SPECIAAL HERDENKINGSNUMMER
nederlands auschwitz comité
j a n u a r i
1 9 6 4
secr. r. cheval, volkerakstraat 26 amsterdam-z., postgiro
293087
ONS HERDENKEN HEEFT TOEKOMST ^ E G E N T I E N maal keerde de 27ste januari weer, sinds de beulen het moorden in Auschwitz moesten staken. Is het hun en hun kompanen voorgoed onmogelijk gemaakt Alleen al het Auschwitz-proces — na bijna twintig jaar vertraging — en de woorden van de moordexpert Boger verhelderen en bevestigen veel: ,,Hoe ik me verstopt h e b lk hoefde me niet te verstoppen." Wij moeten dus blijven waarschuwen 9
9
r
en oproepen, zoals wij al jarenlang en met steeds meer weerklank doen. In deze herdenkingsmaand brachten wij driemaal grote Nederlandse kunstenaars met onze gast, de Sowjet-viohst Bons Goetnikow op één podium bijeen. Theo Olof en Felix de Nobel, Willem Hielkema, Enny Mols-de Leeuwe, Henny Orri, Nel Oosthout, die de zieke Charlotte Kohier kwam vervangen. Naast hen sprekers van diverse pluimage.
nooit weeri jaren en nachten gingen voorbij; alles verandert, maar in ons hart, onuitwisbaar geëtst beelden van chaos, honger en moord. springvloed van misdaad overspoelde europa. ontelbare mensen, uit hun wereld verdreven naar een kamp, omsloten door dodend draad, waar de lach van hun leven bestierf. auschwitz. mens van heden, van morgen, waar gij leeft, weest met ons een stem, die roept in alle talen, in naam van hen, wier stemmen in de gaskamers werden gesmoord: nooit meer auschwitz. greet van amstel
U hebi dit alles kunnen horen of erover gelezen. Wat U nergens zult vinden zijn de algemene sympathie en warmte, waarmee allen — niet in de laatste plaats zij, die voor ons blad schreven — ons tegemoet traden en waarvoor, belangeloos een veel te knal woord is Wij weten, dat ieder dit uit innerlijke drang deed en onze dank niet vraagt, maar wij zijn er met minder erkentelijk om. Wij zien in die steeds wijder verbreide bereidwilligheid om ons te helpen een stille waardering, instemming en aanmoediging voor ons werk en de beste vorm om dank te zeggen lijkt ons de verzekering onzerzijds, dat wij doorgaan
De herdenkingsmaand is ook het begin van het nieuwe jaar. Het is zinvol te bezien, wat dit jaar ons heeft gebracht en wat wij dit afgelopen jaar aan waardevols konden brengen. Laten wij dan beginnen voor het begin: de dag voor de vorige herdenking, de 26ste januari, de tocht naar Budel in de sneeuw, een zwijgend maar welsprekend protest tegen een hernieuwde Wehrmacht m Nederland. Ook in milder weer, in de hoofdstad herhaalden wij dit — wel niet alleen symbolisch achter de grijze prof. van Hamel, de man die eenmaal de dood eiste tegen de zwaarste oorlogsmisdadigers in Nederland. Een andere jurist, prof. Nagel, woonde als waarnemer voor ons het proces-Globke bij, waar twee onzer getuigden tegen de misdadigers. Recht verlangden wij bij het regelen van de nasleep van de oorlog, maar ook tegen een nieuwe oorlog kwamen wij op. Wij ontvingen de Japanse vrcdespelgrims op hun Hirosjima-Auschwitz-mars (zij hadden toen juist te Auschwitz zelf de bevrijding van het kamp mee herdacht). Wij brachten hen ook m contact met de pers, met jonge en werkende mensen. Onvergetelijk blijven de ereconcerten, die wij hebben gewijd aan de strijders van het getto van Warschau. Uit het gehele land, uit alle kringen en lagen der bevolking stroomden blijken van Zie verder p a g . 9
m BLOEMLEGGING O p zondag 26 januari zullen, zoals gebruikelijk, bloemen worden gelegd op de Nieuwe Oosterbegraafplaats, bij de urn met a s , die door oud-kampbewoners uit Auschwitz is meegebracht. Verzamelen om 1 2 u u r precies bij het hek van de N . OosVeibegiaalplaats, K i u i s l a a n , Amsterdam O .
NOOIT h e t
VERGETEN:
m o n u m
e n t
J^AT er een internationaal monument in Auschwitz moet komen beseffen zeer veel mensen in Nederland Dat blijkt al uit de meer dan ƒ 15.000, die door het Nederlandse publiek bijeengebracht en gestort zijn bij het Int. Monumentencomité. Wel schril steekt hierbij af de houding van opeenvolgende Nederlandse regeringen, die het totnogtoe niet nodig vonden één cent bij te dragen aan een gezamenlijk graf- en 'gedenkteken voor meer dan honderdduizend burgers. Op deze pagina kan men lezen hoe nodig de pas met de 4
^Monument
voor
| ^EZENDE in de pers op het einde van het voorgaande jaar, hoe de beulen, sadisten en , .proefnemers" van het vernietigingskamp Auschwitz in de Duitse Bundesrepublik met een teerhartige menselijkheid worden omringd zoals men ze een alledaagse eerlijke moordenaar niet gunt, vroeg ik mij af wat er gebeurd zou zijn als destijds maar één van de miljoenen offers van de gaskamers zijn geuniformde kwelduivels om kerstverlof had verzocht . . . Wat in Auschwitz voorviel stuit af op de grenzen van de verbeeldingskracht. Die grenzen zijn ons weliswaar gesteld, of onze ziel stelt ze zichzelf, om niet waanzinnig te worden van droefenis, gramschap en de onuitsprekelijkheid van de Misdaad. In Auschwitz heeft de Misdaad zichzelf voor het eerst i n de geschiedenis een hoofdletter bezorgd, de gruwelijkste en onterendste hoofdletter die ooit aan de georganiseerde boosheid is toegekend, eeri hoofdletter die nooit weer kan worden uitgewist. Wanneer wij onder deze omstandigheden spreken van een beeld voor Auschwitz, een monument, dat wil zeggen een gedachtenisteken —: dan schijnt het zo voor de hand liggend, zo onmisbaar en noodzakelijk, dat het tot op heden ontbreken van dit beeld alleen een gevoel van de pijnlijkste ver wondering wekt. Zeker, de ongenadige tijd doet haar werk, en er groeit gras over de tijd van de ongenade. Ook dat ligt in de aard der dingen, passend bij de wijze waarop het mensdom zijn emotionele leven beveiligt. Blijven staan in die ongenade, zoals wij er in stonden voor en vlak na de eerste wereldoorlog, toen de verschrikkingen van de nazi-kampen in hun volle omvang begonnen door te dringen tot de wereld, ook tot
Auschwitz
P.C Hooftpnjs bekroonde schrijver Theun de Vries zulk een teken acht. In een brief, die wij ontvingen van dr. A. Vondeling herinnerde deze fractieleider in de Tweede Kamer eraan, dat hij ons Comité goed gezind is en verwees daarbij naar zijn optreden in de Kamer en tegenover de vorige MinisterPresident ten gunste van het monument. Mr. G. J. P. Cammelbeeck, die als lid der Eerste Kamer schriftelijke vragen aan minister Luns heeft gesteld over een bijdrage aan het monument, zette zijn inzicht in deze kort en bondig voor onze lezers uiteen. Een ander Eerste Kamerlid, mevr. A. van OmmerenAverink uit zich in dezelfde geest. Het Nederlandse Auschwitz Comité, dat voortdurend in actie is voor het monument — o.a. bij de herdenking en door de verkoop van het album — brengt de daden van het volk en de uitspraken der parlementsleden onder de aandacht ook van de huidige regering
- teken
de Duitsers zelf, dat kunnen wij al niet meer Maar te staan met het hoofd in de grijze sluiers van de onverschilligheid en niet-willen-weten — het odium van brute ontkenning laten we daarbij uiteraard aan bepaalde Duitsers van toen en nu over — kunnen wij dat wel? Er is een monument voor Auschwitz nodig, omdat de Misdaad het verdient. Zij dient uitgekreten te worden in een zichtbare vorm, in een gestalte en een symbool, dat de betekenis heeft van een onverwrikbaar vermaan. Een gedachtenisteken waarbij toekomstige geslachten zullen vragen: Wat was dat, Auschwitz en waarop hun het antwoord niet mag worden onthouden 9
m o n u m e n t als waarschuwing regering
besliste opnieuw
