nederlant * auschwitz comité
HERDENKINGSNUMMER
j a n u a r i
secr. r. cheval, volkerakstraat 2 6 ' amsterdam-2., postgiro
Waarom Auschwitz-herdenking?
Auschwitz leeft voort als de plaats, waar vele miljoenen de gruwelijkste, misdadigste, meest zinloze dood vonden. V e l e n k u n n e n de n a a m van het plaatsje in Opper-Silezië, waar het k a m p stond, niet meer horen. M a a r Auschwitz is geen natuurramp geweest. Het was mensenwerk, werk van onmensen, die er nog zijn. D e moordenaars zijn onder ons, soms nog m i n of meer verstopt: het heeft jaren geduurd voor enkele sluiers wat werden opzij geschoven en pas n u wordt een aantal verantwoordelijken gebracht voor een gericht, dat toch slechts een flauwe afschaduwing van h u n schuld zou k u n n e n geven. Zulk een gericht was het proces van Neurenberg en zal ook zijn dat van f r a n k f o r t tegen de directe verantwoordelijken voor de m a x i m a l e moord te Auschwitz — als dit proces ooit doorgaat: er zijn alleen al voor deze
BLOEMLEGGING O p z o n d a g 2 7 januari zullen, zoals gebruikelijk,bloemen w o r den g e l e g d op de N i e u w e O o s terbegraafplaats, bij de urn met as, die door oud-kampbewoners uit Auschwitz is meegebracht. Verzamelen om 12 uur precies bij het hek van de N. Oosterbegraafplaats, Kruislaan, Amsterdam O.
zaak duizend getuigen, de overlevenden van miljoenen slachtoffers, opgeroepen. E r staat een proces op stapel in W e n e n en ook dit is uiteraard al j a r e n hangende en komt dus wel zeer laat. Alleen, hoe laat het ook is, nog steeds zijn zij, die Auschwitz uitdachten, lieten werken, beschermden en met mensen bevoorraadden, niet allen als zodanig i n staat van beschuldiging gesteld. Velen zijn niet slechts op vrije voeten, maar opnieuw op leidende posten te vinden. W i j behoeven slechts het voorbeeld van Globke te noemen. Niet alleen gaat het de daders goed: zij vinden ook helpers. D e generaals, die landen overvielen, de o u d - S . S . - en S.A.-lieden eisen luid de ergste vernietigingswapens, die sinds de ovens des doods brandden, zijn uitgevonden. E n al hebben zij niet h u n zin, zij vinden een open oor bij tal van regeerders, wier burgers zelf A u s c h witz en andere kampen en de bedreiging daarvan hebben gekend en die dus gewaarschuwd moesten zijn. W i j behoeven niet ver te zoeken. W i j zien het in ons eigen land. Elders in dit blad k a n men lezen op welke lichtvaardige wijze de Nederlandse regering heeft gemeend zich te k u n n e n afmaken van een bijdrage voor het internationale monument te Auschwitz, dat niet alleen een blijvende waarschuwing voor de mensheid, m a a r ook een grafsteen voor honderdduizend weggesleepte en vernietigde landgenoten zou zijn. L a a t men niet menen, dat het blijft bij dit gebrek a a n piëteit (zacht uitged r u k t ) jegens hen, die er niet meer zijn. W a n t zelfs tot de vanzelfsprekende plicht tot schadeloosstelling a a n de levenden — d.w.z. een tegemoetkoming voor een schade, die nooit goed te maken is — werd dit jaar nog maar een aanloopje genomen. O f n a m men een loopje met o n s ? A a n de D u i t -
293087
Klacht altijd vage
beelden,
in nevels
gehuld,
altijd delven
D e Auschwitz-herdenking leeft in ons land. Zij leeft, omdat de directe nabestaanden — indien nog aanwezig — en vele, vele groepen van ons volk nooit kunnen, nooit zullen vergeten wat daar is gebeurd. O n s nummer getuigt ervan.
1963
van die
in de
een
schachten
tijd
voorbij
is.
verstarring van
terugzien
vertrapt iedere
dag
bloem
en
wolken
blad.
van
gisteren
verduisteren het
licht
van
het
heden.
altijd de
druk
van die duizenden gebaren
van
brekende
doden.
handen,
ogen.
dromen, begeerten, verlangens, gedoofd als een vlam
in de
verteerd
as
in de
tot
wind.
oven. greet januari
van
amstel 1962
se wensen werd voldaan, zo onderdanig, dat het ontwerp-verdrag, waarbij de schadeloosstelling eenvoudig was ingelijfd, weer op de helling moest. J a , die Duitse w e n s e n . . . Niet m e e doen aan het monument ( e n dus ook geen opschrift op de voor Nederland bestemde s t e e n ) , een „ b e d o n g e n " vergoeding, zo schandelijk, dat het b e lachelijk mag h e t e n . . . het zal de niet en schijnbaar bekeerde nazi's en h u n hoge trawanten wel smaken. I n (Vervolg
op pagina
2)
Nederlands
Auschwitz Comité U kunt kaarten bestellen
Auschwitz herdenking 1963 in het kader van de internationale Auschwitz-herdenking
bij de v o l g e n d e a d r e s s e n : voor
Amsterdam:
R. C h e v a l , V o l k e r a k s t r a a t 2 6 , Amsterdam, tel. 7 9 9 8 6 2 . 1
E . Neter, Waterlooplein 4 8 , tel. 3 9 0 6 7 ; mevr. E . Fürth, Diemerkade 4 3 , Diemen, tel. 5 8 8 4 2 ;
% Amsterdam, Bachzaal - Bachstraat zondag 2 7 januari, des avonds 8 uur. Medewerkenden: V o c a a l D a m e s - t r i o S j i e r a w ' z i m r a o.l.v. m e v r . R i a B l i k Annie Delorie, m e z z o - s o p r a a n ( N e d . O p e r a ) . A a n d e vleugel: Henk van Ulsen, toneelspeler Halina Siedzieniewska, pianiste ( P o l e n )
Maurice van
Ijzer
m e v r . I. d e Z w a r t e , v a n W a l b e e c k s t r . 9hs., Amsterdam, tel. 8 3 6 2 2 ; mevr. L. de Vries, v a n Speyckstr. 9 2 , Amsterdam, tel. 8 3 6 6 8 ;
Rotterdam, Aula Museum Boymans dinsdag 2 9 januari, des avonds 8 uur
me). E. T a s , Amsteldijk 2 3 , Amsterdam, tel. 7 9 5 7 1 6 .
V o c a a l D a m e s - t r i o S j i e r a w ' z i m r a o.l.v. m e v r . R i a B l i k Justus Bonn, tenor. A a n d e vleugel: Liesbeth Rümlke-Hoppen H a l i n a Siedzieniewska, pianiste ( P o l e n )
voor
Rotterdam:
Ned. Isr. Rotterdam;
Gemeente,
Opdenberg, Doezastraat Rotterdam, tel. 8 5 8 2 7 .
Den Haag, Concertzaal Spoor & Voornveld, Plaats 2 2 woensdag 3 0 januari, des avonds 8 u u r
Paetsstraat
40,
18c,
voor D e n Haag: V o c a a l D a m e s - t r i o S j i e r a w ' z i m r a o.l.v. m e v r . R i a B l i k Justus Bonn, tenor. A a n d e vleugel: Liesbeth Rümlke-Hoppen Halina Siedzieniewska, pianiste ( P o l e n )
Ned. Isr. Gemeente, Nwe. Molstr. 1 3 , Den Haag; fa. M o u w e s , G e d e m p t e Den Haag, tel. 6 3 1 1 0 8 .
Toegangsprijs ƒ 2 . 5 0 , bel. inbegrepen E n k e l e t o e g a n g s k a a r t e n zijn g r a t i s v e r k r i j g b a a r , u i t s l u i t e n d v r a a g bij h e t s e c r e t a r i a a t : V o l k e r a k s t r a a t 2 6 , A m s t e r d a m Z .
