Als je dertig jaar geleden in Nederland bijenorchissen wilde zien, moest je naar het uiterste zuiden van ons land. Op een enkel plekje in Zuid-Limburg en in de Delta kon je met veel geluk deze fraaie orchidee vinden. En anders moest je naar plekken zuidelijker in Europa waar de zomers een stuk warmer waren, want daar houdt de bijenorchis van. Nu de Nederlandse zomers warmer worden, blijkt de plant helemaal niet zo kieskeurig. De bijenorchis kan zich dankzij haar stoffijne zaadjes snel verspreiden. Ze vestigt zich als pionier graag op plekken waar in de grond is gerommeld. Zo duikt ze momenteel op in wegbermen en op industrieterreinen. Hierbij reikt de bijenorchis steeds noordelijker. Inmiddels is ze zelfs gevonden op het kleine Waddeneilandje Griend.
Erik Jansen Boswachter Waddeneilanden
instagram.com/ natuurmonumenten
WATERPRaaT
Het water staat ons aan de lippen als we alle waterproblemen in ons land beschouwen. Hoe zien waterdeskundigen dat? Een selectie van waterwijze uitspraken.
‘Ons watersysteem zit simpelweg soms helemaal vol. Water bepaalt of er ruimte is of niet.’ (Rogier van der Sande, oud-voorzitter van de Unie van Waterschappen) / ‘We hebben met zijn allen meer ‘wetendheid’ nodig over wat het water van ons vraagt. (Luzette Kroon, dijkgraaf van het Wetterskip Fryslân) / ‘Laten we toewerken naar circulaire systemen waarbij het water voor meerdere doeleinden wordt gebruikt.’ (Antoinet Looman, heemraad van het Waterschap Rijn en IJssel, pag. 10) / ‘We kunnen niet tot in lengte van jaren waterbuffers aanleggen en dijken verhogen.’ (Saskia Borgers, dijkgraaf van Waterschap Limburg) / ‘Zet enkele zeer diepe polders in het westen weer onder water, want die verdrogen de omgeving en zorgen voor enorme problemen met watervervuiling.’ (Flip Witte, ecohydroloog, p. 8) / ‘Tijdens warmere, droge zomers moeten we voorkomen dat we hogere concentraties schadelijke stoffen in regenrivieren zoals de Maas krijgen.’ (Michelle van Vliet, hoogleraar Waterkwaliteit en Duurzame Watersystemen) / ‘We hebben altijd geleefd met die kletspraat over de eeuwige strijd van de Nederlanders met het water, met de suggestie dat we die gewonnen hebben. Mijn conclusie is dat we die strijd verloren hebben en dat we daar wijze lessen uit moeten trekken.’ (Maarten van Rossum, historicus) / ‘Water moet als onderwerp hoog op internationale agenda's prijken omdat er nu te weinig aandacht is voor waterproblematiek. Tot die tijd zullen wij niet rusten.’ (Koning Willem-Alexander)
doeners
In alle delen van het land zetten vrijwilligers zich in om de natuur en erfgoed te beschermen. Zo ook deze vrijwilligers op Texel die allerlei werkzaamheden uitvoeren in natuurgebied Waalenburg en Natuurcentrum De Marel.
“In de natuur leren kinderen het meest. Door te ontdekken, vies te worden en zelf oplossingen te vinden, groeit hun zelfstandigheid. Ik help ze die ruimte te ervaren, met oog voor plezier, ontwikkeling en respect voor hun omgeving.”
“Hier in de werkschuur ben ik op mijn plek. Een insectenhotel, een bankje of een reparatie, geef het maar aan mij, dan komt het goed. Met een glimlach. Als het dan later goed gebruikt wordt, is het helemaal perfect.”
“Iets heel gewoons wordt ineens speciaal als je er een verhaal over vertelt. Of dat nou een plantje, insect of een vogel is. Zelfs als het dood is. Kijk naar de gaatjes in dit skelet. Alles om de vogel zo licht mogelijk te laten zijn.”
“Watermonsters, zo heet onze excursie. Elke keer is het magisch om de kinderkoppies te zien als ze iets uit het water vissen. Een doodgewoon schrijvertje of een bijzondere waterschorpioen. Laten zien dat het water leeft, is geweldig.”
“Kinderen de ruimte geven om zelf te ontdekken. En dan het liefst met een knutselactiviteit waarbij we ook naar buiten gaan! Mogelijkheden aanreiken, maar de kinderen lekker hun eigen ding laten doen. Dat vind ik belangrijk.”
“Het is altijd weer bijzonder wat we zien tijdens een wandelexcursie: grutto’s, kemphanen of een kiekendief. Ik neem de telescoop steevast mee. Mensen zijn steeds verrast wat je dan ziet, zo dichtbij. Dat vergeet je nooit meer.”
COLOFON
Puur Natuur valt elk kwartaal op de mat van de leden van Natuurmonumenten. Vragen over je lidmaatschap? Vind het antwoord op nm.nl/contact of bel met (033) 47 97 111. Opzeggen van je lidmaatschap Telefonisch via onze Ledenservice: (033) 47 97 111 of online: nm.nl/ opzeggen
Aan dit nummer werkten mee Stefan Claessens, Wilco Meijers, Astrid Schoenmaker, Petra Strijdhorst, Kirsten Dorrestijn, Robert Ketelaar, Michiel Purmer, Oscar den Ouden, Floor Woortman, Vincent Luyendijk, Vincent Schepers, Alize de Vries (Maters en Hermsen), Flip Witte, Antoinet Looman, Marleen van Rijswick, Jeroen de Koe, Femke Welvaart, André Hassink, Anne Steijaert, Arjan Hullegie, Tim Kauling, Ilone Baeten, Caroline Togni (Maters en Hermsen) en de boswachters Miranda Fieret, Natascha Hokke, Ronald Messemaker, Lianne Schröder, Ronald Popken, Paul Wijenberg. Art direction & vormgeving
Anke Revenberg, Kaisa Pohjola, Marjolijn Schoonderbeek (Maters en Hermsen) Foto omslag Nature in StockLewis Jefferies
Prepress Studio Boon
Productiebegeleiding EMP
Brandkeepers
Druk, papier, biofolie Mohn Media Mohndruck GmbH, Gütersloh drukt Puur Natuur op FSC Mix Credit papier. Verzending PostNL vervoert Puur Natuur en compenseert de volledige CO 2 -uitstoot hiervan.
WEL LEZER, MAAR NOG GEEN LID? Word nu lid van Natuurmonumenten nm.nl/word-nu-lid
CONTRIBUTIES EN GIFTEN Jouw contributie en/of gift kun je overmaken op rekeningnummer NL69 INGB 0000 0099 33. nm.nl/doemee
WORD VRIJWILLIGER
Dankzij onze enthousiaste en onmisbare vrijwilligers blijft de natuur mooi en staan de deuren van onze bezoekerscentra open. Ook vrijwilliger worden? nm.nl/vrijwilligers
Natuurmonumenten heeft de ANBI-status en voert het CBF-keurmerk van het Centraal Bureau Fondsenwerving.
Natuurmonumenten is een van de goede doelen die structureel gesteund worden door de Postcode Loterij.
BEELD: RENE DEN ENGELSMAN
zomer 2026 nummer
Leefgebied van bosbeekjuffer en andere dieren
46 GIFTIGE SCHOONHEID
OERRR Neem een kijkje onder water 26
12 Drie oplossingen die werken
16 Vragen aan de boswachter
22 Tuinranger Jolinde over vergroenen
25 Meer dierenleven in eigen tuin
30 Adopteer een lepelaarsgezin
31 Drie waterrijke routes
36 Harry Smit is weg van watermijten
39 Aankoop veenweideeilandjes
40 Een reetje op de begraafplaats
45 Column Vincent
48 Natuurmonumenten in je testament
49 Zin in de zomer?
Bekijk onze tips!
54 Foto van de maand
55 Linnaeusklokje
Schatkamer ontdekt in beekdal
Hoe lossen we die op?
Te vies, te veel of te weinig: er is van alles aan de hand met ons water. Om onze watersystemen weer goed te laten functioneren, zijn ingrijpende maatregelen nodig. Wat zijn mogelijke oplossingenen hoe krijg je die voor elkaar? Vier experts laten hun licht schijnen op een aantal stellingen over water.
TEKST: Wilco Meijers ILLUSTRATIES: Joost Stokhof
eerlijk, de zomer staat voor de deur. Lekker naar buiten en op warme dagen het water in. Gelukkig kan dat op talrijke plekken, ook in meren en rivieren die in de vorige eeuw nog zwaar vervuild waren. Maar schijn bedreigt. Na decennia van schoner water, gaat de kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater al sinds begin deze eeuw weer achteruit. Sterker nog, in Europa zijn we het slechtste jongetje van de klas. Minder dan 1 procent van onze wateren voldoet aan alle Europese eisen voor waterkwaliteit. En dat terwijl we afgesproken hebben dat ons water in 2027 echt schoon moet zijn. Dan moeten we voldoen aan de Europese normen van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Dat gaan we niet halen, zo vrezen veel waterexperts in ons land. Ondanks alle mooie plannen die teruggaan tot 2000 toen de KRW in werking trad, lukt het niet om de waterkwaliteit op het gewenste peil te krijgen.
De oorzaken zijn divers, zoals meer verdroging door klimaatverandering en
de toenemende vraag naar water door landbouw, industrie, bedrijfsleven en consumenten. Maar belangrijker nog is de waterverontreiniging door meststoffen, bestrijdingsmiddelen, PFAS, medicijnresten, microplastics en andere schadelijke stoffen. Dat raakt ons allemaal. De kans op ziekteverwekkers in het grond- en oppervlaktewater neemt toe en het wordt steeds ingewikkelder om iedereen in Nederland van schoon drinkwater te voorzien. Ook in de natuur zijn de gevolgen merkbaar. De watergebonden natuur verarmt. Soorten verdwijnen door de slechte waterkwaliteit of gebrek aan water. Ook in onze gebieden, ondanks zorgvuldig beheer en het nemen van allerlei watergerichte maatregelen. Zo onderzochten we in 2024 elf van onze natuurgebieden die representatief zijn voor waterrijke natuurgebieden in Nederland. Meer dan de helft daarvan had een slechte toestand van het water in relatie tot de natuur en liet op dit vlak een dalende trend zien. Hoe nu verder met onze watersystemen? We leggen drie stellingen voor aan experts.
Flip Witte is een professor met een adviesbureau, voorheen o.a. bijzonder hoogleraar ecohydrologie aan de Vrije Universiteit. Werkt op velerlei vlakken samen met waterpartijen in Nederland.
Antoinet Looman is heemraad en loco-dijkgraaf van het Waterschap Rijn en IJssel, lid van de partij Water Natuurlijk. Bestuurslid van het Hoogwaterbeschermingsprogramma en het Nederlands Watermuseum.
Marleen van Rijswick is hoogleraar Europees en nationaal waterrecht. Zij houdt zich in het bijzonder bezig met de vraag hoe het recht kan bijdragen aan een billijk en duurzaam waterbeheer.
Jeroen de Koe is directeur Natuur van Natuurmonumenten, verantwoordelijk voor het natuurbeleid van onze gebieden waarin waterbeheer een prominente rol speelt.
Om Nederland waterveilig te houden én voldoende water in de zomer over te houden, moeten we veel meer ruimte maken voor water
Flip Witte:
“Daarvoor zijn allerlei maatregelen denkbaar. Voer water aan het eind van de winter niet allemaal af met lage slootpeilen, dan hou je meer water over in het groeiseizoen. Beperk het waterverlies door verdamping op hoge zandgronden door donker naaldhout te vervangen door hei en stuifzand, zodat de grondwatervoorraad stijgt. Stop met ontwateren van de allerlaagst gelegen gronden, want daarmee trek je ook het hoger gelegen deel leeg. Zet enkele zeer diepe polders in het westen weer onder water, want die verdrogen de omgeving en zorgen voor enorme problemen met watervervuiling. Natuurlijk moet je bewoners dan ruimschoots compenseren, bijvoorbeeld met een drijvende luxewoning met aanlegsteiger.”
Antoinet Looman:
“Zeker, de weg van het water zou sturend moeten zijn bij de inrichting van ons land. Dat betekent dat je de weg vrijhoudt voor bijvoorbeeld overloopgebieden, waterberging en de inrichting van beeksystemen. Dat kost allemaal ruimte, maar daar krijg je wel wat voor terug. Waterveiligheid, waterberging én een mooi landschap. Ik ben verliefd op het beekdal van de Berkel waar de oude waterloop afgelopen jaren goeddeels is hersteld. Natuurlijk moet er ook gebouwd worden, maar houd daarbij rekening met het sturende principe van water.”
Marleen van Rijswick:
“Waterveiligheid kan op meerdere manieren worden bereikt, onder meer door ‘grijze’ infrastructuur zoals dijken, stormvloedkeringen en dergelijke. Maar dat is niet genoeg. We moeten ons richten op een combinatie van grijze infrastructuur en meer op de natuur gebaseerde oplossingen. Dat kan door rivierverruiming, waterbergingsgebieden en het laten hermeanderen van kleinere rivieren en beken. Dat kost ruimte, maar brengt ook een rijkere natuur. Voor watertekorten in tijden van droogte dient water langer te worden vastgehouden in het gebied. Ook dat kost ruimte. Oplossingen voor een teveel en een tekort aan water kunnen, afhankelijk van het gebied, veelal goed worden gecombineerd.”
