Ειδικό Αφιέρωμα: 19η Μαΐου Ημέρα Μνήμης- Η Γυναίκα του Πόντου

Με την υποστήριξη

ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου

Η Γυναίκα του Πόντου Το τραγικότερο θύμα της Γενοκτονίας

2

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

«Ανακαλύψαμε ότι υπό όλες τις κυβερνήσεις οι μουσουλμάνοι Τούρκοι, από πολιτικούς ηγέτες μέχρι απλούς πολίτες, κατέληξαν να θεωρούν τις χριστιανικές κοινότητες της Μικράς Ασίας κίνδυνο για την επιβίωση του κράτους τους και ήταν αποφασισμένοι να απαλλαγούν από αυτόν τον κίνδυνο.» και «[Ήταν] αμετάκλητη απόφαση της Επιτροπής για την Ένωση και την Πρόοδο. Αφού τελειώσουμε με τους Αρμενίους, θα αρχίσουμε τη μαζική απέλαση των Ελλήνων. Γιόχαν φον Παλλαβιτσίνι, ο οποίος παραθέτει τον Αμπντουλλάχ Νουρί μπέη, 31 Νοεμβρίου 1915.»

Σήμερα γνωρίζουμε πως οι Νεότουρκοι έλαβαν την απόφαση εξόντωσης των Ελλήνων το 1911. Από το 1911 έως και το 1924 εφάρμοσαν εις βάρος των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, μεθοδικά και εναλλάξ, όλες τις μορφές της γενοκτονίας. Οι συμπαγείς ελληνικοί πληθυσμοί αποτελούσαν εμπόδιο στον εκτουρκισμό των περιοχών της Ιωνίας, του Πόντου και της Ανατολίας. Στα όρια της Ανατολίας, οικονομικά, πολιτισμικά και κοινωνικά δεν υπερτερούσαν οι Τούρκοι. Την πρωτοκαθεδρία είχαν οι χριστιανικές κοινότητες και, μετά την εξόντωση των Αρμενίων, οι Έλληνες. Σε πολλές περιπτώσεις, οι τουρκικές συμμορίες επιδίδονταν σε ερυθρές σφαγές (δολοφονίες, κ.λπ.) κατά των Ελλήνων, ενώ σε άλλες, επιδίδονταν σε λευκές σφαγές (βασανιστικές κακουχίες που κατέληγαν στον θάνατο). Τα τάγματα εργασίας, οι εκτοπίσεις πληθυσμών, η καταναγκαστική επιστράτευση και οι φόνοι εν μέση οδώ εμπλούτισαν τους τρόπους, με τους οποίους δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι.

Benny Morris Dror Ze’evi «Η ΤΡΙΑΚΟΝΤΑΕΤΗΣ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ Ο αφανισμός των χριστιανικών μειονοτήτων της Τουρκίας, 1894-1924»

Γράφει ο

Παναγιώτης Στ. Μπαλακτάρης Δικηγόρος

Ο

Ραφαέλ Λέμκιν, εμπνευστής του όρου «Γενοκτονία», ήταν έφηβος όταν τα τουρκικά «τάγματα εφόδου» αποδύονταν με μίσος στις βαρβαρότητες κατά των Ελλήνων του Πόντου. Εντούτοις, οι σφαγές των Αρμενίων και των Ελλήνων αποτέλεσαν το έναυσμα για τον Λέμκιν να κάνει εκστρατεία διάδοσης του διεθνούς δικαίου, με σκοπό την πρόληψη των γενοκτονιών. Λίγοι γνωρίζουν ότι ο Λέμκιν έβλεπε στην οθωμανική αυτοκρατορία και το διάδοχό της τουρκικό κράτος τους φυσικούς αυτουργούς των πράξεων που τελικά θα ονόμαζε «Γενοκτονία» το

Στόχος η συνέχεια του γένους

«Φυγή», Σοφία Αμπερίδου.

1944. Στις 9 Δεκεμβρίου 1948, με την απόφαση 260 της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών υιοθετήθηκε επίσημα ο όρος Γενοκτονία, καθώς και οι ειδικότερες πράξεις που στοιχειοθετούν το έγκλημα. Ως γενοκτονία, λοιπόν, «νοείται

Γιατί η γυναίκα; Οι γενοκτόνοι, εξοντώνοντας τις Ελληνίδες, επιδίωκαν να ξεριζώσουν τον ελληνισμό από τις προαιώνιες κοιτίδες του

οιαδήποτε εκ των κατωτέρω πράξεων, ενεργουμένη με την πρόθεσιν ολικής ή μερικής καταστροφής ομάδος, εθνικής, εθνολογικής, φυλετικής ή θρησκευτικής, ως τοιαύτης: α) Φόνος των μελών της ομάδος. β) Σοβαρά βλάβη της σωματικής ή διανοητικής ακεραιότητος των μελών της ομάδος. γ) Εκ προθέσεως υποβολή της ομάδος εις συνθήκας διαβιώσεως δυναμένας να επιφέρωσιν την πλήρη ή την μερικήν σωματικήν καταστροφήν αυτής. δ) Μέτρα αποβλέποντα εις την παρεμπόδισιν των γεννήσεως εις τους κόλπους ωρισμένης ομάδος. ε) Αναγκαστική μεταφορά παίδων μιας ομάδος εις ετέραν ομάδα.» [1]

Κεντρικός στόχος των βαρβάρων ήταν οι γυναίκες και ιδίως εκείνες με προοπτική τεκνοποίησης. Από την ανθρωποκτόνο πρόθεση των Τούρκων, λοιπόν, δεν γλύτωσαν ούτε τα μικρά κορίτσια. Η μεταχείριση των Ελληνίδων από τους Τούρκους διακρίνεται σε τρεις κατηγορίες. Πρώτα-πρώτα, στη συντριπτική πλειονότητα των Ελληνίδων, οι οποίες αντιστάθηκαν, με τίμημα τη ζωή τους και, σε πολλές περιπτώσεις, τη ζωή των μικρών παιδιών τους. Εθνικά άκαμπτες, συνειδησιακά ακέραιες, ηθικά αξιοθαύμαστες. Μητέρες - σύζυγοι - κόρες - αδερφές, ισάξιες σε ηρωισμό με αυτές του Ζαλόγγου. Ως γνωστόν οι τελευταίες επέλεξαν τον υπερήφανο θάνατο από την εξευτελιστική υποδούλωση. Αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι, την άνοιξη του 1916, στη Βαζελώνα της Τραπεζούντας, 26 γυναίκες και κορίτσια πήδηξαν σε ένα ποτάμι κοντά στο χωριό Γέφυρα «για να αποφύγουν την ατίμωση». [2]

ΜΑΪΟΣ 2025

3

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Οι Νεότουρκοι έλαβαν

την απόφαση εξόντωσης των Ελλήνων το 1911. Από το 1911 έως και το 1924 εφάρμοσαν εις βάρος των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, μεθοδικά και εναλλάξ, όλες τις μορφές της γενοκτονίας.

Κεντρικός στόχος

των βαρβάρων ήταν οι γυναίκες και ιδίως εκείνες με προοπτική τεκνοποίησης. Από την ανθρωποκτόνο πρόθεση των Τούρκων, λοιπόν, δεν γλύτωσαν ούτε τα μικρά κορίτσια.

Η γυναίκα συλλαμβάνει,

η γυναίκα κυοφορεί, η γυναίκα φέρνει στη ζωή τα νέα μέλη του έθνους. Επομένως, το εμπόδιο στα σχέδια των Τούρκων για τον εκτουρκισμό των περιοχών που εποφθαλμιούσαν, ήταν οι γυναίκες του Πόντου.

«Πρόσφυγες», Σοφία Αμπερίδου.

Οι Τούρκοι διώκτες έφτασαν στο σημείο ώστε να κακοποιήσουν νέα κορίτσια ακόμη και μέσα σε μοναστήρι. Έπειτα στις νέες Ελληνίδες, οι οποίες, αφού κακοποιήθηκαν από τις ορδές των κακούργων, πουλήθηκαν στα οθωμανικά σκλαβοπάζαρα, για τα οποία -όλως περιέργως- δεν έχει γίνει καμία συγκέντρωση διαμαρτυρίας ποτέ. Είναι ενδεικτικό το παρακάτω γεγονός. «Ο Τούρκος αστυνόμος του Μπαλούκ-Χισσάρ διαλαλούσε, με δημόσιο κήρυκα, τον Ιούλιο του 1915: “Παραδίδω γυναίκες χριστιανών αντί πέντε λεπτών το κομμάτι!”» [3] Στην τρίτη κατηγορία περιλαμβάνονται οι γυναίκες που πιέστηκαν δια της βίας να προσχωρήσουν στο Ισλάμ, και το έπραξαν. Θέλοντας να αποτρέψουν τον φόνο των, συνήθως μωρών,

παιδιών τους υπέκυπταν στη βαρβαρότητα της επιβολής. Αυτές ήταν λιγοστές συγκριτικά με το σύνολο των γυναικών που δεινοπάθησαν από τους Τούρκους. Τα παραδείγματα των γυναικών που υπέφεραν είναι πραγματικά αμέτρητα. Σε επιστολή του προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τη δεύτερη ημέρα των Χριστουγέννων του 1916, ο Μητροπολίτης Σαμψούντας Γερμανός περιέγραφε όσα απάνθρωπα διέπρατταν οι εντεταλμένοι δολοφόνοι: «Από τη Σαμψούντα στάλθηκαν πολιτοφύλακες και στρατιώτες εναντίον των πλουσίων χωριών της περιοχής, οι οποίοι έκαψαν τα χωριά, σκότωσαν γέρους και παιδιά και βίασαν γυναίκες. Ακόμα και κορίτσια κάτω των δέκα χρόνων και

γριές πάνω των 80 είχαν αυτήν την τύχη» [4]. Στη Νικόπολη του Πόντου, «ο Τούρκος Χαλήλ Τοπάνογλου καυχιόταν δημόσια πως πριν από τον πόλεμο κινδύνευε να πεθάνει από την πείνα, τώρα όμως ζούσε πολύ ωραία, σχεδόν όπως στον παράδεισο, με τα πολλά εξισλαμισμένα κορίτσια του (Ελληνοπούλες)» [5]. Ωστόσο, όπως προαναφέραμε, δεν έλειψαν οι πράξεις ηρωικής αυτοθυσίας, που γεννούν τον θαυμασμό. Μία από αυτές, συγκλονιστική, έλαβε χώρα στο χωριό Τεπέ Κιοΐ της Πουλαντζάκης, εξαιτίας του κακοποιού Τοπάλ Οσμάν, του Άιχμαν του Πόντου. Αφού οι δολοφόνοι περικύκλωσαν το χωριό και ξεχώρισαν πέντε γυναίκες, μάζεψαν τους κατοίκους

σε ένα σπίτι και έβαλαν φωτιά. «Οι πέντε γυναίκες που διάλεξαν για να τις πάρουν οι Τούρκοι να τις βιάσουν, το κατάλαβαν και σαν έβλεπαν τη φωτιά και τις φωνές, πήδησαν μέσα στο σπίτι λέγοντας: -“Είη το όνομα του Κυρίου!..”. Πήδησαν στη φωτιά και κάηκαν» [6]. Οι γενοκτόνοι στοχοποίησαν σκοπίμως τη γυναίκα του Πόντου. Διότι η γυναίκα είναι η ρίζα. Και οι γενοκτόνοι, εξοντώνοντας τις Ελληνίδες, επιδίωκαν να ξεριζώσουν τον ελληνισμό από τις προαιώνιες κοιτίδες του. Η γυναίκα συλλαμβάνει, η γυναίκα κυοφορεί, η γυναίκα φέρνει στη ζωή τα νέα μέλη του έθνους. Επομένως, το εμπόδιο στα σχέδια των Τούρκων για τον εκτουρκισμό των περιοχών που εποφθαλμιούσαν, ήταν οι γυναίκες του Πόντου. Τέλος, είναι σημαντικό να έχουμε υπόψη μας, ότι η προβολή των δεινών των γυναικών του Πόντου γκρεμίζει το τουρκικό αφήγημα. Αν οι άντρες «απεργάζονταν» σκοτεινά σενάρια σε απάντηση για τις πολιτικές του τουρκικού κράτους, οι γυναίκες νοιάζονταν για το πώς θα συντηρήσουν τα παιδιά τους. Γυναίκα σημαίνει Ειρήνη. Οι γυναίκες του Πόντου ήταν απολύτως ακίνδυνες για το τουρκικό κρατικό συμπίλημα (μεταβατική περίοδος από την αυτοκρατορία στο κράτος). Θεωρήθηκαν, όμως, επικίνδυνες για την εθνική ομοιογένεια που προωθούσε η τουρκική ηγεσία. Τιμώντας τη σεπτή μνήμη των 353.000 θυμάτων της Γενοκτονίας και, κυρίως, μνημονεύοντας τα μαρτύρια των Ελληνίδων του Πόντου, νικάμε τη λήθη και τους γενοκτόνους.

Ο Ραφαέλ Λέμκιν, εμπνευστής του όρου «Γενοκτονία».

[1]. https://www.refworld.org/sites/default/ files/attachments/4cb2fb692.pdf.

[2]. Benny Morris - Dror Ze'evi, "Η τριακονταετής γενοκτονία: Ο αφανισμός των χριστιανικών μειονοτήτων της Τουρκίας, 18941924", εκδ. Πατάκης, σελ. 391.

[3]. Κωνσταντίνος Φωτιάδης, "Πόντος Γενοκτονία: Οι κραυγές των άφωνων νεκρών περιμένουν, 1919-2019", εκδ. Κ. & Μ. Αντ. Σταμούλη, σελ. 69-70.

[4]. Σελ. 75 [5]. Σελ. 76 [6]. Σελ. 74

Ευχαριστούμε τη ζωγράφο, αγιογράφο και ιστορικό ελληνικού πολιτισμού κα Σοφία Αμπερίδου για την παραχώρηση των έργων της για την εικονογράφηση άρθρων του ενθέτου για την Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.

4

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Η Ελληνίδα του Πόντου με την ατσάλινη θέληση Η Πόντια γυναίκα στα δύσκολα χρόνια διασφάλισε τη συνέχεια της ζωής και της φυλής

Γράφει η

Γιώτα Ιωακειμίδου Φιλόλογοςσυγγραφέας, εκπαιδεύτρια ποντιακής διαλέκτου

Η

γυναίκα στον Πόντο παντρευόταν σε μικρή ηλικία με προξενιό, χωρίς βέβαια να αποκλείεται και ο έρωτας. Στην ύπαιθρο γράμματα πολλά δεν μάθαιναν, το πολύ μέχρι τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού φοιτούσαν. Η μάνα είναι ιερό και αξιοσέβαστο πρόσωπο στην ποντιακή κουλτούρα. Η μάνα, η καλομάνα, η λυκομάνα, όλες είναι αξιοσέβαστα πρόσωπα στην ποντιακή οικογένεια. Γυναίκες δυναμικές, δουλεύουν ακούραστα στο χωράφι, στο μαντρί, στο νοικοκυριό, στα παιδιά. Είναι ολιγαρκείς και έχουν όλες μια στάση ζωής αφιερωμένη στην οικογένεια. Όταν ξαφνικά άλλαξαν οι συνθήκες ζωής τους, με τα προβλήματα με τους Τούρκους έδειξαν και άλλες πλευρές αξιοθαύμαστες. Οι Πόντιες αντάρτισσες, πρόσωπα που τα αδίκησε η ιστορία.

μαχήτριες και στυλοβάτες ενός λαού, του ποντιακού. Πολλές από αυτές υπήρξαν ο σύνδεσμος ανάμεσα στους αντάρτες και τους κατοίκους των χωριών, οι οποίοι ήταν έρμαια στην εκδικητική μανία των τσέτηδων. Είχαν την επιμέλεια των γυναικόπαιδων και των γέρων, φρόντιζαν για την ασφάλεια και τη διατροφή τους. Σημαντικός ήταν και ο ρόλος των γυναικών που ήταν πληροφοριοδότες και βοηθοί των ανταρτών. Στον δυτικό Πόντο, όπου για να προστατευθούν οι Πόντιοι κατέφυγαν στα βουνά και κρύβονταν σε σπηλιές, πολλές γυναίκες, οι οποίες έχασαν τους άντρες και τα παιδιά τους, ζώστηκαν τα άρματα και πολέμησαν τους Τούρκους με απαράμιλλη γενναιότητα. Εφόσον είχαν μικρά παιδιά, πολεμούσαν με αυτά δεμένα στην πλάτη τους. Αξίζει να σημειωθεί πως φορούσαν κι αυτές την αντρική πολεμική φορεσιά και οι Τούρκοι δεν ήξεραν αν πολεμούν με άντρες ή γυναίκες.

Ο ρόλος της στο αντάρτικο

Φτιαγμένη από ατσάλι, είχε μόνο μία επιλογή

Η επίσημη ιστορία, αλλά και η συλλογική μνήμη, αδίκησαν πολλά πρόσωπα που έδρασαν στα παρασκήνια της ιστορίας, χωρίς να υπολείπεται η σημαντική προσφορά τους στην εξέλιξη των γεγονότων. Μια τέτοια περίπτωση είναι και ο ρόλος της Πόντιας γυναίκας στο αντάρτικο που έλαβε χώρα στα βουνά του Πόντου κατά την κρίσιμη περίοδο 1916-1922. Γυναίκες κάθε ηλικίας και κάθε μορφωτικού επιπέδου στάθηκαν

Στα χρόνια της Γενοκτονίας η Πόντια γυναίκα υπήρξε η πιο τραγική μορφή της εκδικητικής μανίας των Τούρκων. Αυτό δεν οφειλόταν μόνο στη βιολογική της αδυναμία, αλλά κυρίως στο γεγονός πως αυτή εξασφαλίζει τη βιολογική συνέχεια του λαού. Στόχος των Τούρκων ήταν να σκοτώσουν, να ατιμάσουν και να εξευτελίσουν τη γυναικεία ύπαρξη, και δεν δίστασαν να το κάνουν ακόμη και μέσα σε

«Γενοκτονία των Ποντίων», Γεώργιος Κόλα (Gjergj Kola), ακρυλικό σε καμβά.

ιερές μονές. Οι μάνες αυτές ήταν γυναίκες από ατσάλι, φτιαγμένες να είναι μάνες, έζησαν το μεγαλύτερο δράμα για μια μάνα, έθαψαν τα αγγελούδια τους σε άξενους τόπους, γιατί δεν άντεξαν τα δεινά της εξορίας και της πείνας. Ήταν φτιαγμένες να είναι μάνες, έζησαν το μεγαλύτερο δράμα για μια μάνα, βίωσαν άγριες συνθήκες, ανταλλαγή, προσφυγιά, χηρεία. Αυτές όμως συνέχισαν βράχοι ορθοί να στηρίζουν όλη την οικογένεια, πολλές φορές έγιναν οι καλύτερες μάνες για παιδιά που δεν γέννησαν. Μάνες τραγικές που αναγκάστηκαν ακόμα και να εγκαταλείψουν τα παιδιά τους για λόγους πάνω από τη δική τους θέληση και το έφεραν βαρέως μέχρι το τέλος της ζωής τους. Στις μέρες των διωγμών, του θανάτου και των δακρύων, γυναίκα και άνδρας μαζί. Να προστατεύει τους ηλικιωμένους και να φροντίζει τα παιδιά της. Θρήνος σπαρακτικός ο χαμός των παιδιών της από τις πείνες και τις κακουχίες. Συγκινητικό και γεμάτο περιπάθεια το μοιρολόι της. Λόγια τρυφερά, λόγια της μάνας που αφηγούνται τις αγρυπνίες, τις θλίψεις, τις στεναχώριες που δοκίμασε για χάρη τους και αμέσως μετά να αραδιάζει τους πόθους που στήριξε πάνω τους. Ατέλειωτος πόνος που

είχε σαν κύριο στόχο τον βασικό πυλώνα ύπαρξης ενός έθνους. Τη γυναίκα, τη μάνα. Ποιος λογοπλάστης θα μπορούσε να αποδώσει τον πόνο μιας μάνας που αίφνης διαπιστώνει ότι το παιδί που κουβαλά στις πλάτες της, στις ατέλειωτες πορείες, είναι νεκρό από την παγωνιά, την πείνα ή την αδέσποτη σφαίρα; Ποιος τραγικός ποιητής θα μπορούσε να γράψει για τον θρήνο της μάνας που βλέπει να της παίρνουν, μέσα από την αγκαλιά της, το παιδί της και να το εκσφενδονίζουν σαν τόπι στα βράχια; Ποιος θα μπορούσε να περιγράψει τον σπαραγμό της μάνας που αναγκάζεται να αφήσει να πνίξουν το παιδί της για να σωθεί η «ομάδα»; Οι γιαγιάδες μου έχασαν σ’ αυτά τα καραβάνια του χαμού παιδιά, άντρες, και όμως στη νέα πατρίδα είχαν την ψυχική δύναμη να στήσουν ξανά την οικογένειά τους, με πίστη για μια καλύτερη ζωή.