Ook o p schriftelijke
Gracht
85,
a a n de z a a l .
aan-
l
Geen " O v e r v a l " ! O m d e werkzaamheden v a n het Nederlandse A u s c h w i t z - C o m i t é mogelijk t e m a k e n i s m e e r geld n o d i g , d a n d o o r d e j a a r l i j k s e b i j d r a g e n b i j e e n g e b r a c h t wordt, o n d a n k s h e t feit d a t d e leden v a n het Comité al h u n werk b e l a n g e loos v e r r i c h t e n . Ik d o e d a a r o m h i e r m e d e e e n b e r o e p o p i e d e r een die daartoe in staat is, om een extra b i j d r a g e t e s t o r t e n e n d a a r m e e zijn w a a r d e ring e n d a n k b a a r h e i d te u i t e n v o o r d e w e r k z a a m h e d e n v a n het Comité. Velen v a n ons verwachten binnenkort een u i t k e r i n g v o o r s c h a d e v e r g o e d i n g e n h o e groot of klein dit b e d r a g o o k m o g e zijn, w a t w e o n t v a n g e n d a n k e n wij toch v o o r e e n groot deel a a n d e b e m o e i i n g e n v a n h e t A u s c h w i t z Comité. Met een extra storting dient U niet alleen U w eigen belang, doch ook het algemeen b e l a n g e n niet o p d e l a a t s t e p l a a t s s t i m u l e e r t U het Auschwitz Comité onze belangen v e r der met enthousiasme te behartigen. Stort d a a r o m nog heden een bedrag op r e kening 2 9 3 0 8 7 t.n.v. N . A . C . RUDOLF
Onze
MEYER
programma's
Zoals d e regelmatige bezoeker v a n onze h e r denkingen gemerkt zal hebben, plaatsen wij o p toegangskaarten e n p r o g r a m m a ' s geen a d vertenties, hoewel d a a r verschillende malen o m v e r z o c h t i s . W i j willen o p d e h e r d e n k i n g g e e n e n k e l e o p r o e p o m geld d o e n . W e l v e r s t r e k k e n wij i e d e r e b e z o e k e r e e n u i t s t e k e n d v e r z o r g d p r o g r a m m a . D i t is d u u r , a l o n t vangt U het gratis. Zorgt U daarom, dat er een aardig bedrag k o m t t e liggen o p het schoteltje v a n d e d a m e , d i e U h e t p r o g r a m m a aanbiedt!
(Vervolg
De zin der herdenking kan in de stilte van de binnenkamer gebeuren. Gebeurt zij in het opengaar en collectief, dan heeft een dergelijke herdenking uitsluitend zin, wanneer zij iets anders betekent dan een bevrediging v a n de persoonlijke sentimenten en emoties, die deze herinnering opwekt. Zij heeft alleen zin, met andere woorden, wanneer zij een nuttig resultaat heeft voor de gemeenschap. W i j moeten dus deze bevrijding herdenken met een scherp gevoel voor de actualiteit en met het diepe besef, dat het gevaar van openlijk of geheim fascisme in onze tijd, ook internationaal gezien, waarlijk niet zo veel geringer is dan het was in de jaren, die tot Auschwitz geleid hebben.
Toen E i c h m a n n zijn helse transportmachine in werking stelde, konden weinigen misschien voorvoelen of vermoeden waar deze heen leidde. M e n wist het echter niet. N u weet men het wel. M e n weet wat Himmler en Lages, Hoess en Aus der F ü n t e n , Baer en E i c h m a n n hebben aangericht.
W a n n e e r wij dit diep beseffen en ons hiervan rekenschap geven; wanneer wij te allen tijde waakzaam blijven en verenigd in ons actief verweer tegen een herleving van wat toen tot stand is gekomen, dan eerst heeft een gezamenlijk herdenken van dit verleden en van deze bevrijding een gerechtvaardigde betekenis. V I C T O R E. VAN V R I E S L A N D
Is er een eind gemaakt aan de macht en invloed van Hitier en zijn dode paladijnen niet alleen, van een E i c h mann, die hun achterop ging, maar ook v a n die h e n financierden en begunstigden? D e vraag gaat allen aan, Joden, die overgebleven zijn, verzetsstrijders, alle weimenenden. Het antwoord erop vormt de zin van de Auschwitz-herdenking.
Schadeloosstelling nazi-slachtoffers
Parlement ontstemd . . . wij verontwaardigd Mijn
gesprek
met
dr.
Gerstenfeld waar
Het willen vrijlaten
van de grootste
moordenaars aller tijden en de weige-
het is, dat de rij van nazi-slachtoffers
ring om ook maar één cent voor het
met
Al
monument te Auschwitz te geven doet
achttien jaar is het recht op schade-
bij velen de mening postvatten, dat er
loosstelling
in
dat
ontzettende
de
oud
snelheid
slinkt.
en het resultaat is,
oud-nazi's
in
hun
vuistje
lachen.
verknoeid,
wil h a a r
fout
niet inzien en zal het parlement practisch
opvattingen
be-
staan, die niet stroken met die van de mensen die het fascisme en de bezet-
D e regering, die v a n het begin af de zaak heeft
regeringskringen
dwingen
een
overeenkomst
te
aanvaarden, die een slag in het ge-
ting van ons land als een
ernstige
aanranding van de menselijke
waar-
digheid hebben gezien. W i j adviseren de
volksvertegenwoor-
diging om deze overeenkomst niet te en
van
de
zicht is van de slachtoffers.
aanvaarden
Het is niet a a n te nemen, dat het aan-
eisen, dat opnieuw
vaarden v a n een voor Nederland n a -
zullen plaats vinden op basis van het
delige overeenkomst het prestige van
Bundesentschadigungsgesetz
ons land goed zal doen.
W i j willen meer.
regering
te
onderhandelingen (BEG).
regeringskringen
W a n n e e r de parlementsleden het goed
van mening is, dat deze overeenkomst
met de nazi-slachtoffers menen, laten
Wanneer
men
in
moet worden aanvaard, dan zal een
zij dan van de regering directe uitbe-
bijbetaling uit eigen middelen
taling uit eigen middelen
— en
verlangen.
die zijn er — het bewijs kunnen leve-
W a n n e e r zij dat bereiken, kunnen wij
ren, dat zij de ernstige toestand, waar-
inderdaad vaststellen, dat
in de Bondsregering de nazi-slachtof-
een vrij, onafhankelijk land is, dat zijn
fers heeft gemanoeuvreerd, heeft be-
n a a m hooghoudt.
grepen.
JOS
p a g i n a 1)
het nieuwe jaar werd het drieluik compleet. T w e e de regering zeer welgezinde geleerde juristen bepleitten in hun blad de vrijlating van de vier zware D u i t s e oorlogsmisdadigers, met een beroep op . . . de edelmoedigheid van de Nederlanders! W i j laten het graag aan onze lezers over de edelmoedigheid af te wegen, die enerzijds een maximum-uitkering stelt voor m a teloze verliezen van gehele families en anderzijds de trouwste dienstknechten v a n de dood met een bemoedigend schouderklopje n a a r ;de Heimat wil sturen.
Een herdenking van de bevrijding van Auschwitz op 2 7 januari 1 9 4 5
heeft opnieuw aangetoond hoe
van
Nederland
SLAGTER
D e bouwers van de crematoria, de leveranciers van de gifgassen pronken nog met h u n ervaring . . . Nog zeer onlangs is op het terrein van Auschwitz 7 0 0 kg v a n ten zwaar vergif gevonden, bestemd voor ons. W i j hebben het net niet meer kunnen inademen, maar het is nu, achttien jaar na de bevrijding, nog steeds werkzaam. M e n zou haast zeggen: was het m a a r het enige. Nazigif als rassenhaat b.v. ligt nog her en der en het wordt gebruikt. D e fascisten hebben niet ontwapend. W i j moeten nu, meer dan ooit, waakzaam zijn. Gelukkig staan wij niet alleen. E r is een groeiende stroom van mensen, ook en vooral onder de jeugd, die ontwaakt zijn ook door het lot, dat ons trof en die de fascistische barbarij en de dreiging met nog verwoestender oorlogsavonturen afwijzen. W i j hebben meer dan wie ook het recht en de plicht te herinneren aan wat het nazidom met zijn oorlogsgeweld bracht. E n wij doen dat met grote klem, temidden van de spanningen en conflicten van de huidige wereld i n januari, als wij terugzien op de dag, dat het oord der verschrikking bevrijd werd. E e n herinnering en een oproep, dat bedoelen wij met onze bijeenkomsten te Amsterdam, Rotterdam en D e n Haag. Gedenken om actief te blijven. D a a r o m herdenken wij Auschwitz.
