UPDATE oktober 2019
Mensen helpen massaal om waterkwaliteit te meten Deze zomer startten we samen met ASN Bank een grootschalig burgeronderzoek om de waterkwaliteit in Nederland te meten. Door vervuiling staat die kwaliteit namelijk onder druk. De biodiversiteit (al het leven in en rond het water) wordt hierdoor ernstig bedreigd.
Verpakkingen: vloek of zegen?
Zelf meten Voor het burgeronderzoek konden mensen op onze website een meetkit bestellen om zelf watermonsters te nemen uit kleine watertjes in hun buurt. Uit eerder onderzoek bleek namelijk dat de waterkwaliteit in kleine wateren onvoldoende wordt gemeten en gemonitord. Met dit burgeronderzoek willen we meer inzicht krijgen in deze kwaliteit.
Door vervuiling staat de waterkwaliteit onder druk
Verpakkingen zijn nuttig om voedsel te beschermen en de houdbaarheid te verlengen. Maar als het gaat om duurzaamheid, valt er nog veel te winnen. Dat blijkt uit ons recente onderzoek naar verpakkingen. Jaarlijks wordt in Nederland per persoon 175 kilo verpakkingsmateriaal geproduceerd. Dit zorgt voor 10 procent van de klimaatimpact van levensmiddelen. Wij onderzochten daarom de duurzaamheid van verpakkingen in Nederlandse supermarkten. Weinig prikkels voor fabrikanten Het onderzoek toont aan dat de wettelijke eisen aan de duurzaamheid van verpakkingen (de ‘Essentiële Eisen’) niet ver genoeg gaan. Fabrikanten mogen bijvoorbeeld verpakkingen gebruiken die niet duurzaam zijn, alleen maar om hun producten aantrekkelijker te maken. Goed scheiden is lastig Vooral bij plastics zijn er problemen. Doordat er verschillende soorten kunststof verpakkingen zijn, is scheiding en recycling ingewikkeld. Van de 28 vleesschaaltjes
die wij onderzochten, bleken er maar drie recyclebaar. Voor de consument is goed scheiden lastig door etiketten, of door papier dat is gelamineerd met plastic. Daarnaast zijn de verschillende kleuren plastics lastig te scheiden, net zoals plastics met toevoegingen als lijm.
Van de 28 vleesschaaltjes die wij onderzochten, bleken er maar drie recyclebaar
scheiding onduidelijk. Daarnaast verschillen recycling en inzameling per gemeente. Wat kunt u doen? Wilt u betere keuzes maken in de winkel? Kies dan vaker voor onverpakte producten als er geen risico is op kwaliteitsverlies. Voor andere producten doet u er goed aan om te kiezen voor verpakkingen met statiegeld, of recyclebare verpakkingen. Ook scheelt het om geconcentreerde producten te kopen, zoals limonadesiroop (in plaats van frisdrank) en geconcentreerd was- en schoonmaakmiddel. Scheid ten slotte thuis netjes uw afval. Zo is de kans het grootst dat een eenmalige verpakking opnieuw kan worden ingezet.
Data vanuit heel het land Er zijn de afgelopen maanden vierduizend meetkits besteld en die zijn goed gebruikt door maar liefst 850 burgeronderzoekers. De ingezonden data komen van locaties verspreid over het hele land. Uit al deze meetlocaties kozen we 120 plekken, die we samen met ecologen van het Nederlands Instituut voor Ecologie verder hebben onderzocht. De resultaten verschijnen dit najaar op onze website. Alle burgeronderzoekers krijgen persoonlijk bericht over de resultaten van hun eigen gemeten water.
U vindt meer informatie over verpakkingen en plastics op onze website: natuurenmilieu.nl/verpakkingen.
Verwarring bij de recyclebak Het is ook lang niet altijd duidelijk in welke afvalbak een verpakking moet. Op bijna de helft van de onderzochte verpakkingen ontbrak informatie over de manier van weggooien, of was de instructie voor
Blijf op de hoogte
Schrijf u in voor onze e-mail nieuwsbrief en ontvang maandelijks het laatste nieuws over duurzame energie, anders reizen en gezond en duurzaam eten. Nieuwsgierig? Aanmelden kan via natuurenmilieu.nl/nieuwsbrief.
De Watermonsters-meetkit werd geleverd inclusief leerzaam prentenboekje ‘Gup en de Watermonsters’.