Βράχος όσο εξελισσόταν η «λευκή γενοκτονία» Περπατάνε μέρες χωρίς να ξεκουραστούν, χωρίς φαγητό, και πεθαίνουν από πείνα. Τα τούρκικα χώματα τούς κράτησαν για πάντα στην αγκαλιά τους, αδιάβαστους και άκλαυτους. Περνάνε μέσα από χωριά απολίτιστων Τούρκων και

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

φοβούνται μην «πειράξουν» τις γυναίκες και τα κορίτσια. Τα κορίτσια και οι όμορφες γυναίκες λερώνονται και αλείφονται με καπνιά, φοράνε κουρέλια για να μην προκαλούν. Για κάθε ενδεχόμενο όμως είναι εξοπλισμένοι και με ρόπαλα και αποφασισμένοι για όλα, αν τολμήσουν και πειράξουν τις γυναίκες. Αυτό που βιώνουν είναι ο «ζωντανός θάνατος». Οι εξαντλητικές πορείες λυγίζουν τους αδύναμους. Κάθε πρωί πολλοί ήταν αυτοί που δεν ξανάνοιγαν τα μάτια τους, είχαν βασιλέψει για την παντοτινή νύχτα. Οι ψείρες τότε έκαναν γιουρούσι σε όλο το κορμί, κατέκλυζαν ακόμα και τα τσίνορά τους. Στα γυάλινα μάτια τους έλαμπε το τελευταίο τους βλέμμα που απόμεινε να κοιτάζει οργισμένο για την άδικη μοίρα τους. Αυτό το βλέμμα μπορούσε να σκιάξει ακόμα και τους εχθρούς. Τους παρατούσαν άταφους και άκλαυτους στις άκρες του δρόμου. Άφηναν πίσω αγαπημένους νεκρούς και συνέχιζαν την πορεία στο άγνωστο. Καραβάνια απελπισμένων, ζεμένα κάρα, πρόσωπα σκυθρωπά, μάτια κλαμένα. Η πείνα γονατίζει τα μικρά παιδιά. Άταφοι, άκλαυτοι, αλειτούργητοι, θύματα της Λευκής Γενοκτονίας. Θύματα ενός θανάτου που είναι πιο σκληρός από τη σφαγή και τον απαγχονισμό. Αυτές

που αντέχουν ακόμα, είναι οι μάνες. Βράχος σωστός, πορεύονται με βήμα σταθερό, ορίζουν τη μοίρα τους, δεν λυγίζουν. Αφήνουν στο διάβα τους νεκρούς γέρους, τα αδύναμα παιδιά και προχωράνε. Ελπίζουν να φτάσουν στο τέλος αυτής της πορείας. Στις σπηλιές του Χαλεπίου η γιαγιά μου έθαψε το ένα της παιδί, που πέθανε από πείνα και εξάντληση, αλλά η γιαγιά μου δεν το παραδέχτηκε ποτέ. Συχνά μου έλεγε «πούλι μ’, εκοιμέθε αφκά σο ιντζίρ και επέθανε. Το ιντζίρ παχύν ίσκιον έχ’» (πουλί μου, κοιμήθηκε κάτω από τη συκιά και πέθανε. Η συκιά έχει παχύ ίσκιο).

Αποφασισμένη να διατηρήσει τη συνέχεια της ζωής στις νέες πατρίδες Και ύστερα η προσφυγιά και η εγκατάσταση στις νέες πατρίδες. Εδώ, στη μητέρα πατρίδα, με κρυμμένα στον κόρφο της τα άγια εικονίσματα κράτησε στα στιβαρά της χέρια τη συνέχεια της ζωής. Με μόνιμη θέση στα κατάμαυρα μάτια της τη θλίψη, το σιωπηλό της κλάμα, προσέφερε τον εαυτό της ολοκαύτωμα και θυσία στα παιδιά και την οικογένεια, σε όσους απόμειναν από την καταστροφή. Σκάλισε με τα ροζιασμένα χέρια της τη γη και την έκανε να καρπίσει. Δεν λύγισε. Πολέμησε

με τα στοιχεία της φύσης, τις αρρώστιες, την πείνα. Με αγώνα σκληρό, δύσκολο, ανάστησε ανθρώπους και τόπους. Μεγάλωσαν τα παιδιά και οι χαρές γέμισαν τα σπίτια. Άνθισαν τα βλαστάρια της και πλούσια και ευλογημένα πλημμύρισαν την Ελλάδα. Καινούρια χωριά, κωμοπόλεις, πόλεις ξεπήδησαν με τα ονόματα της ιδιαίτερης πατρίδας των ξεριζωμένων. Η γυναίκα του ξεριζωμού και της προσφυγιάς πάλεψε, πολέμησε και νίκησε. Μάνα. Πηγή χαράς, ευτυχίας, ασφάλειας, ηρεμίας, θυσίας, αγάπης. Είναι το πρόσωπο που πάντα δίνει, χωρίς να παίρνει. Μάνα. Η ρίζα και ο κορμός που κρατά στιβαρά το δένδρο της φαμελιάς. Αυτές οι γυναίκες, οι γιαγιάδες μας, οι μάνες μας, ήταν οι στυλοβάτες στις οικογένειες τους, ξεπέρασαν τα προβλήματα της προσφυγιάς και πολλές φορές και την κακότητα των ντόπιων που τις λοιδορούσαν, όρθωσαν το ανάστημά τους και ενσωματώθηκαν στον κορμό της ελληνικής κοινωνίας, έδωσαν επιστήμονες και καλούς πολίτες στη μάνα Ελλάδα, αν και τους φέρθηκε σαν μητριά και όχι σαν μάνα. Γυναίκες δυνατές, με την Ανταλλαγή γέννησαν ξανά παιδιά, ρίζωσαν, στήριξαν την οικογένεια, ήταν ο βράχος κάθε σπιτιού. Η Πόντια μάνα δούλευε συνέχεια στο σπίτι, στο χωράφι, στα ζώα. Δεν ήξερε τίποτα άλλο παρά μόνο τον δρόμο της προσφοράς. Μάνες αγράμματες που αγαπούσαν τα γράμματα και είχαν προτεραιότητα μοναδική να μάθουν γράμματα τα παιδιά τους. Άνθρωποι φτωχοί, μάνες χαροκαμένες πουλούσαν μια αγελάδα και τη σοδειά να σπουδάζουν τα παιδιά τους. Η δεύτερη γενιά Ποντίων, οι δικές μας μάνες, ήταν το ίδιο δυνατές γυναίκες, από ατσάλι και αυτές. Ήταν τότε τα πέτρινα χρόνια της μετανάστευσης, έφευγαν οι άντρες του χωριού και έμεναν πίσω οι μάνες να αναστήσουν τα παιδιά και να συνεχίσουν να δουλεύουν τα χωράφια. Μάνες ακούραστες, σύντροφοι μοναδικές, κράτησαν την οικογένεια ενωμένη, μεγάλωσαν παιδιά με αρχές και αγάπη για τον τόπο τους. Μάνες, από όλους τους τίτλους αυτόν θέλω να κρατήσω, της Πόντιας μάνας, μάνα και εγώ της τρίτης γενιάς Ποντίων.

«Η εκτέλεση», Γεώργιος Κόλα (Gjergj Kola).

Δεν ξαναείπε τη μητέρα της «μάνα» ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΊΑ ΓΕΜΆΤΗ ΠΌΝΟ

Τη συγκλονιστική ιστορία της μητέρας του, που καταγόταν από ένα χωριό του Βεζίρ Κιοπρού, δύο ώρες μακριά από τη Σαμψούντα, μοιράστηκε με το pontosnews.gr ο Δαμιανός Αθανασιάδης από τους Αγίους Αναργύρους Βοΐου Κοζάνης. Κόρη του Αναστάσιου και της Σουλτάνας Καλεντερίδη, η μητέρα του Δαμιανού Αθανασιάδη τού είχε διηγηθεί το δράμα της δικής της οικογένειας κατά το φευγιό τους από την πατρίδα. «Η μητέρα έλεγε ότι περνούσαν κατά ομάδες μέσα από ποτάμια για να μην τους δουν οι Τούρκοι. Κάποια φορά έκλαψε η αδερφή της μαμάς και η γιαγιά μου την έριξε μέσα στο νερό. Το παιδάκι κατάφερε να βγει από το ποτάμι και είπε “Δεν θα κλάψω. Μη με ρίξεις άλλο!”. Όμως η γιαγιά το πήρε και το ’πνιξε», είχε αποκαλύψει ο Δαμιανός Αθανασιάδης. «Από τότε η μητέρα μου δεν είπε ποτέ τη λέξη “μάνα”. Αυτό θυμάμαι εγώ», είχε πει ολοκληρώνοντας τη μαρτυρία του.

5

6

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Τ

ην έχουν πει «Αρχόντισσα του Πόντου» και «Γιαγιά των Ποντίων». Έζησε τη Γενοκτονία, και στις ατελείωτες πορείες έχασε ένα-ένα όλα τα μέλη της οικογένειάς της. Τη βάφτισαν Ευθυμία, αλλά έζησε ως Σάνο η σκληρή γυναίκα με την οποία ζούσε στη νοτιοανατολική Τουρκία, την έκανε να νιώθει πως κανένας δεν θα μπορούσε να προφέρει το πραγματικό όνομά της. Κάπως έτσι προέκυψε ο τίτλος του πιο γνωστού βιβλίου της κόρης της, της Θία Χάλο: «Ούτε το όνομά μου». Όταν έγινε γνωστή η ιστορία της, η ποντιακή κοινότητα την δέχτηκε με μια ζεστή αγκαλιά και με το όνομα «Θεμία». Η Ευθυμία/ Θεμία/Σάνο έλαβε την ελληνική υπηκοότητα το 2009, όταν γιόρταζε τα 100ά της γενέθλια, και κρατώντας το ελληνικό διαβατήριο είπε «τώρα όλοι θα ξέρουν ότι είμαι Ελληνίδα και όχι Τουρκάλα». Κι αυτό επειδή στο αμερικανικό διαβατήριό της αναγραφόταν ως τόπος καταγωγή της η Τουρκία. Πέθανε πλήρης ημερών, στις 28 Απριλίου 2014. Γραμμένο στα αγγλικά, το «Ούτε το όνομά μου» διεθνοποίησε την τραγική ιστορία των Ελλήνων του Πόντου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Ήταν άλλωστε και η πρώτη φορά στην Αμερική που μια έκδοση η οποία δεν προερχόταν από τους κύκλους της ελληνοαμερικανικής κοινότητας, μιλούσε ανοιχτά για τη γενοκτονική πολιτική της Τουρκίας. Με αφορμή το νέο βιβλίο της Θία Χάλο, με τον εξαιρετικά σαφή τίτλο «Γενοκτονία - Ο θεμέλιος λίθος της σύγχρονης Τουρκίας» (κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Γκοβόστη), ανασύραμε από τα αρχεία του pontosnews.gr ένα κείμενο που είχε γράψει για τη μητέρα της το 2017. Δημοσιεύτηκε με τον τίτλο «Η Θία Χάλο γράφει για τη μητέρα της Σάνο Χάλο, έναν από τους θησαυρούς της ζωής της», και παρατίθεται αυτούσιο:

Σάνο και Θία Χάλο στην πιο αναγνωρίσιμη φωτογραφία τους.

Ευθυμία Βαρυτιμίδου ή Σάνο Χάλο:

Τώρα πια όλοι γνωρίζουν το όνομά της Τις προάλλες ένας φίλος τηλεφώνησε και μου είπε ότι όταν διάβασε το βιβλίο μου «Ούτε το όνομά μου, Γενοκτονία και επιβίωση - Μια αληθινή ιστορία του Πόντου» («Not Even my Name»), δεν μπορούσε να σταματήσει να θαυμάζει το πόσο γλυκιά και επιεικής ήταν η μητέρα μου, ακόμα και μετά από όλα όσα είχε υπομείνει.

Δεν είναι εύκολο κατόρθωμα να βάλεις τα πράγματα στο επίκεντρο και να παραμείνεις ο εαυτός σου μετά από τέτοιο τραύμα. Ωστόσο, η μητέρα μου είχε αυτήν την υπέροχη ικανότητα να βλέπει τα πράγματα αντικειμενικά. Δεν είναι ότι ξέχασε τι συνέβη. Φρόντιζε να θυμάται ακόμα και τις πιο μικρές λεπτομέρειες. Ήταν ο τρόπος που είχε για να

κρατά την οικογένειά της και τους ανθρώπους της στην καρδιά της. Κάποτε είπε «κάτι μού είπε πως δεν πρέπει να ξεχάσω ποτέ». Φυσικά, χωρίς την εξαιρετική μνήμη της και την αφοσίωσή της στον λαό μας, δεν θα μπορούσα ποτέ να γράψω το «Ούτε το όνομά μου». Αλλά ήταν επίσης αποφασισμένη να μην αφήσει το τραύμα να καταστρέψει την υπόλοιπη ζωή της και τις ζωές των παιδιών της. Ένα από τα πράγματα για τα οποία ήμουν περήφανη για τη μητέρα μου, ήταν η ικανότητά της να διαχωρίζει τον αθώο από τον ένοχο. Παρόλο που ήταν τόσο νέα όταν βίωσε τη Γενοκτονία, έλεγε ότι «οι Τούρκοι είναι άνθρωποι όπως οποιοιδήποτε άλλοι. Θέλουν ό,τι θέλουν όλοι οι άνθρωποι… να μεγαλώσουν τις οικογένειές τους και να έχουν καλή ζωή. Πρέπει να ρίξουμε την ευθύνη όπου ανήκει… στην τουρκική κυβέρνηση. Στον Ατατούρκ. Αυτός είναι ο ένοχος. Όχι ο μόνος. Αλλά ήταν αυτός». Και, φυσικά, είχε δίκιο. Παρόλο που είναι αλήθεια πως πολλοί απλοί Τούρκοι συμμετείχαν επίσης στις επιθέσεις που έγιναν γύρω από την Ανατολία, υπήρχαν επίσης και πολλοί που αρνήθηκαν. Αρνήθηκαν να συμμετάσχουν ακόμα και μερικοί Τούρκοι αξιωματούχοι, διακινδυνεύοντας τη δουλειά και τη ζωή τους. Και υπάρχουν ιστορίες Τούρκων που προστάτεψαν και έκρυψαν τους Έλληνες γείτονές τους. Το πιο σημαντικό είναι ότι δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ήταν η κρατική υποκίνηση και έγκριση που προκάλεσε τις επιθέσεις εναντίον αθώων Ελλήνων, Ασσυρίων και Αρμενίων. Μέρος της κρατικής προπαγάνδας ήταν τόσο βάναυσο, που θα ήταν δύσκολο να καταλάβουμε πώς θα μπορούσε να μην υποκινήσει βία. Για παράδειγμα, ο Αμερικανός Πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη εκείνη την εποχή, ο Τζορτζ Χόρτον, έγραψε: «Έντονα και εμπρηστικά άρθρα εμφανίστηκαν απροσδόκητα και χωρίς καμία

ΜΑΪΟΣ 2025

7

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Η Σάνο και ο Αβραάμ την ημέρα του γάμου τους, 24/3/1925.

αιτία στις τουρκικές εφημερίδες… τόσο εμφανώς “εμπνευσμένα” από τις Αρχές, … Φθηνές λιθογραφίες…, εκτελεσμένες με τον πιο αδέξιο και πρωτόγονο τρόπο… απεικόνιζαν Έλληνες που κομμάτιαζαν μωρά Τούρκων ή ξεκοίλιαζαν εγκυμονούσες μουσουλμάνες, και πλήθος άλλων φανταστικών σκηνών που δεν βασίζονταν σε πραγματικά γεγονότα ή ακόμα και κατηγορίες που έγιναν αλλού. Αυτές κρεμάστηκαν στα τζαμιά και τα σχολεία… και έκαναν τους Τούρκους να σκοτώσουν…». Όταν ρώτησαν τη μητέρα μου πώς είναι δυνατό να είχε υποφέρει τόσο πολύ και ακόμα να μην μισεί τους Τούρκους, η απάντησή της ήταν ανεκτίμητη και θα έπρεπε να αποτελεί μάθημα για εμάς. Είπε: «Γιατί πρέπει να σπαταλάω τη ζωή μου μισώντας όταν υπάρχει ακόμα τόση πολλή ομορφιά στον κόσμο;». Κράτησα και κάποιες από τις άλλες πολύτιμες συμβουλές της καθώς μεγαλώναμε και σκέφτηκα

Το εξώφυλλο του βιβλίου «Ούτε το όνομά μου».

να τις μοιραστώ μαζί σας. Μια φορά είπε: «Ποτέ μην ζηλεύεις κάποιον για αυτά που έχει. Βγες έξω και απόκτησε τα δικά σου». Ζω ακολουθώντας πάντοτε αυτόν τον κανόνα. «Μην περιμένετε να φύγω για να συνειδητοποιήσετε πόσο πολύ με αγαπάτε.» «Όταν βλέπω κάτι που θέλω να κάνω, πρέπει απλά να το φανταστώ, και έπειτα το βάζω στο μυαλό μου και βρίσκω τρόπο να το κάνω». Και, φυσικά, υπήρχε ένα παλιό ρητό που έλεγε: «Ο Θεός βοηθάει εκείνους που βοηθούν τον εαυτό τους». Αλλά το χιούμορ της ήταν συχνά ανεκτίμητο. Όταν τη ρώτησαν πώς κατάφερε να φροντίσει 10 παιδιά, είπε σε αυτόν που τη ρώτησε: «Έρχονται, και τα φροντίζεις. Δεν μπορείς να τα

επιστρέψεις». Δεν υπάρχει μέρα που να περνάει και να μην μου λείπει ή να μην τη σκέφτομαι. Η ανάμνηση της αγάπης που είχε για τη φύση, με βοηθάει να την κρατήσω στη σκέψη μου και να τη βλέπω κάθε φορά που βλέπω ένα πουλί ή λουλούδι… κάθε φορά που ποτίζω τις συκιές που πήρα από τον κήπο της και τις οποίες κρατώ μέσα στο σπίτι όλο τον χειμώνα. Παρακολουθώ το πλούσιο πράσινο χρώμα των φύλλων τους που μεγαλώνουν, και τους μικροσκοπικούς καρπούς να ωριμάζουν και να γίνονται φρούτα. Και τώρα την άνοιξη, αρχίζουν να φυτρώνουν μικρά φύλλα στα αμπέλια, τα οποία επίσης έφερα από τον κήπο της στο σπίτι μου. Σύντομα, τσαμπιά από σταφύλια σε

βαθύ μοβ χρώμα θα κρέμονται από την κληματαριά. Κάθε άνοιξη, όταν όλα τα δέντρα που περιτριγυρίζουν το εξοχικό μου ανθίζουν, όπως τώρα, είναι σαν η μητέρα μου να μην μας άφησε ποτέ. Έχω φτάσει στο σημείο να πιστέψω ότι εκείνοι που αγαπάμε, ποτέ δεν φεύγουν πραγματικά… ότι όλα όσα υπήρχαν εξακολουθούν ακόμα να υπάρχουν με κάποιον τρόπο. Θυμάμαι όταν συνειδητοποίησα για πρώτη φορά ότι αυτό ήταν ένας κύκλος της ζωής. Παρόλο που μπορεί να φαίνεται αυτονόητο όταν κάποιος το συνειδητοποιήσει, θυμάμαι όταν αναρωτήθηκα για πρώτη φορά τι συμβαίνει στο χώμα ενός φυτού που βρίσκεται στη γλάστρα, όταν οι ρίζες υπερκαλύψουν τον χώρο της γλάστρας και το φυτό περιοριστεί σε αυτήν. Το χώμα στη γλάστρα εξαφανίστηκε. Ήταν σαν να άναψε στο μυαλό μου ένα λαμπάκι. Φυσικά! Το χώμα έγινε το φυτό. Και όταν το φυτό φαίνεται πως πεθαίνει, το φυτό για ακόμα μια φορά θα γίνει χώμα. Και οι σπόροι από το φυτό θα ριζώσουν σε αυτό το χώμα και θα γίνουν νέα φυτά. Ξανά και ξανά, κυκλικά, επαναλαμβανόμενα, έτσι ώστε η ενέργεια που υπήρχε, να υπάρχει πάντα και απλά να μεταμορφώνεται. Οι Μεγάλοι Έλληνες φιλόσοφοι και οι αφηγητές ιστοριών το γνώριζαν αυτό πολύ καλά. Ίσως ο χειμώνας είναι απλά ένα διάστημα που οι ψυχές κοιμούνται βαθιά, όπως η Περσεφόνη, μέχρι η άνοιξη να φέρει πίσω την ενέργειά τους, μεταμορφωμένη σε ανθισμένα λουλούδια και κύματα από πράσινα χορτάρια. Οι φωνές τους ακούγονται στο θρόισμα των δέντρων που ταλαντεύονται με το αεράκι. Τότε θυμάμαι ότι η μητέρα μου, όπως όλοι οι αγαπημένοι μας, θα είναι πάντα μαζί μας με κάποια μορφή και πως εκείνη και οι άλλοι δεν θα πεθάνουν ποτέ.

