a a n , hier en daarginds. N i e m a n d k a n a p a r t staan v a n de rassenwaan en zijn gevolgen, zoals o o k de N e d e r l a n d s e regering inzag, die een ton s t o r t t e in het hulpfonds v o o r de s l a c h t o f f e r s e r v a n in Z u i d A f r i k a . M e t toegefelijkheid v o o r de rasaanbidders verdedigt men een kwade zaak.
W i j mogen niet zeggen „ d a t g a a t ons niet aan, d a t is heel iets a n d e r s " , wij mogen de fouten v a n de bezettingstijd niet herhalen toen men z e i : „ d a t is o n z e z a a k niet, d a t b e t r e f t a n d e ren, ons n i e t " — en d a a r o p ging het de gaskamers in. H e t I n t . A u s c h w i t z C o m i t é m a g zich niet uitsluitend t o t A u s c h w i t z beperken en zich niet a l leen bezig houden met w a t zich b i n nen d a t p r i k k e l d r a a d afspeelde. O o k zij die ons n a a r A u s c h w i t z b r a c h t e n en al w a t zij vertegenwoordigden moeten ons d o e l w i t zijn.
NEDERLAND BOVENAAN I n ons l a n d (en in I t a l i ë ) zijn de meeste f o t o - a l b u m s K L A u s c h w i t z in o m l o o p gebracht, m a a r er zijn er nog steeds v e r k r i j g b a a r . D e prijs is ƒ 1 0 , — . D e n e t t o - o p b r e n g s t k o m t ten goede aan het m o n u m e n t . Bestelt nog heden een e x e m p l a a r . V e r d e r is b e s c h i k b a a r het boek over A u s c h w i t z v a n p r o f . J a n Sehn (in het D u i t s ) a ƒ 3 , 4 0 en sets dia's negatief/positief a. f 2 5 . — . Pas verschenen: Ausohwitz-Hefte, d o c m u e n t a t i e in 7 deeltjes, tezamen ƒ 2 6 . — . Alles te bestellen bij J . F u r t h , D i e m e r k a d e 4 3 , D i e m e n , tel. 0 2 0 - 5 8 8 4 2 , met vermelding w a t men wenst. H e t bedrag storte men op postrekening 2 9 3 0 87, t . n . v . penningmeester N . A . C , o o k met v e r melding v a n het gewenste. WIE KENT DEZE SS-ERS? In d e h e r f s t z u l l e n in h e t t w e e d e A u s c h witz-proces te Frankfort terecht s t a a n : 1. W i l h e l m Burger (geb. 1904). In Auschwitz van 22-6-'42 tot 1-5-43, SSSturmbannführer en Verwaltungsführer in de K o m m a n d a n t u r . B e s t e l d e e n b e taalde Zyklon B-gas, verantwoordelijk v o o r opslag v a n dit g a s en v a n hebben e n h o u d e n d e r s l a c h t o f f e r s . L a t e r in d e c e n t r a l e W V H A In O r a n i e n b u r g . 2. J o s e f E r b e r ( v h . H o u s t e k geb. 1 8 9 7 ) . V a n 1 9 4 2 t o t ' 4 5 in A u s c h w i t z S S - O b e r s c h a r f ü h r e r en leider politische Abteilung in B i r k e n a u - F r a u e n l a g e r . D e e d m e e aan selecties op Rampe en opheffing Theresienstadtlager in Birkenau, 1944. S c h o o t bij o p s t a n d in c r e m a t o r i u m samen met Boger vele gevangenen uit S o n d e r k o m m a n d o dood. 3. G e r h a r d t Neubert (geb. 1909). SSUnterscharführer SDG in MonowiceA u s c h w i t z III. S e l e c t i e s v a n zieken en h e r s t e l l e n d e n . S t o n d t e r e c h t in h e t g r o t e proces, vrijgesteld wegens ziekte. Bovendien: Georg Engelschall (geb. 1911). Kommandoführer der electriciens en e e n tijd B l o c k f ü h r e r in blok 11, l a t e r naar Dachau. Wie weet van hun moorden aan het s e c r . N.A.C.
melde
dit
pag.