Tweede Nationale Bijentelling een succes
kort nieuws Stikstofuitspraak biedt kansen
Nieuwe subsidieregeling voor isolatie
Het is een uitspraak met ingrijpende gevolgen: op 29 mei verklaarde de Raad van State dat het Programma Aanpak Stikstof (PAS) onwettig is. De PAS bestaat uit een set maatregelen die bedoeld waren om stikstof in de Natura 2000gebieden te verlagen. Stikstof is namelijk schadelijk voor de natuur, het klimaat en de volksgezondheid. Maar de aanpak leidde niet tot echte stikstofafname, met kritiek en een rechtszaak van de milieubeweging tot gevolg. De Raad van State oordeelde in mei dat de maatregelen inderdaad niet deugen en in strijd zijn met de met Europese natuurwetgeving.
Vanaf 2 september 2019 is de Subsidieregeling Energiebesparing Eigen Huis (SEEH) weer open. Hierdoor wordt het nog aantrekkelijker om uw woning te voorzien van isolatie. In totaal is er 84 miljoen euro beschikbaar tot 1 januari 2021. U komt in aanmerking als u minimaal twee energiebesparende maatregelen neemt. Zoals bijvoorbeeld HR++-glas en dak-, vloer-, of spouwmuurisolatie. Per woning wordt er tot maximaal 10.000 euro subsidie verstrekt. De SEEH geldt voor alle energiebesparende maatregelen die zijn uitgevoerd en betaald vanaf 15 augustus 2019. Kijk op www.slimwoner.nl voor meer informatie over de subsidie.
Media berichtten daarna over diverse stilgelegde (overheids)projecten als gevolg van de uitspraak. Het oordeel lijkt ook kansen te bieden voor verduurzaming. Doordat bedrijven en overheden de PAS niet meer mogen gebruiken, moeten zij bij projecten nu beter letten op hun stikstofuitstoot. Verschillende geplande projecten staan nu op losse schroeven. Ook is de toekomst van Lelystad Airport onzeker, is de maximumsnelheid op een aantal wegen teruggeschroefd en is er een discussie over de grootte van de veestapel. De stikstofuitspraak kan zo positief uitpakken voor de volksgezondheid, de natuur en het milieu.
ANDER VOEDSELSYSTEEM NOODZAKELIJK Eigenlijk wisten we het al. Maar het IPCC, het wetenschappelijk panel van de VN, bevestigde begin augustus dat ons voedselsysteem moet veranderen. Landbouw, voedselverwerking en -transport zorgen wereldwijd voor een derde van de totale uitstoot van broeikasgassen. Het huidige landbouwsysteem put daarnaast de grond uit. Dit belast het milieu, de natuur en voedselzekerheid. Het IPCC bevestigt met het rapport de urgentie om een omslag te maken naar de kringlooplandbouw, weg van de huidige massaproductie. Ook moeten er regels komen voor biomassa en biobrandstof. Die worden in Nederland nog te makkelijk ingezet. Consumenten doen er daarnaast goed aan meer plantaardig voedsel te eten en geen voedsel te verspillen.
Wat doet... Wiebe Bonthuis?
Wiebe Bonthuis werkt al twee jaar bij Natuur & Milieu als vrijwilliger bij de publieksservice. Toen de vacature voor de vrijwilligersfunctie vrijkwam, hoefde hij niet lang na te denken: ‘Ik vind het werk van Natuur & Milieu heel belangrijk, dus daar wilde ik graag aan bijdragen.’
Meer dan 5.300 mensen deden dit jaar mee aan de Nationale Bijentelling op 13 en 14 april. Samen telden zij bijna 54.000 bijen in tuinen, parken en andere natuur in Nederland. Met de resultaten krijgen onderzoekers van Naturalis en Stichting EIS meer inzicht in wilde bijensoorten in Nederland. Dat is belangrijk, want door intensieve landbouw en groenbeheer is de wilde bij in gevaar. Heeft u dit jaar de Nationale Bijentelling gemist? Voor 2020 zijn de data al bekend: 18 en 19 april! Op www.nederlandzoemt.nl leest u meer over de resultaten van dit jaar.