Το εξώφυλλο του βιβλίου «Γενοκτονία».

8

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Η «Πρωτομάνα των Φιλικών»

ΑΠΌ ΤΟ ΙΆΣΙΟ της Βλαχίας όπου γεν-

1. Η Ελισάβετ Υψηλάντη με τους γιους της Αλέξανδρο και Δημήτριο. Ο πρώτος κήρυξε την Επανάσταση και ο δεύτερος ηγήθηκε της τελευταίας μάχης του Απελευθερωτικού Αγώνα των Ελλήνων, στην Πέτρα της Βοιωτίας.

2. Το Οικόσημο των Υψηλάντηδων με τον αετό της Βλαχίας και τον βου της Μολδαβίας.

νήθηκε, το 1768, η πριγκίπισσα Ελισάβετ (Σάφτα) Κατερίνα Βακαρέσκου έμελλε να συνδέσει το όνομά της με την Υψήλ’ της επαρχίας Όφεως του Πόντου, το Φανάρι, και την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η «Πρωτομάνα των Φιλικών» είναι ίσως από τις λίγες γυναίκες στην ελληνική Ιστορία που στον αγώνα προσέφερε όχι μόνο χρήματα αλλά και τα ίδια της τα παιδιά: τον Αλέξανδρο, τον Δημήτριο, τον Νικόλαο, τον Γεώργιο και τον Γρηγόριο! Ο τρόπος που λειτούργησε σε όλη της τη ζωή η σύζυγος του ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Κωνσταντίνου Υψηλάντη, και μητέρα συνολικά επτά παιδιών, θα μπορούσε να πει κανείς ότι έχει κοινά χαρακτηριστικά με τη γυναίκα του Πόντου. Τη γυναίκα που στη Γενοκτονία έδωσε ό,τι είχε και δεν είχε για τον αγώνα, δεν δίστασε να θυσιάσει τα παιδιά της για να σωθούν οι πολλοί, και δεν σκέφτηκε δεύτερη φορά όταν κλήθηκε να δώσει τα λιγοστά κοσμήματά της για την πατρίδα. Το καλό της πατρίδας ήταν πάντα πάνω απ’ όλα! Η Επανάσταση στη Μολδοβλαχία, λένε οι ιστορικές πηγές, άρχισε από το σπίτι της Ελισάβετ Υψηλάντη στις 21 Φεβρουαρίου 1821. Εκτός από τη βοήθεια που προσέφερε για την προετοιμασία του αγώνα, διέθεσε και ό,τι είχε απομείνει από την οικογενειακή περιουσία και δεν είχε δημευθεί από τον σουλτάνο. Πουλήθηκαν ακίνητα και κοσμήματα, και μαζί με μετρητά εστάλησαν στους επαναστάτες. Ο Μιχαήλ Οικονόμου (1798-1879), αγωνιστής στην Ελληνική Επανάσταση, λόγιος του 19ου αιώνα και πολιτικός της νεοσύστατης Ελλάδας, στον β΄ τόμο του έργου του «Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας ή Ο Ιερός των Ελλήνων Αγών» την είχε χαρακτηρίσει ως τη σπουδαιότερη ηρωίδα του Αγώνα για την Ανεξαρτησία, που με αυταπάρνηση διέθεσε όλη της την περιουσία και τα παιδιά της στον Αγώνα. Το ήθος και η αφοσίωσή της στα παιδιά της και την Ελλάδα φαίνονται σε απόσπασμα άρθρου του 1859, στην εφημερίδα «Ήλιος» του Φαναρίου. «…Συγκεντρωμένοι την 11η Φεβρουαρίου 1821 εις το αρχοντικόν των Υψηλαντών εις το Κίσνοβον της Ρωσίας ήσαν οι τέσσερις αδελφοί (ο Αλέξανδρος, ο Νικόλαος, ο Δημήτριος και ο Γεώργιος) και οι δύο γραμματείς, ο Κοζανίτης Γ. Λασσάνης και ο Γ. Τυπάλδος και έγραφαν την προκήρυξιν, η οποία θα εξεδίδετο προς το έθνος, ευθύς ως θα εκηρύσσετο η επανάστασις από την Μολδαβίαν. Η σύνταξις της προκηρύξεως ήτο προς το τέλος, προτού όμως τεθεί η υπο-

Ελισάβετ (Σάφτα) Κατερίνα Βακαρέσκου-Υψηλάντη: «Εγώ προσφέρω εσάς, παιδιά µου, και θα λυπηθώ τα δύο εκατομμύρια ρούβλια;»

1 γραφή, ο Αλέξανδρος είπε: “είναι και κάτι άλλο”, εσηκώθη και εισήλθε εις το παρακείμενον δωμάτιον της μητέρας του, η οποία ήτο εκεί με τον μικρότερον αδελφόν του, δεκατεσσάρων ετών, τον Γρηγόριον. “Μητέρα, είπε προς την αρχόντισσαν Ελισάβετ, η σωτηρία της πατρίδος πιθανόν να απαιτήσει και την θυσίαν του κτήματός μας της Κοζνίτσας, το οποίο επί σαράντα ακόμα χρόνια θα αποδίδει πενήντα τέσσαρες χιλιάδες ρούβλια τον χρόνον στο σπίτι σου. Προσφέρεις αυτό το κτήμα μητέρα εις την πατρίδα;”. Η αρχόντισσα δάκρυσε και είπεν: “Εγώ προσφέρω εσάς παιδιά μου, και θα λυπηθώ τα δύο εκατομμύρια ρούβλια;”». Η απάντησή της ήταν αυτό που χρειαζόταν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης για να κηρύξει την έναρξη του Αγώνα. Μάλιστα, συγκινημένος με την υλική και ηθική προσφορά της μητέρας του, ζήτησε από τους άλλους Φιλικούς να γραφεί στο τέλος της Διακήρυξης: «Φιλώ το χέρι της μητρός μου». Τα χρήματα συγκεντρώθηκαν με την πώληση του κτήματος Κισινιόφ. Στις πρώτες ενέργειες των Φιλικών συμμετείχαν ο Αλέξανδρος και ο Νικόλαος Υψηλάντης. Ακολούθησε ο Δημήτριος Υψηλάντης, παρόλο που η Ελισάβετ ήθελε να τον κρατήσει κοντά της. «Αν είναι να βοηθήσει και τούτο το παιδί μου στην απελευθέρωση της

Ελλάδας, ας το στερηθώ. Ας πάει στο καλό και με την ευχή μου» είπε στον Ξάνθο, τον Αναγνωστόπουλο και τον Τυπάλδο όταν πήγαν στο σπίτι της και την ρώτησαν εάν συμφωνεί να πάει ο Δημήτριος στην Πελοπόννησο.

2 Όταν πέθανε ο Δημήτριος Υψηλάντης, η προσωρινή ελληνική κυβέρνηση διά του προέδρου της Εθνοσυνέλευσης Πανούτσου Νοταρά ανήγγειλε με επιστολή το θάνατό του στην Ελισάβετ, που βρισκόταν στη Βέλικα Κόσνιτσα της σημερινής Κροατίας. Η απαντητική επιστολή είναι συγκινητική. «Εν τη παρά τον Νίστρον Μεγάλη Κοσνίτση, 24 Ιανουαρίου 1833 »Όταν η πάσχουσα πατρίς επροσκάλεσε τα αληθή τέκνα της, οι υιοί μου κατά χρέος έτρεξαν αμέσως προς την φωνήν της. Χαίρουσα εις τα πατριωτικά των φρονήματα, τους επρόπεμψα με τας ευχάς των αρχαίων Ελληνίδων. Εφύλαξαν τον λόγον των. »Η τύχη του πολέμου εσεβάσθη τον πατριωτισμόν των, αλλ’ επέπρωτο εις τους κόλπους της ειρήνης να στερηθώ πρότερον τον πρωτότοκόν μου Αλέξανδρον, τώρα προ ολίγου τον Δημήτριόν μου, όστις κατά τούτο εστάθη ευτυχέστερος, ότι είδε στεφανωμένους τους αγώνας του με την τελείαν ανεξαρτησίαν της φίλης πα-

τρίδος και ετάφη εις αυτήν, δια την οποίαν δεν εφείσθη το αίμα του, από τους συναγωνιστάς ομογενείς του. Αυτό μόνον ημπόρεσε να επιθέση μάλαγμα εις την πληγήν των μητρικών σπλάχνων μου, πληγήν βαθυτάτην μ’ όλην την προς την γλυκυτάτην πατρίδα αφωσίωσίν μου. »Είσθε κύριε, πατήρ τέκνων και ελπίζω να μη με καταδικάσετε. Έτι μάλλον συνεισέφερεν εις ανακούφισιν της κατωδύνου ψυχής μου η από 21 Αυγούστου του παρελθόντος έτους σημειουμένης, προ ενός δε μόλις μηνός περιελθούσα εις χείρας μου επιστολή Σας, βεβαιώσασά με ότι η αποβίωσις του φιλτάτου μου Δημητρίου επέσπασε την γενικήνσυμπάθειαν του Έθνους. »Είθε καν η εκατόμβη αυτή των πρώτων μελών της οικογενείας μου και τόσων ανδρείων ομογενών, γενομένη δεκτή εις τον θρόνον του υπερτάτου όντος, να φέρη την παύσιν των παρελθόντων δεινών και αρχήν ακαταπαύστου ευδαιμονίας της κοινής μητρός. Δι’ αυτήν χρεωστούν και τα λοιπά μέλη της οικογενείας μου να θυσιάσωσιν την εσχάτην ρανίδα του αίματός των. »Υμείς δε, Κύριε, δεχόμενος την αισθητικωτάτην ευγνωμοσύνην μου δι’ όσα παραμυθητικά και πιστοποιητικά της αγαθής του Έθνους διαθέσεως μ’ εγράψατε, εκφράσετε αυτήν και εις εκείνο εκ μέρους όλης της οικογενείας μου και ιδίως της υποσημειουμένης πατριώτιδος. Ελισάβετ Υψηλάντη» Οι θάνατοι των παιδιών της την τσάκισαν. Είχε νωρίτερα απογοητευτεί από τη φυλάκιση του Αλέξανδρου, του Νικόλαου και του Γεωργίου στο φρούριο Μούγκατς της Αυστρίας. Όλες οι ενέργειές της για τους σώσει είχαν σταθεί μάταιες. Η Ελισάβετ Υψηλάντη πέθανε στην Οδησσό το 1866. Ο θάνατός της αναγγέλθηκε από τον εκδότη Ιώαννη Φιλήμονα (αγωνιστής του ’21, ιστορικός και γραμματέας του Δημήτριου Υψηλάντη) στο φύλλο της εφημερίδας «Ο Αιών», στις 13 Οκτωβρίου 1866. Στη νεκρολογία την αποκάλεσε «μητέρα της ιερής πεντάδας» και αφού έπλεξε το εγκώμιό της, κατέληξε στην παρακάτω διατύπωση: «δεν ενεθυμήθυσαν να απονείμωσιν το ανέξοδον δείγμα τούτο της εθνικής ευγνωμοσύνης εις τη Μητέρα εκείνων, οίτινες έζησαν και επέθαναν με το όνομα της Πατρίδος». Πόπη Παπαγεωργίου

ΜΑΪΟΣ 2025

9

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Η πρώτη Ελληνίδα αλεξιπτωτίστρια ήταν Πόντια Σόνια-Σοφία Στεφανίδου: «Η θέα του αγκυλωτού σταυρού πάνω στην Ακρόπολη θανάτωνε την ψυχή μου» «Η ψυχή μου φλεγόταν από την επιθυμία να προσφέρω και τη ζωή μου ακόμα, στην προσπάθεια της κατασυντριβής των δυνάμεων της βίας που είχαν υποδουλώσει την πατρίδα μας. Έτσι κατατάχθηκα στην αγγλική μυστική υπηρεσία και εκπαιδεύτηκα για λίγο καιρό ως αλεξιπτωτίστρια στο όρος Καρμάλ, στη Χάιφα, στη Σχολή Αλεξιπτωτιστών της ΡΑΦ. Η ειδικότητα αυτή είναι, όπως το ξέρουν όλοι, η πιο επικίνδυνη, αλλά ακριβώς για αυτό την ζήτησα. Και τότε άρχισα τη δράση μου στον τομέα αυτόν». ΑΥΤΆ ΣΥΝΈΒΗΣΑΝ το 1942, όπως τα αφηγήθηκε η

Αντικείμενα της ΣόνιαςΣοφίας Στεφανίδου που φυλάσσονται στο Πολεμικό Μουσείο Αθηνών.

Σόνια (Σοφία) Στεφανίδου τον Δεκέμβριο του 1945 σε συνέντευξη που παραχώρησε στο περιοδικό «Η Ελληνοπούλα». Στις τελευταίες παραγράφους διαβάζουμε: «Γεμάτη συγκίνηση γύρισα πάλι στην Ελλάδα, που την βρήκα ελεύθερη. Με χαρά και δάκρυα στα μάτια, είδα τη Σημαία μας να κυματίζει περήφανη και μόνη στην Ακρόπολη. Νομίζω πως δεν έκαμα τίποτα σπουδαίο, απλώς υπηρέτησα πιστά τη γλυκιά μας Πατρίδα. »Ελπίζω ο Ελληνικός Στρατός στον οποίο υπηρετώ ακόμα, να με μεταχειριστεί και πάλι, όταν οι ανάγκες της πατρίδας το ζητήσουν, σε όποια ειδικότητα θέλει και σε όποια αποστολή, έστω και την πιο επικίνδυνη, αρκεί εκείνο που θα προσφέρω, έστω και τη ζωή μου, να το προσφέρω για τη μεγάλη μας Ελλάδα, σαν γνήσια Ελληνοπούλα». Ποια ήταν η Σόνια Στεφανίδου; Ήταν η πρώτη και μοναδική Ελληνίδα αλεξιπτωτίστρια στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, πρωτότοκη κόρη του Φιλοποίμενα Στεφανίδη από την Τραπεζούντα – του γιατρού που τιμήθηκε για τις εθελοντικές υπηρεσίες του σε πέντε μέτωπα. Η Σόνια γεννήθηκε το 1907 στην Οδησσό. Αν κληρονόμησε κάτι από τον πατέρα της, αυτό είναι το πείσμα και η διάθεση να προσφέρει στην πατρίδα της. «Εθεώρησα καθήκον μου όπως κι εγώ προσφέρω ό,τι ηδυνάμην περισσότερον χάριν του Ιερού Αγώνος»,

Η Σόνια Στεφανίδου φλεγόταν από την επιθυμία να προσφέρει τη ζωή της για την απελευθέρωση της πατρίδας.

έγραφε μεταξύ άλλων στην αναφορά με την οποία ζητούσε άδεια από το υπουργείο Οικονομίας, όπου ήταν διορισμένη, προκειμένου να καταταγεί στη Στρατιωτική Υπηρεσία. Αρχικά εκπαιδεύτηκε και υπηρέτησε ως εθελόντρια αδερφή νοσοκόμα του Ερυθρού Σταυρού, αφού ήταν ο μόνος τρόπος ώστε να βρεθεί στο μέτωπο. Το πολυπόθητο φύλλο πορείας ήταν για τα Γιάννενα, και το 1ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο του Νοσηλευτικού Κέντρου Μετόπισθεν. «Κατόρθωσα να επιζήσω και με πολλές προσπάθειες και κινδύνους γυρίζω στην Αθήνα. Εδώ η θέα του Αγκυλωτού Σταυρού πάνω στην Ακρόπολη θανατώνει τη ψυχή μου», έλεγε αργότερα στη συνέντευξή της. Η επιστροφή στην πρωτεύουσα συνοδεύεται από την απόφασή της να διαφύγει στη Μέση Ανατολή όπου βρίσκεται η εξόριστη κυβέρνηση της Ελλάδας. Έτσι, τον Απρίλιο του 1943 πήρε άδεια για να πάει στο Κάιρο και να παρουσιαστεί στον πρόεδρο της εξόριστης κυβέρνησης Εμμανουήλ Τσουδερό ζητώντας του, ούτε λίγο ούτε πολύ, να γίνει κομάντο! Έναν μήνα αργότερα παρουσιάστηκε στη Βρετανική Μυστική Υπηρεσία ISLD (Intelligence Service Liaison Division) η οποία την έστειλε στη Χάιφα προκειμένου να εκπαιδευτεί στη συλλογή, αναφορά και ασφάλεια πληροφοριών, στη χρήση κωδίκων και στην κρυπτογράφηση σημάτων για τη διαβίβαση με ασύρματο. Η Σόνια Στεφανίδου εκτέλεσε επιτυχώς πέντε άλματα (το ένα νύχτα), και στις 23 Ιουνίου έλαβε το πτυχίο της αλεξιπτωτίστριας. Την 1η Ιουνίου 1943 ένα μεταγωγικό αεροσκάφος τύπου «Χάλιφαξ» της RAF απογειώθηκε από την

Ντέρνα της Λιβύης με προορισμό την Ελλάδα και επιβάτες την επίλεκτη τετραμελή ομάδα. Στη 01:50 η Σόνια Στεφανίδου, ντυμένη με τη στολή του αλεξιπτωτιστή, πραγματοποίησε επιτυχημένο άλμα στην εχθροκρατούμενη Φλώρινα. Στις 02:10 τα μέλη της ομάδας συγκεντρώθηκαν και ξεκίνησαν πορεία προς μια σπηλιά. Αφού ξεκουράστηκαν, τα ξημερώματα άρχισαν και πάλι να βαδίζουν για να καταλήξουν στο κρησφύγετο αντάρτικης ομάδας στην οποία υπήρχαν και Άγγλοι σύνδεσμοι. Η ομάδα των αλεξιπτωτιστών με δύο μουλάρια στη διάθεσή της για τη μεταφορά υλικών και εφοδίων άλλαζε θέση τις νύχτες και τις ημέρες κρυβόταν σε ασφαλή μέρη. Η Σόνια Στεφανίδου όμως, μεταμφιεσμένη άλλοτε σαν χωρική, άλλοτε σαν καθαρίστρια και άλλοτε σαν ζητιάνα, προσέγγιζε τα χωριά προκειμένου να συλλέξει πληροφορίες. Μάλιστα «στρατολογούσε» και ντόπια αγόρια 12-16 ετών και τα χρησιμοποιούσε ανάλογα με τις ικανότητές τους. Περίπου δύο μήνες κράτησε η μυστική αποστολή, με την ομάδα να φτάνει μέχρι τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Στις 2 Σεπτεμβρίου η Στεφανίδου και οι σύντροφοί της συλλαμβάνονται από άνδρες ενός γερμανικού φυλακίου. Έπειτα από δύο ώρες σκληρής ανάκρισης, καταδικάζονται σε θάνατο· οδηγούνται προσωρινά σε έναν στάβλο μέχρι να εκτελεστούν στις 06:00 της επομένης. Για λόγους όμως που δεν έχουν διευκρινιστεί, μιάμιση ώρα πριν από την εκτέλεση ένας Γερμανός φρουρός απελευθέρωσε την ομάδα και την άφησε να φύγει προς το πυκνό δάσος. Όσο η Στεφανίδου περίμενε την ημέρα της επιστροφής (τον Δεκέμβριο του 1943), στη Νεράιδα της Καλαμπάκας, όπου βρισκόταν, έφτασε ο ταγματάρχης Άρθουρ Τζίπσον με εντολή να μετατρέψει τον υπάρχοντα μικρό διάδρομο προσγείωσης αεροσκαφών σε πρόχειρο αεροδρόμιο. Η συμβολή της ήταν καθοριστική, καθώς σύντομα συγκέντρωσε γυναίκες από τα γύρω χωριά και με την καθοδήγηση του Άγγλου αξιωματικού δημιουργήθηκε το αεροδρόμιο. Μεταξύ Ιανουαρίου και Οκτωβρίου 1944 η Στεφανίδου ανέλαβε αποστολή στη γερμανοκρατούμενη Κρήτη, φέροντας πλέον το βαθμό στρατιωτικού υπαλλήλου Α΄, αντίστοιχο με αυτόν του ανθυπολοχαγού. Πιθανολογείται ότι η αποστολή πραγματοποιήθηκε με εντολή του ίδιου του Τσουδερού. Στην Κρήτη ήρθε σε επαφή με τον Μανώλη Μπαντουβά, έναν από τους γνωστούς αρχηγούς της Εθνικής Αντίστασης στο νησί. «Πιθανόν να μετέφερε εκεί, ως σύνδεσμος, έγγραφα ή προφορικές εντολές ή ακόμη και χρηματικά ποσά», αναφέρει ο αντιστράτηγος Φωτόπουλος. Με την επιστροφή της στην ελεύθερη Ελλάδα συνέχισε να εργάζεται για το Δημόσιο, αυτήν τη φορά αποσπασμένη στο υπουργείο Εξωτερικών, στη Διεύθυνση Εθιμοτυπίας. Συνταξιοδοτήθηκε το 1967 έπειτα από 40 χρόνια υπηρεσίας, και άφησε την τελευταία της πνοή στις 22 Αυγούστου 1990, σε ηλικία 83 ετών. Τάφηκε με τη στρατιωτική στολή και τα ουκ ολίγα παράσημά της στο Α΄ Νεκροταφείο.