T X £ vorige regering weigerde een f i * ^ nanciële bijdrage te verlenen vooi de totstandkoming van het monument te Auschwitz: zij motiveerde die weigering door zich erop te beroepen, dat in soortgelijke gevallen nimmer een dergelijke bijdrage werd verleend. De massamoord op de Joden door de nazi's, waaronder tienduizenden van onze Joodse landgenoten is in de g e schiedenis der mensheid een onvergelijkbare misdaad. Juist dit monument wil een teken en een waarschuwing voor de mensheid zijn alle krachten in te spannen om ons blijvend van de kwade te verlossen. D a a r o m moet de regering -Maxijnen op de beslissing van de r e g e r i n g - D e Q u a y terugkomen. M r . G . J . P. Cammelbeeck lid Eerste K a m e r der Staten-Generaal
voor
de
wereld
Het antwoord luidt. Eenmaal, in een tijd die wij gevrijwaard achtten tegen barbarij, stonden er mensen op die in hun machtswaan een miljoenenvolk vergiftigden en meesleepten tot gruwelen jegens de medemens, ja, tegen weerloze kinderen, die zich niet laten bevatten. En opdat dit éénmaal tot één maal beperkt blijven mag en moet, opdat een vergiftiging van deze aard en een barbarij van deze omvang en met zulke iolterfantasieën zich nooit meer kunnen herhalen, richtten wij op de plek van die gruwel een Waarschuwing op. Zij moet daar staan, en het is de plicht van de mensen op aarde, waar zij zich bevinden, om te zorgen dat het teken lange, lange tijden blijft spreken, — tot wij mogen hopen dat er een mensensoort op aarde leeft wie deze nazimisdaad even vreemd is als ons de voorwereldlijke monsters die wij alleen nog als versteende resten aantreffen. Wij hopen dat'het zo ver komen zal, maar er op wachten met het gedenkteken voor Auschwitz kunnen en willen wij niet. Het moet verrijzen, en binnen zeer afzienbare tijd, en zijn werking beginnen, nu nog zovelen van de folteraars leven en nog een aantal van de offers ontsnapt zijn en tegen de Misdaad getuigen. Het moet ons geweten wakker houden en onze wil om herhalingen te verhinderen versterken. Het te helpen oprichten is een eenvoudige, onafwijsbare mensenplicht van de mensen uit onze X X e eeuw. Theun de Vries
Voor het monument: postgiro 1 5 7 . 0 0 0 t.n.v. Nederlands Comité Monument te Auschwitz.
HET VERZET van JODEN in nederland De Amsterdamse hoogleraar dr. J . Presser stond oni> toe de nevenstaande passages te ontlenen aan zijn gelijknamig artikel, verschenen in dc bundel «Schrijfsels en schrifturen\ bij N.V. Polak & van Gennep te Amsterdam.
r
J-^ET historische onderzoek wijst uit, dat de joden aan geen enkel soort van Nederlands verzet ontbraken. Men vindt hen onder de Engelandvaarders en uitgewekenen naar andere landen; een aldus ontsnapte Nederlandse jood viel de eer te beurt, Hitiers opvolger als ,Führer\ de ,groot-admiraal* Dönitz, in Flensburg gevangen te nemen; een ander speelde een zeer eervolle rol in de organisatie van een Italiaanse verzetsgroep in de Apennijnen. Joden pleegden aanslagen op hooggeplaatste collaborateurs, joden namen deel aan overvallen op distributiebureau 's, joden stonden aan het hoofd van sabotage-organisaties, joden vervalsten documenten, prepareerden en schreven illegale krantenartikelen, joodse meisjes lieten het leven als koeriersters. Van enige honderden hunner zijn dc namen bekend, maar van hoevelen weten wij ze niet? Reeds vóór 1940 had een groep vooruitstrevende joden, voor het overgrote deel uit Amsterdam, tegen het opkomende fascisme een strijdorganisatie gevormd, welke jonge mensen zowel lichamelijk als geestelijk op de donkerschijnendé toekomst voorbereiden moest en hun weerbaarheid poogde te bevorderen. Elementen daarvan vindt men al vroeg in de bezettingstijd in actie. Zo is weinig beseft, maar verdient toch aantekening, dat de eerste Nederlandse ^knokjploegen* tegen de Duitsers uit joden bestonden, die, geholpen door solidaire niet-joden uit de havenbuurten, de NSB-miliüe ïn de Amsterdamse jodenbuurt in februari 1941 deden afdeinzen. Nog altijd staat op het Jonas Daniël Meijerplein aldaar het prachtige monument van Mari Andriessen; zij getuigt waarlijk niet van gebrek aan waardering, maar past geheel in ons betoog, de vaststelling, dat dit beeld dc herinnering bewaart niet aan de. jood, die zich hier te weer stelde, maar aan de niet-joodsc dokwerker, die hem kwam bi/staan. Het eert de medestrijder, niet de srrijder, en draagt daardoor, zij het volkomen onbedoeld, bij tot dc bestendiging van de voor deze laatste ongunstige misvatting. Vooral in de zomer van 1942, bij hel begin der deportaties, nam onder de joden het verzet, meer dan daarvoor nog gericht op het simpele lijfsbehoud, in sterke mate toe en concentreerde zich onder meer in de toen zo geheten joodse Schouwburg in de Plantage
Middenlaan te Amsterdam, de plaats, waar de uit hun huizen gesleepte joden tijdelijk werden samengebracht, alvorens via het kamp Westerbork naar Polen te worden gevoerd; dichtbij deze schouwburg bevond zich een crèche Onder leiding van Walter Süskind, later met zijn gezin in Auschwitz vergast, organiseerde een aantal joden in samenwerking met anderen de ontsnapping van velen uit de schouwburg,
tijds van alle acht en veertig kinderen van het bedreigde jeugdhuis te Loosdrecht. een werkelijk prachtige prestatie! De schrijver vermeldt verder , Joachim (^chuschu ) Simon, „een Duits-joodse jongeman van ongemene intelligentie en voortreffelijk karakter" . . . Hij had nauw samengewerkt en was in hechte vriendschap verbonden met de nict-jóodse onderwijzer Joop Wes-
waarbij het onder meer Süskinds taak was, de Duitse bewakers ,eenvoudig' dronken te voeren; men wist ook een duizendtal kinderen uit die crèche te laten verdwijnen, niet zelden verpak! in rugzakkon of in dozen; moeders, geregistreerd met zuigelingen, gingen soms met poppen door dc controle, om de verdwijning van hun kleinen te verbergen. De/e moeders moesten sterven, de kinderen konden liet overleven. Heel indrukwekkend verder is het werk van de z g. Chaloclzièm, de Palestina-pioniers, die vóór 1940 op vele plaatsen hier te lande een opleiding genoten voor hun toekomstige vaderland Natuurlijk lieten de Duitsers de£e jongelieden niet met rust en zo viel een aantal hunner als slachtoffers van de beruchte razzia van 11 juni 1941 de bezetter in handen; zij werden zonder één uitzondering op gruwelijke wijze vermoord in het Oositcnrijkisc kamp Mauthausen. Vooral toen de deportal les aanvingen, begon ook onder hen een illegale organisatie te opereren met als eerste ,stunt' het geruisloos u nd er h re n ge n op verschil! end e plaalsen in Nederland in drie dagen
terwccl. Ook deze bracht pioniers over de grens. Ons zijn dc afscheidswoorden overgeleverd, die hij moet hebben gesproken tot drie en twintig joodse jongens, door hem tot aan de voet van de Pyreneeën gebracht: ,Nog enkele dagen en Uw bevrijding is er; spoedig gaat gij een vrij land betreden en zal het uw taak zijn, Palestina op te bouwen tot een vaderland voor alle joden ter wereld. Vergeet echter de arbeid van hen niet door wie gij in staat waart, de vrijheid te verkrijgen; hen, die hun leven gaven, opdat gij uw doel zoudt kunnen bereiken. Vergeet dit alles met.' . . . De aandachtige lezer zal het overigens niet ontgaan zijn dat in alle voorbeelden, in dit artikel gebruikt, niet-joden naast joden genoemd zijn, een solidariteit, die . . met nadruk aan de vergetelheid worde ontrukt. Zij moge:» ook nog even geplaatst worden onder de redenen, die ons van hel bezigen van de uitdrukking ,joods verzet' deden afzien; dit verzet was imers niet alléén joods, hetgeen zij zou kunnen
1
Kuggereii . . .