Jeroen de Koe:
“Niet alles kan overal. Als we Nederland veilig en leefbaar willen houden, moeten we water leidend maken in hoe we ons land inrichten. Dat betekent: rivieren en beken meer ruimte geven en water vasthouden op plekken waar het thuishoort. Dat levert niet alleen veiligheid op, maar ook mooie natuur, recreatie en schoner water. Het eerlijke verhaal is wel: bouwen op natte plekken is geen goed idee meer. Ruimte maken voor water is niet vrijblijvend, maar noodzakelijk. We krijgen er een gezonder, natuurrijker en toekomstbestendig Nederland voor terug.”
Voor aanpak van water vervuiling is meer bestuurlijke moed nodig
Flip Witte:
“De overheid heeft nauwelijks zicht op wat er door de industrie op onze wateren wordt geloodst. Wellicht komt dat doordat de politiek huiverig is voor handhaven. Veel vervuiling van zowel grond- als oppervlaktewater is afkomstig van de landbouw. Dat bedreigt niet alleen onze natuur, maar ook de drinkwatervoorziening. Een transformatie van de landbouw is daarom nodig, een waarmee dan gelijk het stikstof- en verdrogingsprobleem wordt opgelost. De overheid moet boeren helpen die omslag te maken. Maar ja, dat vergt wel bestuurlijke moed hè, en daar ontbreekt het in dit dossier wel heel opzichtig aan.”
Antoinet Looman:
“Zorgen voor schoon water is voor ons een kerntaak, maar raakt ook de rest van de maatschappij. Je zou bij de ontwikkeling van nieuwe medicijnen al rekening kunnen houden met medicijnresten die uiteindelijk in ons water belanden. Dat geldt voor allerlei producten. Willen we tandpasta waarvan microplastics in het water terechtkomen? Ook als consument hebben we hier een verantwoordelijkheid in. Wat er niet aan vervuilende stoffen in komt, hoeft er later ook niet worden uitgehaald. Om dergelijke zaken te veranderen is daadkracht en bestuur van lange adem nodig. Daarnaast nemen we handhaving serieus. We bezoeken bedrijven die lozen en boeren die stikstof, fosfaten en gewasbeschermingsmiddelen toepassen. Het merendeel ziet daarvan nut en noodzaak. Ook boeren zijn gebaat bij schoon water voor hun bedrijfsvoering.”
Marleen van Rijswick:
“De waterkwaliteit in Nederland is niet goed genoeg. Dat is niet alleen een juridisch probleem, maar veel fundamenteler: gezond water is van belang voor mens en natuur. Verontreiniging met meststoffen, bestrijdingsmiddelen, chemische stoffen als PFAS en medicijnresten krijgen we niet goed onder controle. Dat komt deels door het toestaan van deze stoffen. Dat vraagt aanpassing van wetgeving en toelatingen. Verder zijn er voldoende juridische instrumenten voorhanden om adequaat op te treden. Nu wordt nog veel ingezet op vrijwillige maatregelen. Het gebruik van bestaande instrumenten kan worden verbeterd, zoals vergunningverlening, aanscherping van vergunningen en het stellen van maatwerkvoorschriften waar nodig. Toezicht en handhaving zijn cruciaal, daar kan veel meer aandacht aan worden besteed. Dat vraagt inderdaad bestuurlijke moed.”
Jeroen de Koe:
“Ja. We weten al jaren waar de problemen zitten: vervuiling door intensieve landbouw, industrie en lozingen. Maar maatregelen worden te vaak vooruitgeschoven of afgezwakt. Ondertussen verslechtert de waterkwaliteit en wordt het steeds moeilijker om schoon drinkwater te maken en natuur te herstellen. Bestuurlijke moed betekent duidelijke keuzes maken en grenzen stellen, ook als dat lastig is. Vervuiling moet omlaag, punt. Dat vraagt om strengere regels én eerlijke ondersteuning voor sectoren die moeten veranderen. Uitstel maakt het probleem alleen duurder en ingewikkelder.”
Elke Nederlander zou een quotum moeten krijgen voor gebruik van gezuiverd water
Flip Witte:
“Nou, dat gaat mij te ver. We leven gelukkig niet in een communistische heilstaat. Maar net als in Vlaanderen een gestaffeld drinkwatertarief invoeren, lijkt mij een prima idee. Voor normaal gebruik betaal je een voor iedereen betaalbaar laag bedrag. Ga je echt verkwisten, dan gaat het tarief flink omhoog. Verder kun je, weer net als bij onze zuiderburen, bij een nijpend watertekort in een extreem droge zomer een flinke boete uitdelen als drinkwater wordt verkwist met autowassen en tuin sproeien.”
Antoinet Looman:
“Een quotum gaat wat ver, maar ik ben wel voor prikkels om zuiniger en bewuster om te gaan met ons drinkwater. Dat is nu veel te goedkoop en wordt ook gebruikt om auto’s te wassen en de tuin te sproeien. We moeten toewerken naar circulaire systemen waarbij het water voor meerdere doeleinden wordt gebruikt. Een mooi voorbeeld daarvan zijn waterbesparende huizen aan de Heuvelstraat in Silvolde. In deze wijk wordt bij dertien woningen het water uit de douche gezuiverd en toegepast als spoelwater voor het toilet. In twee woningen is het concept verder doorgevoerd: hemelwater wordt gezuiverd, zodat het op termijn kan worden ingezet als drinkwater in de woning. Het rioolwater wordt ter plekke gezuiverd tot een hoge kwaliteit die in de bodem geïnfiltreerd kan worden om de drinkwateronttrekking te compenseren. Zo’n vrijwel compleet zelfvoorzienend watersysteem is wat mij betreft inspirerend voor de toekomst.”
Marleen van Rijswick:
“Bij een al te strikt gehanteerd quotum heb ik twijfels. Er zijn altijd kwetsbare mensen die meer water nodig hebben. Nederlanders gebruiken meer water dan bijvoorbeeld mensen in België. Daar kent
men een gedifferentieerd tarief: laag voor de noodzakelijke basisbehoeften, hoger als men veel water gebruikt. Verder is er een wettelijke plicht om regenwater op het eigen erf op te slaan. Het zijn echter niet alleen burgers die schoon drinkwater gebruiken. Ook veel bedrijven, inclusief de landbouw, gebruiken gezuiverd water van hoge kwaliteit waar dat niet altijd nodig is. Ik zou meer voelen voor prijsdifferentiatie, ook voor bedrijven. Daarnaast kan meer worden ingezet op gebruik van alternatieve waterbronnen, zoals hergebruik, regenwater et cetera. Bewustwording is ook belangrijk. Niet iedereen realiseert zich voldoende hoeveel gezuiverd water wordt gebruikt en verspild.”
Jeroen de Koe:
“Een quotum is misschien een goed middel, maar het is niet haalbaar voor iedereen in elke woonsituatie, nog even los van de controlemogelijkheid. Dus die lijkt me lastig. Het is vooral belangrijk dat we slimmer en zuiniger omgaan met drinkwater, en dat we het niet verspillen aan toepassingen waar ook regen- of oppervlaktewater kan worden gebruikt. Zowel bij huishoudens als in de landbouw en industrie. Daar liggen de grootste besparingskansen. Bewustwording en betere prikkels om waterbesparing te stimuleren kunnen helpen, maar het begint bij een systeem waarin we water beter vasthouden, hergebruiken en beschermen.”
Teken voor schoon water
Europese natuurbeschermingswetten dreigen te worden afgezwakt. Als deze bescherming verdwijnt, blijven giftige stoffen in ons milieu, inclusief het water. Samen met andere natuurorganisaties roepen wij het kabinet op om afspraken na te komen en te zorgen voor schoon én voldoende water. Help mee en teken ook voor schoon water via nm.nl/petitie
3X oplossingen die werken
Of het nu gaat om waterveiligheid, waterberging of waterzuivering, bij veel watervraagstukken vormt de natuur een belangrijk deel van de oplossing. Dat ondervinden we ook in onze gebieden, zoals langs de Maas. Daar wordt het versterken van waterveiligheid al decennialang gecombineerd met natuurontwikkeling in de uiterwaarden.
TEKST: Wilco Meijers
et begon allemaal in 1997 met de aankoop van 31 hectare uiterwaarden langs de Maas onder Ravenstein. Daarmee was het initiatief MeerMaas geboren.
Doel van dit programma was de ontwikkeling van nieuwe riviernatuur om zo het Natuurnetwerk Nederland (NNN) te versterken. En dat op een traject van 65 km, van Ravenstein tot Raamsdonksveer. In samenwerking met kleiwinners en Rijkswaterstaat werden oevers langs de Maas ontdaan van stenen, uiterwaarden verlaagd en nieuwe nevengeulen gegraven. Met de provincies Noord-Brabant en Gelderland werden gronden in het natuurnetwerk verworven en ingericht. Zo ontstond een meer dynamisch rivierenlandschap, waarvan Natuurmonumenten anno 2026 ruim 1250 hectare beheert. En het einde is nog niet in zicht.
Boswachter Lianne Schröder is al zo’n twaalf jaar betrokken bij MeerMaas en ziet de resultaten daarvan inmiddels terug in het landschap. “In afgeronde deel-
projecten zie je de natuur terugkeren. Daar waar voorheen nog mais groeide, zien we bloemrijke graslanden, met soorten als duizendguldenkruid en rode ogentroost. De Hemelrijkse Waard die in 2016 gereedkwam, is daarvan een mooi voorbeeld. Daar ruik je de munt, hoor je de visdiefjes krijsen en schijnt er zonlicht op de bodem van nieuwe nevengeulen, waardoor waterplanten kunnen groeien. Het zijn plekken waar trekvissen zoals de winde naartoe trekken om zich voort te planten. En in de Hedelse Bovenwaard, waarvan de herinrichting in 2008 werd afgerond, is spontaan bosvorming op gang gekomen. Er groeien wilgen, essen, populieren en zelfs eiken. Uiteindelijk kan dit bos uitgroeien tot een hardhoutbos, het natuurlijke bostype dat hier thuishoort en heel soortenrijk is, maar langs de Maas bijna geheel verdween. Zo zie je dat de natuur zich snel kan herstellen als je de juiste condities schept.”
Tegelijkertijd heeft de extra ruimte voor de Maas zich ook bewezen op het gebied van hoogwaterveiligheid.
Zo gaf het extreme hoogwater in de zomer van 2021 hier weinig problemen. En dat terwijl de watertoevoer in de Maas groter was dan in 1993, toen grote delen van de rivier overstroomden. Ook kleiwinning past goed in het concept van MeerMaas. Vele miljoenen bakstenen van rivierklei zijn inmiddels toegepast voor woningbouw en er ging ook klei naar dijkversterking. “Met kleiwinners in de Diedensche Uiterdijk Oeverzone konden we het ideale plaatje realiseren. Geen diepe kleiputten, maar nevengeulen en moeras van hooguit twee meter diep, ideaal voor natuurontwikkeling.”
Struinen
Van Lianne mag die natuurontwikkeling nog wel even doorgaan. “Natuurlijk zijn er nog veel wensen, zoals meer natuur langs de Maasoevers die buiten het Nationale Natuurnetwerk vallen en het verminderen van barrières zoals de zeven grote stuwen in de Maas. Maar ik zie grote natuurwinst .Winst ook voor wandelaars.”
ellingveen in Nederland? Jazeker, dat bestaat. Op de Breukberg bij het ZuidLimburgse Schinveld ligt zo’n uniek stuk hellingveen. Dankzij de aanvoer van regenwater, gezuiverd door het dekzand op de berg, kon zich op de helling duizenden jaren lang hoogveen ontwikkelen. Maar net als op veel andere plekken in Nederland kampte het gebied de laatste decennia met verdroging. De bijzondere hoogveennatuur dreigde te verdwijnen. Die dreiging is voorlopig afgewend door plaatsing van een innovatief kwelscherm afgelopen winter, tot grote vreugde van projectmanager André Hassink van Natuurmonumenten. “Dit scherm zorgt voor opstuwing van het grondwater en voorkomt zo verdroging van het hellingveen. De grote biodiversiteit van dit gebied lijkt hiermee gered. Door de forse hoogteverschillen op korte afstand – de Breukberg is 75 meter boven N.A.P. – komen hier allerlei veentypes voor, heel anders dan in andere Nederlandse veengebieden. De Breukberg is de enige groeiplek in Nederland van de veenorchis. Ook soorten als
beenbreek en kleine veenbes krijgen weer kansen. Veenmossen kunnen groeien nu de waterstand het maaiveld weer bereikt. Dat is overigens een proces van lange adem. Veenmos groeit slechts een millimeter per jaar. Het duurt dus even voordat je een dik pakket hoogveen hebt. Toch zijn de eerste resultaten zichtbaar. De peilbuizen laten zien dat het waterpeil is gestegen.”