10

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ Μαρία Χατζηγερίδου-Παυλίδη και Ζαραφεία Παυλίδη-Μελισσανίδη. Με καταγωγή από την Αργυρούπολη του Πόντου, και οι δύο γεννήθηκαν στη Ζέλετσα του Καρς. Η πρώτη το 1907 και η δεύτερη το 1883. Συνδέονταν με συγγενικούς δεσμούς αφού η Μαρία παντρεύτηκε τον Σπυρίδωνα Παυλίδη, αδερφό της Ζαραφείας. Η Ζαραφεία ήταν παντρεμένη με τον Αλέξανδρο Μελισσανίδη. Η μοίρα οδήγησε νύφη και κουνιάδα στο Βλαδικαυκάζ της Ρωσίας όπου έστησαν ξανά τις ζωές τους. Ακολουθούν αποσπάσματα από τις ιστορίες τους που καταγράφονται στο βιβλίο του απογόνου τους, Κωνσταντίνου Παυλίδη, «Ζέλετσα Κυβερνείου Καρς Καυκάσου».

Τελικά η μητέρα μας πέθανε. Εμείς αποκρύψαμε το θλιβερό αυτό γεγονός από τις Αρχές του τρένου, επειδή σε άλλες παρόμοιες περιπτώσεις άφηναν όλη την οικογένεια στη μέση της διαδρομής. Γι’ αυτό εμείς μεταφέραμε τη λύπη μας, έτσι ώστε κανένας δεν μας αντελήφθη. Στην πρώτη μας στάση, κάπου στα σύνορα της Γεωργίας, δεν θυμόμαστε πού ακριβώς, την παραδώσαμε στη γη. Πού την θάψαμε δεν ξέρω. Ο τάφος της μητέρας μας, μας είναι άγνωστος...», είχε πει η Μαρία Χατζηγερίδου. Τα λεγόμενά της επιβεβαίωσε και ο αδερφός της, Σοφοκλής Χατζηγερίδης. Αν και σήμερα μοιάζει απίστευτο να μην γνωρίζεις πού αναπαύονται οι δικοί σου, εκείνη τη μαύρη περίοδο ήταν κάτι συνηθισμένο, κυρίως στις περιπτώσεις παιδιών, ηλικιωμένων και αρρώστων.

1 2

Η απελευθέρωση της Ζέλετσας και το φευγιό για το Καρς

Τ

α χαράματα ο λόχος ξεκίνησε για το μέτωπο του Τσουχούρ -όπου βρισκόταν και η Ζέλετσα-, τους κατοίκους του οποίου κρατούσαν αιχμαλώτους. Δύο μέρες Έλληνες και Αρμένιοι μάχονταν στο Τσουχούρ. Την τρίτη μέρα ο λόχος των Ελλήνων έκανε την εξόρμηση στην κατεύθυνση της Ζέλετσας και την κατέλαβε με έφοδο. Τις δύο μέρες της μάχης του Τσουχούρ οι κάτοικοι της Ζέλετσας βρίσκονταν κλεισμένοι και κρυμμένοι στα σπίτια τους και τους αχυρώνες. Όταν κατέλαβε ο ελληνικός λόχος την κορυφή των Αγίων Θεοδώρων, είδαν κάτω στο χωριό στις στέγες και στις πόρτες των σπιτιών άσπρες σημαίες. Με ξεφωνητά «Ουράαααα!» (=Ζήτω!) χύθηκαν κάτω, έτρεχαν να προλάβουν την απαγωγή και τη σφαγή των Ζελετσαλήδων. Όταν ο ελληνικός λόχος εισέβαλε στο χωριό, είδαν με έκπληξη ότι 100 Τούρκοι άτακτοι είχαν πιάσει αρκετούς κατοίκους, τους έκλεισαν στην εκκλησία και στο σχολείο και ήταν έτοιμοι να τους βάλουν φωτιά και να τους κάψουν ζωντανούς. Μετά από σκληρή μάχη, διέλυσαν τους Τούρκους και έτσι έσωσαν τους κατοίκους του χωριού. Οι Κούρδοι, κρυμμένοι στις βουνοπλαγιές, στους βράχους, συνέχιζαν τους τουφεκισμούς.

3 4

Από τη Ζέλετσα του Καρς στο Βλαδικαυκάζ Οι μαρτυρίες της Μαρίας Χατζηγερίδου και της Ζαραφείας Παυλίδη Όταν ελευθερώθηκε το χωριό, άρχισαν οι κάτοικοι -άνδρες, γυναίκες και παιδιά- να βγαίνουν από τα σπίτια τους. Φοβισμένοι ακόμα, ξετρύπωναν από τις κρυψώνες τους και έτρεχαν στους ελευθερωτές τους. Έπεφταν στα πόδια τους, τους αγκάλιαζαν και τους φιλούσαν κλαίγοντας. Έτσι και οι τελευταίοι κάτοικοι της Ζέλετσας πήραν το δρόμο της προσφυγιάς για το Καρς, εκεί που θα συναντιούνταν με τους υπόλοιπους Έλληνες των άλλων χωριών του Κυβερνείου. Ερχόμενοι στο Καρς, οι πρόσφυγες πλέον Ζελετσαλήδες επιβιβάζονταν στα τρένα για την Τιφλίδα. Η διαδρομή που ακολουθούσαν ήταν Καρς-Γκιουμρί (τότε Αλεξανδρούπολη, Αρμενία) Τιφλίς (Γεωργία). Τα βάσανα και οι

στεναχώριες δεν σταματούσαν, στο δρόμο πέθαιναν πολλοί.

Μαρτυρία της Μαρίας Χατζηγερίδη (1907-1982)

Α

νάμεσα στους πρόσφυγες ήταν η οικογένεια Χατζηγερίδη. Ο πατέρας Κωνσταντίνος και η μητέρα Κυριακή μαζί με τα πέντε τους παιδιά (Μαρία, Αναστασία, Σοφοκλή, Σωκράτη και Νικόλαο) επιβιβάστηκαν στο τρένο στο Καρς. «Μπήκαμε στο τρένο από το Καρς, το οποίο κατευθυνόταν προς την Τιφλίδα. Στον δρόμο αρρώστησε πάρα πολύ η μητέρα μας, δεν μπορούσαμε να της προσφέρουμε καμία βοήθεια, λόγω έλλειψης γιατρού.

Μαρτυρία της Ζαραφείας Παυλίδη-Μελισσανίδη (1883-1960)

Ε

κείνα τα λίγα χρυσαφικά που είχε καταφέρει να διασώσει η Ζαραφεία, αγόρασαν τη σωτηρία ενός από τα παιδιά της. Στο τρένο της προσφυγιάς από το Καρς για την Τιφλίδα, ένοπλος τής άρπαξε το παιδί και ζήτησε χρυσαφικά για να μην το εκσφενδονίσει. «…ανέβηκα με τα τρία μικρά παιδιά μου στη σκεπή του τρένου, το οποίο πήγαινε από το Καρς για την Τιφλίδα. Μαζί μου είχα μόνο ένα τσαμπί με λίγα χρυσαφικά. Αφού το τρένο ήταν εν κινήσει, ένας ένοπλος ανέβηκε πάνω στη σκεπή του τρένου, άρπαξε το ένα από τα παιδιά μου και κρατώντας το από το σβέρκο στο κενό, με απείλησε να του δώσω ό,τι χρυσαφικό έχω, αλλιώς θα το πετούσε κάτω. Δεν άντεξα και του πέταξα το τσαμπί στο πρόσωπο, καταράσσοντάς* τον. Έτσι έσωσα το παιδί μου από το θάνατο...», είχε πει η γυναίκα προσπαθώντας να περιγράψει το τι έζησε εκείνες τις στιγμές. *Τον καταράστηκε.

• Ευχαριστούμε τον Κωνσταντίνο Παυλίδη για την παραχώρηση των αποσπασμάτων από το βιβλίο του «Ζέλετσα Κυβερνείου Καρς Καυκάσου» (εκδ. Ινφογνώμων) για δημοσίευση.

1. Λευκή πορεία.

2. Ζαραφεία ΠαυλίδηΜελισσανίδη.

3. Μαρία Χατζηγερίδου-Παυλίδη ανάμεσα στη Βαρβάρα και τον Γεώργιο Παυλίδη.

4. Στο τρένο προς τη νέα ζωή.

ΜΑΪΟΣ 2025

11

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Κάποια γριούλα Ο Δημήτρης Ψαθάς αποχαιρετά την αγωνίστρια μάνα του μ’ έναν ύμνο

Πρώτη έκδοση του βιβλίου «Στο καρφί και στο πέταλο», του Δημήτρη Ψαθά. Η εκτύπωση έγινε το 1959, στο Εργοστάσιο Γραφικών Τεχνών Μ. Πεχλιβανίδη και Σίας, στην Αθήνα. Το εξώφυλλο είχε φιλοτεχνήσει ο γελοιογράφος Κώστας Μητρόπουλος.

Την ακάματη γυναίκα, εκείνη που δεν λύγισε όταν τα μαύρα σύννεφα γέμισαν τον ουρανό του Εύξεινου Πόντου και έδωσε μάχη για να στηρίξει την οικογένειά της στην Ελλάδα, μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών, τίμησε με άρθρο του στην εφ. «Τα ΝΕΑ» ο Πόντιος δημοσιογράφος και συγγραφέας Δημήτρης Ψαθάς στο πρόσωπο της μητέρας του, της δυναμικής Τραπεζούντιας Μαρίας Χαραλαμπίδου, που άφησε την τελευταία της πνοή το 1961. Το χρονογράφημα -που αποτελεί ύμνο στη γυναίκα-μάνα η οποία έμεινε χήρα και βίωσε τον ξεριζωμό, ενώ κλήθηκε να σταθεί όρθια για να στηρίξει την οικογένειά της- περιλαμβάνεται και στη συλλογή «Στο καρφί και στο πέταλο».

Κάποια γριούλα

Κ

άποια γριούλα, κάπου έχει σβήσει... Δεν είναι γι’ αυτήν ο σπαραγμός, δεν είναι ο μεγάλος πόνος. Σαν βλέπεις ότι έχει παιδιά, εγγόνια και δισέγγονα, αναμετράς τα χρόνια της και λες: Αναπαύτηκε η καημενούλα... Θεός σχωρέσ’ την... Όμως, όταν τούτη η γριούλα συμβαίνει να ’ναι η μάνα σου, τότε τα χρόνια της γίνονται ιστορία πονεμένη δική σου -η ίδια ιστορία της ζωής σου- κι’ αναθυμάσαι δακρυσμένος το ζεστό της ίσκιο που σου παραστάθηκε, από την ώρα που άνοιξες τα μάτια σου στο φως, μέχρι την ώρα που έκλεισε εκείνη τα δικά της. Δεν θα ’θελα να σου χαλάσω σήμερα το κέφι, αναγνώστη, μ’ ένα θέμα λυπητερό, γιατί στο κάτωκάτω δεν χρωστάς τίποτα εσύ ν’ απασχολήσεις το ενδιαφέρον σου με μια άγνωστη γριούλα, που έφυγε από τον κόσμο «πλήρης ημερών». Όμως στη στήλη αυτή δεν διαβάζεις κάθε μέρα όσα το επαγγελματικό καθήκον ενός δημοσιογράφου υπαγορεύει στο χαρτί αλλά την ίδια την ψυχή του... Κι’ είναι τόσο γεμάτη απ’ τον αγαπημένο ίσκιο της γριούλας που έχει φύγει, η ψυχή μου, ώστε στέκεται ανήμπορη ν’ ασχοληθεί με άλλο θέμα... Πόσα χρόνια... Εκεί σ’ αλλοτινούς καιρούς και σ’ άλλα χώματα, που τα χτυπάει το κύμα του Ευξείνου, πάει η θύμηση, όταν ένα παιδί με

ΑΡΧΕΊΟ ΛΈΝΑΣ ΝΊΤΣΟΥ-ΨΑΘΆ

Η δυναμική Τραπεζούντια μητέρα του Δημήτρη Ψαθά, Μαρία Χαραλαμπίδου, σε προχωρημένη ηλικία, στην Αθήνα, με τις εγγονές της Ρίτα και Μαρία Ψαθά.

ΑΡΧΕΊΟ ΛΈΝΑΣ ΝΊΤΣΟΥ-ΨΑΘΆ

Η οικογένεια του Δημήτρη Ψαθά στην Τραπεζούντα του Πόντου στις αρχές του αιώνα (1900), φωτογραφημένη από τους διάσημους φωτογράφους Αδερφούς Κακούλη. Δεξιά η μητέρα του Δημήτρη Ψαθά Μαρία Χαραλαμπίδου με τις μεγαλύτερες κόρες της Βικτόρια και Αγάπη Ψαθά, δίπλα της ο σύζυγός της Ιωάννης Ψαθάς με τον αδερφό του, και καθιστή η μητέρα της Αγάπη Χαραλαμπίδου.

τα βιβλία στο χέρι, ετοιμαζόταν να πάρει τα καλντερίμια και τους δρόμους της πολιτείας για το σχολείο. Με πόση έγνοια, με πόση σοφή φροντίδα παράστεκε τις σπουδαίες τούτες ώρες, ανήσυχη και άγρυπνη, ακούραστη από δουλειές, ακούραστη από αγάπη!

- Άντε στην ευχή της Παναγιάς, παιδί μου... Μέρες καλές -ολόκληρη ζωήκι’ ύστερα οι ώρες οι κακές, τα μαύρα σύννεφα που φέρανε την μπόρα του ξεριζωμού, το δράμα της μετοικεσίας, τον πικρό δρόμο προς το άγνωστο, την αγωνία, τη φοβερή δοκιμασία του προσανατολισμού σε μια καινούργια ζήση. Μέρες και χρόνια πάλης, ατελείωτα, αγώνας γιγάντιος για το ψωμί, όπου η ψυχή εκείνη ανασκουμπώθηκε με πάθος και με πίστη, βάζοντας τ’ άγια χεράκια της στη δούλεψη, άγγελος φύλακας μιας οικογένειας κοριτσιών, όπου ο μόνος άντρας ήταν ένα παιδί που είχε αφήσει στη μέση τα θρανία του σχολείου.

- Να δουλέψω, μητέρα.

- Όχι, παιδί μου! Πρέπει να τελειώσεις το σχολείο... Πόσο δύσκολα και πόσο αβάσταχτα τα χρόνια εκείνα, τα πρώτα της προσφυγιάς, στην αγαπημένη τούτη πατρίδα των ονείρων, που είχε, ωστόσο, να θρέψει ένα εκατομμύριο ψυχές ξεριζωμένες. Σε πόσες χιλιάδες σπίτια το ίδιο δράμα της αναπροσαρμογής, η ίδια τραγωδία της ζήσης. Στην ανεμοδαρμένη εκείνη γενιά των ανθρώπων που παλέψανε με την ψυχή στα δόντια για να ριζώσουν στα καινούργια χώματα, ανήκε κι η ψυχή εκείνη, δίχως άντρα να της παραστέκεται, δίχως βοήθεια καμιά, εκτός απ’ τα ίδια της τα χεράκια, άντρας η ίδια και γυναίκα, πατέρας και μητέρα σ’ ένα δρόμο τραχύ, γεμάτο αγκάθια. Και τον πορεύτηκε, ωστόσο, δίχως βαρυγκόμια: - Να τελειώσει πρώτα το σχολείο του ο γιος μου κι’ ύστερα θα ξεκουραστώ... Με τον τρόπο της αγωνίζεται η κάθε μάνα για τα παιδιά κι όλοι οι άνθρωποι της γης έχουμε τον άγγελο που μας παραστέκεται σ’ όλη τη ζωή με τη ζεστή καρδιά

του που χτυπά και παρακολουθά το κάθε βήμα των παιδιών. Όμως την ώρα τούτη η θύμησή μου πάει στις χλωμές καρτερικές μορφές εκείνων των μανάδων που έταξε η μοίρα να παλέψουν, να κάνουν τη στοργή τους μόχθο κ’ ιδρώτα την αγάπη τους, για να στήσουν στα πόδια τους παιδιά, να σιγουρέψουν ένα σπιτικό που ανεμοδέρνεται απ’ τις μπόρες της ζωής. Άγνωστες ηρωίδες, ανώνυμες, μέσα στ’ ανώνυμο πλήθος του λαού... πόσες και πόσες! Ανάμεσα σ’ αυτές -εικόνα ηρωική και πονεμένη στο πάνθεον των μανάδων του ιδρώτα και του μόχθου- στάθηκε για χρόνια, επίμονη, ακούραστη, καρτερική... Ύστερα περάσανε τα χρόνια, αλλάξαν όλα, νέα πρόσωπα χαρούμενα μπήκαν στη ζωή της, άλλα προσωπάκια, δροσερά, καινούργια είδαν το φως, νέα γενιά φρέσκιας φυλλωσιάς άνθισε γύρω από το γέρικο ανεμοδαρμένο δέντρο, που ζέστανε ένας καινούργιος ήλιος.

- Η γιαγιούλα... Χιονίσαν τα μαλλιά της οι καιροί κι έγινε τώρα μια ιστορία ζωντανή που, όμως, δεν μιλά ποτέ για τους σκληρούς αγώνες αλλά αναθυμάται μέρες πολύ παλιές, της νιότης, εκεί στη μακρινή ακτή του Ευξείνου, γεμάτη χαρές, γεμάτη ίσκιους αλλόκοτους, πάντα χαρούμενους, και τον καημένο το σύντροφο της ζήσης που άφησε τα κόκκαλά του πέρα εκεί, στα «άγια χώματα». Άσπρισαν τα μαλλιά και του παιδιού αλλά για τη γριούλα τίποτε δεν έχει αλλάξει: - Το παιδί! Κι ανησυχεί το ίδιο, πάντα, όπως τον καιρό που του ετοίμαζε τη σάκα με τα βιβλία για το σχολείο. Μέχρι και την ώρα ακόμα που έκλεισε τα μάτια της για πάντα. Συγχώρησέ με αναγνώστη, αλλά το χέρι τούτο που της χρωστά την ίδια τη ζωή δεν θα μπορούσε να συνεχίσει, χωρίς να ρίξει λίγα λουλούδια στο νωπό της τάφο. Λουλούδια αγάπης και ευγνωμοσύνης. Δημήτρης Ψαθάς «ΤΑ ΝΕΑ», Δευτέρα 7/8/61

12

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Πόντο, πόντο η παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά Ζάχαριν θα φαΐζω σε να είσαι παχυμέντσα ψεμένα τα δουλείας σης και πολλά προκομέντσα

Γράφει η

Λένα Καλπίδου Αρχαιολόγοςερευνήτρια της παραδοσιακής φορεσιάς των Ελλήνων του Πόντου, Έφορος Μουσείου Ποντιακού Ελληνισμού

Τ

ο δίστιχο αυτό και η φωτογραφία μάς αποκαλύπτουν τον ιδανικό τύπο της Ελληνίδας του Πόντου πριν από περίπου 110 χρόνια. Το ζευγάρι της φωτογραφίας είναι από την Κερασούντα, το πολυσύχναστο λιμάνι του Πόντου που άνθιζε με την επεξεργασία και το εμπόριο των φουντουκιών. Ο Γιάννης και η Ωραία Παπάζογλου απαθανατίστηκαν σ’ ένα από τα φωτογραφεία της πόλης τους, γύρω στα 1916. Όπως φαίνεται από τη φωτογραφία, οι άντρες φορούσαν «φράγκικα», ευρωπαϊκά ρούχα. Αντιθέτως οι γυναίκες, περιορισμένες στη ζωή του σπιτιού και πιστές στην παράδοση, διατηρούσαν τη συνήθεια να φορούν «τα ζουπούνας». Έτσι ονομάζεται η παραδοσιακή φορεσιά των Ελληνίδων του Πόντου. Το όνομά της η φορεσιά το παίρνει από το κύριο ένδυμα, τη ζουπούνα, που είναι ένας μακρύς επενδύτης με μανίκια. Στη φωτογραφία φαίνεται η ζουπούνα κάτω από τη βελούδινη ζακέτα και το ζωνάρι. Τα δύο μπροστινά κομμάτια της σκεπάζουν το ένα το άλλο και αφήνουν μεγάλο άνοιγμα από το πλαϊνό σκίσιμο, το οποίο ξεκινά από την αρχή των μηρών. Έτσι είναι δυνατό να φαίνεται από μέσα το σαλβάριν, η φαρδιά, φουντωτή βράκα. Στον κορμό η ζουπούνα είναι πολύ εφαρμοστή. Για τον λαιμό έχει ένα βαθύ άνοιγμα μέχρι το στέρνο. Από το σημείο αυτό, είκοσι μικρά σφαιρικά κουμπάκια ενώνουν τα δύο μπροστινά κομμάτια και τη συγκρατούν σφιχτά στο κορμί μέχρι τη μέση. Από εκεί και κάτω τα δύο κομμάτια αφήνονται ελεύθερα και καθώς φαρδαίνουν επικαλύπτονται. Τι φοράει όμως η γυναίκα κάτω από τη ζουπούνα; Φοράει το καμίσιν