Bij Natuur & Milieu beantwoordt hij samen met andere vrijwilligers vragen van het publiek. Wiebe: ‘Ik vind het leuk om mensen te helpen en me in hun vragen te verdiepen. Ik leer veel, want ik weet zelf ook niet altijd direct het antwoord.’ Samen met de andere vrijwilligers deelt hij kennis en overleggen ze over ingewikkelde vragen. ‘We krijgen geregeld de vraag of we kunnen helpen met het weerleggen van argumenten tegen klimaatverandering. Dat is soms best lastig.’ Vaak krijgt hij ook tips of advies. ‘Fijn dat er zo met ons wordt meegedacht.’
Gasmonitor 2019: elektrisch koken steeds populairder
Kookt u al elektrisch? Onze Gasmonitor 2019 laat zien dat elektrisch koken in opkomst is: in 2018 koos 73 procent van de mensen die een nieuwe inbouwkookplaat kochten, voor elektrisch. Elk jaar onderzoeken we welke warmteapparaten Nederlandse huishoudens en bedrijven aanschaffen. Van inbouwkookplaten, hr-ketels en warmtepompen tot pelletkachels, biomassaketels en zonneboilers. Bij de verwarmingstechnieken werd vooral de warmtepomp populairder: vorig jaar werden er 27 procent meer verkocht dan in 2017. De gasgestookte hr-ketel blijft wel het meest verkocht. Conclusie: mooi dat we in de keuken van het gas af gaan. Maar de volgende stap is dat we ons huis ook anders gaan verwarmen, zodat in 2050 alle woningen en gebouwen fossielvrij zijn.
‘Geweldig om te zien dat je dingen kunt veranderen’
Laat slecht klimaatnieuws u niet ontmoedigen Karen va n den Ein den Senior a dviseur Public A en Posit ffairs ionering
‘Een politieke junkie’, noemt Karen van den Einden zichzelf. Deze passie helpt haar de optimale strategie te bedenken op weg naar een duurzamer Nederland. ‘Het gaat niet om gelijk hebben. De vraag is: hoe krijg je gelijk?’ Als verantwoordelijke voor public affairs en positionering bij Natuur & Milieu denkt Karen van den Einden na over de beste manieren om de doelen van de organisatie te bereiken. ‘In veel van onze projecten is lobby een belangrijk onderdeel,’ legt ze uit. ‘Als we willen dat Nederland duurzamer wordt, is het nodig dat de overheid stappen zet. Dat wetgeving wordt aangepast, dat er nieuwe regels komen. Maar wat ik doe is breder dan lobby alleen. Ik betrek ook andere organisaties, mensen en bedrijven. Hoe brengen we samen ons verhaal voor het voetlicht? En ook: wanneer? Timing is cruciaal.’ Wat vind je interessant aan lobby? ‘Ik ben een politieke junkie. Ik vind politieke besluitvorming boeiend, en de vraag: wat is het optimale moment om beleid te beïnvloeden? Dat is namelijk niet aan het eind, wanneer de politiek beslist, maar veel eerder. Agendavorming, agendasetting, het voorbereiden van wetsvoorstellen. En daarvoor moet je vooral bij de ambtenaren zijn.’ Wanneer is een lobby succesvol? ‘Natuur & Milieu moet het hebben van betrouwbaarheid. Wij doen ons huiswerk, onze informatie en argumenten kloppen. Daardoor zijn we voor politici en ambtenaren een goede gesprekspartner, en bereiken we resultaten.
‘Natuur & Milieu moet het hebben van betrouwbaarheid: wij doen ons huiswerk’ Maar daarnaast speelt er iets anders. Het gaat namelijk niet om gelijk hebben. De vraag is: hoe krijg je gelijk? En dat is niet door tien keer hetzelfde te vertellen. Wie de eerste keer niet is overtuigd, is dat de tiende keer ook niet. Van degenen die je wil overhalen, of dat nu politici zijn of fossiele bedrijven of de landbouwlobby, moet je je altijd afvragen: hoe kijken zij tegen dingen aan? Wat speelt er in hun achterban, welke argumenten zijn voor hen belangrijk? Daar pas je het verhaal op aan, maar wel altijd gebaseerd op feiten. En als je je inhoud op orde hebt, ga je kijken: wie heb je nodig op welk moment? Met welke andere organisaties kunnen wij deze lobby voeren, of met welke bedrijven? En dat probeer je te organiseren.’