Minder wateroverlast
Naast natuurbescherming biedt het scherm meer voordelen. “Een natte veenbodem slaat grote hoeveelheden CO2 op. Het is echt een groot reservoir voor broeikasgassen die anders in de lucht zouden komen. Ook verkleint het scherm de kans op wateroverlast in het Dal van de Rode Beek onderaan de helling. Daar loopt een fietspad en de ringweg die zes jaar geleden is opgeleverd. Destijds is bepaald dat de weg zelf zijn waterafvoer moest regelen, daarvoor zijn diepe regenwaterbuffers aangelegd. Die buffers onttrokken ook veel grondwater uit de omgeving, wat de verdroging van het natuurgebied in de hand werkte. Die onttrekking is nu gestopt door het kwelscherm.
En woningen en bedrijven aan de andere kant van de weg ondervinden nu minder wateroverlast.” Het plaatsen van het 500 meter lange scherm dat tussen de zes en negen meter diep de grond ingaat, had de nodige voeten in de aarde. “We wilden geen stalen damwanden, kunststof of hardhout, maar een scherm van zo veel mogelijk natuurlijke materialen dat uiteindelijk in de natuur opgaat”, vertelt André. Na grondig onderzoek werd in samenwerking met adviesbureau Kragten en aannemer FPH Ploegmakers een passende oplossing gevonden. Het scherm bestaat uit een mengsel van bentoniet, een kleisoort die in de natuur voorkomt, en een beetje cement gemaakt van natuurlijke bronnen uit de omgeving. Door het cementpercentage laag te houden, blijft het scherm flexibel. André: “Boomwortels kunnen er gewoon doorheen groeien; het scherm sluit zich om de wortels.” Voor de aanleg moest een strook bos worden gekapt, daar komen nieuwe bomen voor terug. “Het recreatieve gebruik blijft intact. Mensen kunnen aan beide zijden van het gebied wandelen en het hellingveen van dichtbij beleven.”
ationaal Park Dwingelderveld geniet bekendheid als het grootste natte heidegebied van Noordwest-Europa. Die natheid is mede te danken aan de uitvoer van klimaatmaatregelen. Zo houdt de omgeving droge voeten en vinden vogels van natte heide en vennen er leefruimte, waaronder de kraanvogel.
Boswachter Ronald Popken tuurt graag over de Benderse Plassen, een vennencomplex dat door vochtige heidevelden wordt omgeven. Vogels zoals de watersnip en dodaars komen hier graag en regelmatig duiken er ook kraanvogels op. De grote vogels zoeken voor hun nesten rustige plekken in vennen op de heide. Daar is het veilig. Zulke vochtige stukken zijn in het Dwingelderveld volop te vinden, al was dat vroeger wel anders. Ronald: “Eind vorige eeuw kampte het gebied met verdroging. Soorten van de vochtige heide kregen het steeds moeilijker. En als het eens flink regende, werd het water heel snel afgevoerd. Dat gaf geregeld wateroverlast.”
Na jaren van onderzoek werd besloten om van het Dwingelderveld een klimaatbuffer
te maken dat grote hoeveelheden regenwater kan opvangen en vasthouden. Daarvoor zijn tussen 2008 en 2015 allerlei maatregelen uitgevoerd. “Veel greppels en sloten zijn gedempt, waaronder ‘Leiding 20’, een zes kilometer lange, diepe afwateringssloot die dwars door het gebied liep. Ook is de natuurlijke afwatering zoveel mogelijk hersteld. Oude slenken zijn opnieuw uitgegraven, geulen die al in de ijstijden zijn gevormd. Daarmee kreeg het gebied zijn natuurlijke reliëf terug. Eigenlijk is het een soort badkuipsysteem. Als een deelgebied volloopt, kan water geleidelijk oppervlakkig afstromen naar een ander gebied.”
Enkele grote landbouwenclaves aan de rand van het gebied, zijn tevens omgevormd tot natte heide. Het Kloosterveld en het Anserveld kregen ook een waterberging, omgeven door kades en voorzien van stuwen. Ronald Popken: “Uiteindelijk komt overtollig water in de Ruiner Aa aan de zuidkant, of in de Oude Vaart aan de noordkant. Maar dat is een stuk minder dan vroeger omdat het gebied zelf veel meer water vasthoudt. Ook legt het water een langere en tragere weg af dan voorheen.” Dankzij al die
maatregelen is de omgeving van het Dwingelderveld veel beter beschermd tegen wateroverlast.
Vlaggenschip
De vernatting van het Dwingelderveld pakt goed uit voor de natuur, al zit daar volgens Ronald wel een grens aan. “Er gingen stemmen op om het gebied nóg natter te maken dan het nu is, maar dat ging ten koste van het natuurbelang. We willen het karakter van dit gebied, met zijn grote vochtige heidevelden en alle planten en dieren die daarbij horen, graag behouden. Al met al is dat goed gelukt. Het is mooi om te zien dat in het Noordenveld, waar vroeger grasland en akkerbouw de boventoon voerden, nu dopheide bloeit en zelfs klokjesgentiaan.” Het is nog wachten op het vlaggenschip van vochtige heide, het gentiaanblauwtje. Dit vlindertje zet haar eitjes af op de klokjesgentiaan. De rupsen die daaruit komen, zijn weer afhankelijk van knoopmieren. Maar knoopmieren heeft Ronald nog niet gezien. “Het gaat denk ik nog vele jaren duren voordat zo’n wonderlijke cyclus weer op gang komt.”
WAT IS DIT? ?
Boswachter Natascha Hokke, werkzaam op het Rotterdamse platteland en in Midden-Delfland, beantwoordt vragen van lezers over de natuur. Als zij het antwoord niet weet, klopt ze aan bij haar collega’s.
Marjan Bleeksma trof afgelopen zomer in een Zweeds meer een lang werpig, geleiachtige substantie aan met groene korreltjes. Wat zou dat zijn? Op de afbeelding is een eisnoer te zien. Waarschijnlijk van een poelslak of aanverwante soort. Zoetwaterslakken zoals de poelslak zetten hun eitjes af in kleine doorzichtige pakketjes tegen waterplanten.
Mussen eten mijn forsythia kaal?
In de tuin van Nelleke van der Veen vertoeft geregeld een grote groep mussen. Haar oude forsythia (Chinees klokje) bloeit dit jaar heel matig en tot haar verbazing vreten de mussen de struik helemaal kaal om vervolgens te beginnen aan een andere forsythia. Wat is hier aan de hand?
Heel bijzonder dat je dit hebt zien gebeuren! Het klopt inderdaad dat (huis)mussen in deze tijd
van het jaar bloemknoppen eten. Dit doen ze om aan eiwitten en extra voedingsstoffen te komen. Eiwitten zijn nu schaars, want de zaden uit het najaar zijn op en insecten zijn er nog niet veel. Jonge knoppen zijn daarom een belangrijke bron. Daarvoor moet helaas je Chinees klokje het ontgelden. Op deze manier lukt het de mussen om in een goede conditie te komen voor het broedseizoen.
Vijf mussen vliegen exact tegelijk op. Wie geeft het teken?
Onlangs zaten vijf mussen dicht bij elkaar in de tuin van Gerard Zaal. Opeens vlogen ze alle vijf exact tegelijk op! Enkele minuten later herhaalde dit zich opnieuw. Hoe ‘verstaan’ die mussen elkaar, om dit zo te kunnen doen?
Het blijft ongelofelijk hoe dieren met elkaar kunnen communiceren. Mussen zijn ook nog eens ontzettend sociale dieren. Ze leven in groepen en als je oplet, hoor je ze continu met elkaar tjirpen. Ze gebruiken geluid om te communiceren, maar ook lichaamstaal speelt een belangrijke rol. Dat exact tegelijk opvliegen gebeurt vaak bij vogels die in groepen leven. Ze letten voortdurend op elkaar en daarbij op mogelijke gevaren in de omgeving. Eén mus hoeft maar iets verdachts te zien en een kleine beweging te maken en de rest reageert supersnel. Voor ons is dat bijna niet waar te nemen, maar voor vogels zijn dit duidelijke signalen. Zo vergroten ze hun overlevingskans.
Verdrijven eksters de kleine tuinvogels?
In onze woonwijk zit een grote populatie eksters, vertelt Ineke Vinke. In de straat zitten wel zeven nesten hoog in de bomen. Ze vraagt zich af of door de aanwezigheid en het gedrag van eksters de kleine tuinvogels verdwijnen. Wat kan ze hieraan doen?
Eksters roven inderdaad wel eens een ei of jonge zangvogel. Toch blijkt uit onderzoek dat dit niet
direct voor een afname onder zangvogels zorgt. Kleinere vogels zijn vaak berekend op predatie en hebben meerdere legsels per jaar. Weet je dat eksters elkaar alarmeren bij gevaar, denk bijvoorbeeld aan de naderende buurtkat? Dat helpt de kleine zangvogels ook weer. Je kunt de zangvogels zelf helpen door genoeg groen in je tuin te houden waarin ze zich kunnen verstoppen.
Hebben dieren ook een eigen taal of dialect?
Mark Snoek vraagt zich af: “Wij mensen migreren de hele wereld over en iedere streek heeft zijn eigen taal of dialect. Hoe zit dit met dieren?”
Leuke vraag! Er zijn zeker dialecten onder dieren, met name bij vogels is dit bekend. Veel zangvogels, zoals de koolmees, merel of roodborst, leren hun zang van volwassen vogels in de omgeving waar ze opgroeien. Daardoor kunnen groepen in verschillende regio’s net iets anders zingen. Vergelijkbaar met
accenten of dialecten dus. Zelf was ik onlangs op vakantie naar Spanje. De groene specht klinkt daar anders dan in Nederland. Dat klopt ook, want het is een ondersoort; de Iberische groene specht. Grappig dat je die dialecten in sommige gevallen kunt horen. Ook blijkt uit onderzoek dat merels in de stad op hogere toonhoogte en harder zingen dan in het bos. Dit doen ze om boven het verkeer en ander lawaai uit te komen. Daarmee verschillen ze van hun soortgenoten die in het bos wonen.
Ook een vraag?
Stuur die naar natuurvraag@natuurmonumenten.nl. Je krijgt altijd antwoord (al duurt het soms even). De leukste vragen krijgen een plek in deze rubriek.
De vrij zeldzame waterspitsmuis houdt van schoon, niet te voedselrijk water met goed ontwikkelde oevervegetatie. Het is de enige spitsmuis die het water ingaat om prooien te vangen, zoals vissen, kikkerlarven en zelfs vrij grote kikkers. Daarvoor is hij goed aangepast. Een rij borstelharen langs zijn staart en tenen van zijn achterpoten helpen hem bij het zwemmen en sturen. En ze duiken met gemak twee meter diep om op de bodem voedsel te zoeken.
Deze waterjuffer leeft bij snelstromende beken en de bovenloop van riviertjes. Daar zijn er niet meer zoveel van in Nederland. De bosbeekjuffer is alleen nog te vinden in het zuidelijk deel van ons land en in het oosten langs de Dinkel en Slinge. Waterjuffers brengen het grootste deel van hun leven door als larve in het water. Dat kan wel twee jaar duren. Als ze groot genoeg zijn voor het leven op het land, kruipen ze omhoog langs een waterplant en ondergaan een metamorfose tot volwassen juffer.
belangrijke voedselbron voor vogels en vleermuizen.
’s Zomers kan blauwalg in voedselrijk, warm water zo toenemen, dat je er niet meer kunt zwemmen. Blauwalgen zijn eigenlijk geen algen, maar cyanobacteriën. Ze scheiden giftige stoffen uit, die voor mens en dier gevaarlijk zijn. Hun naam hebben ze te danken aan de blauwe kleur van pigmenten, waarmee ze lichtopvangen voor fotosynthese.
Meer ontdekken over waterdieren? Kijk op nm.nl/ waterdieren
‘Vergroenen hoeft niet groot of te zijn’
GROENE TOEKOMST
In deze serie spreken we jonge mensen over natuur en klimaat. Wat vinden zij belangrijk? Hoe moeten we het land anders inrichten?
Rennen, springen, vliegen en weer doorgaan. Bekende kost voor tuinranger Jolinde Kartoredjo-Groenendijk (28). Ze leert mensen dat een groene omgeving niet veel tijd kost en rust geeft. TEKST: Alize de Vries BEELD: Lars van den Brink
Wanneer raakte je betrokken bij de natuur?
“Als kind hield ik al van de natuur, maar ik was haar uit het oog verloren. Ik ben een tijd mentaal overbelast geweest. Tijdens die periode was de natuur er voor mij. Op sommige dagen was buiten een ommetje maken het hoogst haalbare. Ik werd me bewust van de seizoenen en realiseerde me dat ik niet altijd aan hoef te staan. Een boom staat ook niet alleen maar in bloei. En als die zijn blad verliest, maakt hij geen stennis. Dit besef en een blik op een groene omgeving, geeft mij rust en geluk. Dit gevoel, was ik, net zoals andere nuchtere Nederlanders, uit het oog verloren.”
Wat doet het met je, dat sommige mensen de natuur uit het oog verliezen?