A d a h e e t t e zij. E e n k l e i n k o r d a a t v r o u w t j e v a n veertig. Z e w a s een belangrijke getuige i n het p r o c e s t e g e n A d o l f E i c h m a n n w a n t ze h a d de hele barre misère in P o l e n m e e g e maakt. V a n getto n a a r getto, v a n k a m p n a a r k a m p w a s zij gesleept, r u i m vijf j a a r l a n g . E e n v a n de z e l d z a m e o v e r l e v e n d e n . D e D u i t s e r s w a r e n n o g m a a r n a u w e l i j k s in h a a r P o o l s e d o r p , in s e p t e m b e r 1 9 3 9 , t o e n de v o o r a a n s t a a n d e joodse m a n n e n werden w e g g e h a a l d . H a a r v a d e r o o k . Z o n d e r enig besef v o o r h e t g e v a a r d a t ze liep, g i n g ze h e m zoeken. Z e v o n d h e m t u s s e n a l die a n dere m a n n e n in een veld e e n e i n d b u i t e n het dorp. Doodgeslagen, net als de anderen. „Mijn schoonzuster en ik hebben vader 's n a c h t s t e r u g g e h a a l d . W e h e b b e n h e m een nette begrafenis gegeven". W a a r o m uit a l d i e vreselijke g e t u i g e n i s s e n m e dit e n e z i n n e t j e steeds w e e r v o o r d e geest k o m t , weet ik zelf n i e t goed. O m h e t g r u welijk b i z a r r e ? O m d a t j e m i d d e n in d e hel v a s t h o u d t a a n d e regels v a n h e t g e w o n e l i e v e l e v e n ? O m d e w a a n z i n n i g e m o e d v a n die twee jonge meisjes, die alles riskeerden om te k u n n e n v o l d o e n a a n h u n n o r m : als j e v a der d o o d is, geef j e h e m e e n fatsoenlijke b e g r a f e n i s . . . ? M a a r ze hebben hun eigen
maal heeft k u n n e n ook niet duidelijk Israëlische jeugd, er niet g e v o c h t e n l a n g s t e l l i n g heeft d a n v o o r de dode
Herinnering
g e b e u r e n . W i j k o n d e n het m a k e n a a n de agressieve die n i e t b e g r e e p w a a r o m w a s e n die veel m e e r b e voor het levende Israël joden v a n Europa.
K u n n e n wij h e t d a n d o o r g e v e n a a n d e g e n e r a t i e s die n a o n s k o m e n ? Ik h e b er geen illusies o v e r . D e tijd w i s t veel uit; h e t zal h i s t o r i e w o r d e n , z o a l s het s l a g v e l d v a n V e r d u n , d e B o e r e n o o r l o g , A l v a . H e t is h e t al voor de jonge m e n s e n v a n n u . Enkelen van h e n z u l l e n n o g b o e k e n lezen, m i s s c h i e n ook de b o e k e n die o v e r l e v e n d e n v a n d e k a m p e n g e s c h r e v e n h e b b e n . Zij z u l l e n p r o b e r e n er iets v a n t e b e v a t t e n e n d a t z a l n i e t z o best l u k ken, w a n t zij h e b b e n g e e n persoonlijke h e r i n neringen.
aan Jeruzalem
m o e d niet eens beseft; ze deden a l l e e n m a a r w a t ze m e e n d e n t e m o e t e n d o e n . A d a is een v a n de h o n d e r d e n h e r i n n e r i n g e n die v o o r m i j s a m e n h a n g e n m e t d e t w e e de w e r e l d o o r l o g e n m e t die o n v o o r s t e l b a r e m o o r d o p zes m i l j o e n m e n s e n d i e n i e m a n d iets h a d d e n g e d a a n . V e e l m e n s e n v a n o n z e generatie hebben van die herinneringen. Zij z u l l e n m e t ons s t e r v e n .
E n m i s s c h i e n is het wel g o e d zo, m i s s c h i e n m o e t e n wij d a a r v r e d e m e e h e b b e n . J e k u n t i m m e r s niet l e v e n m e t a l de m i s d a d e n v a n vorige generaties? W a t wij d a n d o e n m o e t e n o m — g r o o t s t e zorg v a n o n z e g e n e r a t i e — „ h e t n o o i t w e e r te laten g e b e u r e n " ? Proberen te voorkomen dat aperte schoften m a c h t k u n n e n uitoefenen. H e t klinkt heel s i m p e l , et is zo moeilijk, d a t ik niet weet of het ooit h e l e m a a l z a l l u k k e n .
D e o u d e r e E u r o p e s e j o u r n a l i s t e n , d i e in de oorlog g e w o o n d h a d d e n in bezette l a n d e n en die alles h e b b e n zien g e b e u r e n , konden h e t d e A m e r i k a n e n bij het p r o c e s in J e r u z a l e m al niet duidelijk m a k e n : h o e d a t a l l e -
GERDA
BRAUTIGAM
H e r m a n n h e e f t h e t n i e t g e z e g d . Z e g ook m a a r niets, H e r m a n n . B e w a a r die bekentenis voor l a t e r , a l s ook j o u w tijd g e k o m e n i s . H e t zal je m i s s c h i e n v e r g e v e n w o r d e n , w a n t het h e e f t je l e v e n v e r g i f t i g d .
' D e twee
minuten
H e t is h i e r stil in d e d u i n e n . A l l e r l e i k l e i n e g e l u i d e n , die je a l s k i n d zo dikwijls h o o r d e en die j e al l a n g v e r g e t e n b e n t , k e r e n t e r u g . J e h o o r t d e v o g e l s z i n g e n , d e bijen z o e m e n e n j e h e r k e n t zelfs h e t n i e t i g e , bijna naamloze gerucht v a n de wind door het w u i v e n d e h e l m . J e h o o r t ook h e t g e m o m p e l v a n m e n s e n , die s a m e n z a c h t j e s p r a t e n . J e v e r s t a a t h u n w o o r d e n n i e t , w a n t ze f l u i s t e r e n slechts, m a a r bij e l k a a r is het t o c h e e n g e luid. J e kijkt eens o m e n ziet a c h t e r je d e e i n d e l o z e s l a n g e n r i j v a n m e n s e n , die z i c h in l a n g e lussen tegen het duin opwindt. M o e i z a a m schuifelen we omhoog n a a r het kleine k e r k h o f op d e t o p , w a a r de g e v a l l e n e n l i g gen. H e t is d e e r e - b e g r a a f p l a a t s a a n d e Z e e weg, h a l v e r w e g e t u s s e n H a a r l e m e n Z a n d voort. E n h e t is d e v i e r d e m e i . B o v e n w o r d t h e t n o g stiller. D e a a n b l i k v a n de k l e i n e z e r k j e s , d i e d a a r z o n i e t i g l i g g e n i n d e m a t e l o z e wijdte v a n h e t d u i n l a n d s c h a p , doet de m e n s e n v e r s t o m m e n . H i e r l i g gen ze dus. D e hoeden g a a n af. Het wordt steeds stiller. W e w a c h t e n , tot i e d e r e e n e r i s . E n w e d e n k e n : n u k a n h e t n i e t stiller m e e r w o r d e n . M a a r dit i s n i e t z o . E r k l i n k t een t r o m p e t s t o o t . E n o p e e n s w e e t ie, w a t stilte is Z o n d e r o v e r g a n g v a l t e r e e n z w i j g e n z o diep, d a t j e d e h a r t s l a g i n d e e i g e n keel h o o r t H o p p e n . D i t is d u s w a t e r g e b e u r t , als e r w e r kelijk n i e m a n d w a t z e g t . E n h e t d u u r t t w e e minuten. E e r s t let je op d e fijne g e l u i d e n , d i e e r t o c h n o g blijken t e zijn. Zij m a k e n z i c h p a s n a e e n tijdje los, o m d a t je n i e t w i s t d a t ze werkelijk b e s t o n d e n . Z e zijn e r altijd geweest, m a a r h u n g e r i n g h e i d r e i k t e n o o i t tot h o o r b a a r h e i d . E r is e e n krekel, die t j i r p t e n e r is e e n v l i e g d i e g o n s t . H o o g i n d e l u c h t z i n g t de stip v a n e e n v o g e l . D e n a t u u r spreekt door, zij h e e f t g e e n s c h u l d a a n w a t h i e r g e b e u r d e . H e t zijn k l e i n e , l i e v e g e r u c h t e n , a l tijd v e r d r o n k e n g e w e e s t in e e n z e e v a n g e -
l u i d e n o p e e n s , d a a r spoelen ze a a n o p h e t s t r a n d v a n o n s a l l e r zwijgen. A a n d e g e v a l l e n e n d e n k ik niet. Ik w o r d zo n a d r u k k e l i j k v e r o n d e r s t e l d m e m e t h e n bezig te h o u d e n , d a t zij mij o n t g a a n . M i j n g e d a c h t e n c i r k e l e n o m de d o d e n h e e n , m a a r in het c e n t r u m d r i n gen ze niet d o o r . Ik denk a a n d e D u i t s e r , die h e n h e e f t doodgeschoten. Hij woont nu ergens in B e i e r e n e n rookt e e n pijpje v o o r zijn h u i s . B e f e h l ist B e f e h l . D e a n d e r , die het g e n a d e schot gaf, leest in F r a n k f u r t d e k r a n t en s c h u d t het h o o f d o v e r d e b a l d a d i g h e i d v a n de j e u g d . O o k d e m e l k is w e e r d u u r d e r g e w o r d e n . E e n dikke m a n denk ik, m e t een s t e e n r o o d g e z i c h t . Hij is h e t a l l a n g v e r g e t e n . D e d e r d e , die n a a f l o o p misselijk w e r d en m o e s t o v e r g e v e n , s t a a t i n zijn t u i n t e w i e d e n . H e t is e e n bleke m a n , m e t iets s c h i c h -
I GODFRIED Uit vier,
de
bundel
Noten
Amsterdam).