και το σαλβάριν. Το καμίσιν, δηλ. το λευκό μεταξωτό πουκάμισο, έχει πολύ απλό σχήμα. Ένα κάθετο άνοιγμα μπροστά επιτρέπει στα δύο κομμάτια που δημιουργούνται να καλύψουν, σταυρώνοντας το ένα πάνω στο άλλο, το μέρος του σώματος μπροστά στο στέρνο. Έτσι το καμίσιν καλύπτει τα εμπροκάρδεα που αφήνει ακάλυπτα το άνοιγμα της ζουπούνας. Το πουκάμισο έχει τόσο μάκρος όσο χρειάζεται για να καλύπτει μόνο το πάνω μέρος του κορμού και συγκρατείται μέσα στο σαλβάριν. Το σαλβάριν, που είναι πολύ φαρδιά βράκα, σφίγγεται στη μέση και κάτω από τα γόνατα. Τα σκέλη του είναι πολύ φαρδιά και έχουν στην άκρη μεγάλες θηλιές από κορδόνι, οι οποίες αφήνουν το ύφασμα να απομακρύνεται από το πόδι. Έτσι δίνει αυτή την εμφάνιση της φωτογραφίας: μοιάζει να είναι ένα άλλο φόρεμα, φουσκωτό. Κι όμως είναι σκέλος που γυρίζει προς τα μέσα και συγκρατείται κάτω από το γόνατο. Τα πλαϊνά σκισίματα της ζουπούνας αφήνουν να φαίνεται το φουσκωτό σαλβάριν. Κι αυτό όχι μόνο το επέτρεπε, αλλά και το επέβαλλε η αισθητική αντίληψη της εποχής. Αντιθέτως, απαγόρευε αυστηρά να ανοίγει μπροστά η ζουπούνα. Έπρεπε το ένα μπροστινό κομμάτι να καλύπτει ένα τμήμα του άλλου και το μπροστινό μέρος να φαίνεται ενιαίο. Φυσικά στις μετακινήσεις, και ιδίως μετά από κάποια ηλικία και από την απόκτηση παιδιών, η «μάννα με τα παιδία» φορούσε και την ποδιά, τη φοτά ή αλλιώς πισταμπάλιν, για να σκεπάζεται απόλυτα το μπροστινό μέρος της φορεσιάς της. Η Ωραία Παπάζογλου, το γένος Μακρίδου, μητέρα της Ιφιγένειας Φραγκοπούλου που ζούσε στην Καλλιθέα της Αθήνας, είναι στη φωτογραφία νεαρή μητέρα ενός παιδιού και μπορεί ακόμη να εμφανίζεται χωρίς φοτά, δηλ. τη ριγωτή ποδιά. Το σαλβάριν και η ζουπούνα της είναι τακίμι, δηλ. ταιριαστά, από το ίδιο ύφασμα: ένα ανοιχτόχρωμο μεταξωτό με πο-

1

λύχρωμα λουλουδένια σχέδια στην ύφανσή του, φερμένο από κάποιο ευρωπαϊκό υφαντουργικό κέντρο. Άλλες ζουπούνες ήταν φτιαγμένες από βελούδο, από βαρύτιμα μεταξωτά της Κίνας, της Δαμασκού κ.α. Από Ανατολή και Δύση συγκεντρώνονταν στην αγορά της Τραπεζούντας πανέμορφα υφάσματα! Είχαν να διαλέξουν οι γυναίκες από μεγάλη ποικιλία σχεδίων, χρωμάτων και ποιοτήτων. Πάνω από τη ζωηρόχρωμη ζουπούνα η Ωραία Παπάζογλου ζώσκεται (= ζώνεται) το λαχόρ’, το μάλλινο, ψιλοδουλεμένο ζωνάρι με τα ζεστά χρώματα -κεραμιδί, καφέ, κόκκινο, μπλε-, που το έφερναν από τη Λαχόρη των Ινδιών και κόστιζε πολύ ακριβά. Όπως και τα άλλα ζωνάρια, το λαχόρ’ έχει μακρόστενο σχήμα και διπλώνεται σε τρίγωνο. Η κορυφή του

τριγώνου μπαίνει στο πίσω μέρος και προς τα κάτω, ενώ μπροστά τυλίγονται οι άλλες δύο γωνίες του. Το δέσιμο των ζωναριών απαιτούσε δεξιοτεχνία γιατί το μέγεθος και ο όγκος του υφάσματος έπρεπε να περιμαζεύεται γύρω από την κοιλιά και τους γοφούς της γυναίκας και να μην εξέχει ανομοιόμορφα. Το πάχος που προσέθετε το ζωνάρι δεν ήταν άσχημο για την εποχή εκείνη. Αντιθέτως, ήταν το επιδιωκόμενο ιδανικό για την εξωτερική εμφάνιση της γυναίκας. Αυτή την αντίληψη φανερώνει και το παρακάτω δίστιχο, το οποίο όμως μας αποκαλύπτει συγχρόνως και την ποιότητα των αισθημάτων του ερωτευμένου Πόντιου: Λαχόρ' ζωνάρ' μη ζώσκεσαι, να φαίνεσαι παχέσσα, εγώ αέτς αγάπω σε όμπως είσαι λεγνέσσα.

ΜΑΪΟΣ 2025

13

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ 1. Το ζεύγος Γιάννη και Ωραίας Παπάζογλου. Κερασούντα, αρχές 20ού αι. Δωρήτρια της φωτογραφίας η κόρη τους Ιφιγένεια.

2. Γυναικείο μεταξωτό φόρεμα (ζουπούνα). Ανήκε στην Σαΐα Ερμείδου από το Τσαγράκ Κερασούντας.

3. Γυναικείο κόσμημα κεφαλής (τεπελίκ’ ή τάπλα). Τεχνική συρμακέσικη. Τραπεζούντα, 1870.

4. Γυναικείο μάλλινο ζωνάρι (λαχόρ’).

5. Βελούδινη ζακέτα γιορτινής παραδοσιακής φορεσιάς. Λεπτομέρεια διακόσμησης με μεταλλικά γαϊτάνια και πούλιες. Τραπεζούντα, αρχές 20ού αι.

3

2

4

Πάνω από τη ζουπούνα, στο πάνω μέρος του κορμού, η νέα γυναίκα της φωτογραφίας φοράει ακόμη ένα ένδυμα: «την κατιφέ» ή «το χρυσόν κατιφέ», δηλ. τη βελούδινη ζακέτα με τη χρυσή διακόσμηση. Στην Κερασούντα συνήθιζαν να φτιάχνουν την κατιφέ από μαύρο βελούδο και να την στολίζουν με φαρδιά ταινία από πολλές σειρές χρυσό γαϊτάνι. Η κατιφέ της Κερασούντας με το μαύρο χρώμα και το απλό γραμμικό στόλισμα έχει πιο αυστηρή εμφάνιση από την κατιφέ άλλων πόλεων. Σε όλες τις παραλλαγές όμως υπάρχει το ίδιο καμπυλόγραμμο διακοσμητικό σχέδιο στο πίσω μέρος της ζακέτας, πιο κάτω από τη μασχάλη. Δυστυχώς στη φωτογραφία δεν φαίνεται. Αλλά και σε φυσική κατάσταση δεν προκαλεί το βλέμμα καθώς κατά την κίνηση των χεριών κρύβεται ένα μέρος του από το βραχίονα της γυναίκας. Ίσως οι γυναίκες να μην «είχαν

ανάγκη» να εντυπωσιάσουν με τα στολίδια της ζακέτας τους. Εξάλλου είχαν τόσα άλλα εντυπωσιακά στοιχεία επάνω τους: τα χρυσαφικά στο κεφάλι και στο στήθος που άστραφταν. Είχαν όμως και το «φεγγάριν πρόσωπον»! Το πρόσωπο σαν το «γεμάτο» φεγγάρι ήταν το ιδανικό της εποχής, και φάνταζε καθώς το χτένισμα, με μια χωρίστρα στη μέση, μάζευε τα μαλλιά πίσω σε μια πλεξούδα. Το «φεγγάριν πρόσωπον» της Ωραίας Παπάζογλου στολίζεται με τα σκουλαρίκια και το τεπελίκιν. Οι Κερασούντιες έτσι έλεγαν το κάλυμμα της κεφαλής και το στόλιζαν με σειρές από φλουριά. «'Σ σην Κερασούντα η Πελαία ετίζευεν τα φυλυρία», έλεγε η γιαγιά μου και μου έδειχνε πώς ακρι­βώς να φτιάξω τα αντίγραφα για το χορευτικό του συλλόγου μας, των «Αργο­ναυτών-Κομνηνών», και συνέχιζε: «'Σ σ' εμέτερα -στην Κερασού-

5

ντα- τα κορίτσα εποίναν καντζία κ' εσώρευαν τα λίρας για το τεπελίκιν ατουν». Βλέπετε, η Κερασούντια νέα μπορεί «πρωτοποριακά» να συμμετείχε στη βιοτεχνική δραστηριότητα της πόλης της, αλλά, «συντηρητικά», επέλεγε την παραδοσιακή αμφίεση. Ακόμη και στην περίπτωση των μεγαλοαστικών οικογενειών -που προμηθεύονταν τα μοντέρνα φορέματα των γυναικών τους κατευθείαν από το Παρίσι- «της ηλικίας» τα κορίτσα έφτιαχναν και διατηρούσαν τις παραδοσιακές ζουπούνες, έστω και για ελάχιστες (όμως απαραίτητες) εμφανίσεις, από σεβασμό στην πατροπαράδοτη αισθητική και ηθική. Στην εμπορικά και βιοτεχνικά αναπτυγμένη Κερασούντα οι γυναίκες είχαν, όπως είδαμε, τη δυνατότητα να στολίζουν το τεπελίκιν με πολλά φλουριά: όχι μόνο στο πλάι και μπρο-

στά στο μέτωπο, όπως συνήθιζαν και στις άλλες πόλεις, αλλά και στην επίπεδη επιφάνεια. Τα φλουριά που στόλιζαν την κάθετη επιφάνεια τα σκέπαζε σκούρο βαμβακερό ύφασμα. Στη φωτογραφία είναι αδύνατο να φανεί αυτή η λεπτομέρεια. Όμως φαίνονται τα μεγαλύτερα φλουριά που κρέμονται ακάλυπτα στα πλάγια. Το γυναικείο κάλυμμα της κεφαλής έχει τις ονομασίες τεπελίκι, τάπλα, κουρσί, και είναι στοιχείο της εμφάνισης το οποίο συγκεντρώνει τη χάρη όλης της μορφής: Πολλά καιρόν έμ’ άρρωστος κι ατώρα ελαρώθα είδα την τάπλα σ’ ζαρωτά και ξανεπαλαλώθα. Το τεπελίκιν συγκρατείται στο κεφάλι με κορδόνια που δένονται, περνώντας πίσω από τ' αυτιά, κάτω από την πλεξίδα. Στο λαιμό και στα εμπροκάρδεα της Ωραίας Παπάζογλου συγκεντρώνεται κι άλλος θησαυρός: τα πεντόλιρα και το σουτζούκ’ (κόσμημα με χρυσά νομίσματα), που ράβονται σε κορδέλα κατά τρόπο που το ένα να καλύπτει μέρος του άλλου. Άλλα κοσμήματα ήταν η αλυσίδα με το ρολόι, ο διαμαντένιος σταυρός. Στη φημισμένη για τους χρυσοχόους της Τραπεζούντα φορούσαν οι γυναίκες ψιλοδουλεμένο χρυσό περιδέραιο για το οποίο χρησιμοποιούσαν την τουρκική ονομασία μπογαίκεοτί. Τα χέρια στολίζουν βραχιόλια και δαχτυλίδια. Η παραπάνω φωτογραφία μας δίνει την εικόνα της παραδοσιακής φορεσιάς των Ελληνίδων στα αστικά κέντρα του Πόντου στις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι να ξεριζωθούν από τις εστίες τους οι Έλληνες το 1922. Πόσες προίκες όμως, πόσα τακίμα, νεανικές, ζωηρόχρωμες «ζουπούνες» και πόσοι απαλοί κατιφέδες έμειναν αφόρετοι, είναι δύσκολο να υπολογίσουμε. Και πού να βρει κανείς τα απομεινάρια από βελούδινες, μεταξωτές ζουπούνες και από λαχώρα που τα μεταποίησαν στους δύσκολους καιρούς κατά την προσφυγιά στην Ελλάδα; Όμως πόσους εξόριστους άντρες και γυναικόπαιδα, ταλαιπωρημένα από τις διώξεις και στην προσφυγιά δεν έσωσαν τα φλουριά από εκείνα τα τεπελίκια και τα άλλα κοσμήματα! Χαλάλι τους! Οι απώλειες για την ενδυματολογική έρευνα θα αντιμετωπιστούν με το ζήλο και την αντοχή μας! * Το κείμενο δημοσιεύθηκε πρώτη φορά στον «Ξενιτέα», το περιοδικό που εκδιδόταν από τους Πόντιους της Γερμανίας (1988, έτος Β’, τεύχος 2).

Παραχώρηση φωτογραφιών από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.

14

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Χορός:

Καθρέφτης του ρόλου της γυναίκας στην ποντιακή κοινωνία Της

Πόπης Παπαγεωργίου

'Ο

σο απαίδευτος κι αν είναι κανείς, απαιτείται λίγος χρόνος για να αντιληφθεί πως ο χορός σημαίνει πολλά για τους Έλληνες του Πόντου. Μαθαίνουν να χορεύουν από πολύ νωρίς, και ακόμα κι εκείνοι που ποτέ δεν καταφέρνουν να αγγίξουν το «απόλυτο», βρίσκουν διέξοδο έκφρασης. «Χορεύουν και ταξιδεύουν», είχα σκεφτεί την πρώτη φορά που βρέθηκα σε ετήσιο χορό ποντιακού συλλόγου, «ίσως οι άνδρες περισσότερο…». Παρόλο που αριθμητικά οι γυναίκες ήταν περισσότερες και έδειχναν χαρούμενες, σε μένα την «αχόρευτη» -δηλαδή την απαίδευτη κατά τον Πλάτωνα- και χωρίς προσφυγική καταγωγή θεάτρια, εδραιώθηκε η άποψη πως ο τρόπος που χόρευαν ήταν πιο ήπιος και πιο συγκρατημένος. Ανάλογη ήταν

«Ο τρόπος που χορεύουμε “λέει”

πράγματα για τη ζωή των δικών μας στην πατρίδα, για τις συνήθειες, τα ήθη και τα έθιμά μας». η παρατήρηση που έκανα και σε παλαιότερα βίντεο από ποντιακά γλέντια. Έμοιαζε σαν ο χορός να ήταν «απαγορευμένος καρπός»… Ρωτώντας χορεύτριες διαφορετικών ηλικιών, συχνά πήρα ως απάντηση τη φράση «ο τρόπος που χορεύουμε “λέει” πράγματα για τη ζωή των δικών μας στην πατρίδα, για

τις συνήθειες, τα ήθη και τα έθιμά μας». Στο βιβλίο του «Συμβολή στην έρευνα των χορών του Πόντου - Λαογραφικά και ιστορικά στοιχεία της περιοχής», ο Νίκος Ζουρνατζίδης[1] αποτυπώνει αρκετά λαογραφικά στοιχεία για τους χορούς και τη γυναίκα στον Πόντο. «Σε πολλά χωριά στο εσωτερικό του Πόντου οι κοπέλες σε ηλικία γάμου και οι νιόπαντρες δεν χόρευαν με τους άνδρες σε δημόσιους χώρους, γιατί αυτό εθεωρείτο ντροπή. Ιδίως εθεωρείτο άπρεπο το να μπει μια παντρεμένη με τον άντρα της στον χορό και να της κρατάει κάποιος άλλος το χέρι, εκτός κι αν ήταν κάποιος του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος. Οι ελεύθερες κοπέλες σε ηλικία γάμου και οι αρραβωνιασμένες, όταν ο χορός γινόταν σε δημόσιους χώρους κρύβονταν πίσω από θάμνους ή από ηλικιωμένες γυναίκες, γιατί ήταν ντροπή ακόμα και να βλέπουν. »Βέβαια στην Τραπεζούντα και στις άλλες μεγαλουπόλεις ο κόσμος ήταν λίγο πιο απελευθερωμένος. »Η συνεσταλμένη συμπεριφορά της νέας γυναίκας μέσα στον χορό ενέπνεε θαυμασμό και εκτίμηση. Τον χορό της έπρεπε να χαρακτηρίζει η εγκράτεια, η σεμνότητα, η ταπεινότητα και η ευπρέπεια. Οι κινήσεις της ήτανε πιο υποτονικές από αυτές των ανδρών. Η χορευτική της συμπεριφορά αναδείκνυε και τον χαρακτήρα της. »Πολλές φορές η παρουσία της ελεύθερης γυναίκας στους χορούς χρησιμοποιούταν από την οικογένεια και σαν μέσο για την ανεύρεση συζύγου. Η εμφάνισή της μπορούσε να δημιουργεί επαφές μεταξύ δια-

Οι ηρωίδες της Πάφρας, του Ζαλόγγου του δυτικού Πόντου Τη θυσία των κοριτσιών της Πάφρας συμβολίζει ο χορός «Θανατί λάγγεμαν» Την ηρωική αυτοθυσία των γυναικών του Ζαλόγγου (18/12/1803), που προτίμησαν τον θάνατο από μια ζωή ατιμωτική στα χέρια των Τούρκων, τη γνωρίζουν όλοι οι Έλληνες καθώς αποτελεί μια από τις πλέον εμβληματικές ιστορίες της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Λίγοι ωστόσο γνωρίζουν τις ηρωίδες της Πάφρας του Πόντου, που σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα επέλεξαν την ίδια λύση στο ίδιο δίλημμα: θάνατος ή ατίμωση. Ήταν το 1670 (ή 1680), όταν ο ντερέμπεης Χασάν Αλήμπεη έστελνε μαζικά άντρες στα καταναγκαστικά έργα, ενώ οι κοπέλες που συλλαμβάνονταν, στέλνονταν στα χαρέμια της Ανατολής. Έτσι, κάτοικοι της Πάφρας αποφάσισαν να κρυφτούν στο θρυλικό κάστρο του Ασάρκαλε (τουρκικά: Asarkale), το οποίο είναι χτισμένο σε λόφο στη δυτική όχθη του ποταμού Άλυ, κοντά στο ελληνικό χωριό Καπού Καγιά. Περίπου 2.000 άτομα από τα χωριά της Πάφρας βρήκαν καταφύγιο στο κάστρο, το οποίο ο ντερεμπέης πολιόρκησε για 48 μέρες. Όταν πια η πείνα και η δίψα είχαν γίνει αφόρητες, και οι αρρώστιες

φόρων οικογενειών και να προσελκύει το ενδιαφέρον ακόμα και αγνώστων από άλλες περιοχές, ώστε να ξεκινούν τα συνοικέσια. Η κοπέλα όμως έπρεπε πάντα να συνοδεύεται από τους γονείς ή από τα αδέρφια της. Οι κινήσεις των γυναικών στον χορό διέφεραν από αυτές των ανδρών, οι οποίες ήταν εμφανώς πιο έντονες, υποδηλώνοντας τη διαφορετική θέση τους στην κοινωνική διαβάθμιση. »Οι χήρες, ειδικά σε νεαρή ηλικία, δεν συμμετείχαν στους χορούς ως ένδειξη σεβασμού στη μνήμη του άνδρα τους, κάτι που ατονούσε με το πέρασμα των χρόνων. Το ίδιο συνέβαινε και με τις γυναίκες που οι άνδρες τους βρίσκονταν στην ξενιτιά για δουλειά. Αυτές σπανίως συμμετείχαν σε χορούς που γίνονταν σε δημόσιους χώρους, εκτός αν συνοδεύονταν από στενά συγγενικά πρόσωπα, αλλά και πάλι σπανίως χόρευαν, κάτι όμως που δεν ίσχυε όταν ο

χορός γινόταν σε στενό οικογενειακό κύκλο. »Το να απευθύνει πρόσκληση σε κοπέλα για χορό ένας νεαρός μη συγγενικό πρόσωπο ήταν αδιανόητο». Παρά την αυστηρότητα της ποντιακής κοινωνίας, οι περισσότεροι χοροί αποδίδονταν τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες. Ο Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος στην εργασία του «Οι ποντιακοί χοροί»[2] εξηγεί πως «Όλοι οι ποντιακοί χοροί χορεύονται από άνδρες και γυναίκες εκτός των χορών Τρομαχτόν, Λατσίνας και Σέρας, τους οποίους χορεύουν μόνο άνδρες. Οι γυναίκες χορεύουν κατά προτίμηση τους χορούς: Ομάλ’, Τρυγόνα, Ομάλ’ Καρς και Πατούλα». Αναφερόμενος δε στην Τρυγόνα επισημαίνει: «Χορός Τρυγόνας: Παρθενικός χορός, φέρει τη σφραγίδα της παρθενικής ωραιότητας, χορεύεται από γυναίκες και συνοδεύεται από τραγούδι». Για «χορό παρθενικό» που είναι σαν να τον συνέθεσε

ΜΑΪΟΣ 2025

15

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ «Χορός Τρυγόνας: Παρθενικός χορός, φέρει τη σφραγίδα της παρθενικής ωραιότητας, χορεύεται από γυναίκες και συνοδεύεται από τραγούδι».