Kun je een voorbeeld geven van een onderwerp waarbij dat goed is gelukt? ‘Laat ik vooropstellen dat het heel moeilijk is lobbysucces te claimen. Er spelen altijd zoveel factoren mee, zoveel partijen. Maar voor de milieubeweging in het algemeen is het een succes dat het regeerakkoord zegt dat we de doelstellingen van “Parijs” (Akkoord van Parijs, red.) moeten halen. En dat Nederland tot de Europese koplopers moet behoren. En we hebben ook bereikt dat er een CO2-heffing komt. Daar hebben we vaak voor gepleit, via de media, met wetenschappers, economen en anderen. Je probeert voor elkaar te krijgen dat mensen vanuit verschillende invalshoeken hun stem laten horen voor die heffing. En uiteindelijk kondigde premier Rutte aan: “Er zal een verstandige CO2-heffing worden uitgewerkt.” Hoewel het er nog om spant hoe de details gaan luiden natuurlijk.’ Bij het woord ‘lobby’ denken veel mensen aan achterkamertjes. Is dat ook hoe jullie werken? ‘Nee, ik heb me juist altijd sterk ingezet voor transparantie in de lobby. Geef aan waarvoor je lobbyt en voor wie je werkt. Wij zijn daar bij Natuur & Milieu heel open in: onze meerjarenvisie en strategie staan op onze website. Ik denk dat je het vertrouwen in de politiek deels kunt herstellen door zo open mogelijk te zijn over hoe besluiten tot stand komen. Welke belangen worden afgewogen, welke spelers worden gehoord? Vroeger liep Shell de deur plat bij Economische Zaken, die regelden alles direct met de minister. Dat gebeurt nog steeds wel, maar transparantie vergroot ook de toegang tot de macht voor organisaties als de onze.’ Wat voegen sociale media toe aan je werk? ‘Het is voor mij persoonlijk een makkelijke manier om contact te onderhouden met politici. Om in de gaten te houden wat zij belangrijk vinden en om berichten onder hun aandacht te brengen. Door sociale media kunnen documenten sneller openbaar worden en is het makkelijker politici direct aan te spreken. Het vergroot de transparantie enorm.’ Wat is het leukste aan je werk? ‘Het is geweldig om te zien dat je dingen kunt veranderen. Het is bijvoorbeeld nog nooit zoveel gegaan over verduurzaming van de luchtvaart. “Vliegschaamte”: een nieuw woord. Terwijl de luchtvaartsector altijd buiten schot bleef. Voor hen is het nieuw dat wij ineens in hun nek hijgen. Je ziet echt dat dat systeem nu aan het kantelen is.’
Door Marjolein Demmers Directeur Natuur & Milieu
Tien jaar geleden zeiden mensen weleens: ‘Klimaatverandering vind ik een abstract probleem. Je merkt er zo weinig van.’ Dat hoor ik tegenwoordig niet vaak meer. Klimaatverandering is aan de orde van de dag, zowel in het nieuws als in de wetenschap. Laatst tijdens mijn vakantie had ik daardoor moeite om in de vakantiemodus te komen. Nieuwsberichten over extreme hitte, grote bosbranden en buitensporig veel smeltwater bleven door mijn hoofd spoken. Na een jaar lang de blaren op mijn tong te hebben onderhandeld voor een goed Klimaatakkoord, voelde ik me ontmoedigd: hoe krijgen we het tij op tijd gekeerd?
Er ligt een nieuw fundament om klimaatverandering aan te pakken Toen in augustus het nieuwe onderzoeksrapport van het VN-klimaatpanel IPCC werd aangekondigd, moest ik wel kijken naar de persconferentie. Ik hoorde bekende aanbevelingen. Zorg beter voor ons schaarse land en een gezonde bodem. Verander ons voedselsysteem door minder dierlijk voedsel te produceren en consumeren. Let goed op de schade die ontstaat door de inzet van biomassa. Allemaal feiten en argumenten waarop Natuur & Milieu haar activiteiten baseert. Maar nu zijn deze aanbevelingen ook door bijna tweehonderd landen aangenomen. Daarmee ligt er een nieuw, stevig fundament om klimaatverandering voortvarender aan te pakken. Dat biedt nieuwe hoop. Zoals David Attenborough antwoordde aan het Britse parlement in hun gesprek, afgelopen juli, over optimisme in tijden van klimaatverandering: ‘Ik weet niet wat de toekomst gaat brengen. Ik zie het als mijn plicht om te geloven dat we het verschil kunnen maken.’ En zo is het voor mij ook. Uiteindelijk zijn we tot veel in staat, daarvan ben ik overtuigd. Dankzij uw steun kunnen we dit najaar aan de slag om het Klimaatakkoord om te zetten in daden en blijven we ons inzetten voor een duurzame toekomst.