J. Presser
PSYCHISCHE
iets over de
GEVOLGEN
v a n k a m p en onderduik bij kinderen 'ET is bijna vanzelfsprekend, dat het kind, dal gedurende dc oorlogsjaren ondergedoken was of in een kamp verbleef, daardoor geestelijk letsel heeft gekregen. In grole lijnen zou men de volgende indeling kunnen maken: „Echte kampkinderen, die een lijd in ét*\n dor kampen vertoefd hebben; hoe zwaar deze geleden hebben, kunnen wij ons allen voorstellen, liet zijn er dan ook maar enkelingen geweest, die deze tijd overleefd hebben, en als volwassenen zullen zij de psychische gevolgen met zich mee bjijven dragen, die zich op velerlei wijze kunnen uiten. De mate van psychisch letsel, die de kamptijd veroorzaakt heeft, hangt af van een aantal factoren, die individucel wisselend kunnen zijn, zoals bijv. de leeftijd, waarop het kind in het kamp kwam, of het al of met van de ouders gescheiden werd en zo ja, of er dan een goede substituutouderfiguur aanwezig was, de constitutie van het kind. etc. etc. Het spreekt echter welhaast vanzelf, dat deze kinderen zeer sceptisch zijn komen Ie slaan ten opzichte van de goede bedoelingen hunner medemensen en wij zien dan ook heel vaak een sterke mate van wantrouwen die het leggen van bandon ten zeerst e bemoeilijkt en in een aantal gevallen zeiis onmogelijk maakt. Wat de tweede groep, die der onderdmkkhidcren betreft, is het heel belangrijk, of de kinderen met of zonder de ouders ondergedoken waren, cn, indien zij van de ouders gescheiden waren, of er dan nog enig contact was. Voorts speelt de leeftijd, waarop het kind van zijn ouders gescheiden werd, een uitermate belangrijke rol. Immers, reeds vanaf de zesde maand heeft het kind een duidelijke band met zijn moeder, en, wanneer het van dc moeder gescheiden wordt, beleeft het dit als een smartelijk gebeuren, da! hem tegelijkertijd woedend en angstig maakt, zoals uit het volgende voorbeeld moge blijken. Een baby van elf maanden moet worden opgenomen in een ziekenhuis, om geopereerd te worden aan een liesbreukje. De moeder brengt het kind en als zij dc volgende dag op bezoek komt, wil het kindje niets van haar weten en draait zijn
hoofdje om. Zodra zij echter aanstalten maakt om weg te gaan, begint hij te schreeuwen. Dit gaat zo door, tot de dag dat hij ontslagen wordt en met moeder mee naar huis terug mag gaan Hij laat zich lief aankleden, maar. Thuisgekomen, geeft hij moeder een
omdat zij te dikwijls hadden ervaren hoe, juist wanneer zij zich gingen hechten aan een bepaalde persoon, zij weer van deze figuur gescheiden werden, met alle angst, verdriet en machteloze woede, die aan een dergelijke scheiding gepaaid gaan.
Voor een harmonische ontwikkeling van de persoonlijkheid van het kind is een constant milieu nodig, met vasHet hierbij gaande artikel is het resultaat te bindingen aan de opvoeders en van een aantal gesprekken, die onze medewanneer het jonge kind in enkele jawerkster, mevr. A. Fels heeft mogen hebben ren tijds in steeds andere gezinnen temet mevr. R . Swelheim-de Boer, renuwarts rechtkomt, treed 1 er een scheefgroei te Amsterdam. van de persoonlijkheid op, omdat deze herhaalde milicuwissclingen te verliet is duidelijk, dat dit grote vraagstuk niet warrend en te chaotisch voor hem in één artikel volledig behandeld kan worden. zijn, een ervaring die men in hel kinW e hopen dan ook in een volgend nummer derbcsehermmgswerk in normale tijvan ons blad hiermee verder te kunnen gaan den herhaaldelijk bevestigd kan zien. Maar ook de kinderen, die het geluk hadden in een goed onderduikgezin terecht te komen, hadden het moeilijk flinke klap in haar gezicht. Daarna is en leden onder de scheiding van de zijn boosheid verdwenen. D i t voorbeeld illustreert heel duidelijk dat het eigen ouders. Geleidelijk aan hechtten kind de scheiding van zijn moeder als zij zich aan de pleegouders en, waneen groot verdriet heeft ondervonden neer zij zo gelukkig waren na de oorlog weer met de eigen ouders herenigd en er tevens heel boos over is. Hij kan deze gevoelens • pas verwerken ie kunnen worden, kwamen zij in een Joyaliteitsconflict te verkeren. Een wanneer hij uiting heeft kunnen gegunstige oplossing hiervan vereiste ven aan zijn boosheid bijzonder veel tact, begrip en omzichDe kinderen echter, die tijdens de oortigheid van ouders en pleegouders. log als baby of kleuter bij vreemden Vooral de heel jonge kinderen, die gchrach t werden, bleven veel langer men niets had kunnen uitleggen van van hun moeder gescheiden, dan dit de redenen voor dc onderduik, geraakbijv met een ziekenhuisopname het • ten zeer in verwarring, wanneer zij geval is. Deze scheiding duurde immet dc eigen ouders geconfronteerd mers dikwijls jaren en in dc tussenwerden. liggende periode maakte het kind een ontwikkeling door, waarin de moeder door haar gedwongen afwezigheid geen rol kon spelen. Juist voor deze kinderen was hèt van het allergrootste belang of zij in een goed onderduikgezin werden opgenomen, waar men hun voldoende emotionele zekerheid, D e B o n d v a n j o o d s e Oudstrijders in de V e r warmte en bestendigheid kon bieden
rassisme en de m o o r d op kennedy
Helaas was dit met vele onderduikkinderen niet het geval en zwierven zij van het ene adres naar het andere - waarbij dus steeds weer de banden met de plaatsvervangende moederfiguur verbroken moesten worden. Deze kinderen werden dus bij herhaling ontworteld, hetgeen veelal tengevolge heeft gehad, dat zij naderhand met meer tot het maken van een bepaalde gevoelsbinding in staat waren,
enigde S t a t e n heeft zich lot de minister van
justitie, R o b e r t K e n n e d y , gewend, om te w i j zen o p het optreden dei" rassisten. Ook w e n d de de voorzitter van deze bond, Morton
Lon-
don, zich tot president J o h n s o n met het
ver-
zoek
een
paruj
wet
tot
tegen
s t a n d te
de
Amerikaanse
nazi-
brengen
„ D e moord op K e n n e d y bewijst, hoe g e v a a r lijk
racistische
en
antisemitische
elementen
en de door hen toegepaste methoden v a n t e r reur en
moord
zijn boud.