Κιζλάρ Καλεσί: Ο τόπος μαρτυρίου των «κοριτσιών» της Πάφρας.

θέριζαν, οι πολιορκημένοι αποφάσισαν να παραδοθούν. Πολλές κοπέλες όμως (20 με 30, σύμφωνα με κάποιες πηγές) προτίμησαν να γκρεμιστούν από τα απότομα βράχια στις όχθες του ποταμού. Αυτή η θυσία έδωσε στο κάστρο το όνομα Κιζλάρ Καλεσί, δηλαδή Κάστρο των Κοριτσιών - έδωσε όμως και την ώθηση σε πολλούς Παφραίους να ξεσηκωθούν και να βγουν σε αντάρτικο εναντίον του αιμοσταγούς ντερέμπεη. Στο ίδιο κάστρο βρήκαν καταφύγιο οι Έλληνες του Πόντου το 1917 και το 1921, κατά τους διωγμούς από τους Τούρκους. Στην ποντιακή παράδοση τη θυσία των κοριτσιών της Πάφρας συμβολίζει ο χορός «Θανατί λάγγεμαν» (στα τουρκικά λέγεται «Κιζλάρ χοπλαμασί» που σημαίνει «Πήδημα κοριτσιών», ή «Κιζλάρ καϊτεσί» δηλαδή «Μουσικός σκοπός των κοριτσιών»). Ο ρυθμός του είναι δίσημος 2/4 ή 4/8 (2-2) και αναπαριστά την κίνηση της κοπέλας καθώς πηδούσε στο κενό για να συναντήσει τον θάνατο στα απότομα και κοφτερά βράχια. Τα μουσικά όργανα που τον συνόδευαν, ήταν ο ζουρνάς με το νταούλι, και λιγότερο η λύρα.

ΑΡΧΕΊΟ ΘΕΆΤΡΟΥ «ΔΌΡΑ ΣΤΡΆΤΟΥ»

«Σε πολλά χωριά στο εσωτερικό του Πόντου οι κοπέλες σε ηλικία γάμου και οι νιόπαντρες δεν χόρευαν με τους άνδρες σε δημόσιους χώρους, γιατί αυτό εθεωρείτο ντροπή».

ΑΡΧΕΊΟ ΘΕΆΤΡΟΥ «ΔΌΡΑ ΣΤΡΆΤΟΥ»

«κάποιος αρχαίος λάτρης της θεάς Αρτέμιδος για να τον αφιερώσει εις τον βωμό της θεάς των Παρθένων» κάνει λόγο όταν γράφει για την Χαιρεανίτσα. Ο Νίκος Ζουρνατζίδης, από την πλευρά του, γράφει ότι όλοι οι χοροί είναι μικτοί πλην τριών, «των χορών Μωμο(γ)έρια, Σέρα και Μαχαίρια». Στην Πάφρα, προσθέτει, «υπήρχαν ακόμα δύο χοροί που

Οι χήρες, ειδικά σε νεαρή ηλικία, δεν συμμετείχαν στους χορούς ως ένδειξη σεβασμού στη μνήμη του άνδρα τους, κάτι που ατονούσε με το πέρασμα των χρόνων.

αναφέρονταν ως γυναικείοι, το Μαύρον πεγάδ’ και Θανατή λάγγεμαν». Κατά τη διάρκεια συνεντεύξεων στο pontosnews.gr, άνθρωποι με μεγάλη χορευτική εμπειρία -άνδρες στην πλειονότητά τους-, δήλωσαν, μεταξύ άλλων, πως το μπόλιασμα

της χορευτικής παράδοσης με σύγχρονα στοιχεία, οι μικρές ή μεγάλες αλλαγές στις φορεσιές, η χαλαρότητα στο τι φοράει κανείς όταν χορεύει, ακόμα και το πώς είναι χτενισμένα τα μαλλιά, αλλοιώνει τους χορούς του Πόντου. Κι αυτό είναι λάθος. Οι πρόσφυγες της πρώτης γενιάς έφεραν μαζί τους την αυθεντικότητα και αυτή «πρέπει οι νέες γενιές να την διαφυλάξουν, είτε αφορά τις χορευτικές φιγούρες, τις φορεσιές, τα χτενίσματα ή τα κοσμήματα». Μόνο με αυτό τον τρόπο οι χοροί του Πόντου θα μείνουν αναλλοίωτοι στο πέρασμα του χρόνου, μας έχουν επισημάνει πολλάκις. Ίσως και εδώ απαιτείται το άγγιγμα της Πόντιας γυναίκας που μετά το φευγιό από την πατρίδα, έδωσε μεγάλες και πολλές μάχες για να κρατήσει την οικογένεια που της απέμεινε ενωμένη και κοντά στην ποντιακή παράδοση.

«Ποντιακή Εστία», Αναμνηστικόν λεύκωμα επί τη πανηγύρει της 15 Αυγούστου 1955

ΠΗΓΉ: PANAGIASOUMELA.GR

Πηγές [1] Νίκος Ζουρνατζίδης, Συμβολή στην έρευνα των χορών του Πόντου - Λαογραφικά και ιστορικά στοιχεία της περιοχής, Εκδ. Χορευτικός Όμιλος Ποντίων «Σέρρα», Πολιτιστικό Κέντρο Ποντιακού Ελληνισμού «Ψωμιάδειον», 2013 [2] Δ. Κουτσογιαννοπούλος, «Οι ποντιακοί χοροί», «Αρχείον Πόντου» 28 (1966-1967), σ. 72-123.

16

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ Η ιστορία που θα σας διηγηθώ, είναι πέρα για πέρα αληθινή. Είναι η ιστορία μιας καρφίτσας, αποτελούμενης από δύο χρυσές ράβδους που τις ενώνει ένα χρυσό πέταλο, σύμβολο της τύχης. Η καρφίτσα αυτή είμαι εγώ. Το πέταλο είναι στολισμένο εσωτερικά με τρία μπριγιάν διαφορετικού χρώματος, όσες και οι κυρίες που με φόρεσαν και τρυπήθηκαν ματώνοντας την ακίδα μου με το αίμα τους. Με δεσμό αίματος λοιπόν ενώνονται οι τρεις γυναίκες, και η πορεία τους διατρέχει τρεις διαφορετικούς αιώνες! Κι όπως τσίμπησα τα ακροδάχτυλά τους, έτσι τσιμπάω και τη Μνήμη και αρχίζει η ιστορία.

ΡΩΣΊΑ, ΤΈΛΗ 19ου αι.

Γράφει η

Αλεξία Π. Ιωαννίδου Η δισέγγονη της Ολυμπίας και του πατρός Θωμά και εγγονή της Λίζας και του Αλέξη, φοράει με περηφάνια την καρφίτσα των προγόνων της.

Τ

ρεις νεαροί άντρες κατεβαίνουν ευδιάθετοι τα σκαλοπάτια της Ακαδημίας Αλεξανδρουπόλ. Είναι οι αδελφοί Δεμουρτζίδη από το Λιβάδ’ της Τσάλκας και ο Θωμάς Σταμπουλίδης από την Αργυρούπολη Χαλδίας. Ήταν πολύ χαρούμενοι, μόλις είχαν αποφοιτήσει από την Ακαδημία κρατώντας τα πτυχία τους στα χέρια, έτοιμοι να ανοίξουν τα φτερά τους υπηρετώντας ως δάσκαλοι στα ελληνικά σχολεία του Πόντου.

- Λοιπόν εσένα, Σταμπουλίδη, πολύ σε αγαπήσαμε, είπε ο ένας αδελφός. Θέλουμε να σε βάλουμε στην οικογένειά μας, να σε κάνουμε γαμπρό μας. Έχουμε την πιο όμορφη αδελφή. Έλα σπίτι μας να σε γνωρίσουν οι δικοί μας.

- Τα αισθήματα είναι αμοιβαία.

Περάσαμε δύο υπέροχα χρόνια μαζί. Κι εγώ σας έβαλα στην καρδιά μου, αλλά δεν ξέρω, ίσως… Ο Θωμάς άρχισε να μασάει τα λόγια του.

- Τι συμβαίνει; Μήπως είσαι λογοδοσμένος; Μήπως χάραξαν την κούνια σου; είπε ο ένας εκ των δύο αδελφών.

- Όχι, εμείς οι Αργυρουπολίτες δεν τα κάνουμε αυτά, απάντησε κάπως θιγμένος ο Θωμάς.

- Ναι, ξέρουμε, εσείς οι Αργυρουπολίτες είστε του πνεύματος! Όλα τα οπισθοδρομικά οι άλλοι τα κάνουνε, είπαν οι αδελφοί γελώντας και πειράζοντας τον φίλο τους. Τι είναι όμως; Θέλουμε να μάθουμε, γιατί, όπως και να έχει, και τη σειρά μας έχουμε, και από την Τραπεζούντα είμαστε, δεν είμαστε τίποτα χωριάτες, κι ας ζούμε τώρα στην επαρχιακή Τσάλκα, και για την αδελφή μας… δεν σηκώνουμε κουβέντα.

- Θέλω να γίνω ιερέας. Με περιμένει πώς και πώς ο Δεσπότης να με χειροτονήσει και να με τοποθετήσει στον Αϊ-Γιώργη της Αργυρούπολης, αναγκάστηκε να αποκαλύψει τα σχέ-

Η καρφίτσα Τρεις γενιές, τρεις Πόντιες γυναίκες και μια αργυρουπολίτικη δαγκωμένη καρφίτσα

1 διά του ο Θωμάς, για να μην παρεξηγηθούν οι φίλοι του. Οι δύο αδελφοί κοιτάχτηκαν αναμεταξύ τους και τα μάτια τους έλαμψαν από χαρά.

- Ακόμα καλύτερα! Ο πατέρας μας ο πατήρ Αλέξανδρος θα ενθουσιαστεί με τα νέα! Σταμπουλίδη, θα έρθεις στην Τσάλκα, θα σε πάρουμε σηκωτό, είπαν τα αδέλφια γελώντας, και έκαναν να σηκώσουν στον αέρα τον Θωμά αγκαλιάζοντάς τον. Ο Θωμάς επέστρεψε στην Αργυρούπολη, ενημέρωσε τους δικούς του για τους αρραβώνες, και αγόρασε μαζί με τις βέρες ένα δώρο για τη μέλλουσα γυναίκα του. Από τότε και έπειτα εγώ, μια καρφίτσα που με τεχνούργησε Αργυρουπολίτης αργυροχρυσοχόος, συνδέθηκα με την ιστορία αυτής της οικογένειας συμμετέχοντας στις χαρές αλλά και στις λύπες της.

ΑΡΓΥΡΟΎΠΟΛΗ - ΜΕΡΤΙΝΊΚ, ΑΡΧΈΣ 20ού αι.

Ο ΘΩΜΆΣ ΚΑΙ Η ΟΛΥΜΠΊΑ αγαπήθη-

καν πολύ και έκαναν πολλά παιδιά. Εκτός από παπαδάσκαλος και πρωτοπρεσβύτερος στον ναό, ήταν υπεύθυνος και για την ενημέρωση των ληξιαρχικών αρχείων της ευρύτερης περιοχής. Τα παιδιά του μεγάλωναν σαν αρχοντόπουλα και η μεγάλη του κόρη, το «πρωτικάρ’ν ατ’», η Λίζα που της είχε πολλή αδυναμία, έφτασε σε ηλικία γάμου. Τη Λίζα του δεν θα την έδινε σε οποιονδήποτε ο παπα-Θωμάς. Διάλεξε γι’ αυτήν τον καλύτερο, έναν νεαρό δάσκαλο από το Μερτινίκ του Καρς, άξιο νέο, μορφωμένο, με αρχές, και όμορφο παλικάρι. Ήταν και καλλίφωνος, έψελνε στο ψαλτήρι και τραγουδούσε ωραία τα ερωτικά δίστιχα ως μπεκιάρης που ήταν. Η Λίζα τον ερωτεύτηκε αμέσως μόλις τον είδε, και αυτός για να την βλέπει είχε πυκνώσει τις επισκέψεις στο σπίτι τους, όπου γί-

ΜΑΪΟΣ 2025

17

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ 1. Ο πρωτοπρεσβύτερος και δάσκαλος πατήρ Θωμάς Σταμπουλίδης και η πρεσβυτέρα του Ολυμπία.

2. Ο Αλέξης και η Λίζα Ιωαννίδη, νιόπαντρο ζευγάρι στο Καρς. Ο Αλέξης φοράει τη στολή του δασκάλου.

3. Η οικογένεια του πατρός Θωμά Σταμπουλίδη με τον πεθερό του Αλέξανδρο Δεμουρτζίδη σε αναμνηστική φωτογραφία στην Αργυρούπολη του Πόντου, την οποία έστειλαν στην κόρη τους Λίζα στο Καρς.

3

2

νονταν μυστικά συμβούλια μεταξύ των προκρίτων της περιοχής για την αντιμετώπιση όλων αυτών των γεγονότων που έβλεπαν πως θα έρθουν. Η Λίζα και ο Αλέξης Ιωαννίδης παντρεύτηκαν και έστησαν το σπιτικό τους στο Μερτινίκ του Καρς. Το γλέντι κράτησε πολλές ημέρες, καθώς ο πατέρας και ο θείος του Αλέξη είχαν το κεντρικό καφενείο του χωριού. Η Ολυμπία εμφανώς συγκινημένη με έβγαλε από το πέτο της και με στόλισε στο νυφικό της κόρης της. Η ζωή του ζευγαριού κυλούσε ήρεμα, είχαν αποκτήσει και ένα όμορφο αγοράκι, τον Νικόλα, που τον φώναζαν χαϊδευτικά Κόλια. Όμως οι καιροί είχαν αγριέψει. Το τέρας θέριευε απειλητικά. Οι Τούρκοι είχαν βάλει στο στόχαστρο τον παπα-Θωμά για τη δράση του. Και παπάς και δάσκαλος και πατριώτης, έπρεπε να φύγει από τη μέση. Έτσι, μια μέρα που πήγαινε να δει την κόρη του, τσέτες του έστησαν καρτέρι στη διαδρομή έξω από το Μερτινίκ, τον κατέβασαν από το άλογό του, του έβγαλαν τα γένια τραβώντας τα, και τον ξυλοκόπησαν μέχρι τυμπανισμού. Πέθανε μέσα σε ένα 24ωρο στο σπίτι της κόρης του όπου είχε μεταφερθεί.

ΑΛΕΞΊΑ Π. ΙΩΑΝΝΊΔΟΥ

4

ΚΑΡΣ, 1919

Η ΟΙΚΟΓΈΝΕΙΑ του παπα-Θωμά, χάνο-

ντας την κεφαλή της, πέρασε δύσκολα. Άρχισε να ξεπουλάει την περιουσία της για να ζήσει. Ήρθε και το μαύρο χαμπέρι. Οι Ρώσοι εγκαταλείπουν το Καρς και το αφήνουν στα νύχια των θηρίων. Με μπόγους στα χέρια που περιείχαν ό,τι μπορούσαν να περισώσουν, χιλιάδες Καρσλήδες κατευθύνονται στο λιμάνι του Βατούμ προσπαθώντας να γλιτώσουν από τη μανία των Τούρκων. Είχαν «σηκώσει» πολύ το κεφάλι και έπρεπε να πέσει κομμένο, σύμφωνα με τους διώκτες τους. Η Λίζα και ο Αλέξης μαζί με τα αδέλφια και τις μητέρες τους επιβιβάζονται στο πλοίο. Οι συνθήκες από υγειονομικής άποψης ήταν απαράδεκτες. Ο Πέτρος, ο 18χρονος αδελφός του Αλέξη, πέθανε από τύφο στη διαδρομή. Η Λίζα με φοράει στο μέρος της καρδιάς για να παίρνει κουράγιο. Ο γιος της ανεβάζει υψηλό πυρετό. Πάνω στο παραλήρημά του, ψελλίζοντας «μάμα, μάμα» στην αγκαλιά της, με δαγκώ-

ΝΊΚΟΣ ΒΟΥΡΒΑΧΆΚΗΣ

νει στο στήθος της από το ζόρι του και μου αφήνει σημάδι. Αυτό το δάγκωμα από τα δόντια του εξάχρονου αγοριού που αργοπέθαινε, με έχει σημαδέψει και μεταφορικά και κυριολεκτικά. Λίγο μετά έπιασαν λιμάνι στη Θεσσαλονίκη. Η Ολυμπία δεν άντεξε τον χαμό του εγγονού της, εξαντλημένη άφησε και αυτή το πνεύμα της στα λοιμοκαθαρτήρια της Καλαμαριάς. Τσόλ’ κι έρημον Καραπουρούν τριγύλ’ τριγύλ’ ταφία. Ανοίξτεν και τερέστε ατα, όλεα Καρσί’ παιδία. ΘΕΣΣΑΛΟΝΊΚΗ, 2024

ΠΈΡΑΣΑ ΠΟΛΛΆ χρόνια κλεισμένη σε

ένα συρτάρι. Ήμουν πολύτιμη, τους θύμιζα τον μικρό Νικόλα τους, γι’ αυτό και δεν με πούλησαν όπως έκαναν με τα άλλα κοσμήματα στη δύσκολη περίοδο της εγκατάστασης. Επιτέλους η εγγονή της Λίζας με φόρεσε στο στήθος της σε μια μεγάλη εκδήλωση, στην παρουσίαση της έρευνας που είχε κάνει για τον Πυρρίχιο. Αυτή η έρευνα οδήγησε στην καταλογογράφηση του χορού

5

ΣΟΦΊΑ ΙΩΑΝΝΊΔΟΥ

στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Φώτα παντού, κόσμος, θυμήθηκα τις παλιές καλές εποχές, τότε που στόλιζα τα δαντελωτά πουκάμισα των αρχοντικών κυράδων μου. Με τη νέα μου κυρά, την εγγονή τους, είναι διαφορετικά. Ωστόσο τόσο κόσμο μαζεμένο να την παρακολουθεί και να με προσέχει στο στήθος της δεν έχω ξαναδεί. Μιλάει για τη Σέρρα και μου θυμίζει τα γλέντια στο σπίτι τους, στον Πόντο. Μα… γιατί λύγισε η φωνή της; Αφιερώνει λέει όλη τη δουλειά της στους επιζήσαντες και στους 353.000 που έχασαν τη ζωή τους στη Γενοκτονία. Ανάμεσά τους οι δικοί της που τους βλέπω και τους βλέπει και αυτή να κοιτούν από απέναντι με περηφάνια. Ο εξάχρονος Νικόλας, κρατώντας ένα τόπι στο χέρι, κάνει να της το πετάξει για να παίξουνε! Παίζει η λύρα τον τραπεζούντιο σκοπό, μπαίνουν οι χορευτές στη σκηνή, «Σέρρα», την ακούω να φωνάζει δίνοντας το σύνθημα, και αρχίζουν τα παλικάρια να χορεύουν τα πανάρχαια βήματα.

4. Χορευτές της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος χορεύουν τη ΣέρραΠυρρίχιο για την οπτικοακουστική καταγραφή του.

5. Ο Νικόλας Ιωαννίδης, γιος του Αλέξη και της Λίζας, φορώντας παραδοσιακή φορεσιά, παπάχ, και κρατώντας μάχαιρα.

18

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ Σανταίες κατά την περίοδο του θερισμού, φορώντας τσόχες.