Wat is de toekomst van elektrisch rijden?
Het afgelopen jaar was er veel te doen over elektrisch rijden. In het Klimaatakkoord kwam mobiliteit immers ook aan bod. Natuur & Milieu heeft zich daarbij ingezet voor een echt duurzame transitie naar duurzaam vervoer, geen schijnoplossingen. Helaas is het doel voor de mobiliteitssector van 7,3 megaton CO2-reductie, gaandeweg uit het akkoord geschrapt en zijn veel maatregelen afgezwakt. Wat is dan nu het vooruitzicht? De toekomst van elektrisch rijden is minder voorspoedig dan we willen. Er is weinig stimulans voor elektrisch rijden, onder andere doordat bestaand stimuleringsbeleid wordt teruggedraaid. Wel boekten we met het Klimaatakkoord winst op een aantal punten: zo komt er 100 miljoen euro vrij om de handel in tweedehands elektrische auto’s te stimuleren, iets waarvoor wij al jaren strijden. Ook gaat de overheid serieus kijken naar een ander belastingsysteem voor auto’s. In plaats van betalen voor autobezit, willen we naar een systeem waarbij we betalen voor het gebruik van de wegen. Dit is voor ons een lang gekoesterde droom, waar nu eindelijk de deur voor op een kier staat. Hoe nu verder? Er zijn wat tegenslagen te verwerken, maar samen met partners en via de lobby blijven we ons inzetten voor maatregelen om elektrisch en schoon vervoer te stimuleren. Toegankelijkheid en bereikbaarheid zijn daarbij belangrijke pijlers. Daarnaast blijven we ons hardmaken voor investeringen die mensen aansporen om te kiezen voor de fiets, het openbaar vervoer of een deelvoertuig.
Natuurontwikkeling in windmolenparken kansrijk
In actie voor een duurzame toekomst De komende jaren verrijzen er veel windparken op de Noordzee om duurzame energie op te wekken. Deze windparken bieden een grote kans voor biodiversiteit. Binnen het project De Rijke Noordzee onderzoeken we, samen met Stichting De Noordzee, hoe we natuurversterking en windenergie op de Noordzee kunnen combineren. In windpark Luchterduinen deden we onze eerste ‘oesterproef’. Vorig najaar plaatsten we oesterkooien en rifballen in windpark Luchterduinen. Deze zomer werd tijdens een controle bekend wat deze proef heeft opgeleverd. Uit de eerste resultaten blijkt dat natuurontwikkeling binnen windmolenparken kansrijk is, maar dat het huidige ontwerp van de kunstriffen niet past bij dit windmolenpark. Leerzame resultaten Tijdens de controle bleek dat het merendeel van de oesters in Luchterduinen de winter niet heeft overleefd. Een deel van de oesterkooien was in de bodem weggezakt, waardoor de oesters onder het zand zijn bedolven. In de andere kooien lag het
overlevingspercentage van de oesters op 80 procent: een hoopvol resultaat! Uit de groei van de oesters blijkt bovendien dat ze goed gedijen in een windmolenpark op de Noordzee, mits de omstandigheden goed zijn. Het ontwerp van de kooien wordt nu opnieuw onder de loep genomen. Potentie voor andere zeedieren In Luchterduinen zijn ook onderwateropnames gemaakt. Op deze beelden is te zien dat er volop leven is rondom de kooien. De onderzoekers troffen krabben, mosselen, anemonen, zeesterren, steenbolken en pijlinktviseieren aan. De ontwikkeling van oesterbanken heeft dus ook potentie voor andere soorten.
Bastiaan Meijer en Jolien Röling verrasten Natuur & Milieu onlangs met een donatie voor het project Nederland Zoemt, waarmee we ons inzetten voor de wilde bij. Het geldbedrag haalden Bastiaan en Jolien op tijdens hun gezamenlijke verjaardagsfeest. Dat is nog eens een feestelijke actie!