2
Kampwaarheid en 20ste eeuw W i j hebben het r e c h t en de p l i c h t te zeggen, d a t de rechtstreeks schuldigen a a n het bestaan v a n het k a m p niet alleen o n g e s t r a f t blijven, m a a r d a t o o k het nazisme niet m e t w o r t e l en t a k is vernietigd, zoals de i n t e r n a t i o n a l e verdragen hadden b e p a a l d . R a s s e n w a a n , chauvinisme, oorlogsp r o p a g a n d a , h e t betrekken v a n de w e t e n s c h a p en h e t menselijk k u n n e n bij het onmenselijke w e r k v a n de a t o o m v e r n i e t i g i n g — d a t zijn v e r schijnselen, w a a r b i j geen v a n onze organisaties, geen oud-Auschwitzer onverschillig m a g blijven. B o n d e n van oud-gevangenen richtten zich herhaaldelijk, evenals ons comité, t o t de o p e n b a r e mening en de grote m o gendheden m e t protesten en wezen op het v e r b a n d met onze persoonlijke ervaringen, m a a r d i t w a r e n o p z i c h z e l f staande gevallen. O n z e vereniging m o e t solidair zijn met ieder, die oprecht dezelfde doeleinden nastreeft en optreden tegen ieder, die in strijd d a a r m e e handelt. W a t b e t r e f t de v e r j a r i n g : het F r a n k l o r t e r proces b . v . was o o k een actie tegen de v e r j a r i n g v a n alle en niet enkel v a n individuele misdaden der SS-ers. D e laatste j a r e n zijn er films, boeken en tentoonstellingen over A u s c h w i t z en andere k a m p e n verschenen. D e z e golf v a n belangstelling onderscheidt zich v a n de eerste naoorlogse d o o r d a t steeds meer v a n de auteurs nooit in een k a m p hebben gezeten en t o t een jongere generatie en andere kringen dan de gevangenen behoren. Dit leidt t o t analyse, niet enkel en a l leen v a n de n a a k t e k a m p w a a r h e i d , m a a r o o k v a n mens en m a a t s c h a p p i j der 2 0 s t e eeuw, niet grote o p v o e d e n de w a a r d e . D e z e activiteit v e r d i e n t onze stimulans.
De wereld luistert naar ons D e z e twintig j a a r is een complete m o n o g r a f i e o v e r ons k a m p en o o k over het geheel van n a z i - k a m p e n uitgebleven, evenals artistieke samenwerking, o n d a n k s initiatieven v a n het I A K .
O n z e actie v o o r het i n t e r n a t i o n a l e monument te Auschwitz-Birkenau duurt al negen j a a r . D e P o o l s e regering is o p grootse wijze bijgesprongen; het is nu o n z e e r e z a a k zo snel mogelijk verdere bedragen bijeen te brengen en morele d r u k uit te o e f e nen o p de regeringen en organisaties, w e l k e r heilige p l i c h t het is a a n de b o u w k o s t e n v o o r h e t m o n u m e n t bij te dragen. E e n e r e z a a k v o o r de n a t i o n a l e o r ganisaties is o o k het A u s c h w i t z - m u seum en het inrichten v a n eigen a f delingen. Ons comité bevordert k r a c h t i g a p a r t e afdelingen a a n de J o d e n en aan de P o l e n gewijd. H e t museum is een g r o o t i n t e r n a t i o n a a l d o c u m e n t a t i e - c e n t r u m geworden en ik ben v a n mening, d a t men h i e r v a n een nu nog o n t b r e k e n d c e n t r a a l int e r n a t i o n a a l instituut v o o r historisch o n d e r z o e k v a n alle k a m p e n m o e t m a k e n . I n elk geval m o e t de d o c u m e n t a t i e o v e r A u s c h w i t