“In mijn omgeving zijn veel kijkdoostuinen: betonnen oases met hooguit strookjes groen aan de zijkant. Zoveel beton maakt mij verdrietig. Wanneer mensen naar mij toekomen omdat ze een groenere tuin willen, merk ik dat ze denken dat tegels en grasvelden praktisch zijn. Ik herken hierin de Nederlandse cultuur van ondernemers en kapitaal. De praktische aanpak weerspiegelt de omgang van mensen met groen. Met zo min mogelijk moeite een opgeruimde, groen ogende en geordende plek. Het idee dat zo’n betonnen woestijntuin meer rust geeft door minder onderhoud, is een vergissing. Tegels moet je schoonspuiten, stof wegbezemen en ongewenste plantjes tussen de tegels uit wroeten. Een
tegelparadijs is in de zomer ook zo een paar graden warmer.”
Hoe zorg je voor een groene tuin?
“Het kost weinig moeite. Dat draag ik als tuinranger ook uit. Wij hebben een lijst met tien tips voor een groene en soortenrijke tuin. Plant zoveel mogelijk inheemse planten en maak gebruik van water. Door een schaaltje voor vogels neer te zetten, help je de natuur al. Wij verwachten niet dat iemand zijn hele levensstijl verandert. Vergroenen hoeft niet groot of gek te zijn, met wat maatwerktips past het in iemands huidige leven. Mede daarom zijn mensen na onze tips vaak opgelucht.”
Waarom is een groene omgeving voor jou belangrijk?
“Als mens zijn we verantwoordelijk voor de klimaatgevolgen van de economie en ontwikkelingen in het verleden. De aarde is niet van ons, wij hebben haar in rentmeesterschap. Wij dienen haar zo te behandelen dat de generaties na ons ook van haar kunnen genieten. Het zou
Jolinde Kartoredjo-Groenendijk werkt als kwaliteitscontroleur bij de politie. Na een werkdag komt ze graag tot rust in haar tuin. Sinds vorig jaar is ze, naast haar werk, coördinator bij de Tuinrangers. Samen met acht anderen helpt zij gratis en vrijwillig de tuinen van de Hoekse Waard te vergroenen. De natuur vindt ze helend. Jolinde helpt mensen in te zien dat een groene tuin iets teruggeeft. tuinrangers.nl
zonde zijn als de rust die de natuur in zich heeft, wordt overstemd door de onrust die klimaatverandering met zich meebrengt.”
En de tuin van Nederland, wat is je kijk daarop?
“Het onderhoud van groen hoeft niet zo strak. Gemeenten en provincies maken zich druk als er een bloem verschijnt, als dat niet past binnen de bestemmingsplannen. Mijn boodschap is niet: laat het beheer los. De natuur moet ook zijn rust vinden, het reguleren van bezoek in groene gebieden vind ik ook belangrijk. Bovendien vind ik dat de overheid een voorbeeldfunctie heeft als het gaat om de omgang met de natuur. De overheid zou meer moeten investeren in inheemse en biologische voedselproductie. De focus op landbouw is in Nederland te groot. Logisch, gezien de geschiedenis: na de Tweede Wereldoorlog wilden mensen ervoor zorgen dat we nooit meer een tekort aan voedsel hadden.”
Hoe zie jij een groene toekomst?
“Ik heb het idee dat we op een keerpunt staan in onze kijk op de natuur: een steeds grotere groep is zich bewust van de indeling van ons land en denkt erover mee. Het strakke, nuttige frame laten we los. We willen meer weten over de manier waarop de natuur zich gedraagt, zonder sturing door de mens. Door mij hierin te verdiepen, mee te doen met de tuinrangers en te werken aan vergroening van mijn omgeving, hoop ik een inspiratie te zijn voor anderen.”
Natuur als bondgenoot
In het Geuldal koesteren we de natuur als bondgenoot, om van te genieten, met zijn beboste heuvels, bloemrijke hellingen en glinsterende beekjes. Maar de natuur is hier ook een bondgenoot in de strijd tegen wateroverlast, helemaal na de rampspoed in de zomer van 2021. Toen trad de Geul buiten haar oevers en zorgde het water voor enorme schade in Valkenburg en omgeving. Die ramp vergrootte het besef dat we de natuur meer kunnen inzetten om ons te beschermen tegen wateroverlast. Met steun van de Postcode Loterij werd een innovatieprogramma met fonds opgericht: Natuurkracht. Dat leverde veel nieuwe natuur op die ook de waterveiligheid in het Geuldal versterkte. Dankzij allerlei initiatieven zijn nieuwe landschapselementen aangelegd zoals graften, hagen, houtwallen en boomgaarden, waardoor regenwater veel langer wordt vastgehouden op de plek waar het valt. Er zijn bloemrijke hellingen ingericht, struwelen aangeplant en wadi’s aangelegd waar water meer tijd krijgt om de bodem in te trekken.
Daarmee is het Geuldal niet alleen veiliger geworden, maar ook een stuk mooier. De natuur als bondgenoot, dat ervaar je hier met veel plezier.
NATUURMAKERS
Van schoonmaakacties tot het kopen van grond. Burgers nemen zelf het initiatief om de natuur in hun woonomgeving te beschermen.
Meer dierenleven in eigen tuin
De belangrijkste voorwaarde voor het huis dat Jens en Eline willen kopen: een grote tuin!
De keuze valt op een klushuis met een immense tuin van 3000 m2. Minpunt: die tuin staat helemaal vol bramenstruiken. Ze toveren ’m om naar een enorme vijver, met een eilandje en vól leven.
W ie niet rijk is moet slim zijn. En handig. Al kun je dat laatste ook prima leren, bewijzen Eline Hendriks en Jens Smits. “We hebben altijd geklust, maar wat we nu doen is van een andere orde”, vertelt Eline. Ze kopen het achterhuis van de oudste boerderij van Arnhem, met een flink stuk grond erbij. Het woongedeelte moet grondig verbouwd worden. Ook de tuin heeft liefde nodig. “Die was helemaal overwoekerd met bramenstruiken.”
Vijverplanten van Marktplaats
Van begin af aan is één ding zeker: de tuin moet natuurvriendelijk worden ingericht. Een groot deel graven ze zelf uit. Zo ontstaat een enorme vijver met een eilandje in het
midden. “We hebben de grond weggegraven met machines. Het grondwater zorgde ervoor dat de vijver vanzelf volliep.” Omdat verbouwen al duur genoeg is, zoekt het stel naar slimme oplossingen. “We struinden Marktplaats af voor vijverplanten. Sommige mensen hadden te veel planten, weer anderen wilden helemaal stoppen met hun vijver. Zo kwamen we goedkoop aan planten en soms zelfs aan vissen.”
Andere dieren weten het water al snel te vinden. Eenden vinden op het eilandje een veilige slaapplek. Ook ijsvogels komen al snel langs en weten de vijver nu steeds te vinden. Eline: “We zijn druk bezig met de rest van de tuin. We denken aan terpjes met
fruitbomen, een slingerpaadje, maar zeker ook een grasbloemenmix. Ook hiervoor kijken we geregeld op internet of we ergens iets kunnen afhalen. Dat kan soms via de gemeente, dan kun je via een regeling een gratis boom of vogelhuisje ophalen. Altijd het checken waard!” Het stel geeft nog een laatste tip. “Een vijver is echt een verrijking voor het dierenleven in je tuin. Maar check vooraf of je er eentje mag aanleggen, zeker als je aan een groter formaat denkt.”
Je kunt Jens en Eline volgen op instagram en tiktok via @hetelderhofje. Andere natuurmakers die hun tips delen vind je op nm.nl/natuurmakers
Mondarmen
Een kwal eet allerlei zwemmende dieren, zoals kreeftjes en vislarven. Met zijn vier lange mondarmen brengt hij het voedsel naar zijn mond. In de lichaamsholte bevinden zich de maag met vier maagzakken en de geslachtsorganen.
Doorzichtig venijn
Met oostenwind kunnen er duizenden op het
strand liggen: dood en blubberig. Maar in de zee zijn ze thuis. In elegante slow motion zweeft ze door het water. Maak kennis met de kompaskwal.
TEKST: Astrid Schoenmaker BEELD: Inge van Noortwijk
Glashelder
Het doorzichtige lichaam van een volwassen kompaskwal bestaat uit een schijfvormige hoed van zo’n 30 centimeter. Het patroon van V-vormige bruine strepen op de hoed lijkt wel wat op een kompasroos, dat geeft het dier zijn naam. Aan de rand hangen 24 tentakels, die wel 2 meter lang kunnen worden.
1. E i en zaad
De bevruchting vindt plaats in de lichaamsholte van het vrouwtje. Uit de bevruchte eicel ontwikkelt zich een larve.
2. Planula
De larven leven nog even beschut in de geplooide mondarmen en kiezen dan het wijde sop.
Het lijken zo eerder planten dan dieren.
4. Strobyla
Aan de bovenkant snoeren zich steeds kleine schijfjes af. Er ontstaat een hele stapel.
5. Ephyra
Eén voor één laten de schijfjes los, meestal in de zomer. Ze zwemmen vrij rond en lijken al op hun ouders.
een week, maar ook maanden duren.
6. Volwassen
De meeste kwallen beginnen als mannetje en vormen zich in de loop van hun leven om naar een vrouwtje.
Neteldier
De kompaskwal is net als andere kwallen een neteldier. Zijn tentakels zijn bezaaid met netelcellen. Zodra de kwal zijn prooi raakt, schiet een harpoentje met gif uit de netelcel. Het gif verlamt zijn prooi. Dat is dan een gemakkelijk hapje om op te eten. Ook voor mensen is een steek pijnlijk. Zelfs aangespoelde kwallen kunnen nog venijnig steken omdat de netelcellen actief blijven.
Beekdal blijkt unieke schatkamer
Soms snijdt het mes aan twee kanten, zoals in het Drentse Drostendiep. Het beekdal van het Nieuwe Drostendiep onderging een metamorfose, met nieuwe meanders en nieuwe natuur. Het project levert ook een archeologische schatkamer op, met verrassende vondsten uit een ver verleden.
TEKST: Wilco Meijers
‘Dit is een opgraving waar je het voor doet”, vertelt Arjan Hullegie met een grote glimlach. Hij begeleidde de opgravingen als projectleider Archeologie van adviesbureau Lycens, in opdracht van waterschap Vechtstromen. Die opgravingen vonden plaats tijdens de herinrichting van het Nieuwe Drostendiep, van augustus 2024 tot het najaar van 2025. De gekanaliseerde waterloop meandert nu weer als vanouds door het landschap.
Spectaculaire vondsten
De werkzaamheden richtten zich op natuurontwikkeling, meer waterberging en het voorkomen van wateroverlast voor de landbouw. Tegelijkertijd legde het project een deel van ons verleden bloot. Zo’n 80 hectare werd afgeplagd tot een diepte van maximaal 25 cm om de voedselrijke toplaag te ver-
wijderen. Op de schrale ondergrond keren bloemrijke oeverlanden terug. Elk afgeplagd vlak werd met metaaldetectoren onderzocht door een team van archeologen. Dat leverde maar liefst 3200 vondsten op, waarvan circa 20 procent het stempel ‘spectaculair’ kreeg. “Van tevoren hadden we niet gedacht dat we zoveel zouden vinden. Mede omdat het bodemprofiel hier grotendeels ongerept is, vrij uniek in Nederland. Eeuwenlang was dit moeras en grasland waarbij de venige ondergrond met hier en daar dekzandkopjes de tand des tijds bijna ongeschonden heeft doorstaan. Op
Samenwerking
Vuurstenen kern
Middensteentijd Stuk vuursteen waar kleine scherven werden afgeslagen voorhet maken van werk tuigen zoals mesjes en pijlpunten.
Bronstijd Gebruikt voor houtkap, houtbewerking en strijd.
die dekzandkopjes zijn de oudste vondsten gedaan uit de vroege prehistorie. Maar ook van alle tijden daarna tot onze tijd zijn talrijke overblijfselen gevonden.”
Die lijst is lang en veelzijdig, met onder meer sierspelden uit de ijzertijd en de vroege middeleeuwen, muntschatten en penningen uit de middeleeuwen en de Tachtigjarige Oorlog, allerlei scheepsresten, medailles en insignes en een speld van de agrarische afdeling van de NSB uit de Tweede Wereldoorlog. Een groot deel van de vondsten wordt straks tentoongesteld op een nader te bepalen locatie
De herinrichting van het Nieuwe Drostendiep kwam tot stand dankzij een groot aantal partijen, zoals Provincie Drenthe, Waterschap Vechtstromen, gemeente Coevorden, Natuurmonumenten, Stichting Het Drentse Landschap, Agrarische Natuur Drenthe, LTO Noord en Initiatiefgroep Drostendiep.
Fibula
vorm uitzonderlijk exemplaar.
Ottoonse fibula
Vroege Middeleeuwen
Gouden Romeinse ring
3e-4e eeuw
Unieke vondst voor bewaard. Ver Engeland. Vermoedelijk mogelijk geofferd aan de rivier.
Een zogeheten kropspeld uit de vroege ijzertijd, gebruikt als haar- of kledingspeld. Naast deze zijn er nog zes andere typen
Een zilveren schijffibula of sierspeld uit de 9e en 10e eeuw. Kon aan de hand van eerdere vondsten 100 km verderop in Duitsland gedateerd worden.
Vergulde
1566
Werd gedragen door opstandige edelen als symbool van verzet tegen het Spaanse gezag, gevonden op 150 meter van Havezathe De Klencke. Inclusief ring voor de ketting, die later vaak werd verwijderd door verzamelaars.
Tweede Wereldoorlog
Dop van benzineblik. Een van de vele sporen uit de oorlog, onder meer van Engelsen, Duitsers en Polen. Amerikaanse tankdop
Goudschat
Nieuwe tijd, 80-jarige oorlog Verborgen aan het begin van de Tachtigjarige oorlog, met 45 zilveren daalders (Spaans/ Belgisch/ Duits/Oostenrijks en Nederlands), vijftien 15e- en 16e-eeuwse goudguldens en twee gouden realen van Karel 5 en Philips II.
Reddingsactie
voor de Noor
In het glooiende
Zuid-Limburg stroomt de Noor, een kleine beek van onschatbare waarde. Maar doordat het klimaat verandert, zijn regenbuien heviger. Regenwater raast dan de heuvels af naar de beek die de hoeveelheid water en de kracht van de stroming niet kan verwerken. De beekbodem slijt uit en de Noor dreigt onder de grond
te verdwijnen. Dat heeft nadelige gevolgen voor de natuur in het beekdal. Natte hooilanden drogen uit en bijzondere planten maken plaats voor brandnetels en bramen.
We we kunnen het tij keren door de beekbodem te versterken en regenwater beter vast te houden op de hogere delen, zodat er minder water in de beek komt. In september worden
Adopteer een lepelaarsgezin
Op de uitgestrekte kwelders van De Schorren op Texel heerst een bijzondere rust. Hier broedt ieder jaar een grote groep witte vogels op hun zorgvuldig gemaakte hoge nesten, dicht bij elkaar. Je herkent hem direct. Vernoemd naar zijn uitzonderlijke snavel is de lepelaar een toonbeeld van elegantie.
De lepelaar toont veerkracht: van slechts 170 broedparen in Nederland in de jaren zeventig zijn de lepelaars opgeklommen naar ruim 4000 broedparen. Dat is niet vanzelfsprekend. Een veilige broedplek, voldoende voedsel en rust in het broedgebied zijn cruciaal voor het opgroeien van de kuikens. Daarom beschermt Natuurmonumenten lepelaars en hun kwetsbare leefgebied zorgvuldig. Ook jij kunt deze sierlijke vogels steunen. Voor 150 euro per jaar adopteer je een
enkele wegen aangepast om afstromend water het landelijk gebied in te leiden. En in het najaar planten agrariërs bijvoorbeeld hagen aan waardoor regenwater beter de grond in kan trekken. De hagen van loofbomen en struiken horen van oudsher thuis in het beekdal. Zo beschermen we natuur, landschap en cultuurhistorie.
Veel van onze leden hebben bijzondere verhalen die hen inspireren om onze mooie, maar kwetsbare natuur te steunen. Ben jij ook een lid met zo’n verhaal en wil je dat graag delen met andere natuurliefhebbers? Stuur dan een mail naar mijnverhaal@ natuurmonumenten.nl en laat kort weten wat jouw verhaal is. Met degenen die de leukste verhalen aandragen nemen we contact op. WAAROM STEUN
lepelaarsgezin. Hiermee beschermen we de leefomgeving van de lepelaar tegen verstoring en komen we op voor verbetering van biodiversiteit in de Waddenzee, waar de lepelaar zijn voedsel vindt. Met het adopteren van een lepelaarsgezin draag je direct bij aan dit werk.
Bedankpakket
Als dank voor jouw steun ontvang je een pakket met daarin een officieel adoptiecertificaat, twee vrijkaarten voor een
excursie op De Schorren om de kolonie van dichtbij te bewonderen, een lepelaar-knuffel en -thermosfles en een handgeschreven bedankje met extra ansichtkaart om iemand cadeau te doen.
Adopteer via de QR-code
ZOMERSE TOCHTEN
Lekker wandelen langs bronnen en beken? Of zelf het water in met de kano? We lichten drie waterige routes uit. Maak bijvoorbeeld een ‘wereldreis’ door het Waterloopbos, en zie hoe de natuur de waterwerken overneemt.
TEKST: Petra Strijdhorst
Dat Natuurmonumenten is opgericht door Jac. P. Thijsse weten veel mensen wel. Maar er waren meer mensen bij betrokken, zoals Eli Heimans. Deze natuurbeschermer was groot liefhebber van het Zuid-Limburgse landschap. We wandelen in zijn voetsporen met boswachter en Eli Heimans-fan Paul Wijenberg.
‘Skrieieik’ klinkt het luid als we door het eerste typisch Limburgse draaihek lopen. “Ah, het mooiste geluid van Zuid-Limburg!” reageert Paul. “Typisch voor dit gebied!” Wie ooit in Zuid-Limburg wandelde, kent de draaihekken die je geregeld tegenkomt. Net als de kapelletjes, holle wegen en waterstroompjes op diverse plekken. “Dat zijn bronbeekjes. Wist je dat er over een afstand van vijf kilometer vanaf de Belgische grens tot aan Mechelen maar liefst 26 bronbeken ontspringen?” Paul strooit met weetjes met een enthousiasme waar Freek Vonk nog wat van kan leren.
270 miljoen jaar oud
De route begint met stukjes asfalt, maar we kunnen direct aan het werk: vlakke wegen zijn hier een zeldzaamheid. Mede daardoor is water hier niet altijd een vriend. Bij heftige regen stroomt alles met
flinke kracht naar het laagste punt. Daar is vandaag niets van te merken, naast de weg kabbelt een vriendelijk stroompje. Paul kijkt achterom. “Zie je die heuvels? Feitelijk gezien zijn dat geen heuvels. Heel lang geleden was hier de zee. Door meerdere oorzaken, zoals het kantelend landschap van de Eiffel en de Ardennen in een ver verleden, stroomde dat water woest en ongeremd weg. Het nam zand, steen en grind mee en schuurde groeven in het voormalige zeeplateau uit. Zo ontstond dit dalenlandschap.”
Wie steeds terugkomt in de weetjes van Paul, is Eli Heimans. Zuid-Limburg intrigeerde hem vanwege het landschap. Hij schreef het boekje ‘Uit ons Krijtland’ waarin hij het landschap en de geologie omschreef. Diverse plekken zijn hier vernoemd naar hem. Het meest bijzondere is misschien wel de Heimansgroeve .“
Dit gesteente is rond de 270 miljoen jaar oud”, vertelt Paul terwijl hij naar een brok steen wijst dat uit de heuvel steekt. “De enige plek in Nederland waar je zulk oud gesteente aan de oppervlakte kunt zien.”
Glijbaan
Naast alle beken wandelen we ook een stuk langs De Geul. “De snelst stromende bergbeek van Nederland”, aldus Paul. Dit komt vooral door het hoogteverschil dat de rivier aflegt. Slingers en bochten remmen de snelheid nog enigszins. “Ga niet te dicht op de rand staan!” Het water slijt de grond af, waardoor randen soms afbrokkelen. We lopen voorzichtig richting het water. “Kijk, hier zie je een beverspoor! Een glijbaan naar het water.” Even verderop ligt een dikke boom die perfect rondom is geknaagd. “Ach, hebben ze die nu ook al om?” Voor het eerst is Paul even niet enthousiast. Maar al snel is hij weer afgeleid. “Zie je dat spoor daar onder het prikkeldraad? Dat is een dassenspoor. Kijk maar, er hangen nog haren aan het draad.”
Route: Eli Heimanswandeling
1
Parkeerplaats Bennetweg in Epen.
2
De plek waar Paul misschien wel het meest trots op is. Dit voorjaar opende Natuurmonumenten de Volmolen uit de achttiende eeuw als ontvangstplek voor bezoekers van het Geuldal. Van april tot november kun je iedere zaterdag (tussen 10 en 16 uur) een rondleiding krijgen of zelf een kijkje nemen in de molen.
3
Je loopt over een hellend pad dat de grens vormt tussen het Geuldal en het Terzieterbeekdal. Vergeet op het hoogste gedeelte van deze klimmende weg niet achterom te kijken voor een prachtig uitzicht op het Geuldal.
4
De beek die je hier ziet is een van de vele bronbeken in deze omgeving. Ze worden
gevoed door hemelwater en kwelwater. Al die bronbeken voeden op hun beurt de Geul. Bij elk bronbeekje ligt naast het pad een steen met haar naam.
5
Je ziet hier de Geul, de snelst stromende bergbeek van Nederland. Dit komt doordat de 58 kilometer lange rivier een verval heeft van zo’n 250 meter. De Geul krijgt op steeds meer plekken weer z’n natuurlijke verloop. De steile wanden die hierdoor ontstaan zijn een perfecte broedplek voor ijsvogels en oeverzwaluwen.
6
Hier liggen leisteen en kolenzandsteen aan de oppervlakte. Dit gesteente stamt uit het Carboon en is meer dan 270 miljoen jaar oud. Deze voormalige steengroeve ligt in een helling en is vernoemd naar zijn ontdekker, Eli Heimans.
7
Je loopt hier over een ‘holle weg’ die honderden jaren oud is. Door inslijting van
snel afstromend hemelwater en karrewielen van boerenwagens ontstonden deze holle wegen. Ze zijn karakteristiek voor het Zuid-Limburgse landschap en belangrijk voor dieren. De hazelmuis kan in deze bosranden zijn nest bouwen, andere dieren vinden er schuil- en voedselplekken.
TIP
Wil je voor of na je wandeling wat eten of drinken? Herberg De Smidse ligt vlakbij de route en is een echte aanrader voor Limburgse specialiteiten.Of haal een ijsje bij IJsboerderij De Wingbergerhoeve (bij routepunt 1) met vers fruit uit de regio.
De Eli Heimanswandeling kun je ook lopen onder leiding van een gids. Zie nm.nl/eliwandeling
Kraggenburg
Route: Pentapad Waterloopbos
De naam vertelt veel: in het Waterloopbos in de Noordoostpolder werd vroeger onderzocht wat het effect was van water. Waterwerken werden perfect op schaal nagebouwd. Zo konden onderzoekers de loop van het water nabootsen. Tegenwoordig worden dit soort onderzoeken gedaan met computersimulaties. Sommige modellen zijn gerestaureerd, op andere plekken neemt de natuur het langzaam over. Een indrukwekkende wandeling waar je ondanks de relatief korte afstand waarschijnlijk best even onderweg bent.
1
Paviljoen Het ProefLab, Marknesse.
2
Op deze plek bulderde ooit het water met golven tot wel 2,5 meter hoog door de goot. In 2018 is van de Deltagoot een imponerend kunstwerk gemaakt, een
Waterloopbos
groen monument in wording, waar korstmossen, mossen en varens groeien.
3
De haven van IJmuiden moest meegroeien met de steeds groter wordende schepen. Met dit model bepaalde men de ideale vorm en de lengte van de havendammen.
4
Op deze modelplaats werden scheep vaartmodellen getest, zoals de navigatie met duwboten, het passe ren van tegenliggers, het invaren in een sluis, en zelfs varen in het donker door middel van kleine lampjes langs de oevers.
5
Op deze modelplaats deed men onderzoek naar de plaatsing van kribben (om stroming te geleiden)
en het gedrag van slibstromen in de IJssel en de Neder-Rijn. Uitkomst van de onderzoeken: de invloed was verwaarloosbaar.
6
Op deze plek werd in de jaren ’60 een schaalmodel gebouwd van de monding van de Menam bij de Thaise hoofdstad Bangkok. De onderzoeksvraag: hoe moet de havenmond veranderen, zodat het minder aanslibt? Met stromend water en getijden werd getest hoe baggerwerk het beste kon worden uitgevoerd en dammen en vaargeulen konden worden aangelegd.
Hoe zorg je dat een dijk bestand is tegen hoge golven? In de Golfbak bootsten ingenieurs stormen na om te zien wat het effect was van water op dammen van gestapelde stenen of
Route: Kanoroute Dwarsgracht, De Wieden
Op deze kanoroute In Nationaal Park Weerribben-Wieden zie je goed hoe ons landschap ooit veranderde door turf winning. Je peddelt langs dunne streepjes land, maar ook over grote meren (wieden), zoals de Beulakerwijde.
1 Restaurant De Otterskooi, Giethoorn. Je kunt hier kano’s huren.
2
Links van je ligt de Grote Otterskooi, de grootste eendenkooi van Europa. Natuurmonumenten houdt deze eendenkooi in stand vanwege de cultuurhistorische- en natuurwaarde. Veel vogels zoeken de rust op van de kooibossen rondom de eendenkooi.
Giethoornsche Meer
Duiniger meer
Dwarsgracht
Jonen
3
De naam van het meer lijkt wat vreemd als je bedenkt dat Giethoorn relatief ver verwijderd ligt van dit meer. Vroeger lag de plaats wel in de buurt van de waterplas. Doordat het door inklinking te nat werd, is het hele dorp verplaatst.
4
Je vaart langs de bijzondere plaats Jonen. Je kunt hier niet met de auto komen. Bewoners hebben een ontheffing om met hun auto tot aan de parkeerplaats bij het pontje te rijden.
5
Je vaart hier langs riet- en hooilanden en zogenaamde broekbossen. Verder naar het oosten liggen ook enkele eilanden. Ze vormen het restant van de Oude Beulakerweg die naar het dorp Beulake leidde. Dit dorp is ‘verdronken’ tijdens de stormvloeden van 1776 en 1779. Een kunstwerk in de vorm van een toren-
spits geeft de plek aan waar het dorp lag.
6
Dit is een van de drie kanokampeerplekken in De Wieden. Je mag hier legaal kamperen op de vlonder. Let op: reserveren is niet mogelijk. Als er al iemand kampeert, kun je er niet terecht. Er zijn geen voorzieningen.
7
Trilveen is een dunne laag drijvend veen. De Wieden is een van de weinige natuurgebieden in Nederland waar het nog voorkomt.
Kijk voor meer info over de routes op nm.nl/puurwandelen
Kleine Beulaker wijde
Beulaker wijde
‘Ik blijf nieuwe soorten zoeken tot ik omval’
‘Mijn lievelingsmijten? Dat is Arrenurus: een geslacht van watermijten die in stilstaand water leven. Met 1.000 soorten is dit het soortenrijkste geslacht van de watermijten.’ Bioloog Harry Smit buigt zich over een bak met water uit het Naardermeer terwijl hij over de onverwacht rijke wereld van watermijten vertelt. Zwemmende stipjes ter grootte van een speldenknop, die met 7.500 verschillende soorten geen beestjes zijn om over het hoofd te zien.
TEKST: Femke Welvaart BEELD: Rene Koster
Met een schepnet doet Harry een greep in het water. In de bak wijst hij verschillende watermijten aan. Ook al zijn ze met 0,5 tot 1,5 millimeter piepklein, ze zijn verrassend goed te zien met het blote oog. Kleine bolletjes met dunne pootjes zwemmen door de bak. “Het Naardermeer is een van de weinige gebieden in Nederland met bijzonder schoon water”, vertelt hij. “Het voorkomen van de watermijt is indicatief voor die waterkwaliteit: hoe schoner het water, hoe meer insectensoorten er in en op het water leven en hoe meer watermijten je er kunt verwachten.”
Goed nieuws dus voor het Naardermeer,
maar laten we eerst een stap terug doen. Wat is een watermijt en hoe word je een van ’s werelds grootste experts op het gebied van deze piepkleine spinachtigen?
“Watermijten zijn zo’n 235 miljoen jaar oud”, zegt Harry. “Dat is een schatting gebaseerd op moleculaire data. Maar er zijn recenter ook fossielen van watermijten gevonden, waarvan de oudste uit het Tertiair. Inmiddels weten we dat er wereldwijd zo’n 7.500 soorten bestaan, waarvan er 274 voorkomen in Nederland. Arrenurus is het omvangrijkste geslacht, met soorten die qua vorm en structuur flink kunnen verschillen. Dat maakt het voor mij als taxonoom enorm interessant.” De hele cyclus van de watermijt vindt
grotendeels in het water plaats, behalve wanneer de larven parasiterend op vliegende insecten boven water komen. “Het vrouwtje van de watermijt legt eitjes in het water. Hieruit komen larven met zes poten. Deze beestjes zoeken vervolgens een gastheer waarop ze kunnen parasiteren. Libellen, vedermuggen en kevers zijn hierbij favoriet. Op de borst van een libelle kunnen zo twintig tot dertig of zelfs meer watermijtlarven zitten. Deze larven zuigen voedsel uit de libelle, die dat niet prettig vindt, maar er ook niet aan sterft. En omdat de larven precies op die plek onder de borst zitten waar de libelle met de pootjes niet bij kan, kunnen ze er niet vanaf gewerkt wor
den. De watermijtlarven onttrekken dus energie aan de libelle, met als gevolg dat het libellevrouwtje minder eitjes legt dan wanneer ze niet wordt geparasiteerd.” Zo kan een piepklein dier grote invloed hebben op het ecosysteem. Dat geldt ook voor volwassen watermijten. Als rovers leven ze van kleine ongewervelden in en bij het water. Ze zuigen mosselkreeftjes, watervlooien en larven van vedermuggen leeg waarna die sterven. “In de Maarsseveense Plassen weten we bijvoorbeeld dat tachtig procent van een bepaalde muggenlarve door watermijten wordt opgegeten. Zonder watermijten zouden daar veel meer muggen zijn, wat weer een grote invloed heeft op het ecosysteem.”
Als de meeliftende watermijtlarve zich losmaakt van zijn gastheer, laat die zich vallen in het water en volgt een rust stadium. Deze periode wordt gekenmerkt door een popachtige fase, waarbij de larve zich tot nimf met acht poten ontwikkelt. Harry: “Nimfen hebben nog geen ontwikkeld genitaal en zijn minder behaard dan de volwassen watermijt. Pas als de nimf zich in een volgend ruststadium tot volwassen watermijt heeft ontwikkeld, krijgt het zijn of haar geslacht. De vrouwtjes leggen vervolgens eitjes in het water en zo begint de cyclus weer van voren af aan.”
Levenslange fascinatie
Halverwege de jaren tachtig deed Harry als bioloog onderzoek voor de waterschappen en de provincie Zuid-Holland, met als doel een beoordelingssysteem op te zetten voor kleinere wateren. “Door dat onderzoek kwamen mijn Noord-Hollandse collega Henk van der Hammen en ik erachter dat we nog niet zoveel wisten over watermijten in Nederland. In 2000 publiceerden we samen de eerste verspreidingsatlas en na zijn overlijden maakte ik in 2018 de tweede atlas, inclusief determinatiesleutel.” Zo werd Harry langzaam maar zeker wereldwijd watermijtenexpert.
In Australië, Nieuw-Zeeland en de omringende eilanden is Harry Smit de enige die onderzoek doet naar watermijten. Hij is al even gepensioneerd, maar zijn fascina-
tie voor de kleurrijke waterdiertjes stopt nooit. “Ik houd me nu vooral bezig met het zoeken naar nieuwe soorten en publiceer daarover. Ik denk dat ik inmiddels 700 nieuwe soorten heb beschreven.” Zo klautert hij in alle uithoeken van de wereld naar randen van slootjes, poeltjes, beken en rivieren. In Nederland is het Nationaal Park Weerribben-Wieden favoriet. “Hier komen bijzondere soorten voor die op de hele wereld nog weinig zijn waargenomen, maar die ik hier elke keer aantref. Verder leven in het Naardermeer 25 tot 30 verschillende soorten en is het water op de Utrechtse Heuvelrug bijzonder schoon en daardoor soortenrijk.”
Ook wateren die door kwelwater van de Veluwe worden gevoed, zijn voor Harry interessant onderzoeksterrein. “Dit relatief voedselarme water is ideaal voor water-
‘We zien veel soorten terug die in de jaren tachtig en negentig verdwenen’
mijten. In bijvoorbeeld het westen van ons land is het water veel voedselrijker door het gebruik van mest en pesticiden. Dat zie je meteen terug in de stand van watermijten. In dit soort wateren groeit alleen maar kroos en flap, is de insectenrijkdom ver te zoeken en zijn verschillende watermijtsoorten verdwenen. Ik ben bang dat we dat niet meer kunnen terugdraaien. Maar er is gelukkig ook goed nieuws: in de Nederlandse beken zien we veel soorten terug die in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw waren verdwenen.”
Nieuwe soorten
Ook al is Harry 74 jaar en met pensioen, de bioloog in hem stopt nooit. “Ik blijf dit doen tot ik omval. Het is zo interessant. Zo verzamelde ik ooit op Ameland de grootste watermijt ter wereld! Met 8 millimeter was deze Hydrachna geographica te groot voor mijn pipet. Dat soort vondsten zijn de mooiste in mijn carrière en maken dat ik tot mijn dood zal blijven zoeken naar nieuwe soorten. Het werd, is en blijft mijn leven.”
BEELD: DAVID TEMPELMAN, ANNE KREDIET, HARRY SMIT
Eerste bezoekerscentrum
De geschiedenis van Natuurmonumenten samengevat in vijftig historische momenten, personen en gebeurtenissen. Aflevering 18: de komst van bezoekerscentra.
Al sinds 1967 was stafmedewerker Jaap van Dijk bezig om educatieve voorzieningen bij elkaar te brengen op een plek waar bezoekers kennis konden maken met het werk van Natuurmonumenten en de natuurbescherming. Daarvoor had hij zijn geliefde De Wieden op het oog. Het leidde ertoe dat hier in 1971 bezoekerscentrum De Foeke werd geopend. Vrijwel direct daarna volgden De Heurne in
Nationaal Park Veluwezoom en Corversbos bij Hilversum dat later verhuisde naar de ’s-Gravelandse buitenplaats Boekesteyn. Deze drie bezoekerscentra bestaan nog altijd. Het zou tot 1985 duren tot ook Oisterwijk een bezoekerscentrum kreeg. Later volgden Tiengemeten en Dwingelderveld en in het voorjaar van 2026 Natuurcentrum De Wielewaal in Eindhoven. Onze bezoekerscentra trekken jaarlijks meer dan een miljoen bezoekers met hart voor de natuur.
Kijk voor meer info en openingstijden op nm.nl/bezoekerscentra. Meer weten over onze canon? Kijk op nm.nl/canon
Aanwinst veenweideeilandjes
Omvang: 0,4 ha
Ledenkorting Inheemse tuinplanten
Bio-koopje! Bestel nu je biologische en inheemse tuinplanten bij Sprinklr, de webshop voor biologisch tuinieren. Met de code ‘natuurlijkbio974’ krijg je 5 euro korting op je tuinplanten (bij bestellingen vanaf 30 euro). sprinklr.co/collections/ natuurmonumenten
AANKOPEN IN WORMER- EN JISPERVELD
In het Noord-Hollandse Wormer- en Jisperveld liggen meerdere eilanden die in bezit zijn van particuliere grondeigenaren. Ze worden grotendeels recreatief gebruikt. Natuurmonumenten wist twee van zulke stukken land te verwerven. Beide eilanden bieden goede mogelijkheden om de natuurkwaliteit van het eiland en directe omgeving te verhogen, onder meer voor weidevogels. Het Wormer- en Jisperveld is het grootste aaneengesloten veenweidegebied van West-Europa en een belangrijk broedgebied voor de grutto en andere weidevogels.
Op zoek naar eeuwige rust
Nu al kiezen voor een plek op een natuurbegraafplaats? Waarom niet. Lia Masolijn en Joke Hilhorst-Klomp vertellen over hun beweegredenen. “Mijn vader vond het een ideale plek.” TEKST: Joke van Rooyen BEELD: Erik Smits
Joke Hilhorst-Klomp
‘De vogels, de vlinders, de kikkers, de rust…’
Vorig jaar stond Joke HilhorstKlomp (71) uit Leende op natuurbegraafplaats Schoorsveld om afscheid te nemen van haar man Ton. Jaren eerder, tijdens de opening van Schoorsveld in 2016, waren ze hier samen voor het eerst. Het bleek een schot in de roos. “De vogels, de vlinders, de kikkers, de rust… We vonden het zo’n prachtige plek”, zegt Joke. Drie dagen na de open dag kocht het echtpaar er een rustplaats met zicht op de vennen, vlakbij de ceremonieruimte. De eeuwige grafrust
is daarbij een geruststellende gedachte. “We hebben geen kinderen en het is fijn om te weten dat nabestaanden later niet belast worden met vragen over verlenging van grafrechten.”
Als theoloog en pastoraal werker heeft Joke ruime ervaring met uitvaarten. Zij en haar man wisten dan ook precies hoe ze het wilden invullen. Ton lag thuis opgebaard en werd vanuit huis per fiets en aanhangwagen vervoerd naar Schoorsveld, onder begeleiding van familie en vrienden. Daar vond
een heel persoonlijke, liefdevolle ceremonie plaats, met zowel katholieke als boeddhistische rituelen. “Ton was boeddhist. Dat hij zou terugkeren naar de aarde, omringd door bomen, planten en dieren, sprak hem enorm aan.”
Af en toe bezoekt Joke hem op zijn laatste rustplaats, maar gedenken doet ze vooral thuis, waar de mooiste foto van Ton staat en waar ze dagelijks met hem praat. “Op zijn verjaardag in april ga ik met enkele dierbaren naar Schoorsveld om Ton daar feestelijk te herdenken.”
Lia Masolijn
‘Er rende een reetje over de begraafplaats’
De ouders van Lia Masolijn (51) uit het NoordBrabantse Geldrop vonden een laatste rustplaats op de nabijgelegen natuurbegraafplaats
Schoorsveld in Heeze. Lia komt er regelmatig – vaak wekelijks – om hen te herdenken en te genieten van de stilte en de natuur. “Het is een prachtige plek, waar de wisseling van de seizoenen zo mooi te zien is. Een keertje was ik er ’s morgens om zes uur, toen rende er een reetje over de begraafplaats. In het voorjaar neem ik koffie en een kleedje mee en ga ik lekker even bij mijn vader en moeder zitten.
Dan komen de dierbare herinneringen vanzelf.”
Zoals die keer dat Lia een rondleiding kreeg over de begraafplaats. Via een goede vriend had ze gehoord over een laatste rustplaats in de natuur. “Dat sprak mij en mijn ouders direct aan.
We blijven dan bij elkaar en hoeven niemand te belasten met onderhoud en verlenging van grafrechten, de plek is eeuwig.” Samen met haar vader bezocht Lia de begraafplaats. Haar moeder kon om gezondheidsredenen helaas niet mee, maar ze kreeg al videobellend een goede indruk.
Daarna was het besluit snel genomen. “Mijn vader was een natuurmens, hij vond het een ideale plek.”
Haar vader en moeder overleden respectievelijk in 2022 en 2023 en rusten sindsdien op Schoorsveld. “Zeker nu mijn ouders allebei zijn overleden, voelt het afscheid wel heel definitief.
Ook omdat ik zelf geen gezin heb en dus de laatste ben. Maar ik haal troost uit de gedachte dat we daar straks gedrieën weer bij elkaar zijn.”
Natuurbegraven Nederland
Schoorsveld is een natuurbegraafplaats van Natuurbegraven Nederland, dat sinds 2012 eeuwige grafrust in de natuur mogelijk maakt. Uitgangspunt is altijd dat de natuur er beter van wordt. In de toekomst neemt Natuurmonumenten de zorg en bescherming van het gebied voor altijd over. Natuurbegraven Nederland beheert inmiddels zes natuurbegraafplaatsen in Nederland en ontwikkelt er momenteel drie.
Dommel verdient schoon water
De Dommel kampt al jaren met ernstige vervuiling. Veel plant- en diersoorten zijn verdwenen. De kronkelende watergang verdient een betere toekomst. Partijen roepen op tot aanpak van de bronnen van verontreiniging.
TEKST: Miranda Fieret
Met een lengte van 120 kilometer is de Dommel een belangrijke levensader in Noord-Brabant.
Op sommige plekken heeft deze laaglandbeek, die zich stroomafwaarts ontplooit tot kleine rivier, nog zijn oorspronkelijke bochtige karakter. De bever zwemt er rond, soms flitst er een ijsvogel voorbij en het water biedt plek aan libellen en enkele vissoorten. Ondanks deze lichtpuntjes zijn er veel zorgen over de Dommel.
Ilona Baeten van Natuurmonumenten maakt zich samen met andere partijen hard voor een betere waterkwaliteit. De vervuiling van de Dommel heeft grote gevolgen voor de natuur, maar ook voor landbouw, recreatie en voedselveiligheid. “De situatie maakt dat de Dommel niet alleen België met Nederland verbindt, maar ook de vele partijen die zich zorgen maken”, vertelt Ilona. “Van molenaar tot agrariër, van kanovaarder tot bezorgde omwonenden, allemaal roepen we uit de grond van ons hart de overheden in Nederland en België op om in actie te komen.”
De Dommel ontspringt in België en mondt uit in de Dieze bij ’s-Hertogenbosch. Het is een prachtig beekdal met veel oorspronkelijke elementen als watermolens en vloeivelden.
Vanaf het Loondermolenpad laat Ilona een stukje van het Dommeldal zien. “Het is hier fijn wandelen tussen de buien door”, lacht ze, terwijl ze de kraag van haar jas wat hoger optrekt. Ze loopt naar een van haar favoriete plekken: de samenkomst van de Dommel met de Keersop. “De Dommel heeft veel te verduren. Zoals de historische verontreiniging door industriële lozingen die vandaag de dag nog steeds doorgaan. Ook komt verontreinigd rioolwater bij forse regenval direct in het beekwater terecht. Daarnaast komen er ook pesticide en meststoffen vanuit de omgeving in de beek. Daartegenover staat de Keersop, een zijbeek van de Dommel. Hier vind je de beekprik. Deze vis is een zeldzame soort in Nederland en zwemt alleen in schone beken. Dat symboliseert voor mij wat de Dommel óók kan zijn. De mens heeft een hand gehad in de achteruitgang, laten we nu de hand hebben in vooruitgang.”
Grijs water
Ilona is nu vijf jaar betrokken bij de samenwerking om de waterkwaliteit van het Dommeldal te verbeteren. Inmiddels is er een sterk verbond van zowel Nederlandse als Belgische partijen. “En lang niet alleen natuur-
‘De mens heeft een hand gehad in de achteruitgang, laten we nu de hand hebben in vooruitgang’
‘Hier mag je dus kanoën. Nou, ik zou hier niet willen omslaan en water in mijn mond krijgen’
organisaties trekken de kar”, benadrukt ze. Ze wijst naar het grijze water van de Dommel. Er prijkt een bordje van de kanovaart langs de kant. “Hier mag je dus kanoën. Nou, ik zou hier niet willen omslaan en water in mijn mond krijgen. Beken zouden drinkbaar moeten zijn, dat is hier echt niet het geval. Iedereen maakt zich zorgen.”
Strengere normen
Volgens de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) moet uiterlijk in 2027 al het oppervlakte- en grondwater in goede toestand zijn én blijven. De tussenevaluatie laat zien dat concrete maatregelen ontbreken om dit te bereiken. “We weten wat er mis is, nu moet het buiten gebeuren. Er is nog een lange weg te gaan, maar gelukkig zijn er mijlpalen en mogelijkheden om het water schoner te maken. Bijvoorbeeld de aanpak van gemeentelijke riool overschotten overstorten en het beperken van het gebruik van mest en pesticiden in de percelen rondom de beek. Zo maakten we bezwaar tegen de vergunning die de Vlaamse provincie Limburg verleende aan een zinkfabriek voor het lozen van chloride, sulfaat, thallium en seleen. De Vlaamse minister van Omgeving en Landbouw heeft voor twee van de vier stoffen strengere normen
opgelegd.” Maar volgens Ilona is dit geen reden om achterover te leunen. “Ook met de aangescherpte vergunning worden nog steeds grote hoeveelheden schadelijke stoffen geloosd. Daarmee blijft de waterkwaliteit van de Dommel slecht. Dit heeft negatieve voor de natuur. Hiertegen gaan we dus in beroep.”
Waterschapsverkiezingen
“Je moet volhouden, aandacht blijven vragen, vooral als je met beleid te maken hebt. Maar ik weet waarvoor ik het doe”, benadrukt Ilona. “Het Dommeldal is beeldbepalend voor het landschap. Deze watergang maakt deel uit van de woonomgeving van zoveel mensen. Onze ecoloog van het beheerteam groeide er op, hij vertelt de mooiste verhalen van hoe hij als kind graag langs de Dommel speelde. Of wat dacht je van alle mensen die door de Genneper Parken en bij het Van Abbemuseum in Eindhoven wandelen? Ook hier zorgt de Dommel voor een kenmerkend landschap.” Het Van Abbemuseum doopte de benedenverdieping zelfs om tot het ‘Dommelplein’ om de verbinding met de rivier en de stad te versterken. “Elke stap is winst voor de toekomst van het Dommeldal en de biodiversiteit. Onze brede samenwerking zorgt voor een stevige basis. Volgend jaar zijn de Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen. Dat is hét moment dat bewoners zelf het verschil kunnen maken. Ik hoop dat ze die stem gebruiken.”
Wat weet jij van water? Kijk eens naar die plas of rivier bij jou in de buurt. Weet je of het schoon is, wat erin leeft, of het veilig is?
Zou je erin springen?
Water is overal. Geen land ter wereld heeft zo’n hoge concentratie van sloten, beken, singels en rivieren. Toch zijn we de verbinding met ons water volkomen kwijt. We lopen er langs, fietsen er overheen en kijken ernaar, maar hebben simpelweg geen flauw idee. We hebben ons water verwaarloosd, terwijl we er middenin wonen. Nederland waterland? Ammehoela! Wat betreft waterkwaliteit zijn we in Europa het slechtste jongetje van de klas. We behandelen ons water als dode infrastructuur. Als afvoer van landbouwgif, medicijnresten en industriële lozingen. Als snelwegen voor de scheepvaart. Als koeling voor datacenters. Onze IJssel, Rijn en Maas zitten tjokvol stoffen die er niet in thuishoren en we halen onze schouders op. Alsof het water er altijd zal zijn, altijd genoeg om alles op te lossen. Een gevaarlijke vergissing.
Gelukkig gloort er hoop. Op steeds meer plekken springen mensen weer het water in. Op het eerste gezicht een recreatietrend of leuke hobby. Maar het is zoveel meer: een zwemmer in open water fungeert als indicatorsoort, net als de ijsvogel of de otter. Je springt alleen het water in als je het schoon en veilig genoeg vindt. Waar gezwommen wordt, begint het weer te kloppen. Daar maken we ons wél druk om toegang en kwaliteit. Parijs begreep dat. Na een verbod van bijna honderd jaar is de Seine weer open voor zwemmers. Daar zit
‘Nederland waterland? ammehoela!’
een plan achter. In 1864 al kocht Parijs de bron van de Seine, 230 kilometer verderop in Bourgondië, om grip te houden op wat er bovenstrooms gebeurt. De echte omslag kwam de afgelopen decennia, toen Parijs, met de naderende Olympische Spelen als versneller, miljarden investeerde in rioolzuivering, saneringsprojecten en waterkwaliteit, van bron tot monding. Het aantal vissoorten in de hele rivier groeide van drie naar bijna veertig. Bij Le Havre, waar de rivier in de zee uitmondt, keren zeehonden terug op de oevers en broeden lepelaars weer in het estuarium.
Hoogste tijd voor een Nederlands waterplan, met het recht om te zwemmen als uitgangspunt. Het besef dat het water van ons allemaal is, dat iedereen het mag gebruiken, ervaren, vertrouwen. In Zweden en Noorwegen is dat al bij wet geregeld. En stel je voor: een Nationale Watercursus, waarbij we ons en masse onderdompelen in het wonder van ons eigen water. Alle schoolklassen weer met schepnet en vergrootglas de sloot in. En uitnodigende zwemtrapjes aan iedere oever en kade.
Hoogste tijd om weer van ons water te houden: Nederland waterland. Laten we erin springen.
Vincent Luyendijk schrijft, spreekt en adviseert over de duurzame gezonde leefomgeving
Zomer + water = avontuur! Trek eropuit langs slootjes, plassen en oevers en ontdek een wereld vol leven. Het water krioelt, zoemt en golft. Libellen scheren voorbij en kikkers duiken weg. Je springt over stenen, speurt tussen en het riet en plonst in het water. Wat leeft er onder water en wie verstopt zich aan de kant? TEKST Floor Woortman BEELD Roelof Bos
Boswachter Jerome: Wist je dat er in Nederland een hele onderwaterwereld op je ligt te wachten? Zet een duikbril op en neem een kijkje onder water. Ook met een schepnetje of glazen pot kun je waterdiertjes van dichtbij bekijken. Zet ze wel altijd terug waar je ze hebt gevonden.
In, op en langs het water leven deze dieren. Spot jij ze deze zomer? En… succes met de otter!
Ligt verstopt en schiet bliksemsnel vooruit.
De surfer. Rent over het water zonder nat te worden!
De duiker. Verdwijnt onder water en plopt ergens anders weer op.
De helikopter. Zoeft langs het water en hangt stil in de lucht.
De stille jager. Staat roerloos langs de kant en slaat ineens toe.
De speelse zwemmer. Glijdt door het water, laat zich niet snel zien.
Wilt u meer weten over nalaten aan de natuur?
Vraag vrijblijvend de gratis gids aan via nm.nl/nalaten/pn2
‘Onderhoud van de natuur is niet gratis’
Patrick van Roest (55) nam Natuurmonumenten op in zijn testament, ondanks dat hij een vrouw, drie kinderen en twee bonuskinderen heeft.
GEVEN WERKT
“Zestien jaar geleden had ik een enorme breakdown. Toen ben ik begonnen met wandelen, daar werd ik rustig van. Ik ben het blijven doen. We wonen vlakbij een gebied van Natuurmonumenten, Buitenplaats Beeckestijn, daar lopen we iedere dag. Ik word heel blij als ik een specht op een boom hoor tikken, een roodborstje zie of vogels hoor. Vaak rijden daar busjes van Natuurmonumenten. Daardoor realiseer ik me dat het onderhoud van de natuur niet gratis is. Voorheen nam ik het voor lief dat zo’n bos er ligt. Recent heb ik mijn testament laten opmaken. Bij mijn moeder met Alzheimer heb ik gezien wat er gebeurt als je niks meer zelf kunt bepalen. In mijn testament heb ik Natuurmonumenten opgenomen met een legaat. Samen met mijn vrouw en de kinderen vormen we een samengesteld gezin. We hebben het goed. De kinderen zijn 16, 19, 20, 21 en 22 jaar oud en zijn hoogopgeleid. Zij kunnen prima hun eigen geld verdienen. Door goede doelen op te nemen in mijn testament, wil ik laten zien dat goede doelen heel belangrijk zijn voor de maatschappij, maar ook in mijn carrière – ik werk al mijn hele leven voor goede doelen. Ik wil mijn kinderen laten zien dat er meer is dan kleding kopen of een nieuwe telefoon. Wat ik wil meegeven is dat mensen ruimte moeten hebben om zich te ontspannen, anders wordt de wereld een betonnen kolos. Mijn wens voor de toekomst is dat alle natuur behouden blijft.”
Friesland
Langs de orchideeën
16,23,30 jun
De boswachter neemt je mee op een boeiende tocht door de verborgen wereld van orchideeën en andere zeldzame planten.
Groningen
Vollemaanwandeling
30 jun, 29 jul
Ervaar de magie van de natuur bij nacht tijdens een vollemaanwandeling in Smeerling in het Dal van de Ruiten Aa.
Kriebelbeestjes
zoeken
23 aug
Ga mee op zoek naar bodemdiertjes in het Dal van de Ruiten Aa. Ideaal voor nieuwsgierige kinderen die graag buiten speuren.
Bomenpracht op landgoederen
21 jun
De landgoederen De Braak en Vennebroek zijn ware bomenparadijzen. Ontdek het samen met onze gids.
Drenthe
Beleef De Braak bij zonsondergang
11 juli
In de avond, wanneer de vleer muizen ontwaken, ontdek je dit landgoed bij Paterswolde van een hele andere kant.
Avontuur
8,15,22,29 Jul, 5,12,19,29 aug
Een wildwandeling over het Dwingelderveld voor natuur kinderen (9-12 jaar) die ervan dromen boswachter te worden. Houd je oren en ogen goed open, je weet nooit wat je tegenkomt.
Wandelroutes met terras
Wil je je wandeling beginnen met verse koffie? Of je wandelavontuur afsluiten met een drankje en hapje?
Bekijk onze wandelroutes met terras, allemaal gelegen in de natuur op nm.nl/wandelroutes-met-terras
Vogels kijken in De Onlanden
14 jun, 23 aug
Laat je verwonderen door de enorme vogelrijkdom van dit gebied. Met de boswachter ontdek je wat het natuurgebied allemaal te bieden heeft.
De mooiste plekjes
Iedere zondag in jun, jul, aug Wandel mee met de boswachter naar de mooiste plekjes van het Dwingelderveld.
Flevoland
Waterloopbos
6, 14, 20 jun, 17, 22 jul, 1, 12, 21 30 aug
Wandel mee langs waterloopkundige modellen van grote waterwerken uit de hele wereld. De gids vertelt van alles over de modellen en het voormalig Waterloopkundig Laboratorium dat hier was gevestigd.
Varen naar het Vogeleiland
6, 14, 20 jun, 19, 22 jul 1, 12, 21 30 aug
Vaar mee naar deze jungle in het Zwarte Meer waar tientallen vogelsoorten broeden en zelfs reeën leven.
Gelderland
Wildtocht Veluwezoom
4,11,15,18,22,25,29 jul, 1,5,8,12,15,19 aug
Ga mee met een fantastische avondtocht door de Veluwezoom, op zoek naar wildsporen.
Wildspotten Bergherbos
26 jul, 1,15 aug
In het Bergherbos leven veel dieren die ’s avonds tevoorschijn komen. De boswachter weet de beste plekken om ze te kunnen spotten.
Cultuurhistorie
Oud Groevenbeek 11 jul
Wandel met de boswachter over Oud Groevenbeek en ontdek de rijke cultuurhistorie van dit landgoed tussen Putten en Ermelo.
Noord-Brabant
Avondroodwandeling
Dintelse Gorzen
20 jun
Ga mee met een zomerse avondwandeling door natuurgebied Dintelse Gorzen. Samen met een gids trek je door dit gevarieerde buitendijkse natuurgebied.
Mookerheide-concert
Ragazze Quartet
14 jun
Muziek, natuur en historie komen samen tijdens dit buitengewone concert op Landgoed Mookerheide.
Noord-Holland
Orchideeën en vogels in Waalenburg 13,17,20,24,27 jun, 1 jul
Ontdekkingstocht
Dintelse Gorzen
12 jul
Een creatieve ontdekkingstocht in de natuur, speciaal voor gezinnen met kinderen.
Vleermuizen en nachtvlinders spotten
29 aug
Ga mee op zoek naar de vleermuis rond zonsondergang, maar ontdek ook uitzonderlijk mooie nachtvlinders in de Dintelse Gorzen.
Limburg
Landgoed
Mookerheide
28 jun, 26 jul, 30 aug
Verken met onze gids het parkbos met boomboeketten en bijzondere boomsoorten en bezoek de historische nutstuinen met warme en koude kas van dit heuvelachtige landgoed.
Excursie Sint-Pietersberg
14 jun
Maak kennis met de dieren en planten van natuurgebied Sint-Pietersberg vlak bij Maastricht.
Deze twee uur durende excursie start vanaf Natuurboerderij Plassendaal. Je gaat op zoek naar bloemen en vogels in natuurgebied Waalenburg, midden op waddeneiland Texel.
Bijzondere bomen
4,17 jul, 2,29 aug
Onze gids vertelt je van alles over markante bomen en hun symboliek op de eeuwenoude buitenplaatsen van ’s-Graveland.
Duinen vertellen oorlogsverhalen
19 jul, 9 aug
In Duin en Kruidberg, Midden-Herenduin en Heerenduinen valt veel militair erfgoed te ontdekken. Op deze wandel- en fietsexcursie ga je mee met onze Tweede Wereldoorlog-expert.
Waterbeestjes zoeken bij Het Zwanenwater
18 jul, 15,29 aug
Met schepnet, loeppotjes en zoekkaarten ga je op zoek naar kleine waterdiertjes in natuurgebied Het Zwanenwater bij Callantsoog.
Muziek & Monumenten
Concerten
Muziek op unieke locaties van Natuurmonumenten, waar landschap, historie en muziek samenkomen tot één ervaring. Dat beleef je tijdens de Muziek & Monumenten Concerten die Natuurmonumenten organiseert in samenwerking met het Muziekinstrumentenfonds. Elk concert wordt gecombineerd met een wandeling, lezing of andere activiteit op locatie. Zo ervaar je behalve het optreden ook de plek zelf. Je voelt als het ware waarom juist dáár die muziek klinkt. Meer info en boeken: nm.nl/concerten
Bijkomen in de Onzalige Bossen
De Carolinahoeve ligt midden in de Onzalige
Bossen op de Veluwezoom. Vanaf parkeerplaats
De Lappendeken loop je er in een half uurtje naartoe, of je komt op de pedalen. Dit rustpunt in de natuur is alleen te voet of per fiets bereikbaar. Zit je eenmaal op het terras of binnen, dan is er kans dat er Schotse hooglanders voorbijlopen.
De menukaart biedt lunchgerechten voor iedereen, inclusief vegetarische opties. Zoals de ‘camembert 2 share’ of de ‘quiche mij?’, gerechten waarna je weer vol energie aan de terugreis begint. Onze horecapartners zijn uniek in wat ze doen. Je komt er niet alleen voor het eten, maar voor de hele beleving. Bekijk alle locaties op nm.nl/horeca
Smoothie van brandnetels 18 jun
Tijdens deze wandeling leer je van herborist Corina Busman hoe je de krachten van planten kunt gebruiken voor een natuurlijke leefstijl.
Overijssel
Vaartocht bloeiend hooiland
12,19,26 jun
Vaar mee langs de wilde bloemen van De Wieden en door het dorpje Dwarsgracht.
Rondleiding Kasteel Eerde
13,28 jun, 11,26 juli
Geniet van historie en cultuur tijdens deze rondleiding voor volwassenen door het prachtig gerestaureerde Kasteel Eerde op het gelijknamige landgoed.
Ontdek De Wieden
14,21,28 jun + iedere ma, wo en zo in jul en aug Stap aan boord en ontdek een van de grootste laagveengebieden van Europa. De schipper vertelt over de bijzondere historie en het rijke planten- en dierenleven.
Beklim de Watertoren in Sint Jansklooster 13,20 jun
Vanaf de watertoren in Sint Jansklooster kijk je uit over Nationaal Park WeerribbenWieden: een waterrijk landschap met een eeuwenoude historie.
Ontdek het verhaal van Baron van Pallandt en Krishnamurti
4 jul, 8 aug
Ontdek het verhaal van Baron Philip van Pallandt en Krishnamurti. Sluit de middag af met een speciale rondleiding over landgoed Eerde. Sacha de Boer en Rick Nieman nemen je mee naar intrigerende plekken.
Utrecht
Fietsexcursie landgoed Haarzuilens
5 jul
Ontdek al fietsend het afwisselende landschap en luister naar verrassende verhalen over dit landgoed.
Proef de natuur in het Voedselbos van Haarzuilens
21 jun, 11 jul, 30 aug
Ga mee op een smaakvol avontuur midden in de oude velden van het Wielrevelt.
Zwoele zomeravondwandeling Kaapse Bossen
26 jun, 7, 21 jul
Luister naar de vogels in deze bossen bij Doorn en geniet van de avondzon vanaf uitkijktoren De Kaap.
Zuid-Holland
Wandelen door eendenkooi
Het Aalkeetbuiten
14 jun, 12 jul, 9 aug
Een paar keer per jaar krijg je de kans om een kijkje te nemen in deze eeuwenoude eendenkooi aan de rand van natuurgebied de Aalkeetbuitenpolder tussen Vlaardingen en Maasland.
Vroege Vogelvaartocht
Nieuwkoopse Plassen
11 jul, 1 aug
Geniet van de stilte en de vogels tijdens deze boottocht op de Nieuwkoopse Plassen terwijl heel Nederland nog ligt te slapen.
Zeehondensafari Oosterschelde
21 jul, 1,4,18 aug
Vaar mee naar de tweede grootste zandplaat van de Oosterschelde – de Galgeplaat – en ontdek gewone en grijze zeehonden en de vele vogels die hier leven.
Vogels spotten op Tiengemeten
12 jul, 23 aug
Tjiep tjiep, wie vliegt daar in de lucht? Ga mee op ontdekkingstocht en leer alles over de vogels op dit natuureiland in het Haringvliet.
Vaartocht bij volle maan
30 jun, 29 jul, 28 aug
Tijdens deze nachtelijke vaartocht op de Nieuwkoopse
Plassen geniet je van de rust op de plassen en het landschap onder de volle maan.
Zeeland
Natuurbelevingstocht
Middelplaten Veerse Meer 5 jul, 16 aug
Ga mee met de natuurgids door de vogelrijke Middelplaten aan het Veerse Meer. Een unieke kans, want dit natuurgebied is normaal gesproken niet toegankelijk.
Natuurwandeling rond Fort Ellewoutsdijk
28 jun, 22 jul, 16 aug
Aan de Westerschelde ligt het zeefort Ellewoutsdijk als een oude wachter. Maak kennis met de rijke getijdennatuur rondom dit oude verdedigingswerk.
FOTO
van de maand
Onderwaterfoto’s maken? Dat kan, zelfs met een smartphone. Die is waterdicht, maar je kunt ’m niet lang onder water houden. Beter is het om een waterdichte telefoonhoes of onderwaterhuis te gebruiken.
Foto 1 Een tuinvijver kan heel geschikt zijn om te experimenteren met onderwaterfotografie. Het water is vaak helder en de oever is goed toegankelijk. Probeer om kikkers, padden of waterlelies half onder en half boven water te fotograferen. Zogenaamde split of half-half fotografie.
Foto 2 Fotografeer in ondiep, helder water tussen 10 en 15 uur voor natuurlijk licht en mooie kleuren. Deze wasroos (een zeeanemoon) in het Veerse Meer is daar een voorbeeld van.
Foto 3 Gebruik filters of instellingen als witbalans om de grauwe kleur helderder te krijgen. Of haal onder water
naar boven met een aquarium, zoals bij deze foto van een gewone geelrand.
Foto 4 Speel met perspectief en fotografeer van onder naar boven. Dat zorgt voor een mooi effect waarbij je de reflectie op het wateroppervlak in beeld kan vangen. Als voorbeeld dit beeld van krabbenscheer onder water.
Maak je vaak natuurfoto’s?
Doe dan mee aan onze fotowedstrijd: Foto van de maand. De winnaar krijgt een uitvergroting van z’n ingezonden foto. Kijk voor meer info op: nm.nl/fotowedstrijd
Dappere struik
Carl Linnaeus, de Zweedse plantkundige die dieren en planten voor het eerst een Latijnse naam gaf, was zo’n fan van dit plantje dat hij het vernoemde naar zichzelf: Linnaea borealis. Het tweede deel van deze naam geeft aan dat het linnaeusklokje zich thuis voelt in koude streken. In Nederland komt het plantje met haar tere roze klokjes voor in naaldbossen in het noorden van het land. Ze houdt van een koele, vochtige atmosfeer. Warmte en droogte zijn funest voor de dwergstruik. Ze komt dan niet meer in bloei en kwijnt uiteindelijk helemaal weg. Van de vindplaatsen op het Nederlandse vasteland is er nog één over. Op Terschelling en Vlieland houdt het linnaeusklokje voorlopig dapper stand.
Erik Jansen Boswachter Waddeneilanden instagram.com/
natuurmonumenten
Stop watervervuiling
Water is de bron van ons leven. Schoon en voldoende water is dan ook een belangrijke voorwaarde voor de natuur. Maar in Nederland waterland is dat niet vanzelfsprekend. Veel water is vervuild en vaak is er te weinig water voor een gezonde natuur. Dat moet veranderen. De overheid moet nu in actie komen.Teken de petitie!
nm.nl/ tekenpetitie
Stop watervervuiling
Water is de bron van ons leven. Schoon en voldoende water is dan ook een belangrijke voorwaarde voor de natuur. Maar in Nederland waterland is dat niet vanzelfsprekend. Veel water is vervuild en vaak is er te weinig water voor een gezonde natuur. Dat moet veranderen. De overheid moet nu in actie komen.Teken de petitie!