z i j n ' \ aldus
London
namens
anti duits?
met de gezonden hebben de heelmeester van node, maar die ziek zijn.
ik ben tegen antiduits z i j 7 i we vergeten wat l e r d i n a n d cortez met de i n d i a n e n g e daan
heelt
7
j a n pietcrszoon coen, toen hij djakarta de
„christelijke"
de regelen, die het gedrag ten opzichte v a n dc a n d e r e
verwoestte?
den
inquisitie
van
onze
bepalen,
noemen
le-
voorkeur:
regelen
zijn
beschreven!
wezens,
die n a a r
het franse o p t r e d e n tegenover de a l g e r i j n e n h e b b e n wc a l -
z i j n v a n de k u d d e .
l e m a a l beleefd!
o m andere schepselen te k u n n e n attakeren zoekt m e n eerst
over de a m e r i k a a n s e en afrikaansc b l a n k e n legen de z w a r -
n a a r een theorie volgens welke m e n de g e g a d i g d e n
buiten
de
andere
ten lezen we elke d a g i n de k r a n t . . . zeker;
h i t l e n de duitsers, h e b b e n het systematischer,
diger georganiseerd
gron-
— ook a l heeft m i j n h e e r globke. j a r e n -
l a n g adenauers r e c h t e r h a n d , het „ n i c h t g e w u s s t " !
kudde
kan
huidskleur,
sluiten;
d a n i g h e i d , d i e ten a l l e n tijde en o v e r a l telkens weer ctvoorschijn k o m t .
d i e n ge a n t i d u i t s b e n t ! lieden klaar van
om
te
com-
kijk n a a r hitier, de n e d e r l a n d s e b i s s c h o p p e n bij het opstellen v a n het m a n d e m e n t
staan
een
lid
e n d a n is alles geoorloofd.
n e u r wallace
steeds weer
ze h e b b e n
tegen-
geen
geloof, nationaliteit, of k o r t w e g ,,ze z i j n
munist" . . .
se eigenschap; het is veel erger: het is een menselijke h o e -
rosenberg, de schrijvers
zegt:
toepassing
onze m e n i n g
—
m a a r heiaas, o n m e n s e l i j k e w r e e d h e i d is geen specifiek d u i t -
en
men
van
bij
deze
1905
niet
we
over die levende
een ooggetuige heeft m e eens een russisch p o g r o m u i t
democratie,
kudde
(1953),
premier verwoerd,
goever-
v a n a l a b a m a , e n overweeg het v o l g e n d e
in-
rechtvaardigen:
de v a d e r l a n d s e
geschiedenis,
.vrijheid,
gelijkheid en broederschap'
—
voor iedereen
—
is n o g steeds de g r o n d s l a g v a n de democratie, de truc v a n
en de a n d e r e n .
dc o n d e m o c r a t c n is n u het n u a n c e r e n v a n het b e g r i p ,iedereen .
ik b e n a n t i - n a z i .
1
tegen het duitse. Oostenrijkse, ilaliaanse, franse, Japanse en
het ,antiduits z i j n ' , het plaatsen v a n de duitsers b u i t e n de
nederlandse fascisme, i n al z i j n u i t i n g e n .
k u d d e , is een v e r g r i j p tegen de ,gelijkheid en b r o e d e r s c h a p '
de
democratie en optreedt als verscheurend dier, d a n
— mens
is het
enige
verscheurende
dier
dat
in
kudden
wanneer
de
individuele
duitser
vergrijpt
leeft
we maatregelen t r e f f e n daartegen
dat verscheuren is b i j ons t o l
het recht dit tc w r e k e n op de duitsers als groep,
ontwikkeld: —
jagen,
vissen,
alleen het m e n s e n m a r t e l e n
vastgelegd
een
gereglementeerde
stierenlarten,
en
is n o g niet i n
sport
—
zich
aan
de
moeten
m a a r we h e b b e n niet
oorlogvoeren
ja. w a n n e e r we geloven a a n de m o g e l i j k h e i d , dat ene m e n s
reglementen
dc ander k a n b e ï n v l o e d e n , m o e t e n w e o m g a n g zoeken met
—.
( a n d e r e k u d d e d i e r e n - s p r i n k h a n e n , bisons en o l i f a n t e n k e n -
de duitsers:
niet de gezonden h e b b e n de heelmeester
Van
node, m a a r d i e ziek z i j n .
n e n deze genoegens n i e t ) .
Auschwitz vergeet ik nooit
S and berg
Een nog groter bedrag
P^LS zestienjarige heb geluk heeft gehad de Als tweede hebben wij ik Auschwitz leren dans te ontspringen, ons de wens gesteld een wil het Nederlands Auschwitz Comité kunnen overmaken aan het kennen: ik was no. die hebben er al zo monument ih Ausch74906, wat ik mij he-vaak over gehoord of witz te laten verrijzenInternationale Comité Monument den nog steeds moeigelezen, dat hel onnoter nagedachtenis van te Auschwitz uit de verkoop van het herinn eren, want het dig is, dal ik er nogde miljoenen slachtof-alleen bij het N.A.C. te verkrijgen staat op mijn arm ge-over schrijf. fers van het fascisme, albus KL AUSCHWITZ, waarvan tatoueerd. Maar laten wij er ge-En het derde punt, de opbrengst bestemd is voor de oprichting van het internationale waar wij naar streven, Wat had ik misdaan, zamenlijk wel voor zorg monument op het terrein van het dragen, dat zoiets als is een eerlijke schadedat ik daar naartoe gepaskamers en concen loosstelling voor een voormalige vernietigingskamp. sleept moest worden ? Bestelt U ook één of meer exemO ja, ik was Jodin entratiekampen nooit ieder, die daar recht op plaren van dit fraai uitgevoerde meer een kans krijgen. heeft. dat was voldoende om Daarom ben ik in het Als U het daar mee werk bij de voorzitter van het mij in een concentratie Nederlands Auschwitz N.A.C. J. Slagter, Valeriusstraat ka mp op te sl uiten. eens kunt zijn, helpt Comité gaan meewerLaat ik de gruwelen en ons dan bij dat werk, 240 , Amsterdam-Z. en maakt U ken, om dit te kunnen angst, die ik meegeondersteun dat werk o) ƒ 10.— of een veelvoud daarvan verwezenlijken. Als de over op de postgiro-rekening van maakt heb, U besparen kam met ons meewergrote leus geldt bij ons. het N.A.C. 29 30 87. Al dc oud-kajnp genot en ken, hebben hetzelfde mee- Nooit meer AuschDe nieuwe penningmeester van het gemaakt en voor wie witzr R Cnrper Blik Comité is D. v. Geeve, OrtéVius2
straat 176 , 1
Nu het grote Auschtuitz-proces te Frankfort straf aan en smartegeld ook recht en ,,vergeven' aan de gang is en anderzijds het verdrag met de Duitde orde. Men vindt een Christelijke zienswijze se Bondsrepubliek wordt uitgevoerd, zijnhierop naast in deze beschouwing van ds. K. H. Kroon.