toestemming
van
BOMANS Kraken
Met
(Else-
welwillende
s c h r i j v e r en
uitgever
overgenomen.
tigs in zijn o g e n . V o o r d e oorlog w a s hij a n d e r s . S o ein l u s t i g e r K e r l . T o e n hij t e r u g k w a m w a s hij v e r a n d e r d . S o m s s c h r e e u w t hij in zijn s l a a p . Z i j n v r o u w h e e f t h e t h e m eens g e v r a a g d . W a s ist d e n n los, H e r m a n n ? M a a r
Ik kijk n a a r d e m e n s e n o m mij h e e n . I e d e r e e n ziet s t r a k v o o r z i c h uit in d e e n o r m e stilte, die g e t r o t s e e r d m o e t w o r d e n . E i n deloos d u u r t d e tijd. H o e l a n g s t a a n w e h i e r a l ? E r is toch z e k e r e e n k w a r t i e r v e r l o p e n ? M a a r ook d e t r o m p e t t e r s t a a t k a a r s r e c h t en m a a k t g e e n enkele b e w e g i n g . E r zijn h i e r veel jonge mensen. W a t gaat er i n h e n o m ? I k kijk n a a r h u n g e z i c h t e n . H e t is a l l e s d i e pe ernst, w a t ik zie. E e n m e i s j e v a n z e s t i e n trekt e v e n m e t d e m o n d , de j o n g e r e b r o e r n a a s t h a a r slikt moeilijk e n kijkt t e r s l u i k s o m h o o g n a a r zijn v a d e r . H e t is of hij b i j s t a n d v r a a g t i n zijn v e r s c h r i k k e l i j k i s o l e m e n t . D e o u d e r e m a n sluit e v e n b e m o e d i g e n d d e o g e n e n s t a a t d a n w e e r n e u t r a a l v o o r zich uit Dit kleine gebaar van verstandhouding h e e f t mij o n t r o e r d . O p e e n s b e g r e e p ik, d a t dit k i n d n i e t s w i s t . H e t h a d a l l e s v a n h o r e n z e g g e n . H e t w a s n o g n i e t g e b o r e n , t o e n dit gebeurde en het moest worden meegetrokken. H e t k o n a l l e e n d a t d u i n n i e t o p e n zijn v a d e r g a f h e m e v e n d e h a n d en t r o k h e m o m hoog. D e z e m i n i e m e g e b e u r t e n i s , d i e l e t t e r lijk in e e n o o g w e n k voorbij w a s , trof mij d a a r o m z o diep, o m d a t h e t e e n h e r h a l i n g w a s v a n w a t h i e r vijftien j a a r geleden h e e f t plaatsgevonden. D e t w i n t i g T w e n t e n a r e n , d i e o p d e z e plek gefusilleerd werden, moesten een voor een het steile d u i n op. B o v e n trof h e n d e kogel. E e n v a n h e n , d e j o n g s t e , b i j n a e e n k i n d nog, bleef h a l v e r w e g e s t a a n . H i j k o n n i e t v e r d e r . E e n o u d e r e m a n v e r l i e t t o e n h e t gelid, sloeg zijn a r m o m d e j o n g e n h e e n en hielp h e m l a n g z a a m n a a r boven. S a m e n ging het. T o e n de j o n g e n g e v a l l e n w a s , v o e g d e de m a n z i c h in h e t g e l i d e n w a c h t t e zijn b e u r t . „ H i j k o n het niet a l l e e n " , zij hij nog, „hij m o e s t g e holpen w o r d e n " . E n zie, n a v i j f t i e n j a a r h e r h a a l d e het zich. Wij, ouderen, trekken de jeugd met ons mee n a a r e e n leed, d a t zij op e i g e n k r a c h t n i e t bereiken k u n n e n . D e z o o n kijkt n a a r d e v a d e r o p . E n d e v a d e r sluit e v e n d e o g e n . E n a l s hij dadelijk de o g e n v o o r goed g e s l o t e n heeft, zal die zoon d a a r s t a a n , a l l e e n .
Dit schreef Prof. de Quay
Het monument te Auschwitz
Prof.
In den Haag zegt men wel eens dat een ambtenaar bang is om een precedent te scheppen, maar blij is als hij er een vindt. D e voorzichtige, fantasieloze ambtenaar, die wij met dit grapje op het oog hebben, zou de motivering geschreven kunnen hebben voor de weigering van Minister-President de Q u a y , om een bijdrage te geven voor het Auschwitz-monument. Deze motivering luidt immers:
A.
Vondeling,
P.v.d.A.-fractie
W i j , het kleine groepje dat uit Auschwitz is teruggekeerd, hadden geen andere beslissing verwacht. Het besluit past geheel in de rij van gebeurtenissen die het ons moeilijker heeft gemaakt dan nodig was, om ons weer te hechten, om weer te wortelen. W i j , en met ons alle anderen die nog de kentekenen v a n h u n slavernij a a n het lichaam meedragen, hebben geen behoefte aan een monument. M a a r geldt dit voor Nederland als geheel? Geldt dat voor de jonge generatie die in steeds grotere getale a a n de dodenherdenkingen deelneemt? E n ten slotte, wat zullen andere landen hiervan denk e n ? W i j hebben n a a r verhouding niet alleen een groot aantal slachtoffers te betreuren, maar voor miljoenen in de wereld zijn wij het land waar het dagboek van A n n e F r a n k ontstond. O p de aanvrage van het Comité is een ambtelijk geformuleerde beslissing gevolgd, alsof de oprichting van ten monument in Auschwitz geen belangrijke politieke facetten heeft. U i t de verstrekte formulering blijkt niet dat de beslissing van de regering is beinvloed door het feit, dat het monument zal verrijzen achter het ijzeren gordijn, noch dat a a n de tot standkoming daarvan ook kommunistische landen deelnemen. Mochten deze feiten een rol gespeeld hebben, dan had de R e g e r i n g er beter a a n gedaan hiervan in de motivering te doen blijken. D a t zou minder pijn gedaan hebben dan de dorre, gevoelloze motivering die wij thans hebben gekregen. D i t wil niet zeggen dat de motivering daardoor meer aanvaardbaar zou zijn geworden. N a a r mijn mening zou dt
kommunistische deelneming aan het tot standbrengen van het monument eerder een aansporing dan een beletsel hebben moeten zijn. V e l e n vragen zich in deze tijd van een dreigende nucleaire oorlog immers met bezorgdheid af of de mensheid nog een toekomst heeft. Het antwoord op deze vraag hangt o.a. af v a n onze gezindheid, en van onze bereidwilligheid om — met behoud van onze waarden — een oplossing te zoeken voor de problemen die ons gescheiden houden. Alles wat wij samen k u n n e n doeri met kommunistische landen, zouden wij moeten doen om die geest van samenwerking te bevorderen, die noodzakelijk is om de gevaren van het nucleaire tijdperk af te wenden. I n dit licht bezien had de Regering de gelegenheid moeten aangrijpen om in samenwerking met westelijke en oostelijke landen een monument op te richten om toekomstige generaties te laten zien waartoe de aantasting van vrijheid en menselijke waardigheid k a n leiden. Laten wij beseffen dat het verlangen n a a r vrijheid en menselijke waardigheid niet een westers m o n o polie is, maar gelukkig in elk mens leeft. J. K O O P M A N
Het monument in het parlement H e t d e b a t o v e r b u i t e n l a n d s e z a k e n in d e T w e e d e K a m e r is d o o r prof. C. L . P a t i j n de k w e s t i e v a n het m o n u m e n t te A u s c h w i t z e n d e h o u d i n g v a n de N e d e r l a n d s e r e g e r i n g a a n d e o r d e gesteld. H e t lid d e r E e r s t e K a m e r m r . G . J . P . C a m m e l b e e c k stelde schriftelijk v r a g e n a a n de m i n i s t e r o v e r de w e i g e r i n g d e r r e g e r i n g o m e e n b i j d r a g e t e s t o r t e n . Hij wees o.a. op het v o o r b e e l d v a n F r a n k r i j k e n B e l g i ë , d i e wel toezegden.