ΑΣΤΙΚΉ ΜΗ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΉ ΕΤΑΙΡΕΊΑ «ΨΗΦΙΑΚΉ ΣΆΝΤΑ»

Οι Σανταίες αγαπούσαν τα γράμματα και ήξεραν από όπλα ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΉ ήταν η παραδοσιακή ποντιακή κοινω-

νία, αυτό όμως δεν εμπόδισε πολλές γυναίκες να βγουν στο αντάρτικο, όπως συνέβη στη Σάντα, ή να λάβουν σημαντική μόρφωση από τα παρθεναγωγεία. Ιδίως στη Σάντα, το «Σούλι του Πόντου», οι δύσκολες κλιματολογικές συνθήκες διαμόρφωσαν με τέτοιον τρόπο τη ζωή, που οι γυναίκες είχαν ξεχωριστή θέση στους επτά μεγάλους και τους πέντε μικρότερους οικισμούς που αναπτύχθηκαν στο αλπικό τοπίο. Η ειδοποιός αυτή διαφορά σε σχέση με άλλες μη αστικές περιοχές του Πόντου οφείλεται στην αναγκαστική μετανάστευση του ανδρικού πληθυσμού. Στη Σάντα δεν υπήρχαν πολλά περιθώρια για την ανάπτυξη αγροτικών δραστηριοτήτων, αλλά ούτε και μεταλλεία σε κοντινή απόσταση. Έτσι, οι άντρες στράφηκαν στο εμπόριο και στην ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων με άλλες περιοχές. «Εξαιτίας του άγονου και απόκρημνου εδάφους η γη δεν μπορούσε να καλλιεργηθεί και επιπλέον δεν υπήρχαν και μεταλλεία. Έτσι, οι περισσότεροι άντρες αναγκάζονταν να ξενιτεύονται και η πλειοψηφία να στραφεί προς το εμπόριο. Το αποτέλεσμα ήταν να συμβεί το εξής εκπληκτικό, οι γυναίκες να κρατούν στα χέρια τους την τοπική οικονομία», είχε πει στο pontosnews.gr η καθηγήτρια Οικιστικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Τμήματος Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας -και Σανταία στην καταγωγή- Ελένη Γαβρά. Η φιλόλογος και ποιήτρια Πόπη Τσακμακίδου-Κωτίδου, από τη Νέα Σάντα Κιλκίς -οι γονείς της κατάγονταν από τη Σάντα του Πόντου- στο έργο της «Ποιητικές Διαδρομές» αφιερώνει ένα ποίημα στις Σανταίες. Το ποίημα -γραμμένο στην ποντιακή διάλεκτο αλλά και με απόδοση στη νεοελληνική- αποτυπώνει ξεκάθαρα τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν.

[…] Για τις νύφες τις όμορφες που ζούσαν δίχως άντρες και σαν δούλες τις είχανε, να κάνουν τις δουλειές τους, νυφάδες που δεν χάρηκαν τον ψεύτικο τον κόσμο. Ποτέ τους δεν χαιρότανε και βαριά κουρασμένες ούτε όνειρα, ούτε χαρά, καταφαρμακωμένες. Νυφάδες σαν τα κρύα νερά ζούσαν στην μοναξιά τους και περνούσαν τα χρόνια τους διαρκώς νοσταλγώντας. Ιούλιο αρχίζανε, πηγαίνανε στο θέρος, να θερίσουν τα χόρτα τους στα πράσινα λιβάδια. Θερίζανε και κλαίγανε, πικρομοιρολογούσαν, ανύπαντρους και νιόπαντρους, τα νεαρά τ’ αγόρια που φεύγανε και πήγαιναν στην έρμη ξενιτιά. Σε άλλο σημείο του ποιήματος τονίζει τη μοναξιά που βίωναν και την έλλειψη ευκαιριών να χαρούν τη ζωή όπως άλλες γυναίκες. […] Τραγουδούσαν τον έρωτα, την γλυκιά την αγκάλη κι όλα που δίνανε χαρά στην όμορφη τη νιότη. Το μεσημέρι πήγαιναν στα κρύα τα πηγάδια και στήνανε εκεί χορό και μόνες τραγουδούσαν και μοναχές χαιρόντανε μακριά από τους γέρους. Όλες με άντρες χαίρονταν κι αυτές με τις γριές. Και κατά το απόγευμα γύριζαν στο χωριό τους, στην πλάτη τους το φορτωμα, χορτάρια για το βιο τους. Εκεί πάλι περίμεναν του κόσμου οι δουλειές: ζώα, σπίτι, πεθερικά και τα μικρά παιδιά. Χωρίς χαρά εζούσανε, όλο με τυραννία, εκάνανε πολύ βαρειές και αντρικές δουλειές. Κοίταζαν τα πεθερικά μ’ όλη τους την καρδιά ανήμπορους βοήθαγαν πάντοτε θεληματικά. Παρ’ όλα αυτά, έβρισκαν χρόνο να εκπαιδεύονται στα όπλα. Στην πραγματικότητα οι Σανταίες ήταν

ατρόμητες, γράφει η Πόπη Τσακμακίδου-Κωτίδου, ενώ ήταν ξεκάθαρη η αγάπη τους για τα γράμματα. […] Τα σχολεία αγαπούσανε ωσάν τις εκκλησίες, στον δάσκαλο και στον παπά είχανε σεβασμό και γράμματα μαθαίνανε, έστω κι αν ήσαν λίγα. Στα όπλα ήσαν έμπειρες, ένα κι ένα με άντρες, δίπλα-δίπλα πολέμαγαν, άξια παλικάρια. Από φόβο δεν ήξεραν, όταν δεν είχαν όπλο, Επαίρνανε στα χέρια τους πέτρες, ραβδιά και ξύλα, κοτρώνες εκυλούσανε, φοβέριζαν τους Τούρκους. Άφοβες και νοικοκυρές, τίμες και μανάδες άξιες και πανάξιες, παλικαριών μανάδες. Γυναίκες ωσάν της Σάντας δεν βρίσκονταν στον κόσμο! Αυτήν την αγάπη για τα γράμματα την είχε υπογραμμίσει και η Ελένη Γαβρά. Όπως είχε πει στο pontosnews.gr, η συντριπτική πλειονότητα των γυναικών είχε καταπληκτική για την εποχή μόρφωση. Άλλωστε, στη Σάντα υπήρχε και εκπαιδευτήριο, πράγμα σπάνιο για μία δυσπρόσιτη περιοχή στον Πόντο. «Οι εφημερίδες της εποχής έφταναν τακτικά στα καφενεία και διαβάζονταν από τις γυναίκες. Είναι σημαντικό ότι οι γυναίκες στην κοινωνία της Σάντας δεν είχαν υποδεέστερη θέση σε σχέση με τους άντρες», είχε τονίσει. Πόπη Παπαγεωργίου ΠΗΓΈΣ • Ρωμανός Κοντογιαννίδης, Η θέση των γυναικών στην κοινωνία της Σάντας: Κρατούσαν την οικονομία, γνώριζαν γραφή και ανάγνωση, www.pontosnews.gr.

• Πόπη Τσακμακίδου-Κωτίδου, Ποιητικές Διαδρομές (εκδ. Αφοί Κυριακίδη), 2008.

ΜΑΪΟΣ 2025

19

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

«Από την πείνα πέθανε, δεν αρρώστησε» Μαρτυρία της Μαρίας Μπαϊραμίδου από τη Σαμψούντα

Απ’ το Ακτουβάν φύγαμε όταν κάψαν τα σπίτια, οι Τούρκοι έκαψαν τα σπίτια κι ένας με πήγε στον αχυρώνα, ο πατέρας μου στ’ αλώνι κοντά στο σπίτι ήτανε κι εμένα με άφησε στο δρόμο απάνω κι αυτός ανέβηκε σ’ ένα ψηλό μέρος και κοίταζε την καπνίλα. Λέω γιατί ο πατέρας μου σταματάει και κοιτάζει κι εγώ εκείνον κοίταζα κι έβλεπα μια καπνίλα έτσι γυρνούσε κι έβγαινε στον ουρανό. Είχανε κάψει το χωριό, εφτά χωριά μαζευτήκανε έλεγαν, γιατί τους είχε η αστυνομία, τους είχανε εκεί. Τους έβαλαν όλα στα σπίτια, τις εκκλησίες, τις αχυρώνες, τους έδωσαν φωτιά, δηλαδή με την ψυχή τους εκαψάνε. Εκείνη την καπνίλα την είδα κι εγώ, αλλά τι ήταν δεν ήξερα. Έκαψαν τα σπίτια κι εμείναμε στο βουνό όλοι. Μας κυνηγούσαν και οι γονείς με τα παιδία, εμένα ο πατέρας μου στον σβέρκο με κουβαλούσε. Μικρά παιδιά που είχαν και βυζαίνανε, φώναζαν κι έλεγαν: «Τα παιδιά σας, τα παιδιά σας, να μην ακούν οι Τούρκοι και μας κυνηγάνε». Εκεί μερικές γυναίκες έσφιγγαν να το βυζάξουν το παιδί να μην κλαίει, το έσφιξε και το έπνιξε. Δεν θέλησε, αλλά να μην βγάλει φωνή, τι να κάνει. Και η συγχωρεμένη η μάνα μ’ ήταν άρρωστη κι έλεγε μια γυναίκα σε μια γκίολα έριξε το παιδί της. Την κυνηγούσαν οι Τούρκοι κι από πίσω έριχναν. Ύστερα βγήκαμε σε ένα μέρος κι όλο περπατούσαμε. Ο πατέρα μ’ τ’ όπλο στο χέρι κι εγώ ήμαν στο σβέρκο του. Η μάνα μ’ είχε κι άλλο μικρό παιδί στην αγκαλιά της. Υστέρα, νύχτα ήταν και θα περνούσαμε ένα μέρος φοβερό κι έλεγαν σωπάτε-σωπάτε, μη μιλάτε. Κοίταζαν ένα λάκκο να βρούμε και ν’ ανάψουμε φωτιά, να κάνουνε ένα φαΐ αν είχανε, αν δεν είχανε, τίποτα δεν έχει. Κι από εκεί περπατούσαμε, ούτε χωρίο ξέρω, ούτε βουνό. Μετά, σ’ ένα μέρος πήγαμε σε

Έργο του Γεώργιου Κόλα (Gjergj Kola) από την έκθεση «Πόντος – Δικαίωμα και υποχρέωση στη μνήμη» του ομότιμου καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη.

ένα βουνό μεγάλο, στην Μπάφρα μεριά και το έλεγαν Νεπιέν Νταγ. Εκεί καθίσαμε. Μετά φαίνεται έγινε διαταγή να κατέβουν τα γυναικόπαιδα στην Σαμψούντα. Οι γυναίκες πήρανε τα παιδιά τους από της θάλασσας την άκρα. Εμείς τα παιδία έτρεχαμε και οι γονείς από πίσω έκλαιγαν κι έρχονταν. Ήρθε το πλοίο μας πήρε, τους πρόσφυγες. Εμείς ήμασταν στ’ αμπάρι κάτω. Σαν κι εμένα ήτανε κι ένα κοριτσάκι. Αυτό το κοριτσάκι πήρε ψωμί, αυτοί σηκώθηκαν από τα σπίτια τους με τα όλα τους, σαν κι εμάς δεν καήκανε. Τότες δεν ήξερα, αλλά εγώ με το μυαλό μου το λέω. Γιατί είδα το κορίτσι ψωμί πήρε, ψάρια παστά πήρε κι έτρωγε. Εγώ κοίταζα έτσι, γιατί εγώ δεν είχα τίποτα. Η μάνα μ’ ζαλίστηκε και πλάγιαζε. Μετά αυτό το κοριτσάκι, είδε που είχα στο χέρι μου δυο χάντρες, μου είπε δώσ’ με αυτά και να σε δώσω ψωμί. Εγώ αμέσως τράβηξα, έκοψα, έδωσα το κοριτσάκι, με έδωσε απ’

τον τενεκέ μέσα ένα κομμάτι. Έφαγα. Εκείνο ήταν με εκείνο πόσο πήγαμε δεν ξέρω, ήρθε ένα άλλο πλοίο μας κόλλησε, άσπρο. Περάσαμε εκεί στο πλοίο όλοι. Εκεί όταν πήγαμε μας έδωσαν και ψωμί και τ’ αδελφάκι μ’ ήτανε άρρωστο και η καημένη μάνα μ’ έκλαιγε κι έλεγε το καημένο το παιδί μ’ θα πεθάνει και θα το ρίξουνε στη θάλασσα. Δεν πέθανε, ύστερα, όταν βγήκε έξω πέθανε. Από την πείνα πέθανε, δεν αρρώστησε. Με το καράβι βγήκαμε στην παλιά Ελλάδα, στη Φιλιππιάδα, εκεί μας εβγάλανε. Στη στρατώνα ήμασταν. Πολύς κόσμος ήταν. Ένας τραγουδούσε, άλλος χόρευε, άλλος έκλαιγε κι έτσι από εκεί μας έφεραν, μας έβγαλαν στην Καβάλα, κι από εκεί μας πήγαν στο Δοξάτο… Θωμαΐς Κιζιρίδου

* Διατηρήθηκε με ακρίβεια η διάλεκτος διήγησης της Μαρίας Μπαϊραμίδου.

Η Μαρία Μπαϊραμίδου γεννήθηκε το 1916 στο Ακτουβάν της Σαμψούντας. Πέθανε το 2010, στην Καλή Βρύση Δράμας, όπου μετεγκαταστάθηκε, έκανε οικογένεια, έγινε μητέρα τριών παιδιών και έζησε έως το τέλος της ζωής της. Το 2007 είχε διηγηθεί στη δημοσιογράφο και συγγραφέα Θωμαΐδα Κιζιρίδου το πώς η οικογένειά της έφυγε από το χωριό.

20

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Χρυσάνθη ΣυμεωνίδουΧείλαρη το 1992, μετά από ανάθεση της Ένωσης Ποντίων Σουρμένων διεξήγαγε έρευνα για το ταφικό έθιμο που αναβιώνει κάθε Κυριακή του Θωμά στα Σούρμενα.

Η

Χρυσάνθη Συμεωνίδου-Χείλαρη είναι η δασκάλα που θα θέλαμε να είχαμε όλοι μας! Η ποντιακή λαογραφία και ο πολιτισμός γενικότερα της χρωστάει πάρα πολλά. Παιδί οικογένειας προσφύγων από το Καρς που εγκαταστάθηκε στη Φλώρινα, τελευταίο παιδί του δασκάλου πατέρα της, από μικρή αγάπησε τα γράμματα και ακολούθησε τη συμβουλή της μητέρας της: «καμίαν να μην ρουζ’ το βιβλίον ασα χέρεατ’ς». Το πλούσιο έργο που μας έχει αφήσει παρακαταθήκη, και ό,τι έχει κάνει έως σήμερα, είχαν ως απώτερο σκοπό τη συνεισφορά στην εκπαίδευση και την παιδεία των νέων. Για να έρχονται σε επαφή από μικρή ηλικία τα Ποντιόπουλα με την ποντιακή διάλεκτο, εξέδωσε το βιβλίο «Παραμύθια από τον Πόντο», στο οποίο διέσωσε πολλά ποντιακά παραμύθια. Τα κατέγραψε όπως τα είχε ακούσει από την εποχή που ήταν μικρό κοριτσάκι στη Φλώρινα, προσθέτοντας επιπλέον υλικό που προέκυψε μετά από πολυετή έρευνα. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο, αλλά και για την ενίσχυση της ταυτότητας των Ποντίων εφήβων και μικρότερων παιδιών, έγραψε το βιβλίο «Θέατρο ποντιακό για το παιδίν και τον παιδάν», που πε-

Χρυσάνθη Συμεωνίδου-Χείλαρη:

Η Καρσλήσα δασκάλα με το επιστημονικό έργο

Το ταφικό έθιμο των Σουρμένων εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

ριέχει επτά θεατρικά έργα -τρία για μικρότερα παιδιά και τέσσερα για εφήβους- το οποίο είναι υπό έκδοση. Ανάμεσα στα θεατρικά ιδιαίτερη θέση έχει αυτό που σχετίζεται με τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου.

Έχει γράψει το πρωτότυπο έργο «Γάμος ο ελληνικός, 800 π.Χ.-2.000 μ.Χ.» συγκρίνοντας τα ποντιακά -και όχι μόνο- γαμήλια έθιμα, με τα αρχαία ελληνικά. Για τη μελέτη της αυτήν αφορμή υπήρξε το χωρίο της

Ιλιάδας με την περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα και της σκηνής του γάμου που απεικονιζόταν μεταξύ άλλων. «Χριστέ μου, ο Όμηρος περιγράφει τον ποντιακό γάμο! Είναι σαν να έβλεπα μπροστά μου το αχπαστόν», είχε πει σε συνέντευξή της στο pontosnews.gr για τη γέννηση της ιδέας της συγκριτικής της μελέτης. Μετά από ενδελεχή έρευνα έγραψε το βιβλίο «Παιχνίδια: Αρχαία ελληνικά, βυζαντινά, ποντιακά - Συγκριτική έρευνα» με αυστηρά παιδαγωγικά κριτήρια, προσφέροντας στα σύγχρονα ελληνόπουλα ποιοτικές διεξόδους για τον ελεύθερο χρόνο τους. Αξίζει να σημειωθεί πως την εικονογράφηση στα βιβλία της την κάνει η ίδια, έχοντας σπουδάσει και ασχοληθεί για χρόνια με την αγιογραφία. Από τότε που εγκαταστάθηκε στην Αθήνα με τον σύζυγο και συνάδελφό της Γιάννη Χείλαρη -τσακώνικης καταγωγής και ομιλητή της δωρικής τσακώνικης διαλέκτου-, εγγράφηκε στον Ποντιακό Σύλλογο Σουρμένων

ΜΑΪΟΣ 2025

21

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ και την Ένωση Ποντίων Γλυφάδας «Η Ρωμανία», σωματεία τα οποία υπηρετεί από διάφορες θέσεις, είτε ως πρόεδρος είτε ως απλό μέλος, πενήντα χρόνια. Το 1992, μετά από ανάθεση της Ένωσης Ποντίων Σουρμένων διεξήγαγε έρευνα για το ταφικό έθιμο που αναβιώνει κάθε Κυριακή του Θωμά στα Σούρμενα, το οποίο έφεραν οι Πόντιοι πρόσφυγες από την πατρίδα, και έγραψε το βιβλίο «’Σ σα ταφία - Ποντιακό ταφικό έθιμο στα Σούρμενα». Πρόκειται για την ημέρα των Χύτρων των αρχαίων Ελλήνων, που με θαυμαστό τρόπο έχει επιβιώσει και αναπαράγεται έως τις ημέρες μας από τους Πόντιους των Σουρμένων και όχι μόνο.

Όταν η γιαγιά δίδασκε το αλφάβητο στον Πόντο Ένας παλιός τρόπος διδασκαλίας

Να μην υποταχθούν ποτέ Όπως μας λέει στη συνέντευξη που παραχώρησε στο pontosnews. gr: «Οι Σουρμενίτες είχαν βιώσει τη Γενοκτονία πολύ σκληρά. Πήγαιναν λοιπόν με χαρά στα κοιμητήρια τη δεύτερη ημέρα της Ανάστασης γιατί πίστευαν, όπως όλοι οι χριστιανοί, πως οι κεκοιμημένοι τους συνεχίζουν να ζουν κάπου καλύτερα, στον Παράδεισο. Έπαιρναν και τα παιδιά τους μαζί για να τα μάθουν να μην φοβούνται τον θάνατο, ώστε να μην δειλιάσουν μπροστά στο ενδεχόμενο να χάσουν τη ζωή τους και να μην υποταχθούν ποτέ». Η έρευνά της αυτή αποτέλεσε μεταξύ άλλων την επιστημονική τεκμηρίωση βάσει της οποίας το ταφικό έθιμο των Σουρμένων εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, εμπλουτίζοντάς το και αποτελώντας το τρίτο εγγεγραμμένο στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά ποντιακό στοιχείο μετά τον Πυρρίχιο και τα Μωμοέρια. Τα βιβλία της βρίσκονται σε μεγάλες πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, όπως αυτή του Cambridge, της Φρανκφούρτης κ.α. Το συνολικό έργο της ερευνήτριας έτυχε αναγνώρισης από τον Οικουμενικό Πατριάρχη, τους Π. Ενεπεκίδη, Ευστ. Πελαγίδη, Ηλ. Τσιρκινίδη, Ν. Σαρρή, την Ακαδημία Αθηνών, την ΕΠΜ, καθηγητές του ΕΚΠΑ και του Παντείου Πανεπιστημίου. Κι αν ακόμα έχει περάσει το ενενηκοστό έτος της ηλικίας της, δεν σταματά να προσφέρει στα ποντιακά γράμματα. Αυτήν την εποχή συγγράφει βιβλίο για την Ελληνίδα γυναίκα από την περίοδο της Αρχαιότητας έως σήμερα! Στο πρόσωπο και το έργο της Χρυσάνθης Συμεωνίδου-Χείλαρη βλέπουμε ολοκάθαρα τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και την αξιοσύνη της Πόντιας γυναίκας! Αλεξία Ιωαννίδου

Από γενιά σε γενιά και από στόμα σε στόμα. Έτσι μεταλαμπαδευόταν το αλφάβητο στον Πόντο, πριν καλά-καλά τα παιδιά πάνε στο σχολείο. Τον ρόλο της πρώτης δασκάλας τον είχε η γιαγιά, που ακόμα κι αν δεν γνώριζε γράμματα, ήξερε σαν… ποίημα το αλφάβητο. Ένα ποίημα γεμάτο σοφία και αγάπη για τον Χριστό. Η αλήθεια είναι πως δεν γνωρίζουμε πόσο παλιό είναι το αλφάβητο που συνδέει τη γραμματική με τα θρησκευτικά μηνύματα, ωστόσο υπάρχουν προφορικές μαρτυρίες προσφύγων της πρώτης γενιάς ότι μέσω της ακροστιχίδας που ακολουθεί, είχαν έρθει για πρώτη φορά σε επαφή με το αλφάβητο. Οι περισσότεροι θυμούνται την καλομάνα τους να τους το μαθαίνει την ώρα του παιχνιδιού και του παραμυθιού. Α - Αρχή αιώνος, αρχή του Κόσμου. Β - Βασιλεύει Μαρία η αειπάρθενος. Γ - Γεννάται γαρ Χριστός. Δ - Δίδαγμα αιώνιον η Αγάπη Του. Ε - Έρχεται ο Κύριος, ο Πλάστης. Ζ - Ζητών τον Ιουδαίον… Η - Ήλιος ήτον και έλαμπεν. Θ - Θεός με Θείον κήρυγμα. Ι - Ιωάννης ο ακριδοφάγος τον αβάπτισεν. Κ - Κάλαμοι γλαφυροί τον ύμνησαν. Λ - Λαοί τον επίστευσαν και ελάτρευσαν. Μ - Μεσσίαν Μάγοι προσεκύνησαν. Ν - Νύκτας εγρηγόρει και προσηύχετο. Ξ - Ξύλινον Σταυρόν τον εφόρτωσαν. Ο - Οδύνη το μαρτύριον στο Πρόσωπόν Του Π - Πιλάτος Πόντιος τον δίκασε. Ρ - Ρομφαίας πραιτωριανών ελύγισε. Σ - ΣΤΑΥΡΩ ΕΣΤΑΥΡΩΘΗ. Τ - Ταύτα όλα εμαρτύρησεν. Φ - Φυλάξατε τας Εντολάς μου είπεν. Χ - Χιλιάδες μυριάδες ανένηψαν Ψ - Ψαλμοί αγγέλων ψάλλουσι. Ω - Ωσαννά ο εν τοις Υψίστοις. «Η ποδιά της γιαγιάς», Σοφία Αμπερίδου.