onze roe EN zal het, hoop ik, een theoloog niet kwalijk nomen, als zijn bijdrage aan dit nummer bestaat in een korte overweging van een vrij bekende, maar vaak minder goed gelezen passage uil het Nieuwe Testament. Het betreft het 18e hoofdstuk van Mattheus en wel speciaal het gedeelte, dat voorafgaat ,aan de vaak geciteerde vraag van Petrus in Matth, 18 : 21, hoeveel maal zijn boeder tegen hem zal zondigen en hij hem vergeven". Jezus antwoord daarop luidt* niet zeven maal, maar zeventig maal zeven maal Zolang er gefaald wordt, zolang behoort er vergeven te worden en dit betekent practisch: altijd, daaraan is immers geen eind te zien' Het is onwerkelijk "en oppervlakkig er van uit te gaan. dat ook maar iemand van onze menselijke broeders het kwade ,.nooit meer weer zal doen." Dat geldt in ieder geval ook voor onze Duitse broeders. Tc denken dat zij sinds dc nederlaag in 1945 in iets anders dan Duitsers zouden veranderen was toen al ccn illusie en is hel misschien al duidelijker gebleken. Men zou misschien hebben willen hopen dat ze zeer snel minder hardnekkig --of, zo men wil. minder hardleers zouden zijn geworden. Maar reeds het geringste percentage Nederlandse zelfkennis had ons voor die gevaarlijke illusie kunnen waarschuwen. Mensen, mensengeneraties veranderen ook niet zo gauw in ons dierbaar vaderland. 1
Soms is het, alsof er bij ons geen wolkje aan de lucht is geweest, laat staan ccn catastrofe als 1 9 4 0 * 4 5 . En als wij Nederlanders zo hardleers zijn, dan zeker ook onze Oosterburen, die om de woorden van Petrus te gebruiken ,,tegen ons gezondigd hebben". Zij zijn onze broeders in de hardleersheid . Daarmee kom ik op het voornaamste punt in deze passage. Het gesprek tussen Petrus en Jezus in vers 21-35 hangt niet in de lucht. Het wordt
Daarin bestaat de kans, dat onze broeder, dat verdwaalde schaap, niet ,,verloren gaat" (vs. 1 4 ) : dat wij hem bestraffen en hij dat accepteert. „Als hij naar U luistert, hebt ge Uw broeder gewonnen." (vs." 15) Deze eerlijke, harde strijd om recht dit pleiten om erkenning van onrecht is helaas uit veel .,christelijke" vergevingstheurieen en -practijben verdwenen Er zijn tegenstellingen gemaakt lussen vergeving en recht, tussen straf en genade, die volslagen onbijbels zijn en opium voor dc samenleving Dat geldt in het bijzonder voor onze verhouding tot de Duitsers! Wat zij tegen ons en met name tegen onze Joodse broeders misdreven hebben, schreit zo luid ten hemel, dat er geen woorden voor zijn. Wie dit dus ]egens voorafgegaan door een stuk milde èn sterke (Joodse) levenswijsheid van Je- hen verzwijgen cn vergeten wil onder het motto: je moet het hun vergeven", zus, waaruit bhjkt, dat voor Hem verweet niet wat vergeven is en wat vergeving der zonden geen ha lfzachte geven kost. Er moet hun integendeel aangelegenheid, maar een eerlijke en duidelijk, hard en zakelijk gezegd worharde zaak was! Hij neemt het daar den, wat voor onvergefelijks jegens ons inderdaad op voor dc verlorenen en vergeven moei worden. Anders blijven verdwaalden, en zelfs voor hen het aldc verhoudingen ziek en troebel en lereerst, Zij vooral dreigen immers gaat het weer eenzelfde kant uil ais naar de bliksem te gaan en moeten het onder Bismarck, onder Wilhelm daarom des te „broedcrlijker" behanen onder Hitier gegaan is. Mijn beide deld te worden. Zij hebben geen vijanzoons (broeders!) zeiden het al vroeg den ma ar vr ienden, gcen vreemd en tegen mij, als het over hun onderlinge maar broeders nodig. En die vriendverhouding ging: Vader, tegen vreemschap, dat broederlijke gedrag, bestaat in eerlijk bestraffen' Eerst onder den vierben jc beleefd, tegen eigen ben je eerlijk. " ogen, dan met anderen er bij, in een zo lang mogelijk volgehouden appèl K. H. Kroon 11
n
mensen
zonder
naam
BESTAAN NIET „Ik zou zo graag willen dat men weet, dat er geen helden mensen waren, die een naam hadden, een gezicht, verlangens van de laatste van hen niet geringer was dan van de eerste, Ik zou zo ^ r a a g willen dat zij allen dicht bij jullie bleven, sen als jezelf*" Dit schreef de Tsjechische schrijver, Julius het nazi-gespuis gefusilleerd werd. Z o toedenken wij n u . negentien j a a r later de bevrijding van het vernietigingskamp Auschwitz W i j gedenken familieleden, v r i e n den, mensen die wij .kenden en persoonlijk m e t kenden O m hen allen willen w i j , ter blijvende herinnering, een monument te ~ Ausehwitz, m e t medewerking ook van N e land O n s verenigt bij deze herdenking, vóór alles, do wil om :c voorkomen dat dit afgrijselijke zich >nog eens zou k u n n e n herhalen Daarom is hel noodzakelijk te beseffen dat ook de heulen die verantwoordelijk zijn \oor de dood van miljoenen mensen, een eigen gezicht, v e r langens en hoop hebben Een deel v a n deze specialisten des doods werd i n afwachting van verdere berechting in West-Duitsland, vrijgelaten om rond de kerstboom „Frohliche W c i h n a c h t e n " t c vieren T e k e n e n d voor de stand van zaken in de
zonder n a a m bestonden. Dat het en hoop en dat d a a r o m het leed wiens n a a m bewaard is gebleven; als mensen die je kent, als m e n F u c i k , vóórdat hij in 1 9 4 3 door
Duitse Bondsrepubliek van vandaag, waar verdienstelijke 'nazi's weer hoge a m b t e n b e kleden e n weer dromen v a n militaire "macht en agiressJe, om de „ g e b i c d s e i s e n ' die zij stellen (e verwezenlijken J
i t o t fa scis11sche gevaar bestaa t nog a Itijd Dezelfde heren die medeverantwoordelijk zijn voor het ontketenen van de Tweede w e r e l d oorlog e n rassen vervolging, willen over a t o o m wapens I n s c h i k k e n Volgens officiële mededelingen hopen zij in 1 9 7 0 te beschikken over e e n W e h r m a c h t van 5 0 0 ÜÜO m a n O f i c h o o a het afgelopen j a a r vooruitgang w e r d geboekt op de weg n a a r o n t s p a n n i n g en v r e de D a a r o m blijft waakzaamheid geboden!
A van Ommeren-Averink lid d e r E e r s t e K a m e r der Statcn-Gencraal
„mijnheer
dommen, onze scholen en bibliotheken en half zien wij de razzia's opnieuw. Alle muren, alle binnenplaatsen zijn wit van de veren uit de verscheurde bovenbedden, er liggen vermoorde mensen, er klinkt gebrul. In dit aan heel Europa bekende decor stappen zij door onze dromen en herhalen al, wjt zij met ons hebben gedaan.
duitser, sla m i j n i e t d o o d " J K was daar niet meer op die gedenkwaardige januaridag in 1945, toen soldaten, die Russisch en Pools spraken, door de poort kwamen, die ik tweemaal was gepasseerd. Maar ik heb daar vele andere januaridagen beleefd en elke dag en elke nacht van het jaar en alle ogenblikken, die de mens, die daar kwam en nooit meer wegging, doorleefde. Wie zal begrijpen wat één zo een nacht, één dag, één uur was voor een gevangene uit Auschwitz! Ik spreek in dit verband over 't begrip recht en onrecht en dat lijkt belachelijk Al wat daar gebeurde ging elk begrip te buiten, dit gold evengoed voor twintig-, vijftig- of vijfjarigen. Wij, die daar waren, hebben iets onbegrijpelijks gezien De grond was onbegrijpelijk, de gebruiken waren het en dat alles is toch gebeurd in het werelddeel, waar reeds van 1939 af louter onbegrijpelijke dingen gebeurden. Maar daar kwam nog iets bij Tot wie spreken wij, als men onze woorden nauwelijks kan geloven? Ik heb immers al gezegd, wie daar niet
aan
was zal noch wat ons overkwam, noch onze hoop begrijpen. Moet ik dan maar voortaan niet meer spreken over hen, van wie ik weet, dat zij daar zijn gebleven en van wie geen spoor meer over is? Neen, men moet juist die sporen, die er niet zijn, vastleggen, bewaren, vereeuwigen Alleen uit gevoelsoverwegingen? Moeten wij alleen hierover spreken, omdat twintig jaar geleden onze moeders en vaders, zijn omgeko-
men en onze zusters en broeders, onze kleine kinderen van drie, vier, vijf jaar, die even voor hun dood hadden gezegd- „Mijnheer Duitser, sla' me niet dood, ik ben altijd zoet geweest." Ook deze Duitsers verschijnen ons 's nachts; steeds weer komen zij en dan zien wij voor de tweede, derde of tiende maal vol doodsschrik ons verleden: zij komen en jagen ons weer uit de huizen, uit onze steden, onze heilig-
van auschwitz
Hieronder volgen de namen der beklaagden. Het zijn Ludwig Mulka, Friedrich Karl H o e ker, adjudant v a n Baer, W i l h e l m Boger, die G e s t a p o - K r i m i n a l k o m m i s s a r was, Hans Stark, KJans Dylewski, destijds behorend tot de „ P o litische Abteilung", evenals P e r r y Broad, v e r dacht van selecties en moord; hij was tolk op
0
Van Stanislaw Wygodski, een bekend Pools romanschrijver en dichter, ontvingen wij deze bespiegeling over zijn verblijf in Auschwitz en onze taak.