V a n het N e d e r l a n d s e M o n u m e n t e n Comité H e t I n t e r n a t i o n a l e C o m i t é v o o r het M o n u ment te A u s c h w i t z heeft k o r t g e l e d e n een d r i n g e n d e o p r o e p g e r i c h t tot a l l e landelijke c o m i t é ' s zich o p n i e u w , n a al het w e r k d a t d a a r v o o r reeds w e r d g e d a a n , in t e s p a n n e n voor de i n z a m e l i n g s a c t i e s , o m d a t d e tot n u toe b i n n e n g e k o m e n g e l d e n n o g niet t o e r e i k e n d zijn, n u de v o o r b e r e i d e n d e w e r k z a a m heden werden afgesloten (goedkeuring van het o n t w e r p ; g e r e e d m a k e n v a n d e t e r r e i n e n w a a r het m o n u m e n t z a l v e r r i j z e n ) o m m e t Ons
gironummer
is
157000
t.n.v.
Auschwitz: E . Bennink Bolt te
van
Kamer,
prof. de Q u a y , zijn
een
gevraagd bijdrage
ment
naar
voor
het
te Auschwitz.
De
de heeft
schrif-
standpunt
inzake
internationale
monu-
minister
antwoordde,
d a t hij o p d e brief d d . 3 oktober 1 9 6 1 v a n d e witz
van
het
Comité,
Madame
vallois-Perret
(Seine),
Internationale Odette op
23
Elina,
Auschte
oktober
Le1961
geantwoord:
,,Je regrette d'avoir a vous informer que le Conseil des Ministres a décidé de ne pas y contribuer. Cette décision a été prise conformément d des résolutions antérieures dans des cas analogues". (Het spijt mij U te moeten mededelen, dat de Ministerraad heeft besloten er niet aan bij te dragen. Dit besluit is genomen overeenkomstig vorige beslissingen in soortgelijke gevallen. ) Op gelijksoortige aanvragen is tot heden door de Nederlandse Regeringen steeds afwijzend beschikt, zoals blijkt uit de woorden ,,résolutions antérieures". Op 9 maart 1962 heb ik aan den heer J. Slagter, voorzitter van het Nederlandse Auschwitz Comité te Amsterdam, die door Mevrouw Odette Elina van de afwijzing van de Nederlandse Regering op de hoogte was gesteld, en die in zijn brief van 6 februari 1962 verzocht alsnog een bijdrage ter beschikking stellen, geantwoord, dat de Regering ,haar standpunt moet handhaven om geen bijdrage te geven voor het op te richten monument op het terrein van het voormalige kamp Auschwitz'." Aldus de minister-president. het constructieve werk te beginnen. D e tot n u toe a a n h e t I n t e r n a t i o n a l e C o m i t é a f g e d r a g e n b e d r a g e n zijn v a n tweeërlei a a r d te w e t e n : b i j d r a g e n v a n d e b e v o l k i n g e n v a n de landen der medewerkende comité's e n b i j dragen van een aantal regeringen v a n v e r schillende E u r o p e s e en b u i t e n E u r o p e s e l a n den. O v e r de bijdragen v a n d e l a a t s t e g r o e p z u l len wij U i n e e n v o l g e n d n u m m e r v a n dit blad inlichten. W i j b e p a l e n o n s d e z e k e e r tot een o v e r z i c h t v a n de b i j d r a g e n v a n d e n a t i o n a l e c o m i t é ' s . D e v o o r n a a m s t e zijn, o m g e r e k e n d en a f g e r o n d in g u l d e n s : I t a l i ë ƒ 2 7 . 0 0 0 , N e d e r l a n d iets meer, Frankrijk iets minder dan ƒ 1 3 . 5 0 0 , Polen ruim ƒ 1 7 . 0 0 0 en J o e g o s l a v i ë bijna ƒ 9 . 0 0 0 . N o g niet v e r a n t w o o r d zijn d e b a t e n v a n O i s t r a c h s g a l a c o n c e r t t e B r u s s e l , die w a a r s c h i j n l i j k in d e b u u r t v a n de Nederlandse afdracht zullen komen. O n z e twee g r o t e a c t i e s , p e r s p u b l i c a t i e s en televisieuitzendingen brachten respectievelijk ƒ 7 0 0 0 en ƒ 5 0 0 0 o p . U ziet: N e d e r l a n d s t a a t n i e t a l s o n d e r s t e i n de rij w a t het t o t a a l d e r a f g e d r a g e n g e l d e n betreft. M a a r h e t is n i e t genoeg, n o g l a n g niet genoeg. U begrijpt wel w a t wij g r a a g v a n U z o u d e n w i l l e n . V r a a g t ook a l l e n die U k e n t . . .
de penningmeester
Amsterdam.
Tweede
telijk
o . a . heeft
I n Auschwitz zijn meer dan vier m i l joen mensen, daarheen gedreven uit 2 4 Europese landen, als dieren omgebracht. Daaronder waren honderdduizend Nederlanders. E e n tragedie zonder precedent in de geschiedenis. O p die plek wil men een monument oprichten, een f a n a a l , een teken om a a n te geven waar de grootste genocide in de geschiedenis dtr mensheid heeft plaats gevonden. F r a n k r i j k en België hebben hiervoor reeds belangrijke bedragen toegezegd. Ook andere landen uit het westen hebben zich hierover positief uitgelaten. D e N e derlandse R e g e r i n g k a n daartoe echter niet besluiten, want zij heeft op „soortgelijke a a n v r a g e n " steeds afwijzend b e s c h i k t . . .
voorzitter
de
de m i n i s t e r - p r e s i d e n t ,
secretaresse
„ O p gelijksoortige aanvragen is tot heden door de Nederlandse Regeringen steeds afwijzend beschikt".
in
W. v a n het N e d e r l a n d s
DE
VRIES
Comité Monument
te
Wel, laat ons edelmoedig zijn M e n pleegt — e n t e r e c h t — e e n g r o t e w a a r de toe t e k e n n e n a a n h e t oordeel v a n d e h o o g l e r a r e n , d i e i m m e r s b e l a s t zijn m e t d e v o r m i n g en o p v o e d i n g v a n d e g e n e r a t i e , die straks leiding z a l g a a n g e v e n a a n h e t N e d e r l a n d s e volk. W a n n e e r dus hoogleraren in de rechtswetenschap een beroep doen op het Nederlandse volk en zijn r e g e r i n g , m a g m e n v e r w a c h t e n d a t dit b e r o e p d o o r d r o n g e n z a l zijn v a n h e t besef d a t h u n w o o r d e n g e z a g e n i n v l o e d h e b ben en d a t het N e d e r l a n d s e volk e n zijn r e g e r i n g g e v o e r d zal w o r d e n tot h e t i n z i c h t in achtergrond en samenhang, zoals dat blijkb a a r tot n u toe o n t b r a k e n pijnlijk w e r d g e mist. W a a r u i t blijkt dit g e m i s ? U i t het feit d a t vier m i s d a d i g e r s , d i e de d o o d s t r a f v e r d i e n e n ( e n t e n dele a l s v o n n i s ook g e k r e g e n h a d d e n ) in a f w i j k i n g v a n h e t i n N e d e r l a n d g e l dende gebruik, n i e t gelijkgesteld zijn m e t g e wone misdadigers. In plaats v a n de hun v e r l e e n d e g r a t i e v o o r l e v e n s l a n g , zijn zij n o g a l tijd niet, v i a een t w e e d e g r a t i e , op j a r e n g e steld en vrij g e l a t e n . O v e r de m i s d a d e n v a n de vier behoeft in d e k r i n g v a n de lezers v a n dit blad niet t e w o r d e n g e s p r o k e n . M a a r a a n g e z i e n wij b e h o r e n tot het N e d e r l a n d s e volk, d o e n d e h o o g g e l e e r d e n een b e r o e p op o n s . O o k o n s v e r w i j t e n zij h a r d h e i d en w r e e