22

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Αούτηδες…

Γ

έννημα-θρέμμα της Ακρινής Κοζάνης, η εκπαιδευτικός Βασιλική Τσανακτσίδου χρόνια τώρα δίνει τον δικό της αγώνα για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου, από τις ΗΠΑ όπου ζει και εργάζεται. Η φλογερή Πόντια μάς έχει εκπλήξει πολλές φορές με τις ομιλίες της για τη γυναίκα του Πόντου. Τη γυναίκα που υπέφερε όσο ήταν εκεί κατά τη Γενοκτονία, αλλά και τη γυναίκα που όταν έφθασε στη μητέρα Ελλάδα, κάποιοι συμπατριώτες τη «φίλεψαν» ρατσισμό. Η Βασιλική Τσανακτσίδου περιγράφει δυο τέτοιες στιγμές ρατσισμού που βίωσαν η μητέρα της Θεσσαλονίκη Τσανακτσίδου και η γιαγιά της Αρχοντή Τόγκου.

Με λένε Θεσσαλονίκη

Γράφει η

Βασιλική Τσανακτσίδου

Ή

ταν το 1961 όταν ετοιμαζόταν να μεταναστεύσει για Γερμανία, και έτρεχε στις υπηρεσίες να κάνει τα χαρτιά της. Μια από εκείνες τις μέρες βρέθηκε στη νομαρχία, να περιμένει τη σειρά της υπομονετική, ντροπαλή, λυπημένη... πολύ λυπημένη που σε λίγο θα αποχωριζόταν την 9 μηνών κορούλα της... Και όταν ήρθε η σειρά της, σηκώθηκε συνεσταλμένη, πλησίασε το γραφείο ενός γραμματέα που είχε επάνω στο γραφείο του μια μικρή πινακίδα με το όνομά του και τον τίτλο του... Γραμματέας Β’. Ο Γραμματέας Β’ τη ρώτησε χωρίς να την κοιτάξει: - Το όνομά σου; - Θεσσαλονίκη Τσανακτσίδου. Ο Γραμματέας Β’ σήκωσε τα μάτια του, την κοίταξε και έβαλε τις φωνές.

- Δεν σε ρώτησα από πού είσαι... Πώς σε λένε ρώτησα.

- Θεσσαλονίκη με λένε.

- Σιγά μην σε λένε και Καβάλα. Και άρχισε να γελάει. Η μάνα μου, όταν κατάλαβε ότι έγινε επίκεντρο της περιέργειας όλων των υπαλλήλων στο γραφείο, καταντράπηκε. «Έναν πολλά εντράπα... Είπα, Παναΐα μ’, ατοίν με τ’ εμέν γελούνε... Λίγο έλειψε θα εβάλνα τα κλάματα και με όσον ψόπο επέμνε με είπα:

- Δεν με λένε Καβάλα... Θεσσαλονίκη με λένε». Ο Γραμματέας Β’ γύρισε και της είπε: - Τι όνομα είναι αυτό;... Όλα τα περίεργα εσείς οι «αούτηδες» τα κάνετε («αούτηδες» έλεγαν τους Πόντιους... υποτιμητικά). Είναι όνομα για ανθρώπους αυτό; Και εκεί το ντροπαλό κορίτσι από το χωριό θύμωσε και σήκωσε τα μάτια της και τη φωνή της, τον κοίταξε στα μάτια και…

- Κύριε Γραμματέα Β’ αγράμματε, ναι, όνομα για ανθρώπους είναι... Έτσι έλεγαν την αδερφή του Μέγα Αλέξανδρου, και αυτό το όνομα το διάλεξε ο πατέρας μου που είναι και αυτός γραμματέας, αλλά όχι αγράμματος σαν εσένα. Και επιτέλους, γιατί πρέπει να μας λένε όλους «Μήτσο»; Το τι ακολούθησε, μπορείτε να το φανταστείτε. Έγινε Τούρκος ο Γραμματέας Β’ και άρχισε να φωνάζει τη μάνα μου «αγενέστατη» και «δεν έχεις τρόπους» (εκεί που μας χρωστάγανε, μας πήραν και το βόδι). Όπου φύγει-φύγει η Θεσσαλονίκη μου, και φυσικά δεν έγινε η δουλειά της. Την άλλη μέρα πήγε στο γραφείο με τον πατέρα της, και όταν ήρθε η σειρά τους, δεν ρώτησε ο Γραμματέας Β’ το όνομά της... Το θυμόταν προφανώς. Είμαι σίγουρη ότι ποτέ δεν το ξέχασε. Αφού έδωσε τα χαρτιά στον παππού μου, πήγε να δικαιολογηθεί

«Το πρόσωπο της Μνήμης», Σοφία Αμπερίδου.

ο Γραμματέας Β’:´ «...και ξέρετε, πρώτη φορά άκουσα τέτοιο όνομα, και...» Γύρισε ο παππούς μου στον γραμματέα και του είπε: - Δεν είναι κακό να μην ξέρεις κάτι, αλλά όταν το μαθαίνεις, λες ευχαριστώ σε αυτόν που σου το έμαθε... Άντε, λεβέντη μου, σήκω και πες ευχαριστώ στη Θεσσαλονίκη μου που σου έμαθε το όνομα της αδερφής του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και σου έμαθε επίσης να μην υποτιμάς τα ντροπαλά άβγαλτα κορίτσια των ΑΟΥΤΗΔΩΝ. Και πήρε την κόρη του και με το κεφάλι ψηλά έφυγαν από το γραφείο του Γραμματέα Β’.

Τα... τιμαλφή της γιαγιάς μου της προσφυγοπούλας

Ε

γώ στην Ακρινή μεγάλωσα... είμαι κόρη μεταναστών και εγγονή προσφύγων. Όταν ήμουν 9 χρόνων, γράψαμε μια έκθεση με θέμα «Η ιδιαίτερη πατρίδα μου», και εγώ, αφού αναφέρθηκα στο χωριό μου την Ακρινή, μετά έγραψα ότι έχω κι άλλο χωριό μακριά στον Πόντο και το περιέγραψα σαν να το ήξερα, ενώ δεν το είχα δει ποτέ. Ο δάσκαλός μου εντυπωσιάστηκε και έστειλε την έκθεσή μου σε έναν μαθητικό διαγωνισμό που γινόταν, και όντως διακρίθηκε η έκθεσή μου μέσα στις 10 καλύτερες. Μας κάλεσαν λοιπόν να πάμε στην εκδήλωση όπου θα βραβευόταν η καλύτερη έκθεση. Σηκωθήκα-

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ Δεν θα σιωπήσω Της Βασιλικής Τσανακτσίδου

Έργο του Σωτήρη Λιούκρα από την έκθεση «Πόντος – Δικαίωμα και υποχρέωση στη μνήμη» του ομότιμου καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη.

με νωρίς με τη γιαγιά, βάλαμε τα καλά μας, μου έκανε 4 κοτσίδες, μου έβαλε 5 κορδέλες και πήραμε το λεωφορείο για την πόλη. Πλησιάσαμε στο κτήριο που θα γινόταν η εκδήλωση, και ο επιστάτης πάνω στην πόρτα μάς άκουσε που μιλάγαμε ποντιακά, μας είδε και έτσι αλλιώτικα ντυμένες, και αγενέστατα μας ρώτησε «ποιες είστε εσείς... τι θέλετε;». Αφού του εξηγήσαμε, μας οδήγησε στην αίθουσα, εμένα με πήγε κοντά στα άλλα παιδιά στη σκηνή και τη γιαγιά μου... την έβαλε ο άθλιος πίσω-πίσω, 10 σειρές μακριά από τους άλλους θαμώνες που, η αλήθεια είναι, ήταν ντυμένοι πολύ πιο κομψά από τη γιαγιάκα μου τη χωριάτισσα... Ράγισε η καρδιά μου όταν είδα τη γιαγιά έτσι απομονωμένη... Άρχισε η εκδήλωση, και το πρώτο βραβείο το πήρα εγώ. Μου δώσανε να κρατάω τη σημαία και μου έδωσαν δώρο τα άπαντα του Παπαδια-

μάντη. Με αγκάλιασε η γιαγιά μου βουρκωμένη και περήφανη... Φορτωθήκαμε τα βιβλία και πριν φύγουμε, μου λέει «πουλί μ’, ανάμνον, έχω δυο λόγια να λέω εκείνον τον λιμοκοντόρον». Και πλησίασε τον επιστάτη και με ένα χαμόγελο θριάμβου του είπε «κύριε, όταν ήρθα, με ρώτησες ποια είμαι... ιστέ, η γιαγιά της σημαιοφόρου είμαι». Και με αγκάλιασε και φύγαμε για το χωριό... Έβαλα τα κλάματα και της είπα «γιαγιά, όταν μεγαλώσω, δεν θα αφήσω ΚΑΝΕΝΑΝ να σε βάλει στην τελευταία σειρά»! Και γυρνάει η Αρχόντισσα και μου λέει «πουλί μ’, σήμερα πληγώθηκες άμα πήρες ένα μάθημα... Να θυμάσαι ότι το διαφορετικό δεν είναι κατώτερο... το διαφορετικό μπορεί να είναι και πρώτο». Αυτά μου έλεγε η γιαγιά μου το 1969... Αυτά τα τιμαλφή κανένας δεν μπορεί να μου τα πάρει.

Εσύ κόρ’ απ’ όθεν είσαι; Τίνος είσαι; Πώς λένε σε; Σε λένε Συμέλα και Παρθένα και Παρέσσα Κι ενίοτε Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Θεσσαλονίκη, Αντιγόνη Έρχεσαι από τον Πόντο Ήσουν του κύρη σου και του άντρα σου Και των πεθερικών σου Δεν σε χάιδεψαν Σε ετοίμαζαν για τη σκληρή ζωή σου Σε μάθαιναν να υπηρετείς, να φροντίζεις, να σέβεσαι Πάντα το βλέμμα σου χαμηλά... έτσι έπρεπε Χαμήλωνες τα μάτια σου στους προστάτες σου Κι ας ήξερες πως εσύ προστάτευες τους προστάτες σου Όλοι το ήξεραν Εσύ τους στήριζες Εσύ κρατούσες τις ισορροπίες Πάντα με τα μάτια χαμηλωμένα Και τα μανίκια σηκωμένα Αγάπαγες τη φύση και τα ζώα σου και τα παρχάρια σου Ωωωωω τα λάτρεψες τα παρχάρια σου Γιατί μόνο εκεί ήσουνα λεύτερη Εκεί δεν ήσουν του κύρη σου Του άντρα σου, της πεθεράς σου Εκεί ήσουν του εαυτού σου Εκεί σήκωνες τα μάτια σου Και χαμογέλαγες του ήλιου Και ύστερα έγινες στόχος τους Ήσουν εμπόδιο στα σχέδια τους Γεννούσες, έδινες ζωή κι αυτοί ήθελαν τον θάνατο Επάνω στο αδύναμο κορμί σου ξέσπασε ο άρρωστος «ανδρισμός» μιας ξεπεσμένης αυτοκρατορίας Σε έσυραν στους δρόμους σε βίασαν μπροστά στον κύρη σου

Σε έσυραν στις εκκλησιές σου και σε βίασαν μπροστά στις εικόνες σου και τότε σάλεψε ο νους και σήκωσες τα μάτια σου και μάλωσες τον Θεό σου που επέτρεπε να γίνεται αυτό Και ο Κεμάλ ήξερε Ο Κεμάλ σχεδίαζε και τα πρωτοπαλίκαρά του εκτελούσαν και ο Κεμάλ τους επιβράβευε Σε πουλούσαν στα χαρέμια τους Και ο Κεμάλ ήξερε Ο Κεμάλ προέτρεπε Σε πουλούσαν στα πορνεία τους Και ο Κεμάλ έχτιζε την καινούρια Τουρκία πάνω στο ματωμένο σου κορμί και έγινε ήρωας ο Κεμάλ και οι πολιτισμένοι άνθρωποι ήξεραν και σιωπούσαν Εγώ δεν θα σιωπήσω Δεν μπορώ να σιωπήσω γιατί σε κουβαλάω μέσα μου στο αίμα μου στον τρόπο που χαμηλώνω τα μάτια μου όπως εσύ στον τρόπο που κόβω το ψωμί και το μοιράζω όπως εσύ στον τρόπο που βάζω πίσω από το αυτί μου τα μαλλιά που πέφτουν στο μέτωπο όπως εσύ Είσαι στο αίμα μου Στο βλέμμα μου είσαι μέσα μου Πόντια γυναίκα Είμαι εικόνα σου είμαι απόγονός σου κι ευχαριστώ τη μοίρα μου γι’ αυτό Είμαι απόγονός σου Πόντια γυναίκα Κι εγώ Σ’ το ορκίζομαι ΔΕΝ ΘΑ ΣΙΩΠΗΣΩ εγώ.

*Ευχαριστούμε την κα Βασιλική Τσανακτσίδου που μοιράστηκε μαζί μας δύο πραγματικές ιστορίες από τη ζωή δύο αγαπημένων της προσώπων, της γιαγιάς και της μητέρας της.

23

24

ΜΑΪΟΣ 2025

19 η Μαΐου

ΗΜΈΡΑ ΜΝΉΜΗΣ

Από τα καθαρά σπιτικά τους στην εξευτελιστική απολύμανση Οι τραυματικές εμπειρίες που βίωσαν οι 'Ελληνες του Πόντου κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα

Ο

υπέρτατος εξευτελισμός, μια βίαιη και ταπεινωτική επέμβαση σε σώμα και αξιοπρέπεια που τους πήρε και το τελευταίο κομμάτι της γυναικείας τους υπόστασης. Για εκείνες που πέρασαν από την κόλαση της Γενοκτονίας, από την απελπισία της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών, για εκείνες που περπάτησαν μέρες με μπόγους στις πλάτες, που στοιβάχτηκαν στα καράβια της προσφυγιάς όπου θέριζαν οι μολυσματικές ασθένειες, το υποχρεωτικό κούρεμα στα απολυμαντήρια ήταν μία ακόμα ψυχολογική και σωματική κακοποίηση. Για πολλές το να αντιμετωπίσουν τις κουρευτικές μηχανές που προορίζονταν για τα μουλάρια του στρατού, ήταν η χαριστική βολή. Με την ψιλή κουρεύονταν ακόμα άνδρες και παιδιά· όμως για τις γυναίκες αυτή η «απολυμαντική» μέθοδος είχε το μεγαλύτερο κόστος. Πολλές μπορεί να μην είχαν κόψει ποτέ τα μαλλιά τους· οι μεγάλες και βαριές πλεξούδες ήταν η ομορφιά και η περηφάνια τους. Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού (ΙΑΠΕ) του Δήμου Καλαμαριάς διαθέτει ένα εκτενές αρχείο με περισσότερες από 2.500 προφορικές μαρτυρίες προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς, οι οποίες καταγράφουν τις τραυματικές εμπειρίες που βίωσαν κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα. Μέσα σε μερικές προτάσεις η Καλλισθένη Καλλίδου από το χωριό Φερτέκι της Καππαδοκίας περιέγραψε την ντροπή που ένιωσε όταν την κούρεψαν με το ζόρι στα Απολυμαντήρια της Καλαμαριάς: «Μας έβαλαν στη σειρά τα μικρά

ΈΤΟΣ ΊΔΡΥΣΗΣ 1924 ΕΚΔΟΤΗΣ - ΜΕΤΟΧΟΣ

Γιώργος Μελισσανίδης ΝΟΜΙΜΟΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ

Αντώνης Παυλάκης

Γυναίκες λούζουν παιδί, το 1922. Η φωτογραφία αποτελεί μέρος συλλογής του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού και προέρχεται από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου. Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, πολλά κορίτσια και γυναίκες έσπευσαν να λουστούν όταν έφτασαν στην Καλαμαριά, μήπως και αποφύγουν το υποχρεωτικό κούρεμα στα Απολυμαντήρια.

και τις γριές και μας κουρεύανε. Έκλαιγα, φώναζα: “Ψάξε με, δες με, δεν έχω ψείρες!”. Με το ζόρι με κούρεψαν. Σαν κολοκύθι με κάνανε. Πολύ καιρό μετά ντρεπόμουνα να βγω στην αγορά να ψουνίσω». Η Διαλεχτή Μεντεκίδου πέρασε και αυτή τη διαδικασία της απολύμανσης: «Μας έβαλαν κάπου μέσα, μας έδωσαν και πράσινο σαπούνι, δεν το ξέραμε, εμείς άσπρο είχαμε εκεί. Η Ρόζα, η αδερφή μου, λέει: “Αυτό φάρμακο είναι, δεν το παίρνω”. Μερικούς τους κουρεύανε κιόλας. Για την ψείρα, η ψείρα έβραζε. Τα ρούχα τα βάζανε στον κλίβανο, τα παπούτσια βγαίναν τόσο δα, από μέσα». Το 1923 έφτασε στην Καλαμαριά η οικογένεια του 6χρονου τότε

Παναγιώτη Ευθυμιάδη, ο οποίος είχε γεννηθεί στην Τραπεζούντα: «Έτσι απέναντί μας έβγαλε το πλοίο και μαγούνες, κάτι σιδερένιες μαγούνες, μας βγάζαν εδώ στη στεριά, ήταν μια ξύλινη σκάλα, από κει ανεβαίναμε και να ’ρθούμε προς τα δω! Εκεί ήτανε κάτι απολυμαντήρια, κάτι τέτοια πράματα και παίρναν τον κόσμο απολύμανση και τους κόβαν τα μαλλιά, γυναίκες, άντρες, όλοι, δεν ξέρω τι. »Τι να κάνει ο μπαμπάς μου, τα λεφτουδάκια που είχε, τάισε εκεί πέρα έναν και σου λέει “Bάστα τα, μη μας κάνετε εμάς κλίβανο, ούτε να μας κόψετ’ τα μαλλιά!”. Ήταν οι αδερφές μου με μεγάλα μαλλιά απ’ την πατρίδα μας ήταν, τέλος

πάντων… Τα πήραν τα χρήματα, μας αφήσαν». «Με το που κατεβήκαμε, μας οδήγησαν στο απολυμαντήριο. Εκεί μας έπλυναν και μας κούρεψαν γουλί για να μην πιάσουμε ψείρες. Μας κράτησαν κάμποσο καιρό για να είναι σίγουροι ότι δεν μεταφέρουμε ασθένειες και μετά μας έβαλαν στους θαλάμους», είχε περιγράψει στην Καθημερινή τον Ιούνιο του 2007 η 90χρονη τότε Χρυσαυγή Παπαδοπούλου, που μπήκε σε καραντίνα όταν ήταν 6 ετών. Γεωργία Βορύλλα

ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ - ΕΚΔΟΣΗ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ

Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ

Πλάτων Τσούλος

Δημήτρης Νίκας

Χριστίνα Χαφουσίδου

ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ

ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΥΛΗΣ

Σπύρος Κτενάς

Αθανάσιος Αδαμόπουλος

Γιάννης Σαραντόπουλος

Πόπη Παπαγεωργίου

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΑΤΕΛΙΕ

Χριστίνα Χαφουσίδου

Παναγιώτης Κακούρης

Μπέτυ Σπανού

ΑΡΧΙΣΥΝΤΑΚΤΡΙΑ

της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου

ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

Γεωργία Βορύλλα, Χριστίνα Κωνσταντάκη