alle . oudgevangenen
Op 2 0 december is te Frankfort a / M het proces begonnen tegen 2 2 - beulen van het kamp Auschwitz; waarschijnlijk zal dit meer dan een half jaar voortduren. E r zijn enige honderden getuigen opgeroepen; wij ont vin gen echter bericht, dat zij, die nauwkeurige verklaringen kunnen afleggen tegen een of meer der 2 2 beklaagden, deze alsnog schriftelijk kunnen richten a a n . Landesgericht, Dritte Strafkammer, Frankfurt a / M , Bundesrepublik. Alleen getuigenverklaringen betrekking hebbende op met name bekende en genoemde b e klaagden en voorzover het gaat om moord en voorbereiding daartoe en waarvan datum en plaats nauwkeurig kunnen worden opgegeven, komen in aanmerking.
Zij doen dat in onze droom, maar zij alleen zouden tevreden en gelukkig zijn, als wij met meer spraken, als wij vergaten. Zij verlangen, dat wij geen bewijs, getuigenis en aanklagers meer zullen zijn van deze door mensen voltrokken moord Hoewel sommigen betwijfelen- dit waren wel degelijk mensen en alleen als wij blijven onthouden, waartoe mensen in staat zijn, dan alleen zullen andere mensen gerechtigheid kunnen laten gelden en de bron van toekomstige tragedies verstoppen Daarom spreken, wij, ook over U, die ongedeerd zijt gebleven, i opgegroeid na 1945, ver van oorlogsrumoer en brandgloed en van de dodelijke stilte van gaskamers en cre-
het proces van Neurenberg, Johann Schoberth, Oswald Kaduk, de dronken wurger, de vroegere Blockfuhrcr Stefan Baretzki, Heinrich Bischoff, F r a n z Johann Hofmann, Schutzhaftlagerfuhrer te Auschwitz en reeds wegens misdaden elders tot levenslang veroordeeld, Arthur Breitwiesern, verdacht van het loslaten van het gifgas op de gevangenen, de tandarts dr. W i l l y F r a n k , die selecties hield en de chef - apother dr. Victor Capesius, die zich op experimenten toelegde. Verder Bruno jSchlage, dr. W i l l i Schatz, Josef Klehr, Herbert Scherpe, Emil Hantl, Gerhard Neubert, Emil Bednarek. Prof. dr. W . H. Nagel, uit Leiden, die w a a r nemer van het N.A.C. bij het proces-Globke was, deelde ons mee, dat hij enige zittingen te Frankfort denkt bij te wonen. W i j verzoeken ieder, die zich met volledige, nauwkeurige gegevens tot het Landesgericht wendt, ons daarvan op de hoogte te stellen. Correspondentie over het proces te richten a a n de voorzitter van het N A C , J . Slagter, V a l e riusstraat 2 4 0 , Amsterdam Z. 2
matoria Het waren mensen, die als moordenaars en beulen fungeerden van alle volkeren van Europa en die we nu door dc straten van hun steden zien paraderen, m vol ornaat, om een afrekening voor te bereiden Zij hebben immers „eerherstel" en hun oude posities terug en zij zijn niet vernietigd. Na twintig jaar zien wij de horden hun internationaal „Treffen" organiseren, wachten en niet vergeten Maar tegenover hun geheugen moet het geheugen staan van hen, die alles hebben gezien, vernietiging en strijd. Dit alles maakt ons tot woordvoerders van een grote en algemene zaak, tegen de bedrijvers van het kwaad. Wij zijn getuigen bij de zwaarste aanklacht, maar dit proces moet altijd en overal doorgaan. Onder de miljoenen mensen, die daar waren, zullen slechts enkelen deze januaridag van 1945, voor hen de eerste dag van de vrijheid, in gedachte kunnen roepen. Ik was in Dachau, toen de geest van de overwinning over de velden met de barakken en crematoria woei. Maar dit kwam te laat, zes jaar te laat. Bedenk, dat elke, zelfs deze overwinning miljoenen mensenlevens te laat kan komen. Daarvan spreekt Auschwitz. Wat nog levend in ons geheugen is achtergebleven, moeten wij op alle mensen overdragen. Omdat wij verlangen, dat nooit meer enig mens enig Auschwitz zal kennen. STANISLAW WYGODSKI
ik herinner
1
mij...