z z e l f in ons museum geheel gecompleteerd w o r den m e t alle m a t e r i a a l uit de a f z o n derlijke landen (stukken, archiefcopieën enz.) O p e n s t a a t o o k de kwestie v a n de schadeloosstelling, verschillend in de diverse l a n d e n ; d a t w i l niet zeggen de misdaden doen vergeten, d a t is geen schadevergoeding, m a a r slechts gedeeltelijk v e r h a a l v o o r materiële schade, verlies v a n gejzondheid en arbeidsongeschiktheid, v o o r slavenarbeid enz. D e p l i c h t tot gelduitkering aan oud-gevangenen v a n het D e r d e rijk h e e f t allereerst het l a n d , d a t zich als enig r e c h t m a t i g e r f g e n a a m v a n dit rijk en enig r e c h t h e b bende v a n het D u i t s e v o l k b e schouwt, de bondsrepubliek D u i t s l a n d . D a a r n a a s t dienen alle f i r m a ' s , die gevangenen aan slavenarbeid z e t ten, dezen o n g e a c h t hun n a t i o n a l i teit enz. schadeloos te stellen, e n z o n der discriminatie n a a r categorie. O m v a n g en autoriteit v a n ons c o m i t é in de wereld is, p a r a l l e l m e t de groeiende betekenis v a n , A u s c h w i t z ' , ongemeen toegenomen. N a t w i n t i g j a a r hebben wij een o r g a a n , w a a r mee de publieke opinie rekening houdt. E r bestaat vrijwel geen c o ö r d i n a t i e tussen de verbonden v a n o u d - g e v a n genen, w a a r v a n o n z e vijanden p r o fijt t r e k k e n . W i j houden het v o o r een misdaad jegens de nagedachtenis der vermoorden zich aan zulk een sam e n w e r k i n g te o n t t r e k k e n . Onze eerste t a a k is dan o o k alle groeperingen v a n A u s c h w i t z te verenigen en verder duurzame s a m e n w e r k i n g v a n alle k a m p v e r b o n d e n v o o r ons aller doel. U i t v o e r i n g v a n onze plannen geeft ons het r e c h t te zeggen: wij hebben alles gedaan w a t wij k o n d e n en, v e r keren wij niet m e e r o n d e r de l e v e n den, d a n z a l de kennis o v e r A u s c h w i t z nog blijven leven en A u s c h w i t z z e l f zal v o o r t b e s t a a n als teken ter w a a r s c h u w i n g en lering. D a t zij z o .
Olympic
horloges
iedere seconde precisie . . . 2 jaar v e r z e k e r d t e g e n v e r l i e s e n diefstal
fa. 1. ARBEID
Alleen importeur voor Nederland
horlogerie engros, pendules
Meer dan 1500 dealers in geheel Nederland Nwe Zijds Voorburgwal 290
Amsterdam C
3^Con Couture MANTEAUX - TAILLEURS FRANS VAN MIERISSTRAAT 63 (GESLOTEN HUIS) telefoon
71.23.76.
W i j n o d i g e n uit o m g e h e e l v r i j b l i j v e n d o n z e p r a c h t i g e w i n t e r c o l l e c t i e t e k o m e n b e k i j k e n
PARIJS — ROME- AMSTERDAM
Tel. 221295-67105
É
? Voelverzorging
f|pf ^p.
•ïggt,
verwijdering van likdoorns ingegroeide nagels en eelt
'^\'%ÊÊ%<
nagelvernieuwing
CEES TAK Bllderdijkstraat 69 Tel. 1 29465 Amsterdam
De auto voor iedereen
TRABANT vanaf SMALFILM
SMALFILM PROJECTOREN
APPARATUUR
FOTO - CINÉ - CENTRUM
FOTO - CINÉ • CENTRUM
max
drukker
Prinsengracht 673 Amsterdam tel. 020- 235570
ales op gebeid van lolo-film-projectie
max
drukker
Prinsengracht 673 Amsterdam tel. 020- 235570
ales op gebeid van foto-flm i -proej ctei
f 3575.Hoofddealer
voor Amsterdam
en
omstreken
Garage LEEH lste J a c . v. Campenstr. 31 tel. 7 2 6 4 2 6 en 7 2 6 5 4 5