Over De Rijke Noordzee Dankzij een bijdrage uit het Droomfonds van de Nationale Postcode Loterij kunnen we het onderzoek en de aanleg van onderwaternatuur vanaf 2020 uitbreiden naar andere windmolenparken.
Uit de groei van de oesters blijkt dat ze goed gedijen in een windmolenpark op de Noordzee, mits de omstandigheden goed zijn
Het verjaardagsfeest vond plaats in Fruittuin van West, een grote biologische boomgaard net buiten Amsterdam. Samen met collega’s, vrienden en familie volgden ze daar, als onderdeel van het feest, ook een workshop insectenhuisjes maken. De huisjes staan nu bij een schooltuin in Amsterdam om insecten op een speelse manier onder de aandacht te brengen bij kinderen. De gasten werden daarnaast gevraagd om een donatie voor Nederland Zoemt. We zijn dankbaar dat we bij Natuur & Milieu mogen meedelen in de feestelijkheid!
De geleerde lessen van deze oesterproef nemen we daarin natuurlijk mee. Zo komen we tot een gedegen en bewezen aanpak om oesterriffen terug te brengen in de Noordzee. Meer weten over De Rijke Noordzee? Ga naar natuurenmilieu.nl/derijkenoordzee.
Met elke actie zijn we een stapje dichter bij een duurzamere wereld voor deze generatie en de volgende.
een klimaatvriendelijker menu Eind augustus presenteerden we ons onderzoek naar Restaurants van Morgen. Dit onderzoek, uitgevoerd samen met Greendish in de Regio Foodvalley, laat zien hoe Frans-Nederlandse restaurants hun menukaart klimaatvriendelijker en gezonder kunnen maken. Mét behoud van klanttevredenheid.
Bent u geïnspireerd door het verhaal van Bastiaan en Jolien? Er zijn allerlei manieren waarop u Natuur & Milieu kunt steunen. Bijvoorbeeld door donaties te vragen in plaats van een fysiek cadeau, of door een actie te organiseren om geld op te halen. Natuur & Milieu ontvangt geen structurele subsidie. Met iedere kleine en grote bijdrage kunnen wij veel doen. Want wij gunnen iedereen een wereld met mooie natuur, een gezond milieu en een stabiel klimaat.
Uit het onderzoek blijkt dat restaurants hun CO2-voetafdruk met 51 procent kunnen verkleinen als ze duurzame keuzes maken. Als alle Frans-Nederlandse restaurants in Nederland dat doen, kunnen ze 135 miljoen kilo CO2 besparen. Dat is gelijk aan de uitstoot van meer dan 42.200 dieselauto’s! Meer groente, minder vlees en minder verspilling Er zijn drie aspecten belangrijk bij verduurzaming in restaurants. Ten eerste de samenstelling op het bord en de menukaart: daar moeten meer groenten en plantaardige eiwitten op komen. Vegetarische gerechten – nu slechts 7 procent van het menu – staan vaak onder aan de menukaart. Bovendien zijn ze weinig creatief en bevatten ze weinig eiwitten. Hier is dus nog veel winst te halen.
Bent u op zoek naar meer inspirerende voorbeelden? Of wilt u uw eigen actie aanmelden? Kijk dan op natuurenmilieu.nl/ actie en kom ook in actie voor een duurzame toekomst!
Contact over donateurszaken? Natuur & Milieu T.a.v. donateursservice Postbus 1578, 3500 BN Utrecht
030-233 1328 donateurs@natuurenmilieu.nl www.natuurenmilieu.nl
@natuurenmilieu Facebook.com/natuurenmilieu Linked.in/natuurenmilieu YouTube.com/natuurenmilieu
ISSN 2211-355X
Ook kleinere vleesporties en minder rood vlees maken veel verschil in CO2-uitstoot. Ten slotte kunnen restaurants voedselverspilling terugdringen door een dagmenu of kleinere porties te serveren, of door doggybags aan te bieden voor de restjes. Dat bespaart restaurants ook nog eens (weggegooid) geld. Met onze factsheets bieden we horecaondernemers een handvat voor verduurzaming. Op onze website natuurenmilieu.nl/restaurants-van-morgen vindt u meer informatie.
Deze uitgave is duurzaam geproduceerd op Nautilus Superwhite, 100% gerecycled FSC®-papier.