E r zijn i n de oorlog 5 tot 6 m i l j o e n Joden gedood Voor bijna ieder van o n s zijn er o n der een groter of k l e i n e r a a n t a l nabestaanden De dood van cén mens die o n s dierbaar is, m a a k t een diepe indruk op o n s . Ik heb dit alles zo duidelijk gevoeld toen ik in 1 9 4 2 en 1 9 4 3 in de gelegenheid was in de Verenigde S t a t e n e n C a n a d a , ook i n E n g e land, ook in S u r i n a m e iets te vertellen van hetgeen ik had meegemaakt m de 1 3 m a a n den van de bezetting die ik voor mijn o v e r tocht n a a r E n g e l a n d i n j u n i 1 9 4 1 , in N e d e r land doorbracht D e Nederlandse en later de C a n a d e s e regering, vond de mededeling v a n m*n belevenissen belangrijk genoeg o m een lecturing tour voor mij te organiseren Ik kon spreken i n tal v a n bijeenkomsten v a n d i verse clubs van Hollanders, v a n J o d e n , en vaak m Highschools D e grootste indruk m a a k t e vaak het volgende simpele verhaaltje
bonden — ik noem hier de wethouders W i baut en D e M i r a n d a , werden m nieuwe b u u r ten goede woningen gebouwd, die door de bewoners van U i l e n b u r g konden worden b e trokken D a n k z i j de krachtdadige bestrijding van het trachoom en dankzij de verbetering van de sociale verhoudingen is deze ziekte uitgeioeid Dankzij ( ' ) de bezetter echter, zijn ook v e r r e wei', de meeste van de mensen verdwenen Met hen is de man aan wie zij en a a n wie
O p een mooie dag gingen m ' n vrouw en ik met ons vierjarig dochtertje n a a r de s p e e l tuin van een c a f é Verboden voor J o d e n " stond voor het c a f é aangeplakt Loesje, z e i den we, er staat hier te lezen dat j e hier niet met een parapluutje b i n n e n m a g g a a n . Z e had n 1 h a a r mooie, pas cadeau gekregen nieuwe parapluutje bij zich. Laten we dan gauw n a a r huis g a a n , zei ze, e n dan weer terug komen D a t k a n niet. zeiden we, dat wordt te laat Loesje was erg teleurgesteld Ik hoorde van een school i n P a r a m a r i b o , waar ik dit verhaaltje verteld had, dat k i n deren thuis aan hun ouders vroegen maar had Loesje toch niet n a a r b i n n e n kunnen komen
Amsterdam zoveel te danken heeft, D e M i ranua. verdwenen M e n weet het voor hij met de anderen kon worden gedeporteerd, is hij in het k a m p bij Amersfoort op laaghartige wijze vermoord
7
In m*n studententijd ging ik evenals de a n dere studenten met een vroedvrouw mee om bevallingen te leiden D e buurt die mij was aangewezen was U i l e n b u r g E r is nu een mooie brede straat, w a a r goede woningen staan In die tijd bestond U i l e n b u r g uit twee, uiteraard smalle straten, met huizen waarvan iedere k a m e r een woning was D a a r leefden de Joodse paupers in Amsterdam D e nieuw geborene, een enkele maal waren het twee n j e u wgebo re ne n, kwam in de re ge 1 in een gc/.in dat reeds een groot a a n t a l kinderen h T cl Acht, tien, t wa a 1 f k ï nde ren wa s gee n uitzondering Hoe in d e 'kamer moest w o r den geslapen was een probleem dat iedere avond opnieuw moest worden opgelost Er lagen b v in een bed zes kindertjes, drie met de kopjes aan de ene, en drie met de kopjes aan dc andere k a n t O p de grond werden dan nog bedden gespreid E r heerste h i e r de uiepste armoede E n i g e jaren later kwam ik in de zelfde 'gezinnen, in verband met een o n derzoek dat ingesteld werd in Amsterdam n a a r het voorkomen van irachoom Deze b e smettelijke oogziekte was in deze buurt zo endemisch, dat een zeer groot percentage van «iïle mensen aan deze ziekte leed Bij velen had zij ernstige gevolgen gehad voor het g e zichtsvermogen, niet zelden leidde ze tot blindheid 7
De krotten van U i l e n b u r g van toen zijn v e r dwenen, dankzij de sociale politiek van A m sterdam, die vooral aan enkele namen is v e r -
een grote steun voor h a a r m a n Met hen k w a m e n twee veelbelovende kinderen o m . O p vele wijzen zijn Joden het slachtoffer g e worden van de bezetting Ik denk a a n de vriend van een van mijn zoons, E p i e Broches Hij zal 2 5 j a a r zijn geweest toen hij met a n deren trachtte op dezelfde wijze, waarop mijn groep n a a r E n g e l a n d was o n t k o m e n , te o n t vluchten Zij werden gegrepen en hij werd later gefusilleerd Hij was een wat stille j o n geman Hij was een zeer begaafd pianist en
De bekende Amsterdamse arts en jarenlang gemeenteraadslid der hoofdstad, dr. B . H. schreef voor ons blad iets uit zijn herinneringen neer.
„ T h e Bridge of S a i n t Luis R e y " is een v e r haal van T h o r t o n W i l d e r E e n brug stort i n een, er lopen vijf mensen o p , wier l e v e n s g e schiedenis wordt verteld _ tot op het moment van het ongeval Zij stonden allen a a n het keerpunt van h u n leven, dat door de i n s t o r ting van de brug werd afgebroken. Al o p de dag van de bezetting begrepen vele Joden dat zij zich o p een b r u g bevonden die kon, of m e t hen, moest instorten Velen w e n sten het moment van de instorting niet af te wachten en m a a k t e n zelf een einde a a n hun leven Ik denk a a n mijn vriend B o e k m a n , t y pograaf, die zich wist o p te werken, hij werd wethouder van Amsterdam, studeerde e n p r o moveerde Z ' n proefschrift over „ K u n s t en Overheid* bracht bij velen de overtuiging dat bevordering van de kunst een overheidstaak is K o r t geleden is de D r E B o e k m a n s t i c h ting tot stand gekomen, die zich ten doel stelt de bestudering van problemen b e t r e f f e n de het v e r b a n d van kunst en overheid T o t hen behoorde ook B o b van Gelderen z o als hij voor zijn vrienden heette Dat is P r o f J van Gelderen — statisticus, o u d - h o o g l e raar m de economie in B a t a v i a , bijzonder hoogleraar in Utrecht, lid van de Tweede K a m e r In onze jeugd hadden wij samen twee boekjes geschreven, m e d i s c h - s t a t i s t i s c h e p u blicaties over mazelen e n kinkhoest W i j k o n den aantonen dat a a n deze ziekten veel kanderen stierven, dat waren d a n vooral de k i n deren van paupers en de heel jonge kinderen Mede dankzij het werk van vele mensen, die n a z i - s l a c h t o f f e r s werden, komen sterfgevallen bij deze ziekten t h a n s nauwelijks meer voor Van Gelderen was een goed mens en hij was buitengewoon k n a p Hij heeft nog geprobeerd met de zijnen n a a r Engeland te komen, maar dat mislukte helaas Z'n vrouw kende ik als dertienjarig n a a i s t e r t j e , die in een krot in de Dijkstraat woonde Dankzij hem ontwikkelde zij zich tot een bekwaam declamatrice, als
exclusieve bedrijf scouture
Sajet,
had zeker een mooie toekomst voor zich lk moest vaak a a n hem denken omdat ik, h u i s arts, h a d meegemaakt hoe hij v a n jongs af a a n door de goede zorgen v a n zijn voortreffelijke ouders was omringd, hoe niets was n a gelaten om de voorwaarden te scheppen voor e e n gelukkig leven, e n omdat dit leven zo bruusk werd afgesneden Ik heb i n het voorafgaande e n k e l e namen genoemd, e n ik zou zeer vele k u n n e n n o e men D a a r o n d e r zijn m e n s e n v a n betekenis, jonge mensen van wie m e n grote verwachtingen kon koesteren, en zeer veel eenvoudige mensen V e l e n van hen streefden doeleinden na voor zichzelf, voor hun gezin, voor de samenleving Ik heb grote bewondering voor de wijze w a a r op Lou dc J o n g voor de televisie over de J o denvervolging heeft gesproken Ik bewonder de voornaamheid, waarmee hij die zelf door zulke zware slagen werd getroffen, m a a r die daar nooit n a a r buiten over heeft gesproken, dit heeft gedaan Ik wil, terugdenkend a a n al wat in die j a r e n is gebeurd, zijn voorbeeld volgen B II Sajet
Drie maal dank De
Auschwitz-herdenkingen
Den
Haag
Amsterdam,
zijn alle drie
ten
woonde een
tal-
rijk publiek een voortreffelijke avond bij
Dit
zeerste is
en R o t t e r d a m
in
geslaagd.
te danken
Driemaal
aan
de kunstenaars,
die
door
hun prestaties een onvergetelijke indruk a c h terlieten.
Van
hen
willen
wij slechts
Boris
Goetnikow, onve verwachte en de zanger Dutkiewicz,
onze
onverwachte
A.
buitenlandse
gast noemen. Nederlands Auschwitz
Comité
U leest onze krant: steunt ons werk! Stort op postgiro 29 30 87 t.n.v. N . A . C , Amsterdam.
jan evertsenstraat t e l . ( 0 2 0 ) 18 7 4 07
33, Amsterdam
ons herinneren vervolg van
pag. 1
sympathie, financiële cn andere hulp binnen. Grafici en bedrijfsleiders, musici en transportarbeiders, allen stonden ons terzijde. Dichters cn beeldende kunstenaars, politici, geleerden en andere algemeen bekende figuren namen zitting in een comité van aanbeveling. Van de grote bedrijven tot de kunstkringen en de grote cn kleine pers hielp alles mee aan het welslagen. Hot werd een appèl, de onsterfelijke helden van het getto waardig. Maar niet alleen met wat groot en onvergankelijk is, hield ons comité zich bezig: ook met kleine dagelijkse dingen. Het gehele jaar door hebben wij op de bres gestaan voor een fatsoenlijke schadeloosstelling voor dc nazislachtoffers, waar en hoe wij maar k o i id e n \Vi j s ton den ook k 1 a a r met praktische hulp bij het invullen der formulieren en vele honderden maakten daarvan sebruik. Van harte hebben wij het (nog beperkte) kernstopverdrag deze zomer toegejuicht, als een stap naar ontspanning en vrede en dus één • van onze directe doeleinden. Dc moord op Kennedy toonde aan, dat onze vijanden van vroeger cn altijd, nog niet hebben en /im ontwapend. Als het nog nodig was, betekent ook du een vingerwijzing: wij moeten voort. Wij gaven U een terugblik en tegelijk een blik vooruit Herdenken, zei Jan Kassies in april te Amsterdam, is opnieuw denken. Denken over het verleden als richtlijn voor de toekomst. Dat wil ook dit bijzondere nummer van ons blad. Dr van
sensatie rotrerduin
kunstrunöet
NRC
Roelofs OUDE
NIEUWE Courant
gezaghebbend landelijk dagblad
Amsterdam, Tel.