d h e i d e n ook v a n o n s v e r l a n g e n zij e d e l m o e d i g h e i d . D e vier misdadigers zuchten immers nog a l tijd t u s s e n d e m u r e n . Zij b e h o e v e n niet l a n g e r g e s t r a f t te blijven, w a n t i m m e r s v o o r een h e r h a l i n g v a n de d o o r h e n b e d r e v e n m i s d a den behoeft niet m e e r t e w o r d e n g e v r e e s d . B o v e n d i e n z u l l e n zij n i e t l a n g e r in N e d e r l a n d zijn, d u s w a a r o m m o e t e n zij n o g l a n g e r v a n d e vrijheid w o r d e n b e r o o f d ? D e h o o g l e r a r e n w e t e n d a t v r i j h e i d een b i j z o n d e r k o s t b a a r goed is, ja, d a t v e l e n d a a r v o o r goed en bloed h e b b e n g e o f f e r d e n d a t het N a z i - b e w i n d v e l e n v o l k o m e n o n s c h u l d i g e n niet a l l e e n v a n de vrijheid, m a a r ook v a n goed en bloed heeft b e r o o f d . D a t g e b e u r d e d o o r het N a z i - b e w i n d e n d a a r v a n w a r e n , a l dus de h o o g l e r a r e n , d e v i e r g e n o e m d e m i s d a d i g e r s n u e e n m a a l de g e h o o r z a m e a m b t e n a r e n . Zij w a r e n g e e n l a n d v e r r a d e r s , w a n t zij v o l g d e n de b e v e l e n v a n h u n w e t t i g e r e g e r i n g op. E n h o e w e l de h o o g l e r a r e n het bijzonder b e t r e u r e n d a t h e t z o v e r s c h r i k k e l i j k m i s is g e l o p e n en a l l e b e g r i p h e b b e n v o o r het leed, d a t d a a r v a n het gevolg w a s , w e l : l a a t o n s n u edelmoedig zijn e n n i e t l a n g e r k w a a d m e t kwaad vergelden. Men
wrijft
zich
even
de
ogen
uit
en
moet
d a n wel z e g g e n : zijn wij d a n n i e t edelmoedig geweest? N e e n ? W i j hebben de oorlogsmisd a d i g e r s n i e t d o o d g e s c h o t e n ; w e h e b b e n ze n i e t o p g e h a n g e n , w a n t zij zijn n o g altijd i n l e v e n . W i j h e b b e n ze niet gemarteld! Wij hebben geen hersenspoeling toegepast! Wij h e b b e n z e zelfs n i e t o p a p p è l l a t e n s t a a n , e e n u u r of tien, in d e k o u v a n de a f g e l o p e n w e e k ! W i j h e b b e n ze niet l a t e n v e r h o n g e r e n ! W i j h e b b e n ze niet h u n e i g e n g r a f l a t e n g r a ven! W i j hebben niets gedaan met hun v r o u w e n e n k i n d e r e n ; ze niet eens op de p i j n b a n k gelegd o m t e w e t e n t e k o m e n w a a r E i c h m a n n z a t of w a a r h u n a n d e r e v r i e n d e n w a r e n ! K o r t o m : w e h e b b e n niets g e d a a n v a n al d i e d i n g e n , die zij m e e r d a n h o n d e r d d u i zendvoudig gedaan hebben. Wij hebben slechts één ding g e d a a n : g e w o o n deze m e n sen, die e e n k e e r de a d e m b o v e n d e z e vrije l a n d e n m e t e e n giftige w a l m h e b b e n verpest, o p g e s l o t e n en o p één m a n i e r l a t e n m e r k e n d a t ook een a m b t e n a a r soms n e e n m o e t z e g g e n a l s h e m w o r d t o p g e d r a g e n te d o e n , a l w a t zij h e b b e n g e d a a n . W i j zijn o n b e g r i j p e lijk e n m a t e l o o s e d e l m o e d i g geweest, w a n t zij h e b b e n niet a l l e e n b e v e l e n o p g e v o l g d ; e r zijn dossiers vol v a n a l l e d i n g e n , die zij uit p u r e machtswellust en sadisme hebben gedaan z o n der enig b e v e l ; a l l e d i n g e n , d i e niet geboet zijn e n nooit geboet z u l l e n w o r d e n . E n d a a r voor z u l l e n zij het g e z i n voor altijd m o e t e n o n t b e r e n e n de v r i e n d e n k r i n g en de huiselijke h a a r d , h e t g e w o n e werk e n het gesprek m e t mensen. Als zij g e w o n e m i s d a d i g e r s w a r e n geweest, d a n z o u d e n zij n a v e r l o o p v a n tijd alle v o o r rechten terug hebben gekregen, op grond v a n het feit d a t m e n a a n n e e m t , d a t zij tot i n keer z o u d e n zijn g e k o m e n . V a n inkeer of b e r o u w h e b b e n deze v i e r m i s d a d i g e r s nooit blijk g t g e v e n . H u n leider, E i c h m a n n , heeft tot op het l a a t s t e ogenblik v o l g e h o u d e n d a t hij o n schuldig w a s en de h o o g l e r a r e n v a n B e m m e len en P o m p e v o n d e n h e t n o d i g o m zo l a n g n a het E i c h m a n n - p r o c e s n o g eens als zijn a d v o c a t e n op t e t r e d e n . M a a r zij zijn g e e n g e w o n e m i s d a d i g e r s . D e m e n s e n , die de w e t b o e k e n m a k e n , ( d e h o o g leraren kennen de geschiedenis d a a r v a n b e t e r d a n i k ) h e b b e n nooit r e k e n i n g g e h o u d e n m e t d c m i s d a d e n , die zij h e b b e n b e d r e v e n D e f a n t a s i e schoot t e k o r t ; z u l k e afzichtelijke w a n d a d e n k o n m e n niet b e d e n k e n e n h e t b u i t e n g e w o n e v a n de m i s d a a d vroeg o m e e n w i j ze v a n b e s t r a f f i n g , die ook nooit eerder w a s b e d a c h t . T o e n het g e e n d o o d s t r a f m e e r m o c h t zijn, w e r d h e t : l e v e n s l a n g z o n d e r g r a t i e . H e t is juist dat wij deze s t r a f niet k e n n e n . H e t
Denk' ich an Auschwitz in der Nacht. . . Denk' ich an Auschwitz dann bin ich um den
in der Nacht, Schlaf (gebracht. Ich kann nicht mehr die Augen (schliessen Und meine heiszen Tranen fliessen. Uit „Nachtgedanken" van Heinrich
H e i n e zou het m i j , denk ik, n i e t kwalijk n e m e n , d a t ik v a n zijn „ D e u t s c h l a n d ' i n m i j n gedachten „ A u s c h w i t z " gemaakt heb. H e t w a s in de o c h t e n d v a n d e 5 d e m e i , o m streeks 1 9 5 0 . E e n beetje m o p p e r e n d , o m d a t lijn 9 w e e r e e n s z o l a n g w e g bleef, s t a p t e ik v a n de vluchtheuvel in de P l a n t a g e M i d d e n l a a n n a a r h e t t r o t t o i r . O n d e r e e n uitsteeksel in d e gevel v a n de J o o d s e S c h o u w b u r g v o n d ik w a t b e s c h u t t i n g t e g e n d e d r u i l e r i g e r e g e n . Ik keek n a a r b e n e d e n en z a g i n e e n hoek
Heine
tegen één d e r d i c h t g e s p i j k e r d e v e r v a l l e n d e u r e n een bos w i t t e b l o e m e n l i g g e n . A a n e e n s m a l lint w a s een briefje b e v e s t i g d . E r s t o n d w a t op g e s c h r e v e n . Ik b u k t e e n l a s : „Ter herdenking kinderen."
v a n mijn m a n
en m i j n
vijf
H o e v e e l n e g e n s ik voorbij h e b l a t e n g a a n weet ik n i e t m e e r , m a a r ik m o e t heel l a n g n o g h e e n en w e e r h e b b e n g e l o p e n l a n g s d e r u ï n e in d e P l a n t a g e M i d d e n l a a n .
is juist d a t wij h a a r i n v o e r d e n ; i n v o e r d e n a l leen v o o r het g e v a l d a t ooit i e m a n d h e t w a g e n z o u de b a s i s v a n h e t menselijk b e s t a a n , van de verhouding der mensen, zo a a n te t a s t e n a l s deze v i e r m i s d a d i g e r s h e t h e b b e n g e d a a n . A l s zij u i t d r u k k i n g e n g e w e e s t zijn v a n een s y s t e e m e n h u n m i s d a a d het s y m bool v a n het s y s t e e m i s , d a n m o e t h u n b e s t r a f f i n g u i t d r u k k i n g zijn v a n o n s g e w o n d zijn en h u n s t r a f het s y m b o o l v a n o n z e pijn. D a n is het o n s v e r b o d e n o m h e n ooit w e e r rustig in een h u i s k a m e r te l a t e n z i t t e n , w a n t al de v e r w o e s t e h u i s k a m e r s , a l l e v e r m o o r d e n , a l l e w e d u w e n e n w e z e n v e r z e t t e n zich d a a r t e g e n . H e t m o e t duidelijk zijn w a t dit s y steem teweeg heeft gebracht e n het moet a a n hen, die h e t d e d e n , w o r d e n g e d e m o n s t r e e r d . W i j s l a a n ze d e v i n g e r s n i e t b e u r s , D a t is o n z e e d e l m o e d i g h e i d . M a a r wij l a t e n ook niet toe dat d e z e h a n d e n ooit w e e r e e n v o u d i g het werk d e r h a n d e n z u l l e n d o e n in vrijheid. D e grijns, w a a r m e e zij d e b o e i e n o m o n z e polsen h e b b e n gesloten, d e grijns e n de s c h o r r e k r e ten, w a a r m e e ze h e b b e n g e s l a g e n e n g e t r a p t , die heeft ze b e r o o f d v a n het r e c h t o m ooit de h a n d v a n vrije m e n s e n t e m o g e n d r u k k e n . W i j zijn werkelijk e d e l m o e d i g , h o o g g e l e e r d e h e r e n , veel e d e l m o e d i g e r d a n u d e n k t . W a n t op d e d a g v o o r K e r s t m i s h e b b e n wij A u s d e r F u n t e n n i e t u i t g e n o d i g d o m op o n s b u r e a u te k o m e n , z o a l s hij h e t e e n a a n t a l v a n m i j n v r i e n d e n h e e f t g e d a a n . N a die u i t n o d i g i n g s t o n d er een blikken bus m e t a s op t a f e l , de a s v a n een zoon, die d e N a z i s h a d d e n v e r m o o r d . D e grijns, w a a r m e e hij v e r t e l d e d a t de j o n g e n a a n d e een of a n d e r e ziekte g e s t o r v e n w a s , d e wellust, w a a r m e e hij de m a n in e l k a a r z a g z a k k e n , is o n v e r g e t e l i j k . T o c h h e b b e n wij A u s d e r F ü n t e n niet l a t e n k o m e n . O p d e d a g v o o r K e r s t m i s heeft hij gewoon een p a k j e g e k r e g e n en b r i e v e n v a n t h u i s . D e vrouw van Eichmann mocht immers haar m a n ook e e n v o u d i g b e z o e k e n . V i n d t u niet, h o o g g e l e e r d e v a n Bemmelen e n P o m p e , d a t wij e d e l m o e d i g z i j n ? W e l , l a a t o n s e d e l m o e d i g zijn, m a a r niet jegens u. L a ten a l l e s t u d e n t e n e e n duidelijk p r o t e s t l a t e n h o r e n t e g e n d o c e n t e n , die d o o r e e n dergelijk o p t r e d e n t o n e n d a t zij niet in s t a a t zijn o m te d o c e r e n w a t w a a r l i j k r e c h t is. L a t e n zij d a a r m e e t o n e n d a t zij h a n d e l e n in d e geest v a n h u n c o l l e g a ' s , die in d e z w a r t e j a r e n g e staan hebben tegenover de vier o o r l o g s m i s d a digers en door hen werden vervolgd, gefolterd en v e r m o o r d . H o e e d e l m o e d i g wij ook zijn, n i m m e r m a g de g e v a n g e n i s m e e r o p e n g a a n v o o r de vier m i s d a d i g e r s . Laat hen in stilte Wijven d a a r , waar zij zijn. E e n s t i l t e , d i e ook h e e r s e n m o g e r o n d o m h e t w o o r d v a n d e g e n e n , die t e n o n rechte hebben gesproken, onrecht hebben a a n g e p r e z e n en die z o z e e r h e b b e n g e t o o n d d a t h u n d e r n i s de v e r k e e r d e n geldt. J.
SOETENDORP
D e hele e l l e n d e leefde w e e r o p . A l d e m e n sen die m e zo n a h a d d e n g e s t a a n . M i j n m a n , m i j n o u d e r s en a n d e r e f a m i l i e l e d e n , t i e n t a l len v r i e n d e n , m e i s j e s e n j o n g e n s m e t wile ik w a s o p g e g r o e i d , geheel m i j n oude v e r t r o u w de o m g e v i n g . E n het w a s m e of ik m i j n b u u r v r o u w v a n het A f r i k a n e r p l e i n w e e r h o o r d e r o e p e n a a n de t r a p : „Mevrouw Teeboom, k o m eens kijken, m i j n c l i v i a krijgt t w e e b l o e men!" l i e t m o e t ook in d e l e n t e zijn g e w e e s t . W a a r is ze g e b l e v e n , m i j n lieve, m o e d e r l i j k e b u u r vrouw van 111-hoog? A c h , w a a r zijn ze a l l e m a a l g e b l e v e n ? Terugdenken a a n die ochtend v a n de 5de mei d o e t o p n i e u w pijn. Z o a l s i e d e r e h e r i n n e r i n g a a n al d a t leed pijn d o e t . M a a r t o c h ! D i e pijn is e e n w a a r s c h u w i n g . W a t h a d d e n ze m i s d a a n , de w e r k l o z e d i a m a n t b e w e r k e r s in d e T r a n s v a a l b u u r t en v a n het A f r i k a n e r p l e i n ? W a a r o m zijn ze, n a e e n leven v a n sappelen en v a n armoede met hun v r o u w e n , h u n k l e i n e e n h u n grote k i n d e r e n w e g g e v o e r d n a a r de hel v a n A u s c h w i t z ? Zij deden niemand kwaad. Integendeel. Duizenden v a n hen hadden n a Vervolg op pag. 7
Oistrach speelde voor het monument E e n galaconcert in Brussel is niets bijzonders. M a a r de 2 2 s t e december was wel een gedenkwaardige avond i n de Belgische hoofdstad. T o e n gaf n a melijk de vermaarde violist D a v i d Oistrach, begeleid door de pianiste F r i e d a Bauer, een concert in het P a leis voor Schone K u n s t e n , ten bate v a n het Internationale M o n u m e n t te Auschwitz, Het werd een zeer groot succes; de totaal uitverkochte zaal — dezelfde, waar de jonge Oistrach 2 5 j a a r geleden het Ysaye-concours won — weergalmde van het applaus. M e n liet de violist niet gaan zonder een drietal toegiften en zijn handtekening
op de hoes van een der in de hall gekochte grammofoonplaten. K o n i n g i n Elizabeth, die voor België zitting heeft in het Internationale E r e comité en zeer veel ertoe heeft bijgedragen, dat deze avond kon plaats vinden, kon jammer genoeg door ziekte niet aanwezig zijn, maar liet zich vertegenwoordigen. D a v i d Oistrach was zo vriendelijk voor de lezers van ons blad zijn h a n d tekening te plaatsen op het programm a . O n s zustercomité in België heeft eer van zijn werk: een aanzienlijk bedrag kan a a n het Internationale M o numentencomité worden overgemaakt.
VAN
HET
SECRETARIAAT
D o o r drukke bezigheden v a n de heer E . N e ter is het s e c r e t a r i a a t v a n h e t N e d e r l a n d s Auschwitz Comité van Waterlooplein 48 overgebracht n a a r de heer R . Cheval, V o l k e r a k s t r a a t 26>, A m s t e r d a m Z . Ons
mededelingenblad
O n s b l a d verschijnt ( n o g ) niet iedere m a a n d . H e t is dus niet nodig o n s te s c h r i j v e n : „ i k h e b U w b l a d deze m a a n d niet o n t v a n g e n . " W e l is het d e bedoeling v a n o n s bulletin e e n m a a n d b l a d te m a k e n . O f dit k a n d o o r gaan hangt vooral af van Uw financiële steun!
Naar Budel T a l l o z e N e d e r l a n d e r s h e b b e n e v e n a l s wij h u n v e r o n t w a a r d i g i n g b e t u i g d o v e r het h e i l l o z e p l a n v a n het d o r p B u d e l , w a a r d o o r i n d e oorlog een „ w e g n a a r d e v r i j h e i d " liep, w a a r verzetsmensen vielen, een nieuwe Wehrmachtsbasis te maken. O p zaterdag 2 6 januari, o m 1 1 . 3 0 uur, z u l len de l e t t e r k u n d i g e n M a r g a M i u c o e n p r o f . m r . d r . W . H . N a g e l ( J . B . C h a r l e s ; op h e t e r e g r a f voor de g e v a l l e n e n t e B u d e l een k r a n s l e g g e n , n a een stille tocht n a a r B u d e l , w a a r b i j ieder z i c h k a n a a n s l u i t e n O n d e r h e n , d i e tot deze tocht o p r o e p e n treft m e n t e m i d d e n v a n z e e r vele a n d e r e n a a n d e L e i d s e h o o g l e r a r e n W . den B o e r , S . D r e s d e n , A . G . H . B a c h r a c h en A . J . C . R ü t e r , d e t o n e e l s p e l e r K o v a n Dijk, d e s c h r i j v e r B e r t V o e t e n e n uit het onderwijs o . m . d e d a m e s E . T a s , D é d e H a a s en W . WesterweelB o s d r i e z , d e w e d u w e v a n e e n bekend v e r zetsstrijder. I n het gehele l a n d , v a n B u d ï l zelf tot in a l l e u n i v e r s i t e i t e n leeft s y m p a t h i e v o o r dit e e r b e t o o n .
Vervolg van pag.
6
d e e e r s t e wereldoorlog g e s t r e d e n v o o r v r e d e e n v o o r o n t w a p e n i n g . W a s het g e b r o k e n g e w e e r niet ook h u n i n s i g n e g e w e e s t ? H a d d e n niet vele, vele joodse a r b e i d e r s m e e g e s t r e d e n en g e w e r k t a a n d e o p r i c h t i n g v a n machtige vakbonden als bijvoorbeeld de Algemene Nederlandse Diamantbewerkers Bond? W a s het m i s s c h i e n juist d a a r o m , d a t ze u i t geroeid m o e s t e n w o r d e n ? V r e e s d e n d e n a z i m o o r d e n a a r s het v r e d e l i e v e n d e , het v o o r u i t s t r e v e n d e in o n z e joodse b e v o l k i n g ? Hebben de grüne honden misschien daarom m i j n o u d e zieke m o e d e r m e t d e kolf v a n het g e w e e r in h a a r zij d e g r u w e l t r e i n n a a r A u s c h witz ingeduwd? W a s het a n g s t v o o r d e g r o e i e n d e e e n h e i d v a n d e a r b e i d e r s k l a s s e d a t ze d e z i e k e o u d e vakverenigings-bestuurder van de A.N.D.B., Joseph Teeboom in Auschwitz vergast en de sociaal-democratische weethouder de M i r a n da vertrapt, vernederd en tenslotte vermoord hebben? J a , d e z e h e r i n n e r i n g e n d o e n pijn. E n t e m e e r v o o r d i e g e n e n , d i e e r zelf zo n a u w bij b e t r o k k e n zijn geweest. M a a r h e t is n o d i g d a t wij h e t o n s blijven h e r i n n e r e n e n d a t wij d e b e v r i j d i n g van A u s c h w i t z blijven g e d e n k e n . S t u d e n t e n s p e l e n D a c h a u t j e en l a t e n e e r s t e j a a r s - s t u d e n t e n onder bedreiging met mishandeling antisemietische „liederen" zingen. E e n a a n t a l zg. g e l e e r d e n pleit v o o r v r i j l a t i n g v a n e e n stel v a n d e e r g s t e m a s s a m o o r d e n a a r s uit d e h i t l e r p e r i o d e !
„Voor
de krant
van
naast de tekening.
het
Rechts
Auschwitz staat;
D e t e k e n i n g v o o r het p r o g r a m m a A u s c h w i t z is v a n C l a u d e
Creuz.
Comité
te A m s t e r d a m v a n D a v i d O i s t r a c h " leest m e n
„ O p onze vriendschap!
Frieda
links
Bauer".
v a n het c o n c e r t ten b a t e v a n het I n t e r n a t i o n a l e M o n u m e n t
te
E n o p d e a c h t e r g r o n d v a n dit alles k o m t d e d r e i g i n g v a n e e n oorlog m e t a t o o m w a p e n s . Moet soms opnieuw dat wat vredelievend, dat w a t v o o r u i t s t r e v e n d is v e r n i e t i g d worden? L a t e n d e vijanden v a n d e m e n s h e i d wel b e d e n k e n : h e t is d e n a z i ' s niet gelukt, o n d a n k s m a s s a m o o r d e n in A u s c h w i t z e n a n d e r e v e r nietigingskampen om de stem v a n de vrede zelfs m a a r te z w a k k e n . O n s t u i m i g groeien d e k r a c h t e n v o o r v r e d e en v o o r r e c h t v a a r d i g h e i d in d e w e r e l d ! L a a t o n s ook in N e d e r l a n d i n e e n h e i d d a a r a a n m e e w e r k e n . O m d a t wij o n s A u s c h w i t z h e r inneren. ESTHER
MULLER—VAN
WEST
Textielhandel „DE
Tok Lavino
HAL'
9
*t Grote sortering wollen en zijden stoffen
LADIES AND 'GENT TAILOR
Damesmantels van eigen atelier M. ROODENBURG
& Zn.
Alb. Cuypstraat 224,
Amsterdam-Z.
Administratiekantoor
J. HAAN
ff U w
Administraties Belastingzaken voor
Alle
31', Amsterdam-Z.
Kribbestraat T e l . 7160
belastingaangiften
operette-, dans en klassieke platen
tarieven)
Altijd voorradig grote sortering
bill.
Joodse platen
verzekeringen
Molenmakersstraat Zaandam, telefoon
aruóo
platen-leverancier
B.G.G.
48
12 3 1 2 3
Groots uitgebreide collectie; opera-,
(ook
particulieren,
11
Moderne Coupe en prima afwerking Keuze uit de beste binnen en buitenlandse stoffen
dealer van G A R R A R D
motoren
Alles
en wisselaars
19
Jan E v e r t s e n s r a a t
02980-66491
op
Radio
het en
van
Televisie, apparaten
RAF
126
A m s t e r d a m , t e l , 87271
gebied electrische
S. S w a r t
Algemeen Technisch Bureau Israël-Philatelie Ruime
is d e g e s c h i e d e n i s v a n L a n d e n V o l k v a n
v o o r r a a d postfrisse e n gebruikte zegels m e t aanhangsels (Eerste Dag-Enveloppen)
Israël!
—
en
F.D.C.'s
ƒ
1.25
Bedenk v a n d a a g e n besluit m o r g e n laat R o s U w Nieuwtjes verzorgen! HERDENKING
STRIJD
WARSCHAU
GETTO
I. R A F A L O W I T C H Telefoon
R i j n s t r a a t 158
713597-792067
Gereedschappenhandel 1943
W a t weer verscheen: 2 5 jaar Centr. Israël Actie Dr. Janusz Korczak, de grote Poolse kindervriend, vergast in 1 9 4 2 Rode Zee Vissen 4 waarden
Postfr/Gebr. ƒ 0.35
F.D.C. ƒ 0.50
ƒ ƒ
ƒ ƒ
J . P . R O S , R i j n s t r a a t 7, A M S T E R D A M - Z . Giro 4 8 9 4 8 5
0.65 0.65
Oude Schans
T e l . 71.12.19
Gem.Giro R 3 3 2
Hoofdagent „ T h e Holy L a n d Philatelist" Ltd. Israël-Philatelie
0.50 0.50
Gebr.
Amsterdam,
Tel-Aviv.
Tertaas
73, telefoon
37123
Waardevol-Waardevast!
VAN TOP TOT TEEN GEKLEED
Tip-Top
SUNNY HOME
Beethovenstraat
10 Amsterdam-Z. telefoon 720036
SPECIAALZAAK HERENKLEDING
Moderne Interieurverzorging Ontwerpen Adviezen Meubelen Stoffen Kunstnijverheid
VACTIIIIM
i
1m
OF T E R L E N K A
REGENJAS
dri-sil
4)
STROPDAS
TERLENKA
C n W C U
STRETCH
3) OVERHEMD n o p o n
r iUMVtN I I WINTERJAS of DEMI %
5) DEZE
5
125.-
'lil
NYLON ARTIKELEN VOOR
met kleine bijbet. in plaats regenjas
Het
Roeterstraat 4 , Tel. 54 3 6 7
KAMGAREN
2)
Levensmiddelenbedrijf en comestiblesartikelen O.R.T. Maasstraat 1 0 1 , 7 1 39 4 6
HO en 61
AMSTERDAM
m 1) RÜJI UUFI
TEZAMEN
Fa. J. Keiler
NIEUWENDIJK
DUMPPALEIS N i e u w e n d i j k 153, t e l . 248617
Zaterdags en Israëlitische feestdagen gesloten. Zondags geopend
Nieuwendijk
7 1 , t e l . 246248
K a m p e r v e s t 1, H a a r l e m
E. DINGSDAG
de grootste zaak in Nederland op het gebied van Steeds v o o r r a d i g
Regenkleding
de meest bekende voor
v. Hasseltsteeg 5-7
R E G E N - , S P O R T - en
fabrieken
WERKKLEDING
m i n d e r d a n d e h a l v e prijs
Regenkleding Dirk
van
Lage kosten, laagste
prijzen
H.H.
Emigranten
naar Israël genieten bij
al hun aankopen 1 0 ° /
0
korting