34576,
Rokin
Kalverstraat 106
Tel.
49,
62965
ARROW SHIRTS NIEUWE COLLECTIE ZOJUIST ONTVANGEN grote sortering
KUPPERS Leidscstraat
44,
Amsterdam
- Telefoon
2 3 2 3 01
Banketbakkerij
„OLDENBURG"
De zaak voor mensen met ten verfijnde smaak
Firma Oldenburg Beethovcnscraat 17, Telefoon 7 2 5 ? 2 0
NIEUW
Haute Couture eigen ateliers
snackbar - restaurant
Ferd. Bolstr. 21
*n o v e r v l o e d van v e r r u k k e l i j k e belegde broodjes s n a c k s en e x q u i s e salades.
Amsterdam-Z.
w i n k e l v e r k o o p
fijne v l e e s w a r e n , delicatessen, b i n n e n - cn buitenlandse kaassoorten K O R T E LllNflAAN 9 ROTTERDAM Telefoon 117710-116810
NED. DASSENFABRIEK
SCHILDERIJEN
rotterdamse
voor al uw bontwerken
•
EN MODERNE
Tel. 72 65 22
MIC-R0
WESTERBORK PAKJESZEGEL VOOR 2 KG VOEDSEL Ik wil deze gaarne kopen, ongebruikt, gebruikt en voorkant van pakket. K o o p ook enveloppen, kaarten en gevouwen brieven met of zonder postzegel, van K Z , gijzelaars en dergelijke kampen. Peter, C. Rickcnbach, 14, Rosslyn Hill, Hampstead, Londen, N.W.3., Engeland
H. H. MICHAELIS N.V.
PROVENIERSSINGEL TELEFOON
62-66
82595
Specialiteit
in Exclusieve
Zeffbinefers en Sjaals
Geniet van Uw reis naar
ISRAËL
Orginele A m e r i k a a n s e en Engelse dumpgoederen verkoopt alléén
Shalom op de boot! Shalom in Haifa!
SPEIJER
Js^fcSL>
^IC-K^
De luxe 10.000t o n n e r s van d e ^ = = s - : ^ - Z Ï M " ï s r a c l " Navigation C o m p a n y b e z o r g e n U d e m o o i s t e vakantiereis van Uw leven. Zondoordrenkte d a g e n o p de a z u r e n Middellandse Zee. Voortk a b b e l e n d e vakantie-uren o p d e v o l g e n d e r o u t e s : Marseille-Napels-Cyprus-Haifa of Venetie-Piraeus-CyprusHaifa.
Houtkopersburgwal 2
b/d Oude Schans - Telefoon 241717 Zaterdags tot 6 uur open Ook uw adres voor alle soorten werkkleding, zoals: Overalls, Broeken,
Isrnel, h e t j o n g h e r b o r e n fand m e t het g r o t e b i j b e l s e en h i s t o r i s c h e verleden, h e e t U hartelijk welkom. Bekijk dit land i n t e n s i e f , leef er t u s s e n d e S a b r a ' s , zie zelf de dorre woestijnen en v r u c h t b a r e vlakten. Israël strekt zich v o o r _ U uit van S i n a i ö totSinaasappel, van K a n a a n t o t Kibboets. n
ZIM'S UNIEKE „INCLUSIVE-TOURS" LATEN U HET HELE L A N D ZIEN
Overhemden, Sport-, Regen-en Motorkleding
Z I M Generaal A g e n t e n : D e V r i e s & C o . N.V., Dam 6 A m s t e r d a m . T e l . 248174. D a m m e r s & v.d. H e i d e e n C o . ( A g e n t u r e n ) N.V., V a s t e l a n d 10, R o t t e r d a m . T e l . 119300, f
Gereed schappenhandel
DE ZAAK VOOR AL UW VERWARMINGSPROBLEMEN
Gebr. Tertaas
HEM0NYSTRAAT 52-54 Amsterdam - Tel. 0 2 0 - 7 2 2 3 3 1
71 7 9 0 4
VERDONER
van Baerlestraat 84
TRABANT vanaf
f3575.Hoofddeahr
Oude Schans 73 Amsterdam tel. 37123 M.
De auto voor iedereen
Tel. 72 26 08 Handschoenen - najaarscollectie in alle modetinten Schapeleder - damestassen in alle kleuren
voor Amsterdam
en
omstreken
Garage LEEH lste Jac v. Campenstr. 31 tel.. 726426 en 726545
MORRIS Modehuizen in suède en nappa
Alle luxe lederwaren
>
AMSTERDAM Leidsestraat 9
BEESEMER
(bij Telefoon
voor al Uw stoffen
Koningsplein) (.020)
223596
HAARLEM Barteljorisstratit
KALVERSTRAAT 40
AMSTERDAM-C.
TELEF. 237363
Telefoon
(U2"J00)
20 13169
porcelein
en glaswerken
WEBA J. E v e r t s e n s t r a a t 4 3 hoek
Admiralengracht
Telefoon
83515
Alles op het gebied van Televisie, Radio en electrische apparaten
RAF H E
M A
DOE MÉÉR MET MINDER GELD
aruóo
ff UW
1 7
PLATEN-LEVERANCIER
De
&
Wijn-en
Bonneterie en confectie
J o o d s e platen
Amsterdam
T e l . 87271
Tob.
126 S. Swart
Lavino
158
713597-792067
Spintualienhandel N.V.
Lampie
Altijd voorradig g r o t e sortering
Jan Evertsenstraat
Rijnstraat
M. Cohn's
Vries
o p e r e t t e - , dans en klassieke platen
en wisselaars
I. R A F A L O W I T C H , Telefoon
G r o o t s uitgebreide collectie; opera-,
dealer van G A R R A R D m o t o r e n
Algemeen T e c h n i s c h B u r e a u
Willemskade 1 Schiedam
Telefoon
010-64710
Kalverstraat 3-5 Amsterdam (bij de Dam)
Grootimportrice van
Telefoon 2 3 7 6 3 4
Wijnen en Gedistilleerd
ALGEMEEN HANDELSBLAD \
üw krarif
n0üMlijk!
LADIES A N D ' G E N T T AI LOR Moderne Coupe en prima
afiverking
Keuze utt de beste binnen en buitenlandse
Leest
naast
Uw
krant
stoffen Kribbestcaat 3 1 ' , Tel.
716048
Amsterdam-Z.
B.G.G.
123123
Vrij Nederland
collectie zonder weerga
wam m
poot
PaeózZ 'etc C<X>K
•
ROTTERDAM
West-Kruiskade
•
ROTTERDAM
Korte Hoogstraat
o
ROTTERDAM
Meent
•
ROTTERDAM
Katendr. Lagedijk
.
HOOGVLIET
Winkelcentrum
• VLAARDINGEN
Liesveld
• LEIDEN
Haarlemmerstraat
.
Slotlaan